https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b62eb0b8f69146d267b471e26a7ec8a.pdf d4e69e5602d357e57379742b11d60c7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4434 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource kult świętych Św.Michal Archanioł Chajec, Władysław - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4125 Title A name given to the resource Rozważania w obliczu Św.Michała Archanioła, wyrzeźbionego w 1971 roku przez Władysława Chajca z Kamienicy Górnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.225-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimmerer, Ludwig Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text udwig Zimmerer ROZWAŻANIA W OBLICZU ŚWIĘTEGO MICHAŁA ARCHANIOŁA, WYRZEŹBIONEGO W 1971 ROKU PRZEZ WŁADYSŁAWA CHAJCA Z KAMIENICY GÓRNEJ Jak z samego tytułu wynika, praca ta ma być luźnym zbio­ rem dociekań, przypuszczeń i impresji, a nie rozprawą naukową. Chciałbym to podkreślić nie dla uzyskania taryfy ulgowej, ale aby zwrócić uwftgę na to, że amator, który nio jest przypadkiem również uczonym speojalistą w dziedzinie swego zamiłowania, musi sobie wypracować własny sposób, ażeby pomalutku pojąć to, co mu jest drogie. Istnieją w języku niemieckim trudno przetłumaczalne zwro­ ty związane z niewinnym słówkiem „dahinter". Powiedzenie „Da steckt etwas dahinter" oznacza po prostu, że za samym feno­ menem kryje się jeszcze ooś, bez poznania czego nie można zro­ zumieć istoty zjawiska, coś, co trzeba wyśledzić, do czego trzeba dojść, krótko mówiąc, „dahinterkommen". Próbując wyśledzić, co tkwi w takiej figurze jak Śiv. Michał Chajoa, usiłując wytropić świat wyobrażeń i wierzeń, którego Wyrazem jest ta rzeźba, wiem dobrzo, iż ta moja próba pozostaje kompletnie dyletancka, iż ta moja podróż w górę rzoki, ku źród­ łom, jest przedsięwzięciem z dość przypadkowym ekwipunkiem. A l ) właśnie jako amator, jako „dilletante", nie mogę nie podej­ mować tej próby. Mam przy t y m woale nieskromną nadzieję, że mimo wszystko właśnie takim sposobem da się ewentualnie wy­ kryć to. co łatwo ujdzie uwagi speojalisty. I Władysław Chajec {ur. 1904), wyrosły w niewiarygodnej galisyjskiej biedzie, wątły chłop bez roli, jak też za młodu bez szans snalozienia stałej pracy u zamożniejszych gospodarzy, mężczyzna bez powodzenia również w życiu osobistym, predestynowany, udawałoby się, do tego, aby być piątym kołem u wozu, wyrzeźbił, ;dy dobiegał już siedemdziesiątki, św. Michała Archanioła walsząoego ze smokiem Figura ta sprzeczna jest nie tylko ze znaną chrześcijańską konografią, lecz i z życiowymi doświadczeniami rzeźbiarza. Św. klichał Chajoa (ił. 2) jest człowiekiem wiejskim (ciekawe, że nie viadomo—mężczyzną czy kobietą); ma skrzydła, lecz odziany jest ylko w krótką koszulę i nie posiada żadnej broni. Siedząc okra­ kiem na smoku, lucyperze, wcieleniu zła, bez żadnych ceregieli inieszkodliwia potwora gołymi rękami. Archanioł, jakiego Kościół od stuleci ukazuje ludowi, jest stotą zupołnio inną — jest silnym, nieugiętym bohaterem, wielim panem, wodzom niebieskich zastępów, rycerzem w kosztownej broi (il. 1). Oficjalny Św. Michał wydaje się żołnierzem, rycerzem, ficerem z zawodu i z zamiłowania. Gdy zwycięża smoka, wygląda i k gdyby pozował u fotografa; rozkoszuje się walką, w której rzeciwnik nie ma żadnych szans, i trochę ją przeciąga. Jest on niewalającym niebieskim pięknisiem, który upaja się t y m , że zięki świętej wojnie, dzięki walce z ciemnością t y m łatwiej loże pokazać się w najlopszym świetle. Św. Michał Władysława Chajoa nie posiada tego wątpliwego owabu; nie jest żołnierzem — ani szeregowcem, ani generałem - jest cywilem. Nie ma w sobie niczego z bohatera, nie odgrywa idnej roli, załatwia co ma do załatwienia jak najprędzej, aby lóc powrócić do swych zwykłych zajęć. Na czym mogą ono poleać? Raczej nie na śpiewaniu „hosanna" i wystawaniu obok bo3go tronu. Ten anioł nie jest dworakiem. Może ma pracę w polu, racę nie znoszącą zwłoki i jedynie na krótko przerwaną, aby rzepędzić zło ? Oficjalnego świętego Michała można wykorzystać ideologicz16 w rozmaity, lecz zawsze* jednoznaczny sposób. Wódz niebiesioh zastępów, zajmujący jako archanioł, jako rodzaj księcia, określone, wysokie stanowisko w drobiazgowo ustalonej hierar­ chii niebios, ukazuje małemu człowiekowi, że również w niebie jest „góra" i „dół", aby ten nie skarżył się na nierówność istnie­ jącą na ziemi, aby nio myślał, że ziemska nierówność, która go wścieka, sprzeczna jest z porządkiom bożym. Kościelny św. M i ­ chał ukazuje biednemu, jakim to trzeba być mężem, bohaterem i panem, aby zwyciężyć smoka. Ten Św. Michał wyjaśnia malucz­ kim, że byliby zgubieni, gdyby niebieski książę nie stoczył za nioh walki, tak samo jak byliby zgubieni, gdyby ziemski pan, rycerz, nie wziął ich w opiekę przód złymi siłami, zbójami i hordami nie­ wiernych—i, jeśli to konieczne, przed złem w nioh samych, przed duchem buntu i nieposłuszeństwa. Wojowniczy anioł da się również wykorzystać przez różne wojownicze ideologie. Identyfikująo wroga, którego pragnie się pokonać, ze złym duchem, przeciwnika z ciemnością, staje się automatycznie po stronie światła, można wówczas walkę we włas­ nych interesach przyrównać do walki ze smokiem i wybrać sobie za patrona św. Michała . 1 Tę pańską ideologię Chajec demaskuje i odrzuca w sposób zupełnie spokojny, mimochodem, można powiedzieć — nagimi dłońmi, bez bitewnego krzyku i bicia w bębny. Tym, który po­ konuje smoka, jest zwyczajny człowiek, który jako dzieoko (syn) Boga posiada skrzydła i , aby zwyciężyć zło, nie potrzebuje spe­ cjalnej broni ani t y m bardziej specjalnych pośredników. Rzeźbą swoją Chajec pokazuje, że niepotrzebni mu panowie ani rycerze ozy to niebiańscy, czy ziemscy, że sam jest dostatecznie pański i męski, aby poradzić sobie ze smokiem. Takie przedstawienie odpowiada poglądowi, w którym zaufanie do Boga wyraża się zaufaniem do siebie. Panująca ideologia zostaje odrzucona, lecz nie zastąpiona przez inną ideologię, przez przeciwstawny system. Nie należy tego wieśniaczego Michała rozumieć jako polemiki z Michałem panów. Wywodzi się on z innego, pierwotniejszego świata wyo­ brażeń. Przy całej swojej oryginalnośoi św. Michał Chajca nie jest bynajmniej odosobnionym odkryciem uzdolnionego świeckiego teologa, lecz sąsiaduje z wszystkimi tymi (nie tylko polskimi) ludowymi bajkami, w których chłop nie lęka się diabła, okazuje się silniejszy od zła, nie robi sobie ceregieli z piekielnym pomiotem, oszukuje szatana i wystrychuje go na dudka. Zgodnie z t y m krę­ giem wyobrażeń diabeł porywa pana, lecz nie chłopa. II Dzieła w rodzaju Św. Michała Władysława Chajoa nie są częste w polskiej sztuoe ludowej. Niekiedy jednak trafiają się tu prace, które, wydaje mi się, wywodzą się z podobnego ducha. Taki np. Bartosz Głowacki Wincentego Krajewskiego, ukazany w momencie zdobywania nieprzyjacielskiej armaty (il. 4). Praoa pochodzi z 1963 r., powstała więc przed wejściem w modę kon­ kursów o tematyce historycznej. Możliwe, że Krajewski zna no­ welę Sienkiewicza, ale dla mnie ważne jest, że ten właśnie bohater -antybohater przypadł mu do gustu. Bartosz Krajewskiego opanowuje armatę w taki sam sposób, w jaki św. Michał Chajca przemaga diabła. Zło, niosące nieszczęście i śmierć, smok i armata, przychodzące z zewnątrz i zagrażające małemu, wiejskiemu światu, zostają pokonane, unieszkodliwione gołymi rękami. Również ten drugi poskromiciel Złego nie jest żoł­ nierzem, lecz chłopem, który jak św. Miohał Chajoa występuje przeciwko wrogowi środkami niekonwencjonalnymi, ohociaż sku­ tecznymi. Obydwie figury przypominają m i owego trzeciego brata 225 �z licznych ludowych dwóch mądrych baśni: pewien ojciec i dzielnych a trzeciego — miał trzech synów, p o z o r n i e niewydarzo- nego p r o s t a c z k a . L e c z w i e l k i c z y n , n i e m a l n i e m o ż l i w e wyzwolenie k s i ę ż n i c z k i , n i e u d a j e s i ę d z i e l n y m i z r ę c z n y m ; d o k o n u j e t e g o ten nie-bohaterski, i n i e m a l bez Dalej można gadly. Ten wzoru, kiem, wieśniaczy trzeci syn niesposobnymi środkami trudu. tu wymienić Św. Jerzego, rzeźbę święty również, w przeciwieństwie do Adama n i e jest o p a n c e r z o n y m r y c e r z e m , lecz z w y k ł y m wyposażonym sporządził. Odważnie w lancę, wyglądającą jedzie na swym Zo- powszechnego jakby człowie­ sam j ą sobie nieustraszonym przeciw otwartej paszczy straszliwego p o t w o r a (il. na koniku str. tytu­ łowej). W i e j s c y r z e ź b i a r z e c z ę s t o m y l ą ś w i ę t y c h Jerzego i Michała, Sam C h a j o c , t a k o b e z n a n y w t y c h s p r a w a c h , w y k o n a ł k i e d y ś św J e r z e g o , d o d a j ą c m u s k r z y d ł a a n i o ł a . T a k i e p o m y ł k i nie s ą istotne b o w i e m z a r ó w n o u J e r z e g o , j a k i u M i c h a ł a w a ż n a j e s t w a l k a ze złym smokiem. Zegadły, Obie figury, „Michał" Chajea, są j a k b y same przedstawieniem t y c h jak i „Jerzy' rzeźbiarzy. Róż n i c a p o l e g a n a t y m , ż e u C h a j c a c h o d z i o w y z n a n i e w i a r y , o auto portret duchowy, u Zogadły natomiast — o fragment ziomskiej autobiografii. Św. Jerzy Zegadły dosiada konia p r z y p o m i n a j ą c e g o drew­ n i a n ą z a b a w k ę . Z a r z u t , i ż a r t y s t a n i e p o t r a f i ł b y w y r z e ź b i ć innego konia, i, nie gdyby jest tego uzasadniony. chciał, Zegadło potrafiłby ma wyrzeźbić bujną wyobraźnię potężnego rumaka, s t w o r a m i t y c z n e g o , b ę d ą c e g o p r z e c i w w a g ą p o t w o r a . Lecz prosty �Człowiek siedzi na nie w z b u d z a j ą c e j s t r a c h u szkapie. J e ź d z i e c i k o ń p a s u j ą do siebie. O n i , maluczcy, niewojowniczy, d a d z ą sobie r a d ę ze z ł y m p o t w o r o m . Podobnie j a k u Chajca, lecz w s p o s ó b ś w i e c k i , przejawia się t u pewna d i a l e k t y k a l u d o w a , wedle k t ó r e j m a ł e m o ż e s t a ć się w i e l k i m , z a ś p o t ę ż n e o k a z a ć się nagle*strachem lub papierowym tygrysem. N i e m o g ę p o z b y ć się w r a ż e n i a , że t u t a j jedzie na swoim kon i k u - h o b b y sam Z e g a d ł o , z y s k u j ą o w ten s p o s ó b siły dla p o k o n a n i a g r o ź n e g o p o t w o r a , k t ó r y o g l ą d a n y z s i o d ł a takiego pegaza, oka­ zał się nagle z w y k ł y m s t r a s z y d ł e m , z d o l n y m w y s t ę p o w a ć j a k o p o ż e r a j ą c y l u d z i domon t y l k o t a k d ł u g o , d o p ó k i s p o g l ą d a się n a ń o k r ą g ł y m i ze strachu oczami. Dawniej, kiedy był biedny i lekceważony, strugał Zegadło drewniane z a b a w k i , przede w s z y s t k i m dziecinne k o n i k i , na w i e j ­ skie i m a ł o m i a s t e c z k o w e j a r m a r k i . T e n d u ż y , silny mężczyzna b y ł dziwnie l ę k l i w y . Zawsze g d y j e c h a ł n o c ą do lasu, b y k r a ś ć drzewo, b y ł p o d s z y t y strachem. Drzewa w y d a w a ł y m u się w ó w ­ czas p o t w o r a m i , ś w i a t ł o k s i ę ż y c a — blaskiem l a t a r k i leśnego s t r a ż n i k a , a w ł ó c z ą o y się pies — s a m y m d i a b ł e m . G d y s y t u a c j a na r y n k u z a c z ę ł a się z m i e n i a ć , g d y miejscowy z b y t coraz bardziej się k u r c z y ł , n a t o m i a s t w w i o l k i c h miastach, a przede w s z y s t k i m za g r a n i c ą p o w s t a ł a k o n i u n k t u r a na s z t u k ę l u d o w ą , Z e g a d ł o p r z e s t a w i ł się z c h a ł u p n i c z e j d ł u b a n i n y na t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą . R z e ź b i e n i e , p o c z ą t k o w o w y n i k a j ą c e z koniecz­ ności m a t e r i a l n o j , s t a ł o się d l a ń w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą . J a d ą c na swoim k o n i k u , Z e g a d ł o o s i ą g n ą ł sukces. Dzisiaj jest szanowanym o z ł o w i e k i e m , k t ó r y nie t y l k o nie m u s i k r a ś ć drzewa, lecz w ogóle nie m a się czego o b a w i a ć . 3 I I . 1. Św. Michał Archanioł, ol./pł., pochodzi z p ł d . - w s c h . Polski. X V I I I / X I X w. I I . 2. W ł a d y s ł a w Chajec, K a m i e n i c a G ó r n a , g m . Brzostek, w o j . tarnowskie. Św. Michał, drewno p o l i c h r o m . , 29,5 x 34 c m . Ok. 1972 r. I I . 3. Chrystus Pantokrator, m o z a i k a w katedrze, Monreale X I I w . I I . 4. W i n c e n t y K r a j e w s k i , Zawidz K o ś c i o l n y , w o j . p ł o c k i e . Bartosz Głowacki, drewno p o l i c h r o m . , wys. 26 c m . O k . 1965 r. I I . 5 W ł a d y s ł a w Chajec, Frasobliwy, drewno p o l i c h r o m . , wys. 62 c m . O k . 1971 r. i ' , i 227 �6 ii. 6. W ł a d y s ł a w C h a j e o , Upadek pod Lutomia, woj. wałbrzyskie, Upadek krzyżem, d r e w n o p o l i e h r o m . d ł . 3 1 c m . ; O k . 1972 r . : ił. 7 J ó z e f L u r k a , B y s t r z y c a G ó r n a , gm. pod krzyżem, d r e w n o p o l i e h r o m . . d ł . 42 c m . N a p i s : „ M i ł o ś ć C h r y s t u s o w a p r z y c i s k a mnie, a b y m w y t r w a ł do k o ń c a " . W y d a j e m i s i ę , ż e za t ą h i s t o r i ą k r y j e się jeszcze i n n a rzeczy­ wistość. Zegadle unieszkodliwić przy p o m o c y sztuki u d a ł o się wszystko t o , co d a w n i e j przezwyciężyć, napawało go strachem u d a ł o m u się złowić a n i jednej d u s z y c z k i , p o t ę g i n i e b i e s k i e nie m u s z ą s t a c z a ć w i e l k i c h b i t e w . B i e d n y d i a b e ł K o r p y , jego diabeł frasobliwy, m a r t w i się, p o n i e w a ż nie zdołał w y p e ł n i ć wyznaczonej — co w i ę c e j , j a k p r a w d z i w y c z a r o w n i k z d o ł a ł z m u s i ć do s ł u ż e n i a m u p r z e z p l a n p i e k i e l n y k w o t y d o s t a w . D i a b e ł t e n b u d z i n i e strach, sobie w s z y s t k i e d u c h y , k t ó r e p r z e d t e m lecz w s p ó ł c z u c i e . groziły pokonaniem go, Podobnie które z ponurą ma się rzecz twarzą z diabłami a wszystkie te diabelskie strachy przekształcił w z a b a w ę , w rodzaj Zegadły, teatru, k t ó r e g o d y r e k t o r e m i w s z e c h w ł a d n y m p a n e m jest on sam, uprowadzają A d a m Zegadło. — i znudzone oczekują na koniec sabatu, na c h ę t n e zakonnice, wypełniają figlują z dyżurnymi swoje obowiązki, nagimi hrabinami — fajrant. * III Johannes Gerson, w i e r n y K o ś c i o ł o w i reformator z p r z e ł o m u średniowiecza i czasów nowożytnych, człowiek o umyśle otwar­ Chajec, któremu czytanie i pisanie sprawia ogromne trud­ n o ś c i , t r z y k r o t n i e , o i l e m i w i a d o m o , n a p i s a ł o b s z e r n i e s w ó j życio­ t y m , u w a ż a n y n a w e t za p o s t ę p o w e g o , b y ł z d a n i a , ż e l u d z i e w y s o k o rys. urodzeni Kto o sztuce, m i m o iż r z e ź b i ć z a c z ą ł w c z e ś n i e i u p r a w i a ł t o z namięt­ Pros­ n o ś c i ą . W a u t o b i o g r a f i a c h t y c h , w k t ó r y c h c i ą g l e pisze o głodzie, cha­ r z a d k o p o j a w i a s i ę B ó g , K o ś c i ó ł , r e l i g i a . A l e w p e w n y m miejscu rakter takiej religii. P r z y p a d k o w o ś ć biologiezno-społecznych uro­ w s p o m i n a o sposobie, w j a k i uczono go r e l i g i i : j a k o chłopiec mu­ dostają szczególnie potężnych aniołów stróżów. jest k i m ś l e p s z y m , o t r z y m u j e k t ó r e g o ś z lepszych a n i o ł ó w . t a k musi się zadowolić aniołkiem. posiada świata t u znaczenie metafizyczne. dochodzi hierarchizacja nieba; Do zhierarchizowania więcej, niebo do w i a d o m o ś c i p o r z ą d e k ś w i a t a i dostosowuje W Piotr przyjmuje się do niego. swoich „ Ż y w o t a c h ś w i ę t y c h " na dzień św. Aniołów Skarga o organizacji niebieskiego samej j a k organizacja dwóch znanych m i wersjach chłodzie, trudzie życia i ciężarach, Z n i e z w y k ł ą w y r a z i s t o ś c i ą u j a w n i a się t u ideologiczny dzin W d w o r u na ziemi. dworu, zupełnie siał chodzić ośnieżoną drogą do Chajec ledwo wspomina j a k i e s p a d ł y n a jego odległej parafialnej n a u k ę przed Pierwszą K o m u n i ą — po to tylko, „ a b y barki, wioski na dowiedzieć się, j a k w y g l ą d a p i e k ł o " . Ocena z w i ę z ł a i m i a ż d ż ą c a . Absurdal­ pisze takiej T a m , t a k samo j a k t u , ność owych nauk, k t ó r e zamiast prastarych r y t ó w miały młodzieńca j e d n y m zaledwie wtajemniczać w m i s t e r i a , Chajec inicjacyjnych sygnalizuje zdaniem. są wysoko i nisko postawieni, wielkie, bliskie Boga anioły i skrom­ ne aniołki, pełniące funkcję posłańców, przekazujące dalej to, co z a l e c ą i m z n a j d u j ą c e się b l i s k o B o g a i p r z e s ł a n i a j ą c e go a n i o ł y . Dworowi niebieskiemu odpowiada z kolei dwór piekielny, z hierarchią szarż i stopni, z diabłami i diabełkami. Biednemu, po którego prawicy stoi niedużo potrafiący aniołek-stróż, towarzy­ szy po l e w i c y j e d y n i e d i a b e ł e k o b y l e jakiej m o c y , z k t ó r y m c z ł o w i e k zawsze sobie szary poradzi wszystkie Z takim zabiedzonym skraju drogi 228 diabły, jakie rzeźbił, to diabły nieboraki.) stworzeniem, żałośnie p r z y c u p n i ę t y m i o b a w i a j ą c y m się wrócić nie przychodzi na myśl lamentować po drobno- jeszcze raz p o ś m i e r c i . Chajec n i o j e s t z a r o z u m i a ł y i b e z k r y t y c z n y w o b e c s i e b i e ; c z u j e s i ę b i e d n y m g r z e s z n i k i e m , k t ó r y z n a j d u j e się w ł a s c e B o g a i m a p o p r o s t u w r a ż e n i e , ż e p i e k ł o n i e jest stworzone dla niego. B a ś n i e l u d o w e s t a l e p o d k r e ś l a j ą n i e k o m p e t e n o j ę d i a b l a wobec Takiego biednego d i a b ł a w y r z e ź b i ł S t a n i s ł a w K o r p a . (Ściślej mówiąc, Chajcowi m i e s z c z a ń s k u , ż e m a j ą c j u ż z a ż y c i a p i e k ł o , n i e z a s ł u g u j e n a nie do p i e k ł a , bo z n o w u szarego c z ł o w i e k a . W a ł ę s a j ą c e s i ę p o z i e m i d i a b ł y niższego rzędu m a j ą za z a d a n i e z a j m o w a ć się p a n a m i , k u s i ć i p o w o l i przygoto­ na w y w a ć i c h d l a p i e k ł a . D i a b e ł n i s k i e j r a n g i , k t ó r y p o ż a r ł biednemu nie c h ł o p u ś n i a d a n i e , z o s t a j e u k a r a n y p r z e z p i e k i e l n e g o k s i ę c i a , musi �:owi s ł u ż y ć p r z e z l a t a j a k o p a r o b e k . r ch odbijają się raczej życzenia Oczywiście w baś- szarego c z ł o w i e k a , niż W każdym b ą d ź razie b ę d z i e m u s i a ł s t w i e r d z i ć , że siła szatana jest niezmierzona. I w ł a ś n i e nasz b o g a t y , dobrze ż y j ą c y biskup iowe d o ś w i a d c z e n i a . L e c z i t o d o ś w i a d c z e n i e , g d y c h o d z i z konieczności b ę d z i e w i e l k i m p e s y m i s t ą i — ś w i a d o m i e czy nie 3t z u p e ł n i e i n n e n i ż d o ś w i a d c z e n i e — Jle c h r z e ś c i j a ń s k i e g o Stwierdzając przekazu, to, kaznodzieje bogacza. panem tego oczywiście świata jest zapominają, że >zie w i d z ą ś w i a t z u p e ł n i e i n a c z e j o d t y c h s p o d w o z u . Z ł o , wyznawcą pewnego Naszemu d u a l i z m u teologioznego. b i e d n e m u c h ł o p u t a k i p o g l ą d do niczego nie jest p r z y d a t n y . Owoce z n a j d u j ą c e się w jego zasięgu s ą t a k że nawot nie m o g ą posiadać u r o k u skromne, zakazanych. n musi się ścierać c h ł o p , nie jest p o t ę ż n y m s m o k i e m , w ę 3yperem. P a n tego ś w i a t a w s w o i m blasku, w i e l k i otumaniający dusze, babilońska nierządnica liającoj p i ę k n o ś c i , u k t ó r e j s t ó p l e ż ą p o t ę ż n i — w swej wszystkie icie s ą m u o b c e . W r o g i e m w i e ś n i a k a j o s t p a n t e g o Dobra, Anty- świata radosna nowina, którą Kościół miał zwiastować maluczkim, mocno ucierpiała pod w p ł y w e m problematyki, w któ­ rej żyła warstwa rządząca Kościołem; z konieczności zagubiła się r a d o ś ć , i coraz więcej b y ł o m o w y o s ą d z i e i w i e c z n y c h karach. i władca biedy, nieurodzaju i niepowodzenia. Jest to zła W y s t a r c z y p o m y ś l e ć o roli g ł o d u w życiu biednego, a b y }ra p o w o d u j e w a r z e n i e s i ę m l e k a , i p l u j e c h ł o p u d o z u p y . ze z d z i w i e n i e m n a o g r o m n e z n a c z e n i e p o s t ó w i w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i w r ó g siedzi m u na k a r k u , d r ę c z y go, m o ż e go d o p r o w a d z i ć laczy, n i e s t a j e s i ę j e d n a k p r z e z t o w s p a n i a ł y i k u s i e i e l s k i . 50 ż a ł o s n e g o , n ę d z n e g o ś w i a t a p o z o s t a j e żałosnym i nędz- w nakazach kościelnych. Widocznie rzecznikom Kościoła nie p r z y s z ł o do g ł o w y , że nie przystoi w y m a g a ć postu o d głodującego, że n ę d z a r z nie potrzebuje ćwiczeń ascetycznych i że niezbędne i m s a m y m lekarstwo w n i c z y m nie p o m o ż e w i e r n e m u ludowi. mem. sięciu K o ś c i o ł a z czasów, gdy ukształtowały się wyobra- Umartwienie potrzebno było bogatym, wysoko postawionym, którymi się t u z a j m u j e m y , sprawa p r z e d s t a w i a ł a się zgoła aby dzięki największym wysiłkom mogli osiągnąć stan : najpiękniojsze w j a k i m biedny i t a k się z n a j d o w a ł , .ajbardziej spojrzeć owoce tego ś w i a t a wiszą w zasięgu apetyczne kobietki czekają na jego skinienie, lanialsza k a r i e r a s t o i d l a n i e g o o t w a r t a , j e ż e l i b ę d z i e 1 bezwzględny. M a on wielkie, prawie wszelkie jego dosta- możliwości jo, że w ś w i e t l e f u n k c j i p e ł n i o n e j przez niego i n a u k i przez głoszonej, n i e m a l wszystkie z w p y c h a j ą c y c h m u się do ust w są dla niego owocami zakazanymi. Musiałby on mieć wanie cierpiącego Chrystusa, niezwykle uciążliwym i wręcz obnażenia, slmitatio Christk, będące dla bogacza naślado­ twardym, wyrafinowanym ćwiczeniem, dla b i e d a k a s t a n o w i ł o j e g o » c o n d i t i o h u m a n a « , b y ł o l o s e m , k t ó r y zos­ tał m u przeznaczony. Ponieważ prosty l u d nie m a do czynienia z szatanem, jego s p i r y t u a l n o ś ć m o ż e b y ć bardziej przemożnym optymistyczna, zko s i l n ą w o l ę , a b y i c h n i e s k o s z t o w a ć . J e ś l i n i e j e s t z u p o ł - ale t e ż i b a r d z i e j z m y s ł o w a n i ż p o b o ż n o ś ć m o ż n y c h i w y k s z t a ł c o ­ lynikiem, m u s i o d czasu do czasu p r z y n a j m n i e j n y c h . W y c h u d ł y asceta, j a k t e ż dobrze o d ż y w i o n y K s i ą ż ę spróbować ić s w o j e p o s t ę p o w a n i e , u c i e c o d ś w i a t a , z a c z ą ć n o w e ż y c i e . Koś­ cioła m u s z ą składać na szalę złego o wiele więcej wartości ziem- 229 �2S ° �skich a n i ż e l i w i e ś n i a k . Z m y s ł o w a p i ę k n o ś ć , d l a t a m t y c h m a j ą c a Okazuje się w t e n s p o s ó b , ż e p r z e l e w a j ą c e się rogi obfitości w sobie zarodek pokusy, s k ł a n i a j ą c a i c h do grzechu, d l a biedaka, starożytnych, dla c z ł o w i e k a na s k r a j u rozpaczy staje się p o m o c ą do usacre d u p r i n t e m p s « w tej ludowej k a t o l i c k i e j wiary kulty urodzaju ludów pierwotnych, pogańskie p o b o ż n o ś c i cał­ k i e m s ą jeszcze ż y w e . W t y c h obrazach stara p o g a r i s k o ś ć jest w bożą dobroć. r ó w n i e n a i w n i e , j a k i ś m i a ł o t ł u m a c z o n a na j ę z y k c h r z e ś c i j a ń s k i . W p r z e c i w i e ń s t w i e do l ę k l i w y c h p r ó b analogicznego IV W przetwarza­ nia, p o d e j m o w a n y c h przez K o ś c i ó ł , z m y s ł o w o ś ć w tej c h ł o p s k i e j twórczości Rozalii Barańskiej-Dzięciolowskiej przejawia s p i r y t u a l n o ś c i zostaje ocalona. się z m y s ł o w o ś ć , o p t y m i z m , w i t a l n o ś ć i r a d o ś ć tej ludowej religij­ W s z y s t k o to nie w y p ł y w a z j a k i e j ś osobistej filozofii Rozalii ności. Rozalia B a r a ń s k a , urodzona w 1909 r. w Z a l i p i u , j a k o dzie­ B a r a ń s k i e j . Chrzestnymi r o d z i c a m i jej k w i e t n y c h orgii s ą polne w c z y n a m a l o w a ł a k w i a t y , t a k samo j a k j e j r ó w i e ś n i c e we w s i . o ł t a r z e , n a k t ó r y c h k r z y ż n i e m a l tonie w m o r z u k w i a t ó w , s t a j ą c B y ł zwyczaj, ż e kupione ś w i ę t e obrazy, z w y k l e o l e o d r u k i , w ł a s n o ­ się drzewem Ż y c i a i s y m b o l e m u r o d z a j u . podaje W tej k w i t n ą c e j s e n s u a l n o ś c i grzech p i e r w o r o d n y , upadek Tadeusz Seweryn, podczas p o r z ą d k ó w przed ś w i ę t a m i W i e l k a n o c ­ i n ę d z a c z ł o w i e k a s c h o d z ą na dalszy p l a n . N a s t ę p u j e t u , zdaje się, n y m i r a m y te odnawiano. T a k więc o k a z a ł o się pewnego razu, ż e coś j a k b y zniesienie czasu; jest b o w i e m wspomnienie o r a j u i same obrazy b y ł y j u ż zniszczone przez d y m i m u c h y . P o n i e w a ż i uprzedzenie Nowego N i e b a i N o w e j Z i e m i , a j e d n o c z e ś n i e , g d y w d o m u b r a k ł o p i e n i ę d z y na k u p n o n o w y c h , w i ę c Rozalia zdecy­ chodzi o t e r a ź n i e j s z o ś ć , twierdzenie, że zbawienie j u ż się d o k o n a ł o , r ę c z n i e ozdabiano r a m a m i z m a l o w a n y c h k w i a t ó w . J a k d o w a ł a się n a m a l o w a ć nie t y l k o r a m y , lecz i same obrazy. T e n po­ że P a n r z e c z y w i ś c i e z m a r t w y o h w s t a ł , i przez to n a s t a ł a nieusta­ c z ą t e k jest i s t o t n y , bo m a l a r k a u w a ż a ł a od p o c z ą t k u , i u w a ż a do j ą c a wiosna. W » h o r t u s conclusus« tej p o r y , że sam obraz nie m o ż e b y ć jej p o m y s ł e m , lecz p o w i n i e n z czasem z o s t a ł zniesiony p o d z i a ł m i ę d z y t y m a t a m t y m ś w i a t e m . tej wiejskiej m a l a r k i wraz w m i a r ę m o ż n o ś c i do z ł u d z e n i a p r z y p o m i n a ć „ p r a w d z i w e " , k u p n e Owe ogrody na obrazaoh s ą p r a w d z i w y m i c h ł o p s k i m i ogrodami, ś w i ę t e obrazy ( i l . 17). W y o b r a ź n i a m a l a r k i w y ł a d o w u j e się w cią­ a j e d n o c z e ś n i e o d n o s z ą się do wieczności. R e l i g i j n o ś ć staje się t u t a j gle n o w y c h , i n n y c h , coraz bogaciej m a l o w a n y c h k w i e t n y c h ra­ wyrazem mach. Ł a d n i e , lecz konwencjonalnie malowane obrazy, przede tego ś w i a t a i zatraca s w ó j charakter pociechy na p r z y s z ł o ś ć p o ś ­ w s z y s t k i m r ó ż n e postacie ś w i ę t y c h , w p r o s t g i n ą w tej o r g i i k w i a t ó w , m i e r t n ą , k t ó r a to pociecha s ł u s z n i e u w a ż a n a jest za rodzaj o p i u m . niepodzielnej zmysłowo-duchowej radości w środku w tej u p o r z ą d k o w a n e j d ż u n g l i , w t y m w y b u j a ł y m r a j s k i m o g r ó d k u . K w i e t n a r a m a staje się t u » h o r t u s c o n c l u s u s « , p r a s t a r y m sym­ bolem p ł o d n o ś c i dziewiczego ł o n a , a j e d n o c z e ś n i e a u r e o l ą otacza­ jącą i spowijającą ś w i ę t y c h . Ciekawe, że wcześniejsze s p r a w i a j ą jeszcze w r a ż e n i e , że święci z n a j d u j ą obrazy się na ł ą c e l u b w p r a w d z i w y m ogrodzie, a element spowijania nasilił się w obra­ zach z ostatnioh l a t . 11 P r z y o g l ą d a n i u Sio. Michała, w y r z e ź b i o n e g o przez stale p r z y c h o d z i m i na m y ś l niestosowne Chajca, t u , m o g ł o b y się z d a w a ć , powiedzenie: „ D o i t y o u r s e l f " . Chajec w y r a ż a s w o j ą r z e ź b ą (ce. Iowo, czy toż m i m o w o l i ) , że nie o d s t ą p i zadania u n i e s z k o d l i w i ę , nia Złego specjaliście, zawodowemu smokobójoy. 12 231 �P o j a w i a się t u c h y b a , j a k w obrazach p a n i B a r a ń s k i e j , p o d ­ ś w i a d o m o ś ć , dla k t ó r e j grzech p i e r w o r o d n y nie gra roli, podświadomość sięgająca wstecz, do sprzed p o d z i a ł u prac i f u n k c j i , znaczy do decydującej stanu pierwotnego czasu, g d y nie istniał wiek, który w odosobnieniu od wiejskiej s p o ł e c z n o ś c i staje się c o r a z b a r d z i e j j e d n o s t k ą ( i p r z e z t o , c h o c i a ż p ó ł a n a l f a b e t a , coraz bardziej źródeł człowiekiem sięga nowoczesnym), w poszukiwaniu znacznie dalej wstecz, o wiele głębiej własnych w zbiorową jeszcze p o d z i a ł s p o ł e c z e ń s t w a n a p a n a i p o d d a n e g o , k a p ł a n a i p r o ­ p o d ś w i a d o m o ś ć , n i ż n o r m a l n i , n i e o s a m o t n i e n i c z ł o n k o w i e wiej­ fana, a r t y s t ę i filistra, m ę d r c a i g ł u p c a . W z w i ą z k u z t y m należało­ s k i e j w s p ó l n o t y . T a k o t o p o w s t a j e o s o b l i w y p a r a d o k s , ż e właśnie by, b y ć m o ż e , w s p o m n i e ć o obojnaczym charakterze samotnik anioła. Czyż w licznych mitach nie nawiązuje się ehajcowego do dawnego stanu, gdy na p o c z ą t k u b y ł człowiek, k t ó r y dopiero później rozdzielony na m ę ż c z y z n ę i k o b i e t ę ? W został k a ż d y m razie m o g l i ś m y j u ż s t w i e r d z i ć , że ś w . M i c h a ł s p r e p a r o w a n y dla p o t r z e b ideologicz­ jest najlepszym i odczuć. Więc — wyrazicielem pradawnych nastrojów s p i r y t u a l n o ś ć l u d o w ą w y r a ź n i e j w i d a ć w twór­ c z o ś c i C h a j c a , n i ż w p r a c a c h t r a d y c y j n e g o r z e ź b i a r z a s p r z e d 70 ozy 80 l a t , m i m o i ż w m i ę d z y c z a s i e w r z e c z y w i s t o ś c i ność ta uległa szybko postępującym procesom spirytual­ rozpadowym. n y c h stracił swój l u d z k i charakter i s t a ł się k i m ś w r o d z a j u super­ M o ż n a n a w e t p o w i e d z i e ć , ż e d o p i e r o d z i ś , d z i ę k i w i e l k i m rzeźbia­ mana. r z o m t e g o „ b a b i e g o l a t a " s z t u k i l u d o w e j , t a z n a j d u j ą c a s i ę w sta­ Oddolne r u c h y religijne, o b o j ę t n e czy dochodzi do o t w a r t e g o konfliktu, czy ofiojalnego Kościół t e ż nie, kościoła. jest zawsze m a j ą Rzecz akurat nie znowu mnóstwo zarzutów polega w y ł ą c z n i e skorumpowany w i n s t y t u c j ę p a ń s k ą . T o , ż© o f i c j a l n y i na wobec tym, czy przekształcony n i e z a n i k a n i a m i s t y c z n a r e l i g i j n o ś ć s t a j e s i ę w p e w n y m stopniu dostępna dla ludzi z i n n y c h k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , dawniej, prawie uchodziła uwagi K o ś c i ó ł ulega degeneracji, nie przenikając zajmujących na zewnątrz, się k u l t u r ą ludową. ten zgodny z duchem ludowym święty, mógł stwarza dla tej religijności j e d y n i e p o ż ą d a n ą o k a z j ę do a t a k o w a n i a w momencie takiego sięgnięcia wstecz, w s a m y c h zasad. Przez te r u c h y p o d w a ż o n e z o s t a j ą w mentalności życia duchowego i twierdzenie, że biedny, chcąc b y ć w swojego Zbawiciela, potrzebuje pośrednictwa bliskości funkcjonariuszy gdy zupełnie J e ś l i c h o d z i o n a s z e g o Ś w . M i c h a ł a , t o m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż ż e j a w n i e p o s t ę p u j e sprzecznie z g ł o s z o n y m przez siebie s ł o w e m , hierarchizacja podczas niemal wieśniaczej stracił już powstać którym znaczenie. dopiero sam anioł Ponieważ nie b y ł o w s z t u o e l u d o w e j s p e c j a l n e g o , o d b i e g a j ą c e g o o d n o r m y wy­ obrażenia św. Michała, każdy z tradycjonalnych świątkarzy, k o ś c i e l n y c h . B u n t s k i e r o w a n y jest p r z e c i w t e m u , że K o ś c i ó ł chce gdyby biednemu B o ż e m u dziecku o d e b r a ć bezpośredniość wobec Boga, f i g u r ę ś w . Michała., w z i ą ł b y za w z ó r ż e t r a k t u j e go j a k o n i e k o m p e t e n t n e g o , n i e p e ł n o l e t n i e g o , — n a c o a n i o n , a n i k t o k o l w i e k i n n y n i e z w r ó c i ł b y u w a g i — Św. b u j ą c e g o p r o w a d z e n i a za Podając w potrze­ rączkę. wątpliwość Michała słuszność podziału na nierówności społeczeństwa klasowego. i przez to symbo­ Uświadomiwszy to sobie, ł a t w o m o ż n a d o s t r z e c n o s t a l g i ę za s p o ł e c z e ń s t w e m ludzkim i mówiąc, braterskim ich utopijny tych ruchów religijno-ludowych, inaczej komunizm. oficjalnego, a t y m gami, czasem zaś zaledwie charakterystyczny jego p r a c ę od t y p o w y c h w z o r ó w l u d o w y c h . W krzyżem można z łatwością rozpoznać, pod powstała w M a ł o p o l s c e . Co d o t e g o w z o r u , m o ż n a , j a k m i s i ę z d a j e , rozróżnić podstawowe typy: wytwornego i Chrystusa upadłego jednocześnie pod niezwykle ciężarom krzyża załamania, czworakach pozostaje k r ó l e m na Chrystusa, i najwyższym ka­ rarchizacji K o ś c i o ł a znajduje najbardziej p r z e k o n y w a j ą c y i prze­ j u ż s i ł , a b y i ś ć d a l e j . C h a j e c r z e ź b i t e n d r u g i t y p ; p r z y c z y m po­ m y ś l a n y w y r a z w r z e ź b i e d r w a l a J ó z e f a L u r k i (ur. 1927). Ciekawe s u w a się jeszcze o d r o b i n ę b y ł o b y w y ś l e d z e n i e z m i a n w zakresie religijności ludowej czonego do Lurki. Uprzedzając dzieć, że i w tych równocześnie nych. Chajca wynik takich zmianach rozkładu i o jedno rozważań, przejawia starych Stare, ogólnie p r z y j ę t e , ale pokolenie się dałoby proces zbiorowych się ta p ł a n e m — o r a z p r a w d z i w i e z a ł a m a n e g o Z b a w i c i e l a , k t ó r y n i e ma twórczości sprzeciwianie dzieli hie­ porównanie ich drobiazg j e g o Upadku iż f i g u r a k o l a n a , ale m i m o tego nie z d r a d z a j ą c e g o warstw, na samym C h a j e c j e s t t w ó r c z y . C z a s e m c h o d z i z u p e ł n i e w ł a s n y m i dro­ k t ó r y nawet na niższych zamówienie W p r z e c i w i e ń s t w i e do r z e ź b i a r z y t r a d y c y j n y c h , ikonograficz­ nie dwa VI gospodarza panów. ornamentacyjnego Spirytualność proboszcza lub * kapłań­ stwa. P o d z i a ł na k a p ł a n a i l a i k a w zakresie religii jest z j a w i s k i e m t o w a r z y s z ą c y m podziałowi na pana i sługę — od kapłanów i z w y k ł y c h w i e r n y c h , religijność ta zmierza do o g ó l n e g o lem otrzymał przez (i przez t o zbiorowej). Tradycyjny przypłasz­ znokauto­ koresponduje z t y m i miejscami autobiografii, w k t ó r y c h powie­ nastrojów religij­ prze­ indywidualnością, świątkarz ukazując się dojrzewania trzymał się, Chrystusa przegranego (i). 6). Figura ta najwyraźniej Chajec o p i s u j e , j a k z b y t d ł u g o m u s i a ł d ź w i g a ć w i e l k i c i ę ż a r i z a ł a m a ł się pod nim. Figura św. Michała przedstawia archanioła i również Chajoa, silnego w swojej w ł a s n e j s ł a b o ś c i c z ł o w i e k a . U p a d ł y k r z y ż e m C h r y s t u s p a t r z y z b ó l e m i r o z p a c z ą , a l e i ze ciem na a b y m o ż n a go b y ł o jeszcze w p e ł n i z a s z e r e g o w a ć do s z t u k i l u d o ­ wej dalej, wany, często mgliste poglądy j u ż Chajec jest z b y t w i e l k ą upadłego, Chrystusa, k t ó r y został wyliczony, młodszego k s z t a ł c a j ą się w coraz bardziej osobiste p r z e k o n a n i a i w y z n a n i a . Przy t y m — ziemi rówtiież u p a d ł e g o pod współczu­ brata. K i e d y i n d z i e j o p r a c o w a ł C h a j e c z u p e ł n i e n o w y t e m a t . Pewne­ go dnia rozmyślał nad słowami Ewangelii: „Lisy mają norę, jeżeli chodzi o ikonografię, ściśle w z o r ó w z n a n y c h w s w o i m śro­ p t a k i z a ś g n i a z d o ; l e c z s y n c z ł o w i e c z y n i e m a g d z i e g ł o w y schro­ dowisku nić". (identycznym z jego rynkiem zbytu) — natomiast Chajec j u ż o d p o c z ą t k u nie p r a c u j e d l a swojej wsi, k t ó r a , jeśli Potem wyrzeźbił odpoczywającego Chrystusa. Dla pod­ k r e ś l e n i a , ż e J e z u s r z e c z y w i s c i e ^ h i e m a , g d z i e z ł o ż y ć g ł o w y , Cha­ w ogóle i n t e r e s o w a ł a b y się jego s z t u k ą , ż ą d a ł a b y od niego n o r m a l ­ jec nego ś w . M i c h a ł a , takiego jakiego zna z k s i ą ż e k i k o ś c i o ł ó w . Cha­ ramion, na szczególnie wyraźnie zaznaczył k t ó r y c h Zbawiciel oparł horyzontalną limę przed­ głowę. jec t w o r z y d l a m u z e ó w i z b i e r a c z y , k t ó r z y n i e t r z y m a j ą się r y g o ­ r ó w i k a n o n ó w społeczeństwa wiejskiego, a przeciwnie — cają rzeźbiarza do rozwijania własnych Po świątkarz. Jako chłop — (Dwadzieścia lat młodszy L u r k a rzeźbiarz z e m M u z e u m O ś w i ę c i m s k i e . C z ę s t o c h o w a n i e z n a l a z ł a odzwiercie­ d l e n i a w j e g o s z t u c e . M a t k ę B o ż ą z a w s z e p r z e d s t a w i a j a k o po­ całkiem szukanie świado­ mie, a nawet programowo twierdzi: „ T r z e b a b y ć s o b ą " . ) W procesie i n d y w i d u a l i z a c j i Chajec d w i e wielkie p o d r ó ż e . Obie miały zdziwieniem, z n a l a z ł się on w odosobnieniu i jest przez to skazany na własnej drogi. r. p o d j ą ł c h a r a k t e r p i e l g r z y m e k . O d w i o d z i ł C z ę s t o c h o w ę , a z a d r u g i m ra­ nie-chłop, jako f i g u r p r z y j m o w a n y c h p r z e z w i e j s k ą s p o ł e c z n o ś ć ze 1945 kiedyś Chajec s ł a b i e j t k w i W s w o i m w i e j s k i m ś r o d o w i s k u n i ż tradycyjny zachę­ pomysłów. tym p r z e j a w i a się z n o w u to zniesienie czasu, s t a ć ze s t a j e n k i , p o d k r z y ż e m a l b o j a k o P i e t ę . M a d o n n a z Dzie­ c i ą t k i e m j e s t m u d z i w n i e o b c a . N a t o m i a s t O ś w i ę c i m b y ł d l a niego wstrząsem. W czasie k i e d y nie b y ł o jeszcze p o ś w i ę c o n y c h temu t e m a t o w i k o n k u r s ó w , p o w s t a ł y z togo liczne k o m p o z y c j o , w któ­ jakie znaleźliśmy w obrazach p a n i B a r a ń s k i e j ; to zmieszanie się r y c h p r z e t w o r z y ł d r ę c z ą c e go w r a ż e n i a . M i ę d z y i n n y m i zamierzchłej k r e m a t o r i u m , k t ó r e z a o p a t r z y ł w b l a s z a n ą t a b l i c z k ę z wytłoczo­ przeszłości z teraźniejszością i z pełnym nadziei oczekiwaniom na n i to z i e m s k ą , n i to n i e b i a ń s k ą przyszłość. Czło­ 232 nym na niej przez siebie n a p i s e m : „dziej i Noc wykonał palili Ludzi �I I . 13. J. Lurka, Chrystus ukrzyżowany na drzewie życia, płaskorzeźba, wym. 34x23,5 cm. Ok. 1975 r. w Krematoriom". Następnie — monumentalne, jakby wykuto w kamieniu, mimo iż zaledwie o wysokości 29 cm, postacie dwóch nagich więźniów, z których jeden obejmuje ramieniem drugiego, upadającego z wycieńczenia. W czasie gdy jeszcze nio znał his­ torii ojca Kolbego, wyraził kształtem właśnie tę podstawową za­ sadę: słabemu podaje dłoń człowiek sam potrzebujący pomocy . 2 Dokładnie w ten sam sposób i Lurka przedstawia prawdę tej ludzkiej i zbawiennej solidarności między cierpiącymi. W ma­ łym jakby pomniku, wykonanym przezeń na cześć Brata Alberta, słaby i ułomny człowiek o kuli obejmuje wspierając bezsilnego kalekę. Uczcił on Adama Chmielowskiego, ciężko kulejącego po zranieniu w Powstaniu Styczniowym krakowskiego malarza, który w środku życia doznał pewnego rodzaju nawrócenia i stop­ niowo rezygnując z malarstwa, poświęcił się biednym i opuszczo­ nym starcom. Chajec przedstawia obraz mówiący sam za siebie. Lurka natomiast daje wraz z nim dokładnie sformułowaną historię albo ideę. Chajec ma pewne trudności w wyrażaniu swoich pomysłów inaczej niż w drzewie. Dla Lurki nawet rzeźbienie jest czymś w rodzaju kazania. Sens swojej pracy artystycznej określa pre­ cyzyjnie — jako „głoszenie Dobrej Nowiny w drzewie". Chajec daje migawkowe ujęcia (jak swojego św. Miohała)> formułuje czasem niezwykle zwięzłe i celne opinie (jak cytowane zdanie o bezsensownej nauce przed Komunią); równocześnie zda­ ny jest na zastaną, odziedziczoną, wpojoną mu do głowy religij­ ność, od której próbuje się zdystansować, ale z którą jest mimo wszystko zrośnięty. W 1974 r., gby był chory i czuł się zbyt słaby, aby rzeźbić, wykonał dla mnie szereg rysunków, a wśród nich wielki arkusz ukazujący sposoby karania grzeszników i nagradzania sprawiedliwych. Rysunkom towarzyszył obszerny tekst. Czytamy tam między innymi: „kto używał Ankocholu Djabły leją zezbana do ust siarkę i kwas solny". Jeden z rysunków przedstawia, jak grzesznik na łożu śmierci doznaje takiej kary. Po opisie jednego z dalszych podobnych rysunków następuje uwaga: „Tak mówiono i nauczano zaczasów Ałstryjackich, Juzefa Franoiszka I , się­ gało ta nauka dosanacji". W ten sposób Chajec nie wypowiadając własnego zdania, okazuje swoją rezerwę wobec takich wierzeń. Lecz kilka wierszy dalej, po opisie błogosławionej śmierci spra­ wiedliwego, czytamy: „A taki ktury Bluźni przeciw Bogu i nauczy­ cielom Religii chociasz Ksiądz, jedzie to on Grześnik umze niedoczeka Księdza, tom zaopserwowal nawłasne oczy". Wręczająo mi te rysunki, Chajec był w okropnym nastroju. Powiedział, że nie chciałby wykonywać jeszcze raz takiej pracy, że jest nie­ wykształcony, na niczym się nie zna, nie bywał w świecie, niczego nie widział i dlatego nie ma co rysować. Gdy rzeźbi, przedstawia to, oo odczuwa; natomiast gdy pisze lub rysuje, zawsze ma wra­ żenie — tak było, gdy pisał pierwsze dwio ze swoich autobiografii — że żąda się odeń sprawozdań dla etnologów o zwyczajach i wie­ rzeniach ludowych. Chajec zaczyna taką pracę z pewną dumą, bo rzeczywiście jest dobrym kronikarzem, mającym wspaniałą pamięć; ale nagle uświadamia sobie przerażony, że wcale nie wie, gdzie kończy się to, co tylko zasłyszane i ogólnie bezmyślnie przy­ jęte, a gdzie zaczynają się jego własne przekonania. Dużo dał mi do myślenia głęboki niesmak Chajca wobec nieładu w swoich wie­ rzeniach, wobec już nigdy nierozwiązalnego zmieszania się włas­ nych rozpoznań, własnej instynktownej wiedzy z prefabrykowa­ nymi z góry bajkami dla prostego ludu. Lurka natomiast jest już definitywnie emanoypowany, wie dokładnie, w co wierzy, a w co nie. Wykonał na przykład płaskrzoźbę, która pokazuje jak stworzenie Nowego Nieba i Nowej Ziemi w wiecznej wiośnie następuje przez ostateozne zmartwyoh- 233 �wstanie Chrystusa. W popękanym grobie, z którego wyrasta Chrystus, pozostaje t r u p i a czaszka, k r z y ż i m a r t w y , t y m r a z e m raz n a zawsze z w y c i ę ż o n y diabeł. L u r k a twierdzi, że w świata, b y ł y b y zupełnie nio na miejscu. Diabeł, m ó w i L u r k a , w nicość, wiecznego ż y w o t a piekło przestanie nie jest istnieć. po­ Przeciwieństwem t u wieczno p o t ę p i e n i e i męka, lecz wyjaśnił, iż u c z y n i ł to umyślnie, ciągle zdradzającą bo właśnie Chrystusa. W k w e s t i a c h i k o n o g r a f i c z n y c h Chajec jest w y j ą t k o w o samo­ d z i e l n y . P r z y t y m jego o d k r y c i a nie r o b i ą w r a ż e n i a czegoś wy­ dumanego. Wyrzeźbiony przezeń odpoczywający C h r y s t u s , nie m a j ą c y g d z i e s c h r o n i ć g ł o w y , w y g l ą d a n a m o t y w z n a n y o d dawna, z okresu w i e l k i c h r u c h ó w r e l i g i j n y c h w X V w i e k u . L u r k a w tych da­ s p r a w a c h p o s m v a s i ę jeszcze dalej — u n i k a p o w t a r z a n i a w z o r ó w wie­ i k o n o g r a f i c z n y c h od d a w n a s p o w s z e d n i a ł y c h , k t ó r e nie wywołują wieczna, ostateczna ś m i e r ć . T r u d n o sobie w y o b r a z i ć , c i ą g n i e lej, a b y wieczysta szczęśliwość b y ł a pomniejszana w i d o k i e m moje pytanie K o ś c i ó ł jest i n s t y t u c j ą nowym świecie krzyż, śmierć i diabeł, j a k o r e k w i z y t y minionego p o r z ą d k u padnie Na j u ż w p a t r z ą c y c h n a n i o ż a d n y c h d o z n a ń . P r z e t w a r z a p o swojemu czystych m ą k piekielnych. C ł m j e c u k a z u j e , iż z p o m o c ą B o g a m o ż n a , n a g i m i d ł o ń m i po­ znr n i t e m a t y t a k , a b y m o g ł y d z i a ł a ć n a p a t r z ą c e g o j a k nowina, k o n a ć d i a b l a , i u w a ż a za z u p e ł n i e n i o n a m i e j s c u , g d y grozi się a b y m o g ł y w s t r z ą s a ć i wzruszać. T a k samo j a k nowe formy biedakowi s t w o r z o n y m nio dla niego p i e k ł e m . L u r k a graficzno Chajca n i g d y nie s p r a w i a j ą w r a ż e n i a czegoś wydumane­ idzie krok d a l e j : w caloj jego bogatej t w ó r c z o ś c i nie znajdzie się d i a b ł a p r ó c z go, t a k i z a s k a k u j ą c e , a r c y o r y g i n a l n e k o m p o z y c j e L u r k i tego jednego, j u ż wspomnianego, m a r t w e g o . (Nie trzeba p o d k r e ś ­ tylko lać, że martwego, pogrzebanego diabła ikonografia w ogólo nie zna.) O b a j , Chajec i n s t y n k t o w n i e a L u r k a ś w i a d o m o ś c i ą , znacznie niżej oceniają znaczenie kościelna zaś z pełną p o t ę g ę z ł a (a t y m s a m y m doktryny i ukazują spirytualności. L u r k a n i e l u b i n i e u s t a n n i e p o w i e l a n e g o w i z e r u n k u Chrystusa Frasobliwego. N i e porusza gdy o n tego t e m a t u , a przecież r z e ź b i starego w i e ś n i a k a w pozycji porusza, F r a s o b l i w e g o . N i e pro­ Chajec d u k u j e o n ż a d n y c h k r u c y f i k s ó w . A m i m o t e g o k r z y ż z n a j d u j e się w c e n t r u m jego t w ó r c z o ś c i . C i ą g l e n a n o w o o p r a c o w u j e i przerabia o l b r z y m i a p o t ę g ę zła, a b y t y m ła.twiej m ó c biednego t r z y m a ć za ten Kościołem po Chajec w y c z u w a , że b y ł y konszachty Kościół. chrześcijańskiej daje do z r o z u m i e n i a , a L u r k a t o w y r a ż a w p r o s t , że K o ś c i ó ł w y ­ uzdę. grzechu pierworodnego), niż to robi i s t o t ę starej ikono­ między sam symbol. Oto prostu olbrzymią Upadek belką, pod krzyżem; ale k r z y ż jest tutaj ogromnym ciężarem przygniatają­ a P a n a m i ; L u r k a z a ś o ś w i a d c z a celnie, bez w a h a n i a , ale t e ż i bez cym f a n a t y z m u , iż d l a K o ś c i o ł a n a j w i ę k s z y m n i e s z o z ę ś c i e m b y ł o u z n a ­ przedstawienie nie k t ó r e L u r c e n i e b y ł o z n a n e . W i n n e j p r a c y , r ó w n i e ż Upadku przez Konstantyna chrześcijaństwa za roligię państwową i przez t o p r z e m i a n a religii p r z e ś l a d o w a n y c h w roligię r z ą d z ą c y c h . Chajec unika krytykowania Kościoła. Kto wie, może to p r a w d a , iż t e n k t o b l u ź n i p r z e c i w „ n a u c z y c i e l o m r e l i g i i " , s k a z a n y jest na śmierć bez pociechy sakramentu. w płaskorzeźbie przedstawiającej pocałunek wielkiego skrycie kapłana żydowskiego, Natomiast Judasza Lurka przyodział wciskającego w dłoń z d r a j c y w o r e c z e k ze s r e b r n i k a m i , w m i t r ę b i s k u p a k a t o l i c k i e g o . U . 1 4 . J . L u r k a , Chleb życia, w y s . 33 c m . krzyżem, do Chrystusa Chrystus dźwiga jak swój ziemi ( i l . 7). U j ę c i e p r z y p o m i n a gotyckie w tłoczni, załamuje mistycznej się p o d ciężarem wyobrażenie, ludzkości, pod którą krzyż. K i e d y i n d z i e j z n o w u z n a k k r z y ż a s t a j e s i ę d l a L u r k i drogo­ wskazem. Z a p ł a k a n e j , zrozpaczonej M a r i i Magdalenie, obejmują­ cej k r z y ż i u c z e p i o n e j d o n i e g o , U k r z y ż o w a n y w s k a z u j e wyoiąg- n i ę t y m r a m i e n i e m , i ż n i e t u t a j j e s t j e j m i e j s c e , ż e n i e n a ł o ż y teraz rozpaczać, ale iść i n i e ś ć m i ł o ś ć w świat, aby dać świadectwo d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 33 c m . O k . 1 9 7 5 r . I I . 1 5 . E d w a r d K o ł a c z , S z c z e c i n . Chleb, d r e w n o p o k o s t o w a n e , 1 9 7 4 r . U . 16. W ł . C h a j e c , Syn człowieczy, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 20 c m . O k . 1974 r . 14 234 Chrystusa �t e m u , co p o z n a ł a ( i l . 10). I n n y m razem, c h c ą c p r z e d s t a w i ć b i b l i j ­ n y werset „ J e s t e m w i n n y m drzewem, a w y l a t o r o ś l a m i " , w p a d ł na z u p e ł n i e m u nie znany, ale c z ę s t o w y k o r z y s t y w a n y w ś r e d n i o ­ wieczu m o t y w Chrystusa ukrzyżowanego na drzewie żyoia. Podobne w y o b r a ż e n i e w y b r a ł , g d y c h c i a ł p o k a z a ć , iż Chrystus jest p o t ę ż n ą o s t o j ą b r o n i ą c ą l u d z i przed u p a d k i e m w o t c h ł a ń . Z n o w u jest t u Chrystus u k r z y ż o w a n y n a drzewie ż y c i a , k t ó r e g o gałęzi t r z y m a się l u d z k o ś ć ( i l . 13). T o , że d ź w i g a n i e k r z y ż a nie jost wydarzeniem j e d n o r a z o w y m , że s ą r ó ż n e rodzaje przedstawia Lurka w rzeźbio ukazującej krzyża, Zbawiciela n i o s ą c e g o k r z y ż , k r o c z ą c e g o n a czelo u t r u d z o n y c h l u d z i , k t ó r z y dźwigają różne oiężary życia ( i l . 8). W y d a j e m i s i ę , iż n a j w a ż n i e j s z a przemiana m o t y w u k r z y ż a zachodzi u L u r k i t a m , gdzie p r z e n i k a j ą się nawzajem symbole k r z y ż a i kielicha. T a k samo j a k k r z y ż — kielich jost w c h r z e ś c i j a ń ­ s k i m p o j ę c i u s y m b o l e m cierpienia i zbawienia. T o k w ł a ś n i e w y rzoźbił L u r k a Upadek pod krzyżem, w k t ó r y m Chrystus pada p o d z b y t c i ę ż k i m k i e l i c h e m cierpienia ( i l . 11). Z u p e ł n i e nowego sensu nabiera u L u r k i scena n a G ó r z e O l i w n o j . M o d l i t w a Jezusa, a b y Ojciec, jeśli to m o ż l i w e , o d d a l i ł od niego „ t o n k i e l i c h " , nie z o s t a ł a w y s ł u c h a n a . U L u r k i Jezus wziął j u ż na siebie o g r o m n y kielich cierpienia i w y o i ą g a r ę k ę k u ś p i ą c y m uczniom, w z y w a j ą c darem­ nie ich pomocy. W związku z t y m na uwagę zasługuje fakt, że w średniowie­ czu, g d y p o w s t a ł y r u c h y d ą ż ą c e do zniesienia hierarchicznych r ó ż n i c m i ę d z y k l e r o m a l a i k a m i i ż ą d a j ą c e k o m u n i i p o d obiema postaciami, „ w z i ę c i e k i e l i c h a " s t a ł o się s y n o n i m e m b u n t u przeciw kościołowi papieskiomu, o d m a w i a j ą c e m u ludowi bożemu doj­ rzałości. L u r k a nie z n a ł tej h i s t o r i i a n i togo o k r e ś l e n i a , m u s i a ł y one j e d n a k od samego p o c z ą t k u z n a j d o w a ć się w jego p o d ś w i a d o ­ m o ś c i . J u ż od pierwszych prac kielich zajmuje w jego t w ó r c z o ś c i w a ż n e miejsce j a k o s y m b o l cierpienia i zbawienia, lecz r ó w n i e ż j a k o t o , co Chrystus chce p r z e k a z a ć k a ż d e m u aby ów, wspóldźwigając, partnerem współzbawiając, chrześcijaninowi, stał się Boga. J e d n a z pierwszych prac L u r k i dojrzałym przedstawia 16 bardzo smutnego Chrystusa t r z y m a j ą c e g o o l b r z y m i k i e l i c h . Czy nio p o z o s t a ł on sam z t y m kielichom, bo c h r z e ś c i j a n i e , zadowala­ j ą c się t y m , co K o ś c i ó ł i m ł a s k a w i e daje, nie chcieli „ w z i ą ć kielioha" ? O c z y w i ś c i e kielich jest d l a L u r k i t a k ż e przypomnieniem E u c h a r y s t i i , znakiem biesiadnej w s p ó l n o t y z Panom i przez to stwierdzeniem s e n s u a l n o ś c i p o b o ż n y c h u c z u ć . N o r m a l n ą k o ś c i e l n ą S p o s ó b , w j a k i kościół ukazuje z w y k ł e m u człowiekowi jego p r a k t y k ę k o m u n i i L u r k a u w a ż a za g o r s z ą c ą . M d ł a , prawie ama- Zbawiciela, nie m o ż e go z a d o w o l i ć . Z b y t w i o t k a i pozazmyslowa terialna hostia gniewa tego c z ł o w i e k a l u b i ą c e g o posilny chleb jost d l a ń o b e c n o ś ć Jezusa w Sakramencie na o ł t a r z u , niewystar­ i g a s z ą c y pragnienie n a p ó j . W i e l k i szacunek L u r k i dla rzeczy c z a j ą c e p r z y p o m n i e n i e o ziemskiej w ę d r ó w c e Chrystusa, dokona­ materialnych, będących symbolami prawd duchowych, świadczy, nej n i e w y o b r a ż a l n i e dawno, n i e w y s t a r c z a j ą c e r ó w n i e ż ukazywanie iż w p r z e c i w i e ń s t w i e do o p i n i i k o ś c i e l n e j , u w a r u n k o w a n e j przez nieba, w k t ó r y m , jeśli b ę d z i e ż y ł godziwie, znajdzie n a g r o d ę za ż y j ą c y o h w colibacio m ę ż c z y z n , najnormalniejsza z m y s ł o w o ś ć nie swojo ziemskie t r u d y . K o ś c i ó ł p r z e d s t a w i a j ą c niebo j a k o calko- musi się z n a l e ź ć w s p r z e c z n o ś c i ze s p i r y t u a l n o ś c i ą mistyczną. wicio nieziemski t a m t e n ś w i a t , nie z a ś j a k o wspaniale k r ó l e s t w o P o u c z a j ą o e b y ł o b y t u p o r ó w n a n i e ś w . Teresy Berniniego, u k t ó r e j b o ż e , czyni wszystko, aby p r z o k s z t a ł c i ć je w ideę m o ż l i w i e naj­ m i s t y c z n a ekstaza jest p e ł n a daremnie p r z y t ł u m i o n e j i s k r y t e j mniej a t r a k c y j n ą dla normalnego c z ł o w i e k a . Z p e w n o ś c i ą zgadza s e k s u a l n o ś c i , z c z ę s t o p r z e d s t a w i a n ą przez L u r k ę ś w i ę t ą grzesz­ się z powszechniejszym odczuciem t o , co m i p o w i e d z i a ł (z l o k k i m n i c ą M a r i ą M a g d a l e n ą , k t ó r a po p r o s t u kocha Pana Jezusa j a k o u ś m i e c h e m k p i n y ) A d a m Zegadlo, że m a n a d z i e j ę , iż w p o ś m i e r t ­ kobiota — c i a ł e m , sercom i d u s z ą . n y m ż y c i u zostanie d i a b ł e m . Obiecuje sobie po t y m p r z y n a j m n i e j mniej n u d y . N i o odpowiada m u wioczne ś p i o w a n i e w niobiosach. VII W legendach uwidacznia się, j a k sobie l u d w y o b r a ż a d a l s z ą Ciekawo b y ł o b y m ó c p r z e ś l e d z i ć wstecz gniow L u r k i przeciw­ o b e c n o ś ć Zbawiciela na ziemi. Najczęściej Jezus ( p r z e w a ż n i e ze ko u r z ę d o w e m u K o ś c i o ł o w i , poprzez Chajca, a ż do starej polskiej ś w . P i o t r e m l u b „Św. P i o t r i p a w ł e m " ) w ę d r u j e jeszczo po świe­ religijności ludowej. W polskich b a ś n i a c h l u d o w y c h klecha d o ś ć c i e W opowiadaniach t y c h staje się jednak c z ę s t o z Pana i M i s t r z a c z ę s t o jest p o s t a c i ą n e g a t y w n ą . W r a z z dziedzicem i ż a n d a r m e m — w ł ó c z ę g ą , ż e b r a k i e m i „ d z i a d o m " . Bw. P i o t r , k t ó r e m u nio po­ s t a n o w i ą oni t r ó j c ę w ł a d z y . N a tło ludowej z m y s ł o w o ś c i pozbawio­ m o g ł o t o , żo jest czczony j a k o piorwszy p a p i o ż , że spoczywa na nej k o m p l e k s ó w i nie p o t r z e b u j ą c e j s u b l i m a c j i — celibat u w a ż a n y n i m c a ł y a u t o r y t e t u r z ę d o w e g o K o ś c i o ł a , p o j a w i a się w jest raczej za s k a z ę i p o w ó d do d o w c i p ó w , n i ż za r e k o m e n d a c j ę . h i s t o r y j k a c h j a k o człowiek m a ł e j w i a r y , egoistyczny, ż a r ł o c z n y , tych Proboszcz jest k o ś c i e l n y m funkcjonariuszem, k t ó r y za odpowied­ m ś c i w y . N a t o m i a s t Zbawiciel n i ą o p ł a t ą (najczęściej o d c z u w a n ą za w y g ó r o w a n ą ) udziela ko­ i r o z s ą d e k w y ż s z o g o rodzaju. N i e k i e d y jednak, j a k c h o ć b y w le- niecznych s a k r a m e n t ó w . W i e r n y l u d b y n a j m n i e j nie w n i m w i d z i gendzie o zamienionej w k u k u ł k ę córce strzolca, w y s t ę p u j e on B o ż e g o c z ł o w i e k a , p r z e w o d n i k a w misteriach, Zbawiciela w ę d r u j ą ­ j a k o demon m s z c z ą c y się na t y c h , k t ó r z y nie o d d a j ą m u czci. ucieleśnia zasadę sprawiedliwości cego dalej po ziemi, s z u k a j ą c o g o s o l i d a r n o ś c i i s o l i d a r n o ś ć prze­ Kiedy k a z u j ą c e g o , ale w p i e l g r z y m i e i dziadzie. k t ó r e g o p a n d o m u zaprasza do s t o ł u i ugaszcza z szacunkiem indziej z n o w u jost zabiedzonym, c u c h n ą c y m żebrakiem, 23.5 �— o n z a ś p ó ź n i e j r e w a n ż u j e się za t o , z a p r a s z a j ą c swojego darza na wspaniały obiad w raju. Solidarność skromnym, szarym człowiekiem ledwo uwidoczniona w w legendzie zostaje m o c n o gospo­ Zbawiciela VIII ze Średniowieczna kościele, wyjaśnia podkreślona. * rezerwie ludowej p o b o ż n o ś c i wobec oficjalnego i jego ideologii t k w i ą , co m o ż n a Kościoła spostrzec w t w ó r c z o ś c i Lurki, zarodki wszystkich wielkich heretyckich r u c h ó w ludowych. W y ­ daje m i się ciekawe, ż e w Polsce t e r u c h y n i g d y się nie, r o z w i n ę ł y , m i m o iż b y ł y k u t e m u p r z e s ł a n k i . M o r d e r c z a d i a l e k t y k a t y c h r u ohów, które wychodząc od żądania kapłaństwa, prowadziły w bratorstwa bezlitosnym i powszechnego z kościołem sporze ze swojej s t r o n y r ó w n i e ż do f a n a t y z m u i nietolerancji, z o s t a ł a Polsce i w ł a ś c i w i e t y l k o Polsce o s z c z ę d z o n a . ( R u c h y te i s t n i a ł y w Rosji, a t a k ż e w Czechach, N i e m c z e c h , A n g l i i , F r a n c j i , I t a l i i , H i s z p a n i i ) . Może właśnie dlatego duch buntowniczy pozostał w rzeźbach L u r k i t a k ś w i e ż y , n a i w n y i a k t u a l n y , p o n i e w a ż w Polsce n i g d y się nie s k o m p r o m i t o w a ł , nie d o s z e d ł do zaprzeczenia nym jest c z y m ś stworzenie i w rodzaju historię katechizmu, człowieka, dzieło z b a w i e n i a , i s t o t ę Ś w . T r ó j c y , b o ż y p o r z ą d e k w n i e b i e i n a ziemi. Dominującym W katedra kosmogonię, s w y m pierwot­ obrazem w Monreale koło Palermo (koniec X I I w i e k u ) j e s t w y o b r a ż o n y n a a b s y d z i e o g r o m n y P a n t o k r a t o r ( i l . 3). Pod n i m widnieje o wiele mniejsza Madonna z Dzieciątkiem, 1 z a n i o ł a m i i ś w i ę t y m i . Z a ł o ż e n i e k a t e d r y p o d k r e ś l a z a r ó w n o nie­ b i a ń s k ą , j a k i z i e m s k ą hierarchię. M a r m u r o w a bariera oddziela k o ś c i ó ł l a i k ó w o d k o ś c i o ł a k l e r u . Z e w z g l ę d u n a t o , ż e k l e r jest w y ż e j p o s t a w i o n y o d zwyczajnego l u d u , o d n a w y do prezbiterium p r o w a d z i k i l k a s t o p n i . T a h i e r a r c h i a j e s t p o d k r o ś l o n a p r z e z spo­ sób, w jaki są umieszczone mozaiki wyobrażające wędrówkę. Chrystusa po ziemi. Przedstawienia wielkich misterii, Przemienie­ nia Pańskiego, Ostatniej Wieczerzy, W n i e b o w s t ą p i e n i a , znajdują s i ę w p r e z b i t e r i u m — n i e d o s t ę p n e d l a p r o f a n a . Z w y k ł y l u d musi z a d o w o l i ć s i ę p r o s t s z y m i c u d a m i , t a k i m i j a k u z d r o w i e n i e parali­ t y k ó w i ślepców. hasłom. W Na pierwszy rzut oka m o ż e wydać się p r z e s a d ą mówienie 0 aktualności takich e l e m e n t ó w b u n t u , jako że w w y n i k u niałych po drugiej wojnie światowej przekształceń k t ó r y w ostatnich p r e z b i t e r i u m p i ę ć d a l s z y c h s t o p n i w i e d z i e d o t r o n u bis­ po prawej stronie, k t ó r a znajdując się po lewicy Panto- zaist­ k r a t o r a , jest s t r o n ą g o r s z ą . P o s t r o n i e lepszej s t o i t r o n k r ó l a , ku społecznych, k t ó r e m u p r o w a d z i r ó w n i e ż p i ę ć s t o p n i . T o , ż e z a p a n o w a n i a Nor­ Kościół po prostu utracił możliwość bycia Kościołem J e d n a k ż e K o ś c i ó ł w Polsce, kupa możnych. dziesięcioleciach m a n ó w n a Sycylii, k r ó l t a k ż e w hierarchii kościelnej m i a ł wyższą rangę od biskupa, zostało wyrażone w wyrafinowany sposób: stracił resztki świeckiej w ł a d z y , t y m bardziej p r ó b u j e — j a k się l i c z b a s t o p n i j e s t t a k a s a m a , lecz s t o p n i e w i o d ą c e d o t r o n u króla zdaje — z a c h o w a ć w ł a d z ę we w ł a s n y m d o m u . Z tego w y n i k ł o , s ą w y ż s z e , t a k iż siedzi o n w y ż e j n i ż b i s k u p . N a d t r o n e m królew­ ku zdziwieniu w i e l u k a t o l i k ó w z Z a c h o d u , ż e w okresie w i e l k i c h re­ s k i m w i d n i e j e m o z a i k a p r z e d s t a w i a j ą c a k o r o n a c j ę przez Chrystu­ form kościelnych — polski katolicyzm b y ł wyraźnie sa zachowawczy 1 p r z y w i ą z y w a ł wielkie znaczenie do u t r z y m a n i a ścisłego r o z d z i a ł u Kościoła k a p ł a ń s k i e g o i laickiego. Wiejski'proboszcz, odmawiają­ króla Normanów Wilhelma I I , założyciela katedry. w a n i e cesarzy i k r ó l ó w b e z p o ś r e d n i o przez Chrystusa od X wieku dosyć często w sztuce Korono­ występuje wschodniochrześcijańskiej. cy Lurce p r a w a do posiadania w ł a s n e g o zdania w kwestiach życia W y m o w a tego jest o c z y w i s t a — z w i e r z c h n o ś ć jest przez duchowego, n i e t y l k o t o l e r o w a n a , lecz u s t a n o w i o n a ; za k r ó l e m s t o i Chrystus. występuje zgodnie z linią generalną Kościoła tego kraju. Katedra * Dopiero gdy Chajec stał w Monreale jest i d e a l n y m o d p o w i e d n i k i e m ziem­ skiego ś w i a t a . Ś w i a t n i e b i a ń s k i wzoruje się n a w i d z i a l n y m , się bardzo znanym rzeźbiarzem, niezaprzeczalnym uzasadnieniem istnienia na ziemi g d y m u z e a w Polsce i za g r a n i c ą z a c z ę ł y sobie w y d z i e r a ć j e g o p r a ­ i „ d o ł u " . P a n t o k r a t o r nie jest Z b a w i c i e l e m z N o w e g o ce, g d y w j e g o c h a c i e p o j a w i l i s i ę z b i e r a c z e wzywającym i okipy telewizyjno, dopiero w ó w c z a s jego s ł a w a w t a r g n ę ł a , o k r ę ż n ą d r o g ą przoz A m e ­ projekcją r y k ę , a ż do własnej parafialnej wioski. W ó w c z a s dopiero, m i m o rym iż o d boz m a ł a t r z y d z i e s t u l a t r z e ź b i ! n i e m a l w y ł ą c z n i e u z y s k a ł Chajec pierwsze zlecenie o d proboszcza stajenki betlejemskiej. T a k przeto s t a ł się Chajec artystą ludowym d o w i s k a . I co w a ż n i e j s z e , żadne Chrystusa dobiegając pracującym i n n e zlecenie — — ziemskiego utrudzonych panowania, odzwierciedla się ziemski Testamentu, i uciemiężonych; kwintesencją jest władcy, on w któ­ król. wyrzeźbienie k r e s u swej drogi, dla własnego śro­ nie sprawiło mu powiedział sobie świątki, tyle r a d o ś c i , ż a d n e g o innego nie t r a k t o w a ł z t a k ą p o w a g ą . już od dawna b ę d ę leżał w grobie ku jest „góry" mi „Gdy — c o ś ze mnie będzie przecież żyło w mojej w s i . " D l a niego liczy się ślad Byłoby wikłane i Kościoła się to bardzo i splątane cierpiącego prześledzić dziego c i e k a w e , g d y b y s i ę u d a ł o o d t w o r z y ć za- dzieje drogę ludzkich dwóch razem od uczynków z nurtów: ludem niedostępnego — Frasobliwego, nie królującego Kościoła bożym; i Pantokratora tronującego gdyby udało bezwzględnego — do sę­ Chrystusa j u ż , lecz s i e d z ą c e g o n a twardym własnego życia i twórczości t u , w rodzinnej wsi i parafii, a nie byle k a m i e n i u n a p r z e c i w s z a r e g o c z ł o w i e k a , w g e ś c i e f r a s u n k u i soli­ gdzie n a darności z t y m właśnie świecie. L u r k a daremnie czeka n a t a k i e zlecenie. A m o ż e n a w e t nie czeka. W s k a z u j ą c na biskupią m i t r ę wielkiego k a p ł a n a czającego zapłatę Judaszowi, powiedział m i , że w gruncie nie m o ż e wymagać od kościoła, aby w swoich r z e ź b a c h t a k niestosowno popierał rzeczy go, p ó k i wyraża poglądy. D l a obserwatora z z e w n ą t r z zakrawa na paradoks, że w t y m socjalistycznym kraju wielkie teologiczne t a l e n t y w ś r ó d rzy, t w ó r c y l u d o w e j s z t u k i sakralnej nie spotykanej Polską s ą przez Kościół ignorowani bądź rzeźbia­ nigdzie nie uznawani, a p a r c i a d o z n a j ą j e d y n i e ze s t r o n y ś w i e c k i e g o , a t e i s t y c z n o g o stwa, które umie uszanować nieprzemijające wartości rzeczy złożyło się n a to, że wstąpiwszy do niebios, Zbawiciel jeszcze r a z b y ł p o t r z e b n y n a z i e m i i m u s i a ł j a k b y p o w r ó c i ć . Wed­ ług katolickiej w i a r y , h i s t o r i a z b a w i e n i a o d b y w a s i ę w konkret- nyrn jako rzeczywista historia. Jedyny czasie — się ciałem, w określonej ukrzyżowany s y n B o g a stal chwili został zrodzony z Panny pod Poncjuszem Piłatem i pogrzebany p i e k i e ł , t r z e c i e g o d n i a z m a r t w y c h w s t a ł , w s t ą p i ł d o n i e b i o s , siedzi po­ p o p r a w i c y B o g a O j c a , s t a m t ą d p r z y j d z i e s ą d z i ć ż y w y c h i umar­ pań­ poza łych. Lecz w t y m ciągu w y d a r z e ń coś się zacięło. Gmina chrześcijańska nastawiona była na rychły p o k o j ą c y s p o s ó b . G m i n i e , a przede w s z y s t k i m szaremu oddzielić kowi, humanistycznych od religijnych. Poglądy -— t a k j a k i r z e ź b y — z j e d n e j s ą b r y ł y . S p i r y t u a l n o ś ć cały jego dorobek, jest jego jego przenika nierozdzielnym składnikiem. Ale powrót C h r y s t u s a , a t y m c z a s e m j e g o p o b y t w n i e b i e p r z e d ł u ż a ł s i ę w nie­ w ą s k o p o j ę t e r a m y religijności. Z r e s z t ą w rzeźbie L u r k i nie da się treści Marii, z s t ą p i ł do poza zawarte w symbolach c h r z e ś c i j a ń s k i c h , k t ó r y c h znaczenie w y k r a c z a Ł a d z M o n r e a l e n a d ł u ż s z ą m e t ę n i e b y ł d o u t r z y m a n i a . Wiele już wrę­ człowiekiem. zdanemu na skąpą, przydzieloną mu strawę człowie­ duchową, o d s u n i ę t e m u o d u c z e s t n i c t w a w w i e l k i c h m i s t e r i a c h , czas z a c z ą ł się d ł u ż y ć . Z a c z ą ł się o n r o z g l ą d a ć za z n i k n i o n y m s w o i m Zbawi­ s p i r y t u a l n o ś ć t a , n a co s t a r a ł e m s i ę z w r ó c i ć u w a g ę , n i e j e s t o d b i e ­ c i e l e m , z a c z ą ł o p u s z c z a ć w y z n a c z o n e m u m i e j s c e n a s a m y m dole g a j ą c ą o d spraw tego ś w i a t a p o b o ż n o ś c i ą , nie jest p o c i e c h ą — nar­ k o ś c i o ł a i u s u w a ć b a r i e r ę o d d z i e l a j ą c ą K o ś c i ó ł k l e r u o d Kościoła kozą. l a i k ó w . W t y m s a m y m czasie k i e d y z o s t a ł o w z n i e s i o n e Monreale, 236 �I I . 17. R o z a l i a B a r a ń s k a - D z i ę c i o ł o w s k a , G r ę b o s z ó w , w o j . t a r n o w s k i e . Św. Kinga w falach morza, X 5 0 c m . 1 9 3 7 r. I I . 1 8 . M a r i a W i ś n i o s , R a t a j e , g m . W ą c h o c k , w o j . k i e l e c k i e . Przebicie f a r b a k l e j o w a n a p a p i e r z e , w y m . 65 X boku, a k w a r e l a , 1 0 0 x 7 4 , 5 c m . : Piotr W a l d o , b y ł y b o g a t y k u p i e c L y o n u , zlecił p r z e k ł a d b i b l i i n a t a k i t u w y o b r a ż e n i e wyrosłe z rozmaitych, czystych jak i też język l u d o w y . pogmatwanych . . " ź r ó d e ł jest dopasowane do konkretnej potrzeby p o b y t w niebie i nie z j a w i a się d u c h o w e j . K o ś c i ó ł j u ż p o d koniec X V w i e k u z a b r o n i ł przedstawia­ w swojej w s p a n i a ł o ś c i , a b y nareszcie d o k o ń c z y ć d z i e ł a z b a w i e n i a n i a tego t e m a t u , k t ó r y w ś r o d k o w y c h N i e m c z e c h przez k i l k a po­ i założyć, t a k j a k obiecał, k r ó l e s t w o b o ż e , zostaje przednich Chrystus, który na z i e m i ę , a b y uzewnętrznia przeciąga znowu cierpiał. Zmiana, się w sposobie jaka tu przedstawienia Wedle w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e g o sprowadzony się dokonuje, Ukrzyżowanego. ujęcia, ofiara j u ż się Cierpienie, strach i śmierć zostały i ukazywanie ich j u ż nie było potrzebne. krzyżu romańskim nie był umierającym, lecz 0 dzikim, nieokiełznanym się o g r o m n ą się p o c h o d z ą c e popularnością. ze W s o h o d u Za podanie jednorożcu, którego schwytać można j e d y n i e w ó w c z a s , g d y n a t r a f i n a d z i e w i c ę i o s w o j o n y j u ż schowa znakiem swój r ó g w jej łonie. Wcześniej widziano w jednorożcu z dziewicą przezwyciężone Chrystus cieszył t y m kryje dokonała; krzyż tego o k r e s u n i e b y ł p r z e c i e ż k r z y ż e m m ę k i , lecz zbawienia. dziesięcioleci wyobrażeniem wiszący na tryumfatorem symbol Chrystusa z Maryją. chyba sformułował D o m n i e m a n i e t o po raz pierwszy A l b e r t M a g n u s ; „ Ó w j e d n o r o ż e c jest Chrys­ t u s e m , k t ó r e g o w ł a d z y , w y o b r a ż o n e j j a k o r ó g , n i k t się nie oprze... za i władcą. D o p i e r o w sztuce g o t y k u jego m ę k a i opuszczenie z o s t a ł y Jednorożec reaktualizowane i uwiecznione. s a m ą m y ś l o w y w y ż s z e n i u s i ę s t r ą c i ł L u c y p e r a z n i e b i o s i za u g r y ­ ten wydawał się d z i k i m i nieokiełznanym, zienie j a b ł k a w y p ę d z i ł A d a m a z R a j u . P i e r w o t n y ś w i a t potopem, I X Sodomitów gdy zniszczył zaś piekielnym ogniem i siarką. Tak sro- ż y ł s i ę j e d n o r o ż e c w n i e b i e i n a z i e m i , a ż go p e ł n a c h w a ł y dziewica, Po w s t ą p i e n i u do nieba, Chrystus ł a t w o rozwiewa się w ideę, coraz b a r d z i e j t r a c i c i e l e s n o ś ć i o d d a l a s i ę o d s z a r e g o człowieka g d y w s z e d ł d o j e j z a m k u , p r z y j ę ł a d o s w e g o ł o n a i u c i e l e ś n i ł a go. D z i ę k i t e m u , wedle boskiego postanowienia, nieuchwytny mógł — a czystą ideę ł a t w o m o ż n a przerabiać na ideologię. T y m i , któ­ z o s t a ć s c h w y t a n y przez m y ś l i w y c h , to znaczy przez pogan i ż y d ó w ' rzy g o d a r e m n i e w y c z e k u j ą , s ą m a l u c z c y , s p r a w i e d l i w i i p o b o ż n i , 1 zgodził się u m r z e ć czyli c i , k t ó r y c h Natomiast dotyczą panowie, błogosławieństwa książęta Kościoła Kazania i świata na Górze. (przedstawieni w wizerunkach S ą d u Ostatecznego najczęściej w ś r ó d p o t ę p i o n y c h , podczas g d y n i e m a t a m b i e d a k ó w ) przebywa n a razie w niebiosach są zadowoleni, że Chrystus i nie przeszkadza i m w doglą­ B i e d a k , k t ó r e g o w i a r a n i e jest ś l e p a , lecz p r z y c a ł e j poboż­ daniu w ł a s n y c h ności z l e k k ą interesów. podszytą wać, że Zbawicielowi brał o n p a ń s k o ś c i nieufnością, musi pomalutku podejrze­ dobrze się w niebie powodzi, że m o ż e i z a p o m n i a ł o biedzie, k t ó r ą z o s t a w i ł za podania, się c z ł o w i e k i e m krzyżu." Syn Boży wcale nie miał i cierpieć j a k człowiek. Trzeba go b y ł o dopiero s k ł o n i ć , ba, p o d e j ś ć , p r z e c h y t r z y ć , a b y d a ł się schwy­ tać i zabić. W t y m prawie występuje jako pewnego bluźnierczym rodzaju wyobrażeniu przynęta, która dziewica doprowadza mysł został wyrażony z naiwną bezpośredniością. sobą. ochoty W takim nastroju mogło powstać wyobrażenie o mistycznym Jak ł y c h w N i e m c z e c h w ś r e d n i o w i e c z u w i e r s z y n i e s ł y c h a n y t e n po­ na­ przyjść na ś w i a t ? jednorożca. ochoty stać dobrowolnie na tajemniczego j e d n o r o ż c a do tego, ż e zasypia w jej łonie. W j e d n y m z powsta­ Być m o ż e ó w Z b a w i c i e l j u ż za p i e r w s z y m r a z e m nie m i a ł polowaniu na Wedle często w wierzeniach ludowych, Sfa piersi matki zaśnięty Ten, co przez świat niepojęty. Pobożną myślą przejęty Matczynym ionem objęty Został jednoróg ujęty. 237 �II. Plastyozne część tej jednorożec Jednakże zostaje a Chrystus w areszcie, wyobrażają trzynastowiecznych tylko rzeźbach p r z e b i t y przez m y ś l i w e g o n a łonie dziewicy. kogo w przeważnie francuskioh te nie wyjaśniają, dziewica i m y ś l i w y . turyńskie pozostawiają go We przedstawienia wyraźniejsze pujący przedstawienia idei. jednorożec, wszystkim 19. W ł a d y s ł a w C h a j e c , swoj polowania na wymowie, kogo przede z X V wieku lecz k w e s t i ę ś m i e r c i są jednorożca o t w a r t ą . M y ś l i w y m jest s a m B ó g Ojciec l u b z a s t ę ­ Archanioł Gabriel. Jednorożec znalazł schronienie u dziewicy w »hortus conclusus«. Przed ogrodem Archanioł brojony we włócznię i wiodący Zarówno jedną, jak i d r u g ą figurę aresztowanym" na s m y c z y p s y daje na uz­ trąbce Chajec nazywa „Chrystusem ( i l . 1 9 ) . D l a o b u s p o r z ą d z a w ł a s n o r ę c z n i e i sta­ rannie łańcuch, z a m y k a n y niekiedy d o k ł a d n ą imitacją wyobraża Niemieckie, a jednorożca d r e w n o p o l i e h r o m . , w y m . 1 8 x 2 6 e m . 1971 r. Nie warto by o t y m wspominać, majsterkowiczów, sztuczkach dziwy którzy lubują (np. „ G o l g o t a " rzeźbiarz, nie g d y b y Chajec się w t r u d n y c h do w butelce). J e d n a k ż e zajmuje się takimi kłódki. należał do wykonania Chajec, fidrygałkami, z jednego k l o c a całe sceny, n p . s t a j e n k ę b e t l e j e m s k ą , praw­ rzeźbi eliminując w s z y s t k o , co n i e jest d l a niogo i s t o t n e . J e ż e l i u w a ż a , ż e w żaden s p o s ó b nie m o ż o z r e z y g n o w a ć z obcego m a t e r i a ł u j a k o dodatku, czyni t o bez serca, a n a w e t w p r o s t n i o c h l u j n i o . I t a k z jednego t r a d y c y j n y s y g n a ł , że z w i e r z y n a jest osaczona. N i e jego zadaniem kawałka jest u d e r z y ć . W t y m p r z e d s t a w i e n i u , o d p o w i a d a j ą c y m Zwiasto­ w y k r o i ł c z e r w o n ą c h o r ą g i e w z w y c i ę s t w a dla swojego Z m a r t w y c h ­ w a n i u , j e d n o r o ż e c jest j u ż j a k b y pokonany. czerwonego plastiku, który wpadł mu kiedyś w ręce, wstającego, strumień krwi wypływający z boku Ukrzyżowanogo, chwytany X przez anioła do kielicha oraz czerwony krawat dla swojego L e n i n a ; i p r z y b i ł j e bez s k r u p u ł ó w g w o ź d z i a m i — Chrys­ N i e w a ż n e , że w polskiej sztuce l u d o w e j m i s t y c z n e ł o w y j e d n o r o ż c a nie s ą znane. W s p o m n i a ł e m o nich, p o n i e w a ż dość rozpowszechniono w y o b r a ż e n i e — chociaż w s p o s ó b w y i sięgający do ludowej p o d ś w i a d o m o ś c i pragnienie zmuszenia nie chcącogo nadejść pozostania ? Czy naprawdę taka pobożność ludo­ Zbawiciela p r z y b y c i a , a l b o , co n a j e d n o w y c h o d z i , c h c ą c o g o odejść nieco — cego g ł o w ę k u p a t r z ą o e m u — oraz d r u g ą f i g u r ę , nie ikonografii sztuki ludowej, jednak puszczalnie w więziennoj — nie na tej Chrystusa występującą siodzącego k a m i e n i u , lecz n a tradycji zwracają­ w pozycji ziemi, celi. J e d n ą n o g ę p o d k u r c z y ł , przy­ aby m ó c w geście Chrystusa Frasobliwego — oprzeć na kolanie łokieć, a na dłoni głowę, d r u g ą m a w y p r o s t o w a n ą i p r z y k u t ą do 238 k r a w a t do brzucha. blaszano t a b l i c z k i z w y t ł o c z o n y m i n a p i s a m i . U s t a l a j ą one figury, a czasami o p a t r u j ą Rzeźbiarzy trudności ją krótkim nazwę komentarzem. i malarzy będących analfabetami lub mających w c z y t a n i u i p i s a n i u c z ę s t o w y r ó ż n i a i n t e n s y w n y sto­ sunek do s ł o w a pisanego, z w ł a s z c z a d r u k o w a n e g o ; p r a g n ą co p r z e d s t a w i a j ą , d a ć możliwie ścisłą n a z w ę . N a p r z y k ł a d temu pan W i ś n i o s , u w a ż a n i e m a l k a ż d ą k s i ą ż k ę za c z a r o d z i e j s k ą l u b ś w i ę t ą Chajec c z ę s t o r z e ź b i ł „ C h r y s t u s a p r z y s ł u p i e " wedle „Frasobliwego", do obca'! małopolskiej, Chrystusa przykutego do s ł u p a i żałośnie w k r w i do b o k u , a L e n i n o w i I n n y c h a r a k t e r m a j ą w y k o n a n e przez Chajca d l a w i e l u rzeźb do gwałtowna, n i e u b ł a g a n a i n i e p o z b a w i o n a pew-nego o k r u c i e ń s t w a b y ł a b y spirytualności zupełnie tusowi strumień jaskra­ przedchrześcijańskiej. Czy n a p r a w d ę nie z n a l a z ł o b y się w polskiej s p i r y t u a l n o ś c i wej na wyrażają słupa. o b j a w i a j ą c ą t o , co d l a g ł u p c a pozostaje czegoś wymyślonego, rzyło czarno się rzeczywiście. na malowaniu białym, Żywoty rozumie zmienić u k r y t e . N i e maluje nigdj t y l k o t o , co w e d l e j e j p r z e k o n a n i a świętych, spisano w d o s ł o w n i e ; nie o d w a ż y ł a b y najmniejszego szczegółu. Uważa T o samo odnosi się do blaszanych się przj o b r a z y Zf niegotowo, d o p ó k i joj syn nie wypisze u dołu w i e l k i m i co p r z e d s t a w i a j ą . wyda książkaoł literami tabliczeł w y k o n a n y c h p r z o z C h a j c a z w i e l k i m s t a r a n i e m i t r u d e m . N i e sf �one dodatkiem do rzeźby, lecz kropką nad „ i " . W odczuciu Chajca, dopiero one czynią figurę dokumentem. Podobnie ma się chyba sprawa z łańcuchami, które Chajec wykonuje z największą dokładnością. Ich symbolika jest równie prosta jak zdumiewająca. To sam Chajec zakuwa swojego Chrys­ tusa we własnoręcznie wykuty łańcuch. Zakucie to oznajmia: nie dzieje się nam dobrzo; nie skończyła się Twoja męka, dopóki nam powodzi się tak źle; musisz więc pozostać z nami jako cier­ piący wśród cierpiąoych; rozumiemy, że odpowiadałoby Ci wstą­ pienie na niebiosa i odsunięcie się od wszystkiego, ale nie uwol­ nimy Cię, nie zadowolimy się obietnicą przysłania nam na po­ ciechę Duoha Świętego, który i tak nie będzie do nas dopusz­ czony. Podobna myśl zdaje się wyrażać opisany już „Upadek pod krzyżem". Upadły Chrystus wyraża solidarność z nie mogącym się podnieść biedakiem. Ale chodzi t u jeszcze o coś więcej — w kon­ templacji Chrystusa, którego przedstawił jako godnego pożało­ wania ziemskiego robaka, własna nędza nabiera dla Chajca sensu, zostaje uświęcona i podniesiona do rangi naśladowania Chrystusa. Lecz warunkiom tego, że Chajec może się podnieść ze swego upad­ ku, jest to, iż z taką stanowczością związał syna bożego z prochem ziemi . 3 Wspomnijmy t u jeszcze o starej przydrożnej kapliczce w Przytkowioach (Małopolska). Figura przedstawiająca Upadek pod krzyżem, umieszczona jest w jak gdyby sklepionej niszy, przypominającej loch. Chrystus i tak nie mogący już iść, został dodatkowo zamknięty masywną kratą. Wyjaśnienie, iż stało się to dla zabezpieczenia figury przed kradzieżą, jest nieprzekonujące. Krata pochodzi z czasów, gdy kradzieże ludowych rzeźb jeszcze nie weszły w modę. A może, gdy już o kradzieży mowa, krata ta oznacza, że szary człowiek nie pozwoli na odebranie mu jego biednego Chrystusa ? Rabunek taki grozi mu od czasów Konstan­ tyna. Również Pantokrator z Monreale jest jednym z wielu ukra­ dzionych ludowi i przerobionych Chrystusów. I I . 20. Jarosław Furgała, O. Kolbe, techn. mieszana. 1974 r. XI Chajec zatrzymał swojego,,Chrystusa aresztowanego" w sta­ nie cierpienia; ludowe legendy o trwająoej wędrówce Zbawiciela po ziemi ukazują go jako osobliwe połączenie wszechmocy i biedy. Niekiedy wyrządzone Chrystusowi cierpienia i rany odmalowane są ze szczególnym pietyzmem, z pedantyczną, jeżeli nie lubieżną dokładnością. Czy nie kryje się za t y m wyobrażenie, iż męka i krew Jezusa są naszym zbawieniem, lecz że ów Jezus chyba jeszcze nie dość cierpiał, że dalej musi przelewać swą krew, póki do naszego prawdziwego zbawienia tyle jeszoze brakuje ? A gdy mnie na sąd rano prowadzili Tam gdzie się sędzię byli zgromadzili Świadki fałszywe kupili B y mnie na śmierć potępili Srodze osądzili. A tam mnie w kącie jednym postawili I oczy moje szmatą zasłonili Twarz moją spollczkowali Pięściami poszyjkowaii Zbili i zdeptali. Przy t y m trzeba uwzględnić jeszcze inną rzecz, ubogi lud nie tylko żył w nędzy, nie tylko był lekceważony i eksploatowany, ale nadto dręczony. Dyby były przeznaczone dla maluczkich, nie dla dobrze urodzonych panów, zaś czarownice, które tak ochoczo palono, najczęściej wywodziły się z niższych warstw. Gdy przy­ równywano krzywdę i nikczemność wyrządzoną Zbawicielowi z krzywdą i nikczemnością odczutą czy to osobiście, czy jako kla­ sa na własnym ciele, znowu powstawała solidarność, zrównanie biednego chudziny i boskiego męczennika. Jednocześnie dawano też do zrozumienia panującym, iż uważa się ich nie tylko za łupieżców biedoty, lecz i za morderców Boga. Jedni żyłami wołowymi bili Drudzy z morskiego ciernia rózgi mieli Okrutnie mnie biczowali Ciało me sztukami rwali Srodze katowali. Przedstawienia tego rodzaju często były w niemieckim i ni­ derlandzkim malarstwie tuż przed reformacją i trwały aż do wo­ jen chłopskich. Większość owych malarzy była zaangażowana po stronie roformacji, a liczni z nich sympatyzowali otwarcie ze zbuntowanymi chłopami. Po stłumieniu powstań chłopskich obrazy te wyszły z mody w oficjalnej sztuce i jako „upadłe dobro kulturalne" przeszły do kręgu kultury ludowej. Tam ludzi cztery miliony było Miłosiernego żadnego nie było Który by mnie pożałował W mojej męce poratował Żadnego nie było. Jedna z pieśni, śpiewana od końca 17. stulecia przez pielgrzy­ mów na drodze krzyżowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, brzmi: Trzeci łańcuszki żelaznymi bili A tak mnie nimi okrutnie zranili Bili mnie aże do kości Nie było żadnej litości Człowiecze dla ciebie. Jedni mi biotem oczy zarzucali Drudzy mnie bijąc, na twarz moją plwall I nogami mnie deptali Jfa obie strony szarpali Srodze wyrządzili. 239 �T a stara pieśń jest d o k ł a d n i e p a s u j ą c y m obrazów m a l o w a n y c h przez Marię Wiśnios tekstem do (ur. w roku wielu g d y t r a d y c y j n y ś w i a t l u d o w y c h w y o b r a ż e ń z a c z ą ł z a n i k a ć i wie­ 1912). l u r z e ź b i a r z o m nie b y ł znany. A ż e b y s t w o r z y ć coś „ l u d o w e g o " , M i m o iż w i e l o k r o t n i e p r z e d s t a w i a ł a j u ż t e n t e m a t , s t a ł o p o w r a c a muszą do M ę k i P a ń s k i e j , do Chrystusa n a G ó r z e O l i w n e j , do (co Upadają­ oni albo tępo nie daje naśladować żadnego t o , co i n n i p r z e d zadowolenia), albo z a n u r z y ć nimi robili się w sobie, cego p o d k r z y ż e m , d o C h r y s t u s a s t a r a n n i e p r z y b i t e g o d o k r z y ż a , a b y w y c i ą g n ą ć z p o d ś w i a d o m o ś c i o b r a z y j a k b y l u d o w e . M o ż e się a przede w s z y s t k i m do Chrystusa z p o b o ż n y m w p r o s t s a d y z m e m w t e d y o k a z a ć , że ta p o d ś w i a d o m o ś ć sięga do okresu przedchrześ­ m ę c z o n e g o w izbie t o r t u r ( i l . 18). P a n i W i ś n i o s m a l u j e cijańskiego i znalezione t a m w y o b r a ż e n i a w y w o d z ą świętych ze szczególnym zamiłowaniem dla ich żywoty męczeństwa. rych się z prasta­ mitów. M o ż n a b y z a d a ć p y t a n i e — s k ą d się bierze t a k a ż ą d n ą k r w i reli­ g i j n o ś ć , ale w y d a j e m i s i ę , ż e b y ł o b y t o p y t a n i e X I I sformułowane fałszywie. Gdy J e ś l i P a n t o k r a t o r zostaje m o w a o sztuce l u d o w e j , m i m o w o l i roztacza się p r z e d oczami gigantyczna się przedstawienie „Cepeliada", „Mazowsza", rapsodia barw, nie wzruszające świątki znowu zmieniony na cierpiącego, to kryje kończące i przemiłe z p o w r o t e m s p r o w a d z o n y n a zie­ m i ę i , j a k g d y b y w karze za swe d ł u g i e p r z e b y w a n i e w oddali, się w t y m b u n t uciś­ nionych, niezadowolenio m a l u c z k i c h , k t ó r z y podczas mistycznej Chrystusiki. Ł a t w o uchodzi uwagi, że k u l t u r a l u d o w a — k u l t u r a biesiady zawsze z r e s z t ą w y k r a c z a j ą c a czysto etnicznie p o j m o w a n y Jest t o j e d n a k t y l k o j e d n a strona. O d w r o t n a s t r o n a tego samego l u d — m a o g r o m n ą rozpiętość. R o z c i ą g a się ona o d n i e w i n n y c h p r o c e s u n o s i c e c h y d z i a ł a n i a s a m e g o K o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł zdaje się ziemsko-rajskich b y ć g o t o w y w y d a ć l u d o w i tego Chrystusa, k t ó r e g o m u w poza o g r o d ó w p a n i B a r a ń s k i e j a ż do, t k w i ą c e j daleko przedchrześcijańskiej mentalności, mistyki krwawych wysoko postawionych, nigdy odpowiada elitarnej i przede chologii. być i A l e t e ż do „patologiczne", Kościół niedbale i na uboczu. niegdyś Ofiarowuje l u d o w i Chrystusa Boleśeiwego j a k o boskiego ekshibi­ P o g l ą d , iż wielkie o t c h ł a n i e o t w i e r a j ą się j e d y n i e w ludzi, przez zabrał, sprawuje jednak n a d n i m w dalszym ciągu ścisłą kontrolę. ofiar w obrazach pani Wiśnios. wykształconych nakarmieni byli zaś podchodzić z wielką który uparcie p o m i n a , co w y c i e r p i a ł zwykłych pokazuje swe r a n y , nieustannie i , wyliczając wiernemu ludowi przy­ wszystko psy­ co d l a n i e g o z r o b i ł , p r ó b u j e g o z m u s i ć , a b y o k a z y w a ł t a k i e p o s ł u ­ muszą s z e ń s t w o , p o k o r ę i o f i a r n o ś ć , j a k i e c e c h o w a ł y jego samego. Chrys­ ostrożnością. t u s t e n s p e ł n i a w g r u n c i e rzeczy t ę s a m ą r o l ę co P a n t o k r a t o r . G d y wszystkim niemądrej przypuszczenia, że takie p r z y p a d k i należy cjonistę, duszach P a n i W i ś n i o s , p r z y całej swej p r o s t o c i e , m a w sobie c o ś r o z m a ­ P a n t o k r a t o r t r z y m a p r o s t y l u d z d a l a o d siebie i a u t o r y t a t y w n i e r z o n e g o : j e s t o n a za p a n b r a t ze ś w i a t e m n a d z m y s ł o w y m i d u c h a ­ nakazuje m u trwanie na w y z n a c z o n y m miejscu, Chrystus Boleś- mi zmarłych. Zapewne dlatego, a przede swojego m a l a r s t w a (w jej okolicy c i w y brata się z m a l u c z k i m i — i zwiastuje i m to samo. wszystkim z powodu wieśniaczki nie m a l u j ą ) , Jednakże m i m o wszystko ó w Chrystus B o l e ś c i w y jest p o m y s ł e m spo­ dwuznacz­ łeczność wiejska jej nie akceptuje. W m i n i o n y c h stuleciach b y ł a b y nym. z niej idealna czarownica, sprawia z r e s z t ą w r a ż e n i e j a k b y p o d ­ u r z ą d z o n y , n a t o m i a s t przez c i e r p i ą c e g o ś w i a d o m i e w i e d z i a ł a o procesach c z a r o w n i c i z d a w a ł a sobie spra­ światem włada niesprawiedliwość — a ponieważ w t y m władaniu w ę z tego, ż e w i n n y c h czasach p o t r a k t o w a n o b y j ą z t y m s a m y m sam rzeczowym świetle. i pedantycznym okrucieństwem — jak Zbawiciela Przez P a n t o k r a t o r a K o ś c i ó ł twierdzi, ż e ś w i a t jest bierze udział, ukazuje samego dobrze C h r y s t u s a p r z y z n a j e , iż siebie w dość wątpliwym i m ę c z e n n i k ó w na jej obrazach. Pierwotna religijność w swej mroczności, X I I I przypominającej W y d a n e g o m u , ale t r z y m a n e g o dalej p o d k o n t r o l ą świat b a ś n i braci G r i m m , przejawia się nie t y l k o w dziełach p a n i Wiśnios. M a m w swoich zbiorach — aby wymienić j e d e n p r z y k ł a d — Zamordowanie Abla Ryszarda zna Sęka. Rzeźbiarz a z opowiadań biblijnych ten przez jeszcze Kaina, figurę dłuta mało scen, zdumiewająco nografii chrześcijańskiej, ujęcie: mord runek Męża Boleśeiwego albo też »Imago cierpiącego znalazł i A b e l p o d o b n i są do tak przyjść siebie przed n i m i b ł a g a j ą c e g o o życie A b l a — albo raczej, K a i n mistyczne i w się jako iż b ł a g a n i e widać wyraźnie, widzia­ nadludzkiej Abla oglądającego jest n a w e t nie powinno A l e t e n przez K o ś c i ó ł u s t a l o n y dystans m i ę d z y Chrystusem ny z perspektywy klęczącego, przedstawia że dla Wize­ przedstawia do g ł o w y , iż m o ż e m u b y ć p o d o b n y . j a k bliźniacy, z t y m , że K a i n jest o wiele w i ę k s z y o d k l ę c z ą c e g o miary mocarz. Z rzeźby osobliwej postaci, cierpiącemu w podobny sposób j a k Chrystus iko­ z u p e ł n i e archaiczne, p r a t y p o w e r y t u a l n y . Jego K a i n w Pietatis« prawie niemożliwe u t o ż s a m i ć się z t a k i m Chrystusem. Biedakowi i z ż y w o t ó w ś w i ę t y c h prawie nic nie jest m u znane. N i e z n a j ą c t r a d y c y j n e g o u j ę c i a tego t e m a t u w kościelną, c i e r p i ą c e g o C h r y s t u s a l u d sobie p o m a l u t k u p r z y w ł a s z c z a ł . choćby i cierpiącym l u d e m zostaje czasie r e f o r m a c j i przez wyobrażenia n y c h a r t y s t ó w . N a r y s u n k u z 1522 r o k u jest cierpiącym zniesiony przez ruchy poszczegól­ przedstawił starzejący się D i i r e r samego siebie z b i c z e m i r ó z g ą w r ę c e j a k o c z ł o w i e k a bezowocne, g d y ż K a i n ( w p r z e c i w i e ń s t w i e d o t e k s t u B i b l i i ) z ca­ dręczonego ł y m spokojem, a nie w afekcie w z n i ó s ł n a d n i m swój miecz i jest a u t o p o r t r e t o w i t y t u ł : Mąż najwidoczniej przekonany, że zabicie A b l a jest jogo o b o w i ą z k i e m . t a k i e u t o ż s a m i e n i a s i ę z z a s m u c o n y m C h r y s t u s e m n a l e ż ą w sztuce Sąsiad Sęka, konkurować pod szechnionych Bolesław Suska, k t ó r y względem nieznajomości i tradycyjnych religijnych mógłby śmiało najbardziej nione w polskiej sztuce l u d o w e j . ka wydumał jeszcze o s o b l i w s z ą i k o n o g r a f i c z n i e f i g u r ę . C h o d z i t u o d o ś ć w pobożnym Boleściwy. zuchwalstwie W późniejszych w Podgrodziu, człowieka nych m i podbródków, duży G d y o d w i e d z a m starego Buźnia- posiadającego największy nowych na, u dołu zaś, w znacznym odstępie, grupa ludzi w y r z u t e m l u b z n o w u po p r o s t u smutnie i bezradnie część obrazu p r z e d s t a w i a j ą c e g o Suski nie m a chcieliby poehwj'eić na załamywania w chmurach Mis­ rąk z tęsknoty. Świętą Rodzinę, uciekającą z w y k ł y m ośle, ale j a k b y w b y ć dolna W n i e b o w s t ą p i e n i e , gdzie ucznio­ wie z r o z p a c z ą w y c i ą g a j ą ręce do z n i k a j ą c e g o trza. U wyciągająca W z o r e m dla tej g r u p y m u s i a ł a balonie. D o k ł a d n i e tak objaśnił m i Suska s w o j ą p r a c ę : źli ludzie chcieli zgładzić nie Frasobliwych, którzy niezmierny podbródek. Diirer wego, k t ó r a „zmartwiony a P a n B ó g p o s t a n o w i ł w z i ą ć j ą d o siebie, do nieba. B o l e s ł a w Suska i pomyśleć nad tymi oskarżycielskim Chrystusów wystawiają jest uformo­ o ile m i w i a d o m o , jest pierwszym, dla Diirera wieśniak" z kołka, jost t a k ż e na Wielki który faski w y r a z e m m e l a n c h o l i i , siedzi s a m y m szczycie w ą t ł e j do garnka — przebity od tyłu masła, miski, nadnaturalnej i niepewnej koszyka, dzbanka wielkości mieczem ( i l . 2 2 ) . R y s u n e k z n a j d u j e s i ę w p o c h o d z ą c e j z 1 5 2 5 r . Nauce przykładami. rynek na dzieła polskiej r z e ź b y ludowej o t w o r z y ł się w momencie, 240 również, małego konstrukcji byłoby z tych światu, z s k o j a r z y ł Frasobliwego z c h ł o p e m . W pozycji Chrystusa Frasobli­ Jezusa, g d y p r z y s z o d ł n a ś w i a t ; Ś w i ę t a R o d z i n a m u s i a ł a u c i e k a ć , Warto Każdy grożąc tałych. właśnie z Budzisk odtrąbił historię zbawienia. zna­ w a n y n a p o d o b i e ń s t w o s w e g o t w ó r c y i k a ż d y r ó ż n i s i ę o d pozos­ Ci ludzie t y m razem ze zawsze w i d z ę u niego d w ó c h a l b o trzech kloc z dwiema scenami: w górnej części o d l a t u j ą c a Święta Rodzi­ ręce k u u l a t u j ą c y m . stuleciach uczonej do r z a d k o ś c i — ale a ż p o dziś d z i e ń s ą one rozpowszech­ z nim rozpow­ wyobrażoń, i melancholijnego, dając rzenia cyrklem i poziomicą Diirera mie­ i jest i r o n i c z n y m piojektem pomnika k u pamięci pokonania buntowniczych chłopów (którycli �II. tysiące właśnie w o w y m 21. J. roku wymordowali Lurka, książęcy Pocałunek żołnierze). Judasza, w fragment. sztuce ludowej. N i e m o ż e jej s y m b o l i z o w a ć ż a d n a maszkara, Nad znaczeniem r y s u n k u snuto wiele d o m y s ł ó w . D z i ś p r z y j m u j e ż a d n a paszcza piekielna. M o ż e j ą u j a w n i ć się za p e w n i k , i ż D i i r e r , kto owej nicości s p o g l ą d a w oczy — Chrystus Frasobliwy. Stwa­ który nie b y ł przyjacielem rewolucji, wyraził w s w y m szkicu p o m n i k a żal z p o w o d u doznanych chłopów niegodziwości przez i gorzkio szyderstwo z takiego nad nimi Chrystusa F r a s o b l i w e g o , Chajec przezwyciężyć w ł a s n ą r o z p a c z . C h r y s t u s F r a s o b l i w y , B ó g bez B o g a , j e s t w a r u n ­ uszlachetnią, t u postać smutnego chłopa, ukazując lecz t u i d z i ś . Te sprawy są mistyczne i równie go w p o s t a w i e z g o d n e j z a r ó w n o z p o s ę p n y m a u t o p o r t r e t e m z r o ­ k u 1492, j a k i z j e g o M e l a n c h o l i ą , a t a k ż e z C h r y s t u s e m F r a s o b l i ­ — wym Małej znakiem Pasji. O n i wszyscy — chłop, wielki artysta i Syn przedstawiony przez cennym rozmyślaniach o d a r e m n o ś c i wszelkich usiłowań, już nie potrafią ludzi, ich k o m u n i ą się b r o n i ć p r z e d r o z p a c z ą . C h r y s t u s F r a s o b l i w y j e s t t o Chrystus wydany melancholii i rozpaczy, pozostawiony śmierci, opuszczo­ ny przez O j c a i t y m s a m y m j a k b y bez B o g a . W t y m b e z g r a n i c z ­ należy darem, składnikiem świeckich ? W naga nicość nie da się przedstawić (ił. 14), u między j a k chleb Lurki wskazują jest Kołacza zaś obojgiem starych t u jakiejkolwiek na jednorodną rzeczywistość, nie zna p o d z i a ł u k i e , doczesne i transcendentalne, — chleb (ił. 15). C z y j e d n a z t y c h zasadzie nie w i d z ę Obie figury Jednakże U figur spraw różnicy, i t a m chodzi o chleb j a k o ż y w y p o k a r m , a zarazem chleb z n a jeszcze, c z y j u ż m o ż e człowiek. Chrystusa komunii ze ś w i a t e m Chrystus a t e i s t y c z n y . W się biedny, u d r ę ­ konkretne i Lurkę. do sztuki sakralnej, a druga odnosi się t y l k o do n y m s m u t k u niebo przestaje d l a niego istnieć, jest t o w t y m ujęciu tej sytuacji znajduje Kołacza eucharystii, ciałem Boży są w y s t a w i e n i na t ę s a m ą p o k u s ę . Zatopieni w p o n u r y c h czony próbuje tylko, k i e m boskiej g o d n o ś c i człowieka — i t o nie w dalekiej przyszłości, zwycięstwa. Diirer rzając i pokazać ten która na sakralne tu życia. nie i świec­ naturalne i nadprzyrodzone. 242 �c h ę t n i e o k r e ś l a ł a z a r ó w n o s o c j a l i s t ó w , j a k i k l e c h ó w j a k o ludzi nio z n a j ą c y c h ojczyzny. Z a s k a k u j ą c a jest p o p u l a r n o ś ć postaci ojca Kolbego w ś r ó d p o l s k i c h r z e ź b i a r z y w okresie coraz w i ę k s z e g o regresu t r a d y c y j ­ nego k u l t u ś w i ę t y c h . W konkursie „ W i e l c y Polacy, ich życie i d z i e ł a w r z e ź b i e l u d o w e j " , zorganizowanym przez M u z e u m E t n o ­ graficzne w T,oruniu w 1974 r., prac p r z e d s t a w i a j ą c y c h o. K o l ­ bego — b y ł o 72, podczas g d y K o ś c i u s z k ę r z e ź b i o n o 65 razy, M i c k i e w i c z a — 42, C u r i e - S k ł o d o w s k ą — 34. W a ż n i e j s z e j e d n a k od ilości r z e ź b jest t o , że p o s t a ć ojca K o l b e g o jest, j a k się zdaje, bardzo bliska r z e ź b i a r z o m , dzięki czemu p o t r a f i ą j ą p r z e d s t a w i ć w s p o s ó b osobisty i świeży. Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a na p r z y k ł a d u m i e ś c i ł ojca K o l b e g o , o d m a w i a j ą ­ cego r ó ż a n i e c , w pewnego rodzaju klatce z d r u t u kolczastego, s y m b o l i z u j ą c e j o b ó z a j e d n o c z e ś n i e p r z y p o m i n a j ą c e j taberna­ k u l u m ( i l . 20). U B o l e s ł a w a A d a m i a k a p o s t a ć K o l b e g o znajduje się na tle w y o b r a ż a j ą c y m obozowe ogrodzenie, lecz r ó w n i e ż p r z y p o m i n a j ą c y m s k r z y d ł a lub o t w a r t e d r z w i c z k i t a b e r n a k u l u m , ( i l . 59, s. 223) Te n i e m a l na c h y b i ł t r a f i ł w z i ę t e p r z y k ł a d y jasno u k a z u j ą , j a k ą n i e z w y k ł ą ż y w o t n o ś ć m a , w b r e w wszelkim przypuszczeniom, s p i r y t u a l n o ś ć l u d o w a w Polsce. O ojcu K o l b e nio trzeba d ł u g o opo­ w i a d a ć , zasada jego c z y n u , jego ś w i ę t o ś c i jest r z e ź b i a r z o m bliska. W m i ł o s i e r n y m o j c u K o l b e u c i e l e ś n i a się na nowo idea Chrystusa Frasobliwego. J e d n o c z e ś n i e p r z y k ł a d ten w y r a ź n i e ilustruje t o , co c h c i a ł e m w t y c h r o z w a ż a n i a c h w y k a z a ć : s p i r y t u a l n o ś ć ludo­ w a nie jest p o b o ż n o ś c i ą s k i e r o w a n ą w y ł ą c z n i e k u n i e b u , lecz s i ę g a do samego sedna h u m a n i s t y c z n e j k u l t u r y . W obawie, czy nie p o s u n ą ł e m się za daleko w m o i c h do­ m y s ł a c h , o d w i e d z i ł e m z n ó w Chajca w sierpniu 1976 r. B y ł w nie­ dobrym nastroju, smutny i mało komunikatywny. Przygłuchł jeszcze bardziej i n a r z e k a ł na zdrowie. N i e m i a ł ochoty na roz­ m o w y o Michale Archaniele, ale w s p o m n i a ł o Michelangelo i o t y m , że j a k i ś w a r i a t u s i ł o w a ł z n i s z c z y ć jego P i e t ę . W k o ń c u j e d n a k p o w i e d z i a ł , ż e c h ę t n i e pokazuje d i a b ł a j a k o „ o b r z y d l i ­ wego gada", bo „ d i a b e ł , k t ó r y się b u n t o w a ł przeciwko P a n u B o g u nie z a s ł u g u j e na lepsze przedstawienie". Mówił dalej, że tego św. M i c h a ł a , k t ó r y pokonuje d i a b ł a g o ł y m i r ę k a m i , sam w y m y ś l i ł . M o ż n a t u w i e r z y ć Chajcowi na s ł o w o , skoro w i n n y c h w y p a d k a c h bez w a h a n i a przyznaje się do tego, że t ę albo i n n ą r z e ź b ę w y k o ­ n a ł w e d ł u g w z o r u widzianego w kościele czy k s i ą ż c e . D o d a ł jesz­ cze, że nie wie, po co ś w . M i c h a ł o w i miecz i pancerz. „ P a n B ó g jest wszechmocny, j a k on c i pomaga, to i t a k wszystko p o t r a f i s z " . M a l a k o m u n i k a t y w n o ś ć Chajca m i a ł a tego dnia swojo po­ w o d y . S p o t k a ł e m się z n i m pierwszy raz po u k a z a n i u się a r t y k u ł u , w k t ó r y m a u t o r nie bardzo p a m i ę t a j ą c , co m u o p o w i a d a ł e m i nie z a d a j ą c sobie t r u d u sprawdzenia, n a p i s a ł o niedawno z m a r ł y m W ł a d y s ł a w i e Chajcu. M i m o m o i c h t ł u m a c z e ń , Chajec w dalszym c i ą g u m i a ł w r a ż e n i e , że j a sam u w a ż a ł e m go w t e d y za z m a r ł e g o . I jeszcze coś, o d w i e d z a j ą c y go razem ze m n ą m i ł o ś n i k chajcowej s z t u k i koniecznie c h c i a ł k u p i ć j a k ą ś r z e ź b ę , a Chajec za skarby ś w i a t a nie c h c i a ł m u niczego s p r z e d a ć , p r ó c z w y j ą t k o w o m a ł e j f i g u r k i Frasobliwego. G n i e w a ł a go nawet sama r o z m o w a na te­ m a t s p r z e d a ż y . Coraz bardziej chce o n m i e ć swoje r z e ź b y d o k o ł a , a ż e b y m ó c p o k a z a ć coś g o ś c i o m , k t ó r z y go o d w i e d z a j ą . Z r e s z t ą g o ś ć m i , o k t ó r y c h w t y m k o n t e k ś c i e najczęściej wspomina, są p r z e w a ż n i e dzieci, k t ó r y m l u b i o p o w i a d a ć p r z y p o m o c y swych r z e ź b święto i ziemskie historie. W p r z e c i ą g u l a t naszej z n a j o m o ś c i Chajec bardzo się z m i e n i ł p o d t y m w z g l ę d e m . K i l k a l a t t e m u r z e ź b y swoje c h ę t n i e sprzeda­ w a ł , a ceny, k t ó r e u s t a l i ł , b y ł y bardzo skromne. Cieszyło go po­ wodzenie jego r z e ź b . D w a l a t a t e m u pierwszy raz m i p o w i e d z i a ł : „ S p r z e d a ć to idzie szybko, ale robienie t o t r w a " . I coraz t r u d n i e j m u r z e ź b i ć , m a 72 l a t a — ale m ó w i , że m a 73 — i p r ó b u j e zatrzy­ m a ć p r z y sobie t o , co s t w o r z y ł , co jest k a w a ł k i e m jego ż y c i a . Może dlatego w y d a ł o m i się, że n i e c h ę t n i e p a t r z y na gości, bo n i e m a l zawsze coś c h c ą m u z a b r a ć . Coraz bardzioj się boi, żt w szystko m u się r o z p ł y n i e m i ę d z y p a l c a m i . Z a p y t a ł mnie w czasie na­ szej ostatniej r o z m o w y , czy j a t e ż m a m w r a ż e n i e , że czas biegnie teraz o wiele szybciej n i ż przed w o j n ą . S t w i e r d z i ł , że lata, p o r y r o k u , t y g o d n i e i d n i są coraz k r ó t s z e , a słońce ledwie wzojdzio — zaraz zachodzi i r o b i się w i e c z ó r . Chajec b y ł p o g r ą ż o n y w swoich problemach, w swoim s m u t k u . N i e m i a ł o m odwagi r o z m a w i a ć z n i m o P a n t o k r a t o r z e . Z a u w a ż y ł e m t y l k o , że m i a ł zrobionych p i ę ć n o w y c h , n o r m a l n y c h na pierwszy r z u t oka F r a s o b l i w y c h . Dopiero gdy z b l i ż y ł e m się do n i c h , z a u w a ż y ł e m , że k a ż d y z nich b y ł u w i ą z a n y na ł a ń c u c h u , p r z y m o c o w a n y do s ł u p a i z a m k n i ę t y za p o m o c ą k ł ó d k i . D u m n i e p o t w i e r d z i ł Chajec, że ł a ń c u c h y i kłód­ k i własnoręcznie wykonuje. 2 3 I I . 22. A l b r e c h t D ü r e r . P r o j e k t p o m n i k a . 1525 r. PRZYPISY 1 B y ć m o ż e nie z w r ó c i ł b y m t a k i e j u w a g i na Św. Michała Chajca, g d y b y m nie p o c h o d z i ł z k r a j u , w k t ó r y m w a r s t w a r z ą d z ą c a w y k o r z y s t a ł a s z c z e g ó l n i e bezwstydnie A r c h a n i o ł a . Tendencja zniemczenia Św. M i c h a ł a , p r z e k s z t a ł c e n i a go w g e r m a ń s k i e g o wo­ jownika i führera, w niebiańskiego Zygfryda, ma swoją tradycję. G d y m i a n u j e się wojowniczego a n i o ł a p a t r o n e m n a r o d u , t o w y m a g a się od niego, b y p r z e w o d z i ł w o j n o m p o d e j m o w a n y m przez ó w n a r ó d . W t e d y a n i o ł zostaje ś w i ę t y m z n a k i e m f i r m o w y m dla dośó b r u d n y c h i n t e r e s ó w . Cesarz W i l h e l m I I w ł a s n o r ę c z n i e w y k o n a ł szkic, na k t ó r y m Św. M i c h a ł z o g n i s t y m mieczom w z y w a n a r o d y E u r o p y — przed­ stawione j a k o g r u p a opancerzonych bab ( „ L u d y E u r o p y — b r o ń ­ cie waszych n a j ś w i ę t s z y c h d ó b r ! " ) — do w a l k i z n i e w i e r n y m i b a r b a r z y ń c a m i ; p r z y c z y m cesarzowi szło po p r o s t u o i n t e r w e n c j ę W Chinach. W ( k a t o l i c k i m ) „ L e x i k o n fuer Theologie u n d K i r c h e " , k t ó ­ rego 10 t o m ó w u k a z a ł o się w l a t a c h 1930—1938, na ilustracjach obok h a s ł a „ M i c h a ł " widnieje a r c h a n i o ł z u p e ł n i e p o d o b n y do j a k i e g o ś w o d z a g e r m a ń s k i e g o , a w d o d a t k u , j a k to w ł a ś n i e w ó w ­ czas w e s z ł o w m o d ę , wznosi on p r a w ą d ł o ń w p o z d r o w i e n i u . I n n y św. M i c h a ł , o f a l u j ą c y c h b l o n d w ł o s a c h , niósł p o l e g ł e g o ż o ł n i e r z a przed t r o n b o ż y — z a ł a t w i a j ą c m u , j a k z tego jasno w y n i k a , prze­ p u s t k ę do r a j u bez k o l e j k i i s ą d u . B y ł y t o ż e n u j ą c e p r ó b y przypochlebienia się ś w i e c k i m w ł a d z o m , p r ó b y udowodnienia, że n i e m i e c k i k a t o l i c y z m jest r ó w n i e narodowo n a s t a w i o n y j a k nazistowska k o n k u r e n c j a , k t ó r a Kolekcja L . Zimmerera — il. 2, 4, 5—&, 10—16, 18—21; Muzeum Etnograficzne w Krakowie — il. 17 Fot.: W . K o g a l i ń s k i — ii. 1, 3 (repr.), 6, 10, 15, 16, 22 (repr.); J . Sobolewski — il. 7, 8, 12, 14, 21; .1. Świderski — il. 2, 4, 5, 9, 11, 13, 17—20 242 �