https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6c7dc1c359bccd7cd0f3fcfd067ce45.pdf 46d0ae17c120b24260022a1830fff03f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4124 Title A name given to the resource Wspólczesna rzeźba zwana ludową / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.199-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WSPÓŁCZESNA RZEŹBA ZWANA LUDOWĄ Kończy się d a w n a r z e ź b a , c o r a z r z a d z i e j w i e j s c y wstawiają ś w i ę t e f i g u r y do opustoszałych świątkarze kapliczek — a cześnie j e s t o ś m y ś w i a d k a m i z d u m i e w a j ą c e g o rozwoju nej t w ó r c z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j . I n n a t o j u ż r z e ź b a , c o r a z jedno­ r z a n o s c h e m a t z a k o r z e n i o n y j u ż w t r a d y c j i , o k r e ś l a n o w i ę c siebie poprzez k u l t u r ę interpretacji był w a r i a n t p o d s t a w o w e g o s c h e m a t u . U p o d o b a n i a este- dalsza tyozne ś r o d o w i s k a oraz t r w a ł e , n i e m a l ż e niezmienne zasady war­ dawnej, t r a d y c y j n e j , n i e d l a w s i , l e c z d l a m i e j s k i e g o p r z e z n a c z o n a sztatowe odbiorcy. C z y j e s z c z e „ l u d o w a " ? C z y w o l n o n a m a r t y s t y c z n a j e d n o s t k i w y r a ż a ł a się przede w s z y s t k i m w wobec nowego zjawiska s t o s o w a ć u t a r t e n a z w y i k r y t e r i a o c e n y ? Nie z a m i e r z a m t u wchodzić w rozważania, war­ iant od wzoru, grupy. Granicą twórczej współczes­ kich co j e s t jeszcze, a co już nie j e s t l u d o w e . O k r e ś l e n i a ż y j ą d ł u ż e j n i ż t r e ś c i , które ograniczały zmianach polo i n d y w i d u a l n e g o wprowadzonych w manewru. s c h e m a t , ale nie Inwencja niewiel­ naruszają­ cych jego istoty. S t y l osobisty twórczości p o d p o r z ą d k o w a n y stylowi ulegają z m i a n i e . P r z y j m u j ę w i ę c s z e r o k ą w y k ł a d n i ę t e g o p o j ę c i a , ośrodka, Istnienie był regionu. sztuki wspólnej i typowej dla konkretnej grupy sądzę b o w i e m , ż e l e p i e j z g r z e s z y ć t o l e r a n c j ą i z a h a c z y ć o z j a w i s ­ regionalnej ko pograniczne, n i ż p o m i n ą ć fakty ta pełniła w kulturze wiejskiej. Sztuka „ s t o s o w a n a " , a więc strój, proszę w i ę c r o z u m i e ć w t y m przypadku jako zbitkę nowe i ważne. „Ludowość" kryteriów, wiązało zdobnictwo, się b e z p o ś r e d n i o architektura czy z funkcjami, rękodzieło — które sztuka charakteryzowały .jako p o j ę c i e w y j ś c i o w e d o c h a r a k t e r y s t y k i r ó ż n y c h g r u p i p r z e ­ g r u p ę , wydzielały ją spośród innych grup, a zarazem konsolidowa­ jawów r z e ź b y ły. współczesnej. Nim jednak p r z e j d ę do c h a r a k t e r y s t y k i , o h o i a ł b y m uwagę na s p o c y f i k ę t w ó r o z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j zwrócić wśród innych dzin s z t u k i l u d o w e j o r a z n a r ó ż n i c e , k t ó r e i s t n i e j ą m i ę d z y a współczesną r z e ź b ą dzie­ dawną Trwałość podstawowych warstwę kulturą informacyjną. Mówiła o zamożności domu, pokaźną gospodar­ ności i s p r a w n o ś c i gospodyni, o prestiżu. Strój w s k a z y w a ł na stan, hierarchię społeczną, wyróżniał panny, ludową. i silna więź z schematów g r u p y p r z y c z y n i ł y s i ę d o t e g o , ż e s z t u k a n i o s ł a ze s o b ą mężatki ozy w d o w y , ka­ w a l e r ó w i r e k r u t ó w . N a w e t z d o b n i c t w o czy haft m o g ł y pełnić po­ dobną Rzeźba a inne dziedziny sztuki ludowej rolę. Specyficzny „ k a n o n " l u d o w y w y n i k a ł więc nie t y l k o z cha­ W świadomości nowi b e z p o ś r e d n i e potocznej współczesna przedłużenie ceoh z e w n ę t r z n y c h , t a k i c h , j a k sztuki sztuka ludowa dawnej. sta­ Podobieństwo ornament, kształt, temat — su­ r a k t e r u twórczego procesu i przekazu turowych potrzeb geruje o i ą g ł o ś ć t r a d y c j i . O i l e j e d n a k w r z e m i o ś l e , m i m o w s z e l k i c h wet stępowania ciągłość ta wciąż jest wartością naczelną, w rzeźbie s t a j e s i ę c o r a z m n i e j w y c z u w a l n a . W i ą ż e s i ę t o z i n n ą strukturą procesu t w ó r c z e g o , z które w y s t ę p o w a ł y i w y s t ę p u j ą biarzem, p o m i ę d z y w z o r e m a innym charakterem pomiędzy jego rękodzieła n i e b u d z i n a rzeź­ „ludowość" o g ó l naszej w ą t p l i w o ś c i , t o p r z y jednoznacznej definicji. nych W rzeźbie wymykała tych samych determinowały spoistość presti­ s p r z y j a ł y , a na­ stylistyczną, trwałość I n n a b y ł a sytuacja r z e ź b y , i n n y charakter jej „ludowości". jakby ornamentalnych. poza tradycją miejscową, danej społeczności d o ś w i a d c z e n i o m poza wspólnym w a r s z t a t o w y m , nie nych wspólnych cechach l o k a l n y c h (zwłaszcza o ś r o d k ó w kultu), ze ś w i a d o m y c h d ą ż e ń d o k s z t a ł t o w a n i a odręb­ nie w y n i k a ł y one nego s t y l u lokalnego. W y n i k a to m i ę d z y i n n y m i z tego, że r z e ź b a nie p e ł n i ł a f u n k c j i p r e s t i ż o w y c h , nie m u s i a ł a w y o d r ę b n i a ć gurki o c e c h a c h i n d y w i d u a l n y c h , j a k wiejskiej, parafii, regionu. Nie konsolidowała swą formą rzemieślnicze, wią­ ż ą c s i ę ze s t y l e m r e g i o n a l n y m , a j e ś l i n a w e t m o ż n a m ó w i ć o p e w ­ ramach „ l u d o w o ś c i " l o k o w a n o b o w i e m z a r ó w n o p r y m i t y w n e f i ­ też i prac» wy­ kolorystycz­ motywów form, i z kul­ ale informacyjne, zestawień czy charakterystycznych Powstawała dla pojęcie t o n a s t r ę c z a w i e l e k ł o p o t ó w . R z e ź b a b o w i e m się i w y m y k a p r ó b o m a interpretacją. D o d a t k o w ą t r u d n o ś ć s p r a w i a f a k t , iż podczas g d y wręcz związków, środowiskiem umiejętności, Funkcje ż o w e i p a t r i o t y c z n e p e ł n i o n e przez s z t u k ę l u d o w ą zmian w kulturze, społeczności. grupy społecz­ zaslugująco r a c z e j n a m i a n o s z t u k i p r o w i n c j o n a l n e j . Z a „ludowe" ności, i n a w e t t a m , gdzio ż y w i o ł polski k o n k u r o w a ł z niemieckim uważa się z a r ó w n o ekspresji, c z y u k r a i ń s k i m , i s t o t n e b y ł y r ó ż n i c e r e l i g i i i r y t u a ł u , a n i e spe­ dzieła w y j ą t k o w e rzec m o ż n a — j e d n o r a z o w e , wszechnie n a określonym i w typowe swej f o r m i e , figury występujące po­ obszarze. Nio dziwnego, ż e s p ó r o k r y t e r i a r o z g o r z a ł w sztuce l u d o w e j rzeźbiarskiej. Kłopotów t a k i c h nie n a s t r ę c z a ani haft, ani w y c i n a n k a , strój, malarstwo n a szkle czy plastyka obrzędowa. umiejscowiona w Ich „ludowość" środowisku, czasie i przestrzeni. „ L u d o w e " d a j e s i ę w t y c h d z i e d z i n a c h o k r e ś l i ć przez z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a i s t y l c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a miejsca i o k r e s u h i s t o r y c z n e g o . L u d o w y iłżecka o e r a m i k a , k u r p i o w s k a czy góralska 7 Ludow o b y ł o g a r n c a r s t w o Ł ą ż k a , K a r t u z c z y B o l i m o w a , gdzie c o c h y l o k a l n e o d g r y w a ł y m n i e j s z ą stwie, o l u d o w o ś c i przesądzała rolę, jak np. technika, spinka. a w „naturalny" Funk­ wskazywała na p o b o ż n o ś ć g o s p o d a r z y czy z a m o ż n o ś ć d o m u , d z i a ł o się to nie za sprawą by szoEOgólnej W nie formy Nawet wtedy, gdy (stylu), a przez zwielokrotnienie licz­ p r z e d m i o t ó w k u l t u , przez ich s t r o j n o ś ć czy w i d o m ą materialną, przez f u n d a c j ę krzyża czy rzeźbie dominowała funkcja cechy forjnalne, otaczano k u l t e m kultowa. W a ż n o więc lecz w y s t ę p o w a n i e i z obecnością wartość kapliczki. postaci świętych, których były które wiązano określone na­ dzieje. tam, kowal­ Funkcje kultowe (często również magiczne) w z o r e m b y ł y f o r m y przechowano przez t r a d y c j ę sprawiały, (np. w że obrzędo­ (a więc wym i sposobem wykonania.) cha­ i s p o t y k a n e w p r z y d r o ż n y c h k a p l i c z k a c h . R z e ź b y te, a t a k ż e słu­ rakter z d o b n i c t w a . Wymogi k u rzeźby rolę drugorzędną. po­ danego był więc łowicki pasiak, wycinanka zgodny z t w o r z y w e m , n a r z ę d z i o m rogionalno-ludowej f o r m y dzieł sztuki kultowej. cje p r e s t i ż o w e , i n f o r m a o y j n o c z y e s t o t y o z n o o d g r y w a ł y w p r z y p a d ­ przede w s z y s t k i m n a p r z y k ł a d z i e t w ó r c z o ś c i wydaje s i ę n i e p o d w a ż a l n a , cyficznej, pieczywie) a w religijnej rzeźbie — figury kościelne ż ą c e n i e r a z za i c h w z ó r d o w o c y j n e o b r a z k i , p o z b a w i o n e b y ł y zna­ warsztatu, utrwalone w przekazu u m i e j ę t n o ś c i , dyscyplinowały maty o b o w i ą z u j ą c e danej w procesie bezpośredniego rzemiosło. Wzory, społeczności ograniczały inwencji j e d n o s t k i , n a w e t n a j b a r d z i e j u t a l e n t o w a n e j . T e sche­ swobodę właśnie m i o n regionalnej deklinacji. r o w a ł się na rzeźby na świątkarz wzo­ figurze z miejscowej kapliczki, nie s t y l i z o w a ł swej jakąś miejscową się w preferencji o k r e ś l o n e j Nawot wtedy, modłę. gdy Cechy lokalne przejawiały t e m a t y k i , t y p ó w r o z w i ą z a ń , ale nie wzorce, p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n e , i n t e g r o w a ł y g r u p ę i s t a n o w i ­ o d r ę b n e g o stylu. Jest to z r o z u m i a ł o . W y c i n a n k i czy stroje m o g ł y ły p r z e j a w j e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j . być wytwarzająo typowy produkt Haftując, zdobiąc izbę rzemieślniczego ośrodka, czy powta­ łowickie czy kurpiowskie, ale nie mogło być łowickie czy kurpiowskie w y o b r a ż e n i e B o g a i ś w i ę t y c h ! 199 �O ile w i ę c w hafcie, t k a n i n i e czy w y c i n a n c e w z o r e m b y ł a i n ­ na w y c i n a n k a ozy t k a n i n a , t o w r z e ź b i e p u n k t e m odniesienia b y ­ ła figura kościelna, schemat ikonograficzny. Skoro w rzeźbie — zwłaszcza dalej mowa, pojawiała wień, wynikała ona nie tyle cje drewnianej, bo o niej się transpozycja kościelnych z upodobań będzie przedsta­ estot5rcznyeh regionu, co z o d m i e n n e j ś w i a d o m o ś c i r e l i g i j n e j , z c h a r a k t e r u w i a r y , kazywanej pamięciowo, zapamiętanej m ę k i , legend i przypowieści. w Wiary, postaci jak „ucho igielne". K o m i k s o w y charakter potrzeba wewnętrznej b y ć p r z y t y m zrealizowana w ekspresji. sposób silniej P o t r z e b a to bardziej osobisty n i ż w r z e m i o ś l e , j a k o ż o w r z e ź b i e d e f o r m a c j a i e k s p r e s j a b y ł y uzna­ n y m i ś r o d k a m i w y r a z u , a o świętości przedstawienia tematyka. scen tradycji (zezwalając oczywiścio na innowacje nadzieja, przekazu emocjonalne, mogła głównie obrazów traktowanej rzeźbiarskiej prze­ w i a r y biednyoh i u c i ś n i o n y c h , a nie t y c h , k t ó r y m przyjdzie przejść przez Trzeba też podkreślić, że w twórczości n i ż w i n n y c h d z i e d z i n a c h l u d o w e j s z t u k i w y s t ę p o w a ł y motywa. Hafciarkę „sprawdzano" decydowała wiernością wobec z g o d n o z ogólnym k i e r u n k i e m u p o d o b a ń ) , a l e r z e ź b i a r z m i a ł z n a c z n i e w i ę k s z o pra­ wo religij­ do i n d y w i d u a l n y c h r o z w i ą z a ń . W rzeźbie wyższy był również stopień s e m a n t y z a o j i prze­ n y c h treści spłycał je, odbierał i m aspekt m i s t y c z n y i filozoficz­ k a z u o r a z n a w a r s t w i e n i a r ó ż n y c h s k o j a r z e ń e m o c j o n a l n y c h , ist­ ny. nienie w k u l t u r z e ludowej jedynie r z e ź b y o tematyco „Ludowość" wiejskiej w i a r y miała i inny, niż „ludowość" polegająca nego, n a charakter szerszy stylu. schemacie (mowa t u oczywiście wo-magicznej Transpozycja na więc na formie wyrazu artystycz­ kościelnych ludowej wzorów — gdy kapliczki czy nie była oparta świątka — wynikała z psychofizycznych możliwości świątkarza. Hafciarka czy toż garn­ przez nie, czy zabawce) symboliczne Pieta, dramatyczne powodowało, tematy — archetypy Upadek religijnej t y l k o o r z e ź b i e w y r a ż a j ą c e j , a. n i e obrzędo- pod ż e p r z e k a z y w a n o po­ takie, j a k Ukrzyżowa­ k r z y ż e m c z y F r a s o b l i w y — n a j b a i dziej a n i e k i e d y i osobiste treści: mękę, b ó l p o stracie ze z r o z u m i e n i e m w z o r u , k t ó r y interpre­ d z i e c k a , l i t o ś ć , k r z y w d ę , p r z e ś l a d o w a n i e , w i a r ę , n a d z i o j ę , ufność t o w a l i , ale r z e ź b i a r z s t a w a ł n i e t y l k o p r z e d z a d a n i e m technicz­ i carz n i e m i e l i k ł o p o t u gorycz. n y m ; m u s i a ł o n z r o z u m i e ć t e m a t , d o t r z e ć do jego w a r s t w y s y m ­ Dawna a współczesna b o l i c z n e j , p r z e ż y ć t e n t e m a t , c z y g o t y l k o p r z e k a z a ć z g o d n i e ze swoją nych wyobraźnią religijną, ze s w o j ą interpretacją ewangelicz­ treści. w i n n y c h dziedzinach w dyspozycjach zniodołężniały, sztuki ludowej, wynikały fizycznych. Inne miał przecież chwytający pomyślenia też z różnicy człowiek za kozik czy d ł u t o r ę k ą stary, nionawykłą do precyzyjnej pracy, a inne m ł o d y , sprawny, dobrze władają­ ludowa R z e ź b a , b a r d z i e j z w i ą z a n a z o s o b o w o ś c i ą t w ó r c y n i ż z tra­ dycją Ogromne różnice w interpretacji w z o r u , nie do rzefba r e g i o n u , z m i e n i a ł a s i ę s z y b c i e j n i ż i n n e d z i e d z i n y sztuki ludowej, wcześnioj estetycznej reagując twórców i na przemiany w świadomości odbiorców. W r z e m i o s ł a c h a n a w e t w z d o b n i c t w i e , p r o o e s o w i dezintegra­ cji dawnej kultury wanie dawnych w i e j s k i e j t o w a r z y s z y ł o p r z e d ł u ż o n e występo­ wzorów i nawyków e s t e t y c z n y c h . Nosicielami który i c h b y l i p r z e d e w s z y s t k i m l u d z i e s t a r s i . K o n f l i k t w upodobaniach w y k o n a ł w s w y m ż y c i u j e d n ą c z y k i l k a r z e ź b , a inne w i e j s k i rze­ m i ę d z y d a w n ą a n o w ą m o d ą w i ó d ł n i e t y l e d o p r z e m i a n w zdob­ mieślnik, nictwie, cy siekierą, znający t a j n i k i o b r ó b k i drewna. Inne amator, zawodowo trudniący się renowacją dawnych rzeźb co do o d r z u o e n i a d a w n e g o s t r o j u c z y h a f t u — n a rzecz i tworzeniem nowyoh. Różnorodności rozwiązań rzeźbiarskich sprzyjał brak sztyw­ n y c h zasad w a r s z t a t o w y c h , b r a k b e z p o ś r e d n i e g o p r z e k a z u u m i e ­ jętności z pokolenia w pokolenie. Przekaz taki istniał szych ośrodkach produkcji kultowej i w rodach w więk­ rzeźbiarskich, ale w i e l u ś w i ą t k a r z y d o c h o d z i ł o s a m o d z i e l n i e do w ł a ś c i w e g o sobie sposobu wypowiedzi. K a ż d y z nich zaczynał j a k b y od nowa, traktując wzór jako punkt wyjścia. Hafciarka czy kowal byli w stanie skopiować prace m i s t r z ó w starszego p o k o l e n i a , a w k a ż d y m razie wiedzieli, że j e s t t o w z a s i ę g u i c h m o ż l i w o ś c i , ale r z e ź b i a r z , z w ł a s z c z a morodny, nie dysponujący dużymi umiejętnościami sa­ obróbki drewna, możliwości takie m i a ł ograniczone. Mógł zbliżyć się do prostej, wyrazistej figury w w i e j s k i e j k a p l i c z c e , ale j u ż nie kościelnego w z o r u , nie do przedstawienia do z oleodruku czy bar­ dziej s k o m p l i k o w a n e j d e w o c y j n e j g r a f i k i . A skoro w z o r u nie m ó g ł p o w t ó r z y ć — m u s i a ł go interpretować. T r u d n o ś ć z b l i ż e n i a się do wzorca p o w o d o w a ł a , że ś w i ą t k a r z •— z k o n i e c z n o ś c i — u p r a s z c z a ł p r z e d s t a w i o n e b y ć zrozumianym, podkreślał a t r y b u t y , po je r o z p o z n a ć . B r a k u m i e j ę t n o ś c i postacie, których warsztatowych, a chcąc można było pozwalających na p o p r a w n ą i realistyczną interpretację ikonograficznego wzor­ ca, s p r a w i a ł , ż e r z e ź b i a r z m u s i a ł p o s ł u g i w a ć się i n n y m i wyrazu, przede w s z y s t k i m ekspresją. środkami Deformacja w rzeźbie lu­ dowej w y n i k a ł a więc nie tyle z przeżycia t e m a t u i mistycznego n a p i ę c i a , co z p o t r z e b y p o d k r e ś l e n i a t y c h cech p o s t a c i i s y t u a c j i , k t ó r y c h świątkarz nie u m i a ł w y r a z i ć w realistycznej konwencji. Deformacja b y ł a sposobem w y r a z u treści, k t ó r e artysta nujący ś r o d k a m i realistycznego charakterystykę Różny skich i aniżeli 200 dyspo­ poprzez psychologiczną. silniej lokahio ważył na tradycje. „odmieńców", produkoja warsztatów sprawności wypowiadał stopień sprawności warsztatowej pretacji tematu twórczość warsztatu (np. figurki różnicach i możliwości rozwiązań Jednocześnie rzeźbiących o wysokim istniała z wewnętrznej standardzie M a t k i Boskiej Skępskiej). inter­ rzeźbiar­ przecież potrzeby, rzemieślniczej 1 1 �II. I . M a r i a n B r u d e k , B o g o r i a , w o j . t a r n o b r z e s k i e . Matka Boska z Dzieciątkiem (fragm.), drewno polichrom., w y s . 22 c m . 1969 r II. 2. J ó z e f P i ł a t , D ę b s k a W o l a , g m . M o r a w i c a , w o j . k i e l e c k i e . Kapela anielska, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 25 c m . O k . 1 9 6 1 r. II. 3. W i n c e n t y K r a j e w s k i , Z a w i d z K o ś c i e l n y , w o j . p ł o c k i e . Pieta, d r e w n o , w y s . 5 2 c m . 1 9 6 6 r . I I . 4 . W . K r a j e w s k i . Pasja (fragm. o ł t a r z a ) , d r e w n o , w y s . C h r y s t u s a 49 c m . 1964 r . 201 �n o w y c h , m i e j s k i c h w z o r c ó w . A l e d a w n e w z o r y t r w a ł y siłą w pamięci starszego pokolenia, inercji w y k o n y w a n e -— p o o z ą t k o w o z n a w y k u , dla coraz rzadszych o d b i o r c ó w wiejskich, później na skutek zainteresowania publiczności miejskiej — dla obraźni twórców. tazji — muzeów, na k o n k u r s y , dla Cepelii i t d . w ujęciu Rzeźba O c z e k u j e s i ę o d n i c h n o w y c h r o z w i ą z a ń , fan­ tematu nietradycyjnego. współczesna śoią ż y w ą , k o n t a k t u j ą c ą jest więa w z nowymi dużym stopniu bodźcami i twórczo- doświadczeniami r z e ź b i a r z y . W i ę k s z o ś ć z n i c h c h o d z i ł a d o s z k ó ł , o g l ą d a ł a telewi­ dawnych form, które zję, ilustracje, c h o ć w y k o n y w a n e na wsi, nie p e ł n i ą j u ż d a w n y c h f u n k c j i . Auto­ m a s z e s z t u k i l u d o w e j . Z a c i e r a s i ę w i ę c c o r a z b a r d z i e j r ó ż n i c a po twór­ między Nastąpiła więe a u t o n o m i z a c j a nomizacja widoczna jest i w t y m , że t a d a w n a (w formie) czość istnieje, a czasom i p r z e k s z t a ł c a się poza ż y w y m przemian w upodobaniach, j a k b y głucha na czasu. D o p o m a g a j ą cza w tym dają od w y r o b ó w wszelkie podszepty konkursy, polityka komisje etnograficzne w rękodzieła spółdzielniach nurtem nagród, a zwłasz­ „Cepelii", które zgodności z dawnymi żą­ świadomością kształconych Obok świątków, które wyraźnie wywodzą obszar w s p ó l n y c h wanie wielu a m a t o r ó w na­ wiązują do d a w n y c h tradyoji, m a m y t u do czynienia z twórczo­ ścią ż y w ą , odzwierciedlającą w s t o p n i u w y ż s z y m , n i ż inne dzie­ dziny sztuki ludowej, m e n t a l n o ś ć t w ó r c y . Widoczne jest to szcza w t e m a t y c z n y o h p r a c a c h k o n k u r s o w y c h , u j a w n i e n i u się które zwła­ sprzyjają twórców z miast a nie wy­ i miasteozek. Wi penetracji. konwencją Sprzyja temu zaintereso­ ludowo-cepeliowskiej rzeźby. m i e j s c a , które zajmuje w kulturze. D a w n i e j r z e ź b a o b s ł u g i w a ł a s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , b y ł a więc z w i ą z a n a b e z p o ś r e d n i o i g ł ę b o k o z l u d o w ą k u l t u r ą , z potrzebami kultowymi i estetycznymi. P o w s t a w a ł a ona w o t o o z e n i u , gdzie i s t n i a ł a r z e ź b a o a n a l o g i c z n y m s c h e m a c i e . A l e d z i s i e j s z a rzeźba o b c a j e s t u p o d o b a n i o m i w z o r o m i s t n i e j ą c y m w ś r o d o w i s k u ma­ cierzystym, t o t e ż nie wszystkim z myślą wyobraźni. wiejskich w y s t a w y i kier­ N o t u j e m y w i ę c w a ż n ą r ó ż n i c ę m i ę d z y d a w n ą a współozesną skompli­ się l u b estetyczną plastycznie a m a t o r ó w rzeźbą,-różnic; W p r z y p a d k u r z e ź b y sytuacja jest j e d n a k bardziej cepeliowskich sklepów, d o c z n e j e s t t o r ó w n i e ż w i o h t w ó r c z o ś c i . P o s z e r z a s i ę o b s z a r gra niczny, schematami stylistycznymi. kowana. witryny funkcjonuje w n i m , p r o d u k o w a n a przede o mieście, o w y k s z t a ł c o n y m o d b i o r o y . Jeśli w i ę c n a w i ą z u j e ś w i a d o m i e d o w z o r ó w l u d o w y c h , t o s ą t o wzory Porównując tkaninę — mamy dawną do i współczesną czynienia z wycinankę, przedmiotem garnek a na pewno bardzo p o d o b n y m . R z e ź b a jednak odbiega od nych wzorów zarówno w kręgu podejmowanej ozy zrozumiałe, jako że w jest znacznie w i ę k s z a niż w oczekuje się, by tematyki, jak 202 dawne Dawniej produkowano z myślą o wiejskim wykach estetycznych i kulturowych, o rzeźbie swoboda twórczości wzorcu sztuki ludowej, którego a k t ó r y przechowuje miasto: oddziaływania. o d b i o r c y , o jego na­ t e r a z w i e ś r z e ź b i z myślą jednak „Cepelia", nie muzea. ma j u ż n a wsi, Nie s ą s i a d czy nie o p i n i a ś r o d o w i s k a — a l e k o m i s j a e t n o g r a f i c z n a l u b j u r y konkur­ schematy — przeciwnie — s u d e c y d u j e , c o j e s t , a co n i e j e s t „ l u d o w e " . W i e l u t z w . ludowych innych dziedzinach. Od r z e ź b y powtarzała sens w i ę k s z o ś c i k o n k u r s ó w książkowe. Z m i e n i ł się d o k ł a d n i e o 180 s t o p n i k i e r u n e k daw­ i w formie wyrazu artystyoznego. Jest to „cepeliowskie", muzealne, identycznym, polega właśnie na dopingu dla wy­ twórców świadomie rzeźbi „pod miasto". Słyszałem dziesiątki �I I . 5. S t a n i s ł a w F a l t y n , S z c z a w a , g m . K a m i e n i c a , w o j . n o w o s ą d e c k i e . Św. Michał Archanioł, w y s . 4 0 c m . 1 9 7 5 r . I I . 6. S z c z e p a n M u c h a , Szale, g m . K l o n o w a , w o j . s i e r a d z k i e . Oskar Kolberg, w y s . 4 9 c m . 1 9 7 4 r . I I . 7. S t a n i s ł a w H o ł d a , N o w y S ą c z . Chrystus upadający pod krzyżem, d r e w n o , p a k u ł y , w y m . 1 6 x 4 6 c m ( p o s t a c i ) . 1974 r. narzekań, że t y l k o t a k i e r z e ź b y m a j ą z b y t , ż o c h c i e l i b y inaczej — z historią narodu, z tradycją ale w t e d y k o m i s j a o d r z u c a i m jest spontaniczna Zmieniły prace. się funkcje p e ł n i o n e przez rzeźbę. Dawniej one przede w s z y s t k i m k u l t o w e , d z i ś s ą e s t e t y c z n e . figury ś w i ę t e j m o d l o n o s i ę , o t a c z a n o do czcią. D z i ś stawia się j ą na półce z k s i ą ż k a m i , w i e s z a n a ś c i a n i e — p o n i e w a ż m a wać były Dawniej d e k o r o ­ wnętrze, j a k a n t y k , j a k stara b r o ń czy porcelana. Niektó­ ny, Przejawom tego reakcja na martyrologię narodu w latach woj­ eksterminację Ojca ludności K o l b e g o , ne. skiego. K i l k u poświęcone Ignacy pamięci w z postawiło własnym zmarłych w Oraczowa wystawił beatyfikację latach sumptem okupacji pomnik w obozach- upamiętniają­ cy Kolbego, c y k l p ł a s k o r z e ź b o tematyce obozowej (Oświęcim i Beł­ wdzięcznym przez s w ą p r o s t o t ę , b a r w n o ś ć , a z w ł a s z c z a n o ś ć ! W społeczeństwie coraz bardziej przyszłości" — r z e ź b a l u d o w a zaspokaja k i , sielskiej n a i w n o ś c i . Daje odczuwającym „szok poety­ też miłośnikom satysfakcjo arty­ styczne. Trudniej m ó w i ć o f u n k c j a c h r z e ź b i e n i a d l a t w ó r c ó w , s ą one inne w środowiskach rzeźbiarskiej pro- dukoji, i n n e u o s ó b t w o r z ą c y c h z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y i t d . D o znanych w p r z e s z ł o ś c i f u n k c j i , takich, jak kathartyozna zaoja w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y w y p o w i e d z i ) , Szok, j a k i m b y ł o z a b ó j s t w o ego, n i e m a l w s z c z e g ó ł a c h w i d o c z n e w sprawił, że kilku z nich czasu wolnego, r z e ź b i e n i e j a k o awans Ojca prezydenta Kennedy'- telewizyjnych relacjach, (znam 7 przypadków) wyrzeźbiło prezydenta, a Skrętowicz swoją por­ kompozy- przywiózł z W o r o w a (w Szczecińskiem) do War­ szawy, b y j ą złożyć — jako kondolencję — w Ambasadzie nów Sta­ Zjednoczonych. (roali- niej w i ą ż ą c a s i ę t y l k o z r o l i g i ą ) i k u l t u r o w a ( r z e ź b i e n i e j a k o s p o ­ itd). Z m n i e j s z a s i ę n a t o m i a s t oję specjalnie Setki — a chyba komercyjna, komemo- ratywna, k o m p e n s a c y j n a — d o s z ł y t a k i e , j a k d y d a k t y c z n a ( d a w ­ sób s p ę d z a n i a temat R z e ź b i a r z e r e a g u j ą n a zdarzenia, k t ó r e p o r u s z y ł y silnie i c h wyobraźnię. tret zamordowanego bowiem z r ó ż n i c o w a n e , podjęło żec) s t w o r z y ł Z y g m u n t S k r ę t o w i c z i t d . n a i w ­ potrzeby prostej rzeźbiarz}' Pol­ pomniki Polski, r o d z i n n e j w s i , p r z e s z ł o ś c i ; d l a w i e l u j e s t j u ż t y l k o kowo t a n i m ( d o n i e d a w n a ) , ł a d n y m p r z e d m i o t e m a r t y s t y c z n y m , kilkudziesięciu Polsce, 1000-locie P a ń s t w a rym o d b i o r c o m r z e ź b a l u d o w a w i ą ż e s i ę e m o c j o n a l n i e z p o j ę o i e m stosun­ Millenium, żydowskiej takie rocznice, j a k rzeźbiarzy Kamiński ludowej kultury. w a ł o , j a k i e noszono zdecydowanio potrzeba wypowie­ cha­ tysiąoe rzeźb powstaje po to, aby stroje, jakie b y ł y obrzędy, obyczaje. M o m e n t d y d a k t y k i łączy się z d u m ą chłopską. W i e ś z wolna społeczny dzi t r e ś c i r e l i g i j n y c h . W i ą ż e s i ę t o n i e t y l k o z o z m i a n a m i w nawet p o k a z a ć wspólozesnym, zwłaszcza młodzieży, j a k to dawniej by­ przestaje my się w s t y d z i ć swej p r z e s z ł o ś c i , b i e d y . Z n a m i e n n e , żo for­ w y r a z u tego b y w a j ą z a c z e r p n i ę t e ze w s p ó ł c z e s n j ' c h wzorów rakterze r e l i g i j n o ś c i w s i , a l e p r z e d e w s z y s t k i m — z i n n ą r o l ą w s p ó ł ­ kulturowych. czesnej r z e ź b y , ze z m i a n ą j e j f u n k c j i artystyczną, o b r a z ó w i l u s t r u j ą c y c h legendy śląskie i o f i a r o w a ć te obrazy tysią­ ze z d e c y d o w a n y m r o z s z e r z e n i e m k r ę g u p o d e j m o w a n e j t e m a t y k i . cowi szkół, aby młodzież z a p o z n a ł a się z k u l t u r ą l u d o w ą i historią z sakralnej n a Nie s p o s ó b p o m i n ą ć t u w a ż n e g o f a k t u . W rzeźbie ludowej ujawnia s i ę , i t o s t o s u n k o w o s i l n i e , p o o z u c i e e m o c j o n a l n e j więzi Śląska. siąclecie Maria Lenczewska postanowiła namalować J u l i a n B r z o z o w s k i ze S r o m o w a p o d Ł o w i o z a m postanowił wyrzeźbić pochód historyozny, tysiąc na Ty­ wszystkie 203 �Dwa rodzaje wojska, k r ó l ó w , w y b i t n e postacie n a u k i i sztuki, l u d n o ś ć typy osobowości twórców w i e j s k ą w s t r o j a c h r e g i o n a l n y c h . W y k o n a ł b l i s k o 300 — " w znacz­ nej c z ę ś c i r u c h o m y c h f i g u r , k t ó r e u m i e ś c i ł n a t a ś m i e rowej. Po latach pracy i zainwestowaniu stukilkudziesięoiu ty­ sięcy złotych w y b u d o w a ł solidny, ł a d n y budynek „ M u z e u m ro- dzinnogo" się w Sromowie, z jego r u c h o m y m i ją łowicką, gdzie zwiodzająoy może zapoznać „ s z o p k a m i " — pochodem tysiąclecia, humorystycznie potraktowanym procos- weselem, giem P o k o j u " itd., a t a k ż e z d a w n y m i r z e ź b a m i wuja, ludową sztuką matki patrywane dwóch „czystą" córki, oczywiście złożone. W toż chęć ufundowania i własnych pomnika, który t w ó r c y j u ż nie b ę d z i e . P r z e d p ó ł w i e k i e m przy­ umiejęt­ zostanie, Brzozowski gdy wystawił­ b y zapewne w ł a s n y m s u m p t e m k a p l i c z k ę czy k r z y ż z nazwiskiem nio tak daw­ no d o S r o m o w a z i n n e j w s i . B r z o z o w s k i z o s t a ł co p r a w d a s o ł t y ­ jest z n a k o m i t y m g o s p o d a r z e m , ale „swoim". Budując wciąż muzeum, które ma nie jest we stanowić do c h w a ł y dla całej w s i , c h c i a ł p o k a z a ć , k i m jest, swoją wsi powód wywindować pozycję. złożona. k o w i e r z e ź b i ą dla z a r o b k u , ale r ó w n i e ż i d l a w ł a s n e j re Bracia nie jest ich i zewnątrz- potrzeba dla których autoekspresji. podsta­ Tworzą nawet o d b i o r c ó w , p o n i e w a ż r z e ź b i e n i e j e s t dla egzystencji, spełnienia filozoficznych siebie, wyra­ czy emocjonalnych, któ. przepełniają. rzeźbie tyle w figuralnej potrzeba sferzo d z i a ł a l n o ś c i autoekspresji manualnej, nie przejawia tyle w się potrzebie religijnym, artystycznym. nostek wyalienowanych z normalnego życia czy to na swej „ i n n o ś c i " , czy k a l e c t w a , c h o r o b y , n i e u m i e j ę t n o ś c i sowania się. B y w a wyższy poziom też, że p r z y c z y n ą przeżywania, wadzić w niesprzyjających Bodźce wystawa a r t y s t y c z n ą , z p o t r z e b ą takiej czy c z a s e m ze świadomością roli, którą się in­ chce wewnętrzne działalności albo na twórczej skutek przysto­ d z i a ł a l n o ś c i jest w r a ż l i w o ś c i — co też może pro­ w a r u n k a c h d o z a k ł ó c e ń r e l a c j i z oto­ konkretyzują się w określonej formie skutek równolegle w y s t ę p u j ą c y c h wyraźnyoh z a m i ł o w a ń ( n p . p r e d y s p o z y c j i d o w y r a ż a n i a s w y c h m y ś l i i odozuć na słowie, piśmie, w r z e ź b i e o z y f o r m a c h p a r a - t e a t r a l n y c h ) albo skutek przypadku, który sprawia, że człowiek konkretyzuje s w o j ą p o t r z e b ę w y p o w i e d z i r z e ź b i ą c , m a l u j ą c czy g ł o s z ą o innym swoją prawdę. R z e ź b y Romana Śledzia, Malinówka, gm. Cyców, woj. chełmskie, drewno polichrom. w y s . 2 1 c m . I I . 9. Pieta, w y s . 22 c m . 204 do rozróżnienie nazwać: wewnątrzsterowną religijnych, filozoficznym, cjonalnym, z satysfakcją odegrać. sprowadzić „ d ł u b a n i a " , co w c h ę c i s t w o r z e n i a w o k ó ł s i e b i e ś w i a t a i n n e g o od w może się codzienności, dawania wyrazu swoim przekonaniom Sus- satysfakcji, dla pozycji w e wsi, dla splendoru, j a k i m jest dla nich i treści W ozy n a g r o d a w k o n k u r s i e . M o t y w k o m e r o y j n y w i ą ż e się z a m b i ­ kompensacji, dadzą parafrazując czeniem. M o t y w a c j a twórczości jest zazwyczaj nej które R e g u ł ą j e s t , ż e b o d ź c e w e w n ę t r z n e d z i a ł a j ą n a j s i l n i e j u jed­ J o s t jeszcze j e d o n p o w ó d . B r z o z o w s c y p r z y s z l i w pełni bodźcom w t e d y , g d y nie z n a j d u j ą fundatora. Dziś buduje muzoum. sem, można widzenia, grup, „ W e w n ą t r z s t e r o w n i " — to rzeźbiarze, wowym patriotyczno-dydaktycz- nyoh będzie to duma z rodzinnych tradycji n o ś c i , ale punktu storowną. żenia Motywacje twórczości bywają tego n i c h f o r m ą roalizaeji swej Łodzi. p a d k u Brzozowskiego, obok o l e m e n t ó w z podstawowych Riesmanowskie, „Wyści­ (pająki, kodry, ozdoby) i obrazami absolwontki L i c e u m Plastycznogo w M o t y w a c j e w i ą ż ą s i ę z r o d z a j e m o s o b o w o ś c i t w ó r c ó w . Roz­ transporte­ 1 9 7 6 r . I I . 8. Chrystus i Matka Boska Bolesna,. �Rzeźbiarze „wewnątrzsterowni" form w y r a z u , t e m a t ó w czej n i e ś w i a d o m i e , czy nie szukają na sposobów wypowiedzi. spontanicznie — własne wizje zewnątrz Budują ra­ formy ich i realizacji. N i e b a r d z o i c h o b c h o d z i , c o i j a k r z e ź b i ą i n n i , formy a d o k w a t n o j d l a swych napięć emocjonalnych, a formy, w k t ó r e j się mogą szukają zarazem wypowiedzieć. Są j a k b y p o z a w z o r a m i i m o d ą , p o "a t y m , c o r o b i ą i n n i , tworząc, p o s ł u g u j ą si^ę p r z e c i e ż a l f a b e t o m k u l t u r y , w k t ó r e j rośli, , , i k o n o m a m i " , które utrwaliła ich pamięć i świadomość. Dostrzoc t o m o ż n a n a p r z y k ł a d z i e N i k i f o r a . , w o b r a z k a c h którego wyraźnie w i d o c z n y j e s t z a s ó b j o g o o b s e r w a c j i i u t r w a l o n y c h w mięci p e j z a ż y , budowli, fragmentów 'IV w s z y s t k i e e l e m e n t y z e w n ę t r z n e j cerkiewnego realności ale wy­ pa­ malarstwa. podporządkowane są w y o b r a ź n i m a l a r z a , s c h e m a t o m w y p r a c o w a n y m przez niego „ Z e w n ą t r z s t e r o w n y c h " jest znacznie w i ę c e j , d o m i n u j ą wszę­ i adekwatnym do jego umiejętności. dzie— i w t w ó r c z o ś c i p r o f e s j o n a l n e j , i w ludowej, i wśród ama­ torów. R z e ź b i ą c z y m a l u j ą , s z u k a j ą c w z o r c a p o z a s o b ą . W y p o w i a ­ dają się p o p r z e z f o r m ę z n a l e z i o n ą p r z e z i n n y c h , w r a m a c h i s t n i e ­ jącego s y s t o m u . ( G d y s y s t e m t e n z a k ł a d a w y n a l a z c z o ś ć , r o b i o n i e czogoś, czogo j o s z c z o n i o b y ł o — r o b i ą t o b e z wahania, na zasa­ dzie ś w i a d o m e g o w y m y ś l a n i a n o w y c h k o m b i n a c j i — c z e g o p r z y ­ kłady ł a t w o d o j r z o ć n a w y s t a w a c h w s p ó ł c z e s n e j Są w ś r ó d nich znakomici artyści, sztuki). i przeciwstawiając we­ wnątrz — z e w n ą t r z s t e r o w n y m , n i e t w i e r d z ę b y n a j m n i e j , ż e j o d n i są „ l e p s i " o d d r u g i c h . S ą j e d n a k „ i n n i " , a w r z e ź b i e l u d o w e j to swoje k o n s e k w e n c j e . R ó ż n i c e p o l e g a j ą n a p i e r w i a s t k u nicznej t w ó r c z o ś c i , na kierunku reakcji. Na ma sponta­ introwertyczności i okstrawertyczności. P r z y p o m i n a j ą c te J u n g o w s k i e k a t e g o r i e p o d z i a ł u , częściowo pokrywająco się z p o j ę c i e m s t e r o w n o ś c i , s t w i e r d z a m t y l k o , ż e ca­ 11 li. 10. Chrystus u słupa, wys. 27 cm. I I . . Zdjęcie z krzyża (fragm.), wys. c a ł . 22 cm. la rzecz d o t y c z y t y p ó w o s o b o w o ś c i , i w o g ó l n y m aspekcie nie prze­ s ą d z a wcale „ n o r m a l n o ś c i " jednych lub drugich. K a ż d y artysta tworzy zresztą z potrzeby wewnętrznej, fakt, że m a l u j e , pisze czy k o m p o n u j e ś w i a d c z y runku sam o wyborze kie­ działania. U l e g a j ą c b o d ź c o m czy i n s p i r a c j o m , j e d n i t w ó r c y bardziej na­ stawieni są na swój „ g ł o s " w e w n ę t r z n y , i n n i na g ł o s y docho­ dzące z oddali. M i m o przenikań wzajemnych i częstego występo­ wania obu skrajnych Wy­ r a ź n i e rysuje się o d r ę b n o ś ć t w ó r c z e j o s o b o w o ś c i t a k j e d n y c h rodzajów inspiracji, w przypadkach jak i drugich. W p e w n y c h okrosach dziejów sztuki — c i „ o d w e w n ą t r z " nie m i o l i w i e l k i c h szans i s t n i e n i a , s t a n o w i l i m a r g i n e s , nie niani przez w s p ó ł c z e s n y c h , alo w d o b i e r o m a n t y z m u , doce­ symboliz­ m u — oni błyszczeli j a k g w i a z d y pierwszej wielkości. W nak to rzeźbio ludowej szczególnie interesujący wydają się j e d ­ g ł ó w n i e ci — „ i n t r o " , c i „ w o w n ą t r z s t e r o w n i " . P o s t a r a m się objaśnić. świadomość Otóż na pewnym niowyszkolonego szczeblu k o m p l i k a c j i odbiorcy sztuki, znacznie jest niższa gdy od ś w i a d o m o ś c i t w ó r c y , a m a t o r , p r z e j m u j ą c w z ó r z z o w n ą t r z , przej­ muje pozór, powiorzchnię, nie widząc ukrytych pod nią m e c h a n i z m ó w działania. Naśladuje, w istocie t y l k o jogo z e w n ę t r z n y nie r o z u m i o j ą c , p o w t a r z a s ł o w a , nio d o s t r z e g a j ą c sensu z d a n i a . Prze­ c i ę t n y dostawca f i g u r e k do „ C e p o l i i " , na k o n k u r s y czy naśladuje inno rzeźby, a n a ś l a d u j ą c — w m i a r ę swoich — s p o s ó b ujęcia, r z o ź b i e n i a , d ą ż y do j a k n a j w i ę k s z e g o stwa. Naśladując rzeźby, które przokraozają jego kiermasze możliwości podobiońmożliwości o d t w o r z e n i a , n i e z d a j e s o b i e c z ę s t o s p r a w y z r ó ż n i c , j a k i o go d z i e ­ lą od brak pierwowzoru—właśnie krytycyzmu — i w na tym polega brak efekcie w y t w a r z a f i g u r k ę , świadomości, której w d z i ę k pologa na n i e p o r a d n o ś c i , na u r o k u nieświadomej cały karyka­ t u r y . G d y jest to złe — m ó w i m y kicz, ohyda. G d y m a jodnak pew­ ne z a l e t y , d o s t r z e g a m y j e j a k o n a i w n o ś ć r z e ź b i a r z a , j a k o odwagę 205 �podjęoia zadania ponad siły. U j m u j e iwna nas n a i w n y wdzięk, na­ N a i w n o ś ć s t a ł a się w naszych czasach k a t e g o r i ą rodzajem samoobrony może być tylko artystycznego wkładu. D z i e ł o w y b i t n e g o p l a s t y k a o s a d z o n e jest m o c n o w e p o c e , p o w s t a ł e w d i a l o g u z o t a c z a j ą c ą g o s z t u k ą , z ist­ poetyka. przed technizacją świata. estotyozną, Ale naiwność w y n i k i e m n i e z d a w a n i a sobie s p r a w y z t r u d u za­ n i e j ą c y m i p r o g r a m a m i a r t y s t y c z n y m i , p o d c z a s g d y d z i e ł o samo­ rodnego a r t y s t y o r y g i n a l n o ś ć s w ą z a w d z i ę c z a w d u ż y m stopniu separacji o d w p ł y w ó w tej k u l t u r y , m o n o l o g o w i , k t ó r y prowadzi dania, p r z e j a w e m n i e u m i e j ę t n o ś c i , ż a ł o s n y m w swej istocie, c h o ć ze s o b ą . A r t y s t a p l a s t y k k o n s e k w e n t n i e s z u k a i w y b i e r a — „sa­ zabawnym zabawny m o r o d n y " t w o r z y t a k , j a k m o ż e , w a ż n a jest dla niego trość, którą jedzący łyżką, jeżdżący na rowe­ chce w y r a z i ć i s t a r a s i ę j e d y n i e o t o , a b y t o n p r z e k a z b y ł zrozumia­ dla widza widowiskiem. szympans n a arenie oyrkowej, rze ozy u k ł a d a j ą c y się do snu w noonej czuję się z a ż o n o w a n y , nie widzę ilekroć powodu, aby rzeczy, rzecz Podobnie jest t e ż słyszę cieszyć koszuli. tego tak zachwyty, ktoś nieświadom pociosznie — w y k o n a ł . wzrusza mnie n a p r a w d ę t w ó r c z a w y o b r a ź n i a , że rodzaju się t y m , iż tę pociesznie— i tylko Przyznam, Ale „ n a i w n o ś ć " — jeśli j ą n a z w a ć — k t ó r a s t a ł a się f o r m ą p o e t y c k ą . Świeżość spoj­ rzenia, t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest j a k b y n a n o w o , o d zera wymyślona i z n i e z r ó w n a n ą i n t u i c j ą doprowadzona do swoistej d o s k o n a ł o ś c i . ły, aby odpowiadał - '• H a s i o r s z u k a jogo wizji. i znajduje, alo H e r ó d o k , Oleksy czy Sobota niczego nie szukali. I c h f o r m a w y r a z u z o s t a ł a i m niejako „dana", była jodyną, którą mogli z r e a l i z o w a ć . I w l a ś n i o n a t y m polega zasadnicza r ó ż n i c a : p l a s t y k w y b i o r ą spośród tysiąca możliwych w a r i a n t ó w , ale s a m o r o d n y t w ó r c a n i c z e g o n i e w y b i o r ą . Jost taki, j a k i m j o s t , i n a t y m p o l e g a a u t e n t y z m j e g o t w ó r c z o ś c i . C z y He­ ródok, g d y b y zechciał, m ó g ł b y rzeźbić inaczej? H e r ó d e k — nie, R ó ż n i c e p o z o r n i e n i e w i e l k i e , ale zasadniczo. T a k i e j a k m i ę d z y p o n i e w a ż f o r m a w y r a z u b y ł a w j e g o p r z y p a d k u t ą j e d y n ą opty­ prostactwem a prostotą, nieudolnym naśladownictwem a odkryw­ m a l n ą , i H e r ó d o k , g d y b y n a w e t s t r a s z n i e c h c i a ł , t o b y n i e m ó g ł wy­ czością. Tak, właśnie odkrywczością, ponieważ w twórczości — r z e ź b i ć p e ł n e j , p l a s t y c z n e j t w a r z y — j a k i n n i r z e ź b i a r z e . A l e już Forma Z a g a j e w s k i m a t e c h n i k ę r z e ź b i e n i a w g l i n i e t a k d o s k o n a l ą , żo stać w y r a z u jest b e z p o ś r e d n i o p o o h o d n ą m o ż l i w o ś c i p s y c h o f i z y c z n y c h go b y b y ł o n a p r ó b ę n a ś l a d o w a n i a n p . p ł a s k o r z e ź b ceramicznych twórcy, który buduje formę „ o d w e w n ą t r z " , z Luoa wróćmy do sedna tyoh rozważań — wewnątrzsterownoj, siebie. Nie chcę delia R o b i ą , t y l k o , że go t o z u p e ł n i e nie zrównywać odkrywczości H e r ó d k a z odkrywczością Hasiora, in­ b o w i o m — g d y go się obserwuje — w r ę c z n y jest p o z i o m ś w i a d o m o ś c i i k o n i e c z n o ś c i ich d z i a ł a ń , i n n a waga wyobraźni. Po co m i a ł b y R z e ź b y B o l e s ł a w a M u s i a ł a , B i e r u t o w i c e , g m . K a r p a c z , w o j . j e l e n i o g ó r s k i e . I I . 1 2 . Modląca krzyżem. O k . 1972 r. 206 się, coś naśladować, i n t o r o s u j o , jest niewolnikiem skoro rzeźbi własnej właśnie w y s . 7 4 c m . O k . 1 9 7 2 r . I I . 13. Pod �II. 14. A n d r z e j S i e k , L i p i n y D o l n e , g m . P o t o k G ó r n y , w o j . z a m o j s k i e . N a p i s n a o d w r o e i u p ł a s k o r z e ź b y z 1 9 7 1 r . M o n s i e l , W o ż u c z y n , g m . K r y n i e c , w o j . z a m o j s k i e . R y s u n e k o ł ó w k i e m , 2 0 x l 5 e m . 1948 r . dlatego, ż e c h c e d a ć w y r a z i d e o m i p o m y s ł o m , k t ó r e g o niają, k t ó r y c h r e a l i z a c j ę u w a ż a za s w ó j ś w i ę t y przepeł­ obowiązek. właśnie na i c h zawsze ś w i a d o m y m b u n t e m, rodnych n i e z a l e ż n o ś ć jest i c h i najwięksi od form twórcy, ale podczas gdy istniejącej u u Niezależ­ nich jest naszych kultury to samo­ artystycznej losem. ale i j e d n y c h , i drugioh ł ą c z y t w ó r c z a p o s t a w a , o d k r y w c z o ś ć w y o b r a ź n i . tego też t w ó r c y t a c y , j a k N i k i f o r c z y z o b c y c h — W ó l f l i , zepchnęła fakt ich na również Ilija B o s i l j , S k u r j e n i c z y Ż i v k o v i c z — f a s c y n u j ą tkwiących p o u s z y w tylu plastyków problemach dwudziestowiecznej sztuki. nikogo „Wewnątrzsterowni". s i ę z n a l e ź l i (z r ó ż n y o h z r e s z t ą p r z y c z y n ) , margines życia społecznego, i m o ż e ten właśnie s t a ł się d o d a t k o w y m b o d ź c e m dla ich twórczości. R z e ź b y Oleksego są s w o i s t ą m o d l i t w ą starego człowieka, którego kalectwo (niomota) i bieda z e p c h n ę ł y na dno ludzkiej egzystencji. p o z y c j ę , poczucie, że jest k i m ś , że uczestniczy w ż y c i u swej p a r a f i i . Dla­ Lesage, potrzeby. Izolacja, w której Rzeźby dały m u Różne są p u n k t y w y j ś c i a , r ó ż n e z a ł o ż e n i a — Edmund własną mądrością, głusi na doświadczenia innych, tworzą­ cy z wewnętrznej n i e z a l e ż n o ś c i od w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h , o d t e g o , co n i e s i e k u l t u r a . ność t a k ą o h c ą o s i ą g n ą ć 15. s z y ń s k a . T w ó r c y samorodni, spontaniczni, nie n a ś l a d u j ą o y mądrzy Siła i s ł a b o ś ć , w i e l k o ś ć i o g r a n i c z e n i e — p o l e g a j ą w t w ó r c z o ś c i samorodnych m i s t r z ó w II. S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a r z e ź b i t o , co k o c h a n a j b a r d z i e j . rozstrzyga p r o b l e m ó w religijnych, nie o p o w i a d a D o b r e j Nie Nowiny, ale p r z e d s t a w i a u l u b i o n e k o n i e , ś w i n k i , p t a k i . J e s t c o ś n i e z w y k ł e ­ go w tym, że ta mała, dobra, zaharowana kobieta znajdowała czas n a r z e ź b i e n i e , i t o j a k i e ? T a k i e , k t ó r e g o n i k t n i e m ó g ł usza­ Stratyfikacja współczesnej twórczości nować, pochwalić. Nie rzeźbiarskiej służą — „Samorodni" stanowią niewątpliwie odrębną kategorię, dzielającą s i ę n a tle masowej produkcji rzeźbiarskiej — wy­ zwanej ludową. nie rzeźby, które koni, świnek i innych Mucha, podejrzliwy, kategorii wyróżnić można s a m o r o d n ą w i e j s k ą . Zaliczam do niej co m ó g ł w I. e stworzeń. s a m o t n y , s t a w i a swo r z e ź b y na R/eźby — demonologii poczęte — tych twórców, którzy ukształtowali w klimacie w i e j s k i e j k u l t u r y , i t o w z a s a d z i e t r a d y c y j n e j . którzy żyli c z y ż y j ą n a w s i , ale d o d a j m y r z e c z w a ż n ą — jąc się j a k b y n a m a r g i n e s i e ż y c i a w s i , n a marginosie się Ludzi, znajdu­ zachodzą­ cych w niej p r z e m i a n . straży niczego, p r ę d z e j d i a b ł y n i ż l u d z i e , ze świata i m o ż e dlatogo, przez p o d o b i e ń s t w o fun­ k c j i i na n i k i m nie w z o r o w a n y s p o s ó b rzeźbienia — bliższe afry­ k a ń s k i m niż rodzimym. S z c z e g ó l n a , n i e m a l m a n i e r y s t y c z n a w s w y m w y r a z i e eksprosja cechuje r z e ź b y R o m a n a Ś l e d z i a ( i l . 8—11). Z a d z i w i a j ą c a jest siła w y r a z u t y c h r z e ź b , w i a r y g o d n o ś ć cierpień i bólu, k t ó r o przed­ Czasem m o ż n a o n i c h p o w i e d z i e ć , ż e s ą j a k b y p o z a c z a s e m s t a w i a w scenach r e l i g i j n y c h , p o d s u n i ę t y c h m u przez w y o b r a ź n i ę i środowiskiem. N a w i e d z e n i , o d s e p a r o w a n i o d i n n y c h k a l e c t w e m , na podstawio lektury Pisma Świętego. Nie nie m i e s z c z ą c y s i ę w t y c h r z e ź b w naszej sztuce l u d o w e j — normie środowiska, z b y t serio pojmujący wiarę i n a k a z y , k t ó r y c h n i k t n i e p r z e s t r z e g a . C i , co c z u j ą m o c n i e j , nietypowi, d z i w n i . A czemuś jeźdźców, d o m u , r z e ź b y o m a g i c z n 3 j sile w y r a z u , n i e p o d o b n e do W ramach tej rzeźbę święte figury, lecz n i k o m u n i e p o t r z e b n e , p o p r o s t u r z e ź b y : więc: Heródek, Oleksy, Mika, H o ł d a (ił. 7 ) , S o b o t a , M u c h a ( i l . 6) c z y Siek, znajduję analogii dla k l i m a t o b r a z ó w E l Groca w y d a s i ę c h y b a n a j b l i ż s z y —• a l e Ś l e d ź n i g d y E l G r e c a n i e w i d z i a ł . Stanisław Siłą „ s a m o r o d n y c h " jest ich izolacja, p r z e m o ż n a pasja wew­ Szczypawka-Pta- nętrzna, niezależność od jakichkolwiek wzorów. Jedni — jak Horó. 207 �18 I 208 �Interpretacje t e m a t u Ostatniej Wieczerzy: i i . 16. A n d r z e j R a d z i k , Płaskorzeźba, w y m . 5 4 X 8 6 c m . X V I I / X V I 1 I w . ( ? ) ; i l . 1 8 . J ó z e f rzeźba, w y m . 33 X 62 c m . 1 9 7 1 r . ; i l . 19. J a n B i z u ń , R z y k i , g m . A d a m Zegadło, Krzyżka, gm. Suchedniów, G r y b ó w , w o j . n o w o s ą d e c k i e . W y m . 45 X 150 c m ; i l . 17. A n o n i m . Lurka, Bystrzyca Górna, gm. Lutomia, woj. wałbrzyskie. Płasko­ B r z e ź n i c a , w o j . b i e l s k i e . W y m . 4 5 x 8 0 c m . P r z e d 1966 r . ; i l . 2 0 . w o j . k i e l e c k i e . W y m . 2 4 x 4 6 c m . 1965 r . 209 �I I . 2 1 — 2 3 . I n t e r p r e t a c j e t e m a t u Ostatniej Wieczerzy. I I . 21. Józef Sobota, Regut, gm. Celestynów, 1975 r. dek, nie u m i e l i b y i c h n a w e t p o w t ó r z y ć , i n n y m do niczego b y nie p o s ł u ż y ł y , bo i co d a t r a d y c y j n y ś w i ą t e k S z c z y p a w c e , k t ó r a c h c e wyrzeźbić konia czy kaczuszkę, co da osobny świat swyoh n i to ludzi, n i to Czy rzeźba „samorodna" Musze — tworzącemu istniała dawniej ? Oczywiście, są­ Mniejszy b y l b o w i e m dystans m i ę d z y w y o b r a ź n i ą ludzi wiejskiego margi­ niż to ma Jak chimery z stołeczne. Notre-Dame jawią dziękując Kopernikowi Fragm. kapliczki. się postacie za jego o d k r y o i e , t o kosmosu, z n ó w C h o p i n a czy K o c h a n o w s k i e g o o t a c z a r o z w i b r o w a n a m a s a n i t o s t w o r ó w , n i to roślin, z a s t y g ł a w d z i w n y m , p o k r ę t n y m k s z t a ł c i e ( i l . 57). Wyobraź­ demonów. dzę nawet, że b y ł a w ó w c z a s bardziej „ l u d o w a " niż dziś. nesu a społeoznośeią, tazji. woj. miejsce dzisiaj. Dlatego nia k a ż e Zagajewskiemu r o z b u d o w y w a ć t e m a t do wymiaru żonych, fantastycznych kompozycji, t ł u m a c z ą c sens k a ż d e g o R z e ź b y n i k t go mniej nie zło­ o k t ó r y c h c h ę t n i e opowiada, szczegółu. uczył, nikt tak z r e s z t ą n i e r z e ź b i . Nie różne m o ż n a t e ż w s k a z a ć w z o r u , k t ó r y i n t e r p r e t u j e , f o r m a j e s t bowiom dawne świątki w zbiorach muzealnych, odnoszę wrażenie, że b y ł y u n i e g o z a w s z e p o c h o d n ą w i z j i i t e c h n i c z n y c h m o ż l i w o ś c i . D a się wśród co w y r a ź n i e w y d z i e l a ł a się z k r ę g u r z e ź b y ludowej. tyoh, które najbardziej nas P a t r z ą c na zaskakują swą „innością", takie, które m o ż n a b y n a z w a ć „ s a m o r o d n e " — w odróżnieniu tyoh bardziej konwencjonalnych, z b l i ż o n y c h do siebie w formie i emocjonalnym wyrazie. Przeciwieństwem bowiem pojęcia m o r o d n o ś ć " j e s t p o w s z e c h n o ś ć , t y p o w o ś ć , a w i ę c t o , co było na wzorze, z a p o ż y c z e n i u , od „sa­ oparte czy prawda odnaleźć ornamentu, punkt wyjścia, pierwowzór ale są to zaledwie cegiełki, z jakiejś postaci których buduje w ł a s n y m o n u m e n t . G u m o w e z a b a w k i , j a r m a r c z n e f i g u r k i gipsowe, s z y s z k i i t a n d e t n o o z d o b y , d e w o c y j n e o b r a z k i — a k c e s o r i a wspóloześnie spotykane w chłopskim i robotniczym mieszkaniu. T r u d n o z e s t a w i a ć Z a g a j e w s k i e g o zo s z t u k ą l u d o w ą , j e s t tak tradycji. o d n i e j i n n y , j a k G a u d i b y ł i n n y o d a r c h i t e k t u r y p o c z ą t k u wieku. * N i e d a s i ę t e ż p o r ó w n a ć Z a g a j e w s k i e g o ze s z t u k ą u c z o n ą , z j a k i m ­ kolwiek Drugą grupę, niach, stanowi Rzeźba którą można s a m o r o d n a ludzi, którzy m i m o by wydzielić r z e ź b a w tyoh •— j a k n p . „uczonej", czasem Stanisław Zagajewski, z przekonania, że ich gijny — rzeźbi w glinie fantastyczne p t a k i i wielkie po przykładem reli­ kompozycjo R z e ź b i z głębokiej p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , czasem to, aby przybliżyć innym prawdy, w — powoła­ najlepszym. N i e w y k s z t a ł c o n y , p r a c u j ą c y fizycznie, głęboko raźnie czy Szczypawka-Ptaszyńska życia wewnętrznego, które wy­ wierzy. Interpretuje je z o g r o m n ą ekspresją, przeżywając j a k b y na nowo r ó ż n i ą się o d otoozonia przeżyć niekiedy potrzebą głoszenia n i e m jest los r z e ź b i a r z a . Z a g a j e w s k i j e s t t u z r e s z t ą religijne. nie masowej. Tworzą z potrzeby wypowiodzenia swyoh wizji, religijn3'ch, gorejącą w s p o ł e c z n o ś c i , nie t r a c ą z n i ą k o n t a k t u . B y w a t a k t się u r y w a , a t w ó r c z o ś ć — napięcia i wstrząsy, jakio tragicznym zapisem konfliktów, psychiką które Pozornie różnice są n i e d u ż e , ot, rzecz do­ t y c z y t e m a t ó w ś w i e c k i c h , i n t e r p r e t u j e je p u s z c z a j ą c w o d z e f a n ­ 210 osobowość, krzy­ k r e s k a p o c i ą g n i ę t a jeszcze przekroczenia. Do chwili, gdy człowiek tkwi z oczu M a t k i Boskiej a gdy u j a w n i a tylko d a l e j . . . A j e d n a k R u b i k o n j e s t t u w i d o c z n y , c h o ć i n i e t r u d n y do nonkonformizmu, F i g u r y otaoza g ą s z c z e m o r n a m e n t ó w i symboli, tkwią c z ł o w i e k a , staje się trawią przejęcia broczące wyobraźnią, kiem samotnej rozpaczy. stwa o d d o s t o j e ń s t w a i łaski. R z e ź b i w i ę c wielkie ł z y t o c z ą c e się ciernie i k r o p l e k r w i Siedź, j e d n a k , ż e kon­ j a k sejsmograf — targają n a w i ą z u j e z n i ą dialog, jego b u n t , poczucia z ran Biozowanego, rzeźbi z n i e w i a r y g o d n ą p a s j ą i cierpliwością. brui natężeniem „ p r a w d y " . A l e r ó ż n i ą c się — d r a m a t Ewangelii. Bliższy m u jest g r y m a s b ó l u i ciernie m ę c z e ń ­ Bolesnej, Fart miejsce. Z a r ó w n o on, jak i wcześniej t u wymieniani Heródek, miast, korzystają z wystaw, muzeów, z całego n u r t u sztuki jej k i e r u n k i e m . T y l k o w r a m a c h samorodnej z n a j d u j e swe m i e j s k a . iż s ą m i e s z k a ń c a m i a w d u ż y m stopniu nawet z kultury rozważa­ wzorów kultury to ograniczenie, czy też Stany olśnień (jakiejkolwiek) odmienności, u w społeczności, o d r ę b n o ś c i , niechęć są tylko źródeł któroj przejawom l e ż e ć m o ż e ozy nadwrażliwość. mistycznych, doznawano nawet p r z e z ludzi n i e w i e r z ą c y c h , p o d o b n e d o t w ó r c z y o h u n i e s i e ń a r t y s t ó w , należą �do tej k a t e g o r i i t w ó r o z o ś c i , k t ó r a m i e ś c i s i ę w r a m a c h choć znaleźć j e m o ż n a i p o z a g r a n i c ą kultury, T w ó r c z o ś ć w y z w a l a się spod k o n t r o l i sprawowanej przez r z e ź b i a r z nie „normalności". Celowo n i e u ż y w a m t u p o j ę c i a n o r m y z d r o w i a p s y c h i c z n e g o . czuje zależności o d k u l t u r y , od wzorów rozum, obyczajo­ w y c h i estetycznych, t w ó r c z o ś ć jego osiąga ten s t o p i e ń szczerośoi, Zależy ono b o w i e m o d c h a r a k t e r u k u l t u r y , o d ś r o d o w i s k a , a w i ę c a nieraz i ekshibicjonizmu, na k t ó r y pojęcie to j e s t z r e l a t y w i z o w a n e , i j e d n o s t k a w b y ć t y l k o nieliczni profesjonalni artyści. Stopniowo jednak wisku „ n i e n o r m a l n a " , m i e ś c i s i ę w innego obrębie Dlatego t e ż za w y z n a c z n i k t w ó r c z o ś c i gicznoj uznać m o ż n a Do grupy pewnym środowiska. p s y c h o p a t o l o - m . i n . stosunek j e d n o s t k i do środowiska. tej n a l e ż e ć w i ę c b ę d ą j e d n o s t k i o z a k ł ó c o n e j nawiązywania d i a l o g u ze środo­ zdolności Oczywiście l u d z i e t w o r z ą zawsze z b u d u l c a , k t ó r y gromadzą się ś w i a d o m i e g ł ę b i a j ą c y się proces c h o r o b o w y wiedzie do r o z p a d u do stadium, w którym u r y w a s i ę w s z e l k i k o n t a k t ze światem, a nie o t w ó r o z o ś c i ) przestaje b y ć n a w e t m o n o l o g i e m , z n a c z ą c je­ W rzeźbie osobowości. przykładem twórozości „psychopatologioznej" jest E d w a r d Sutor, człowiek, k t ó r e g o w o j n a okaleczyła w mość f o r m u c z ł o w i e k a w y w o d z ą c e g o s i ę z k r ę g u n p . k u l t u r y okrutny. Nieprzenikniony świat dowej, i n n y u z a w o d o w e g o p l a s t y k a , a j e s z c z e i n n y u prymitywa żyjącego n a m a r g i n e s i e w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . N a s i n t e r e s o w a ć będzio o c z y w i ś c i e g r u p a t w ó r c ó w , którzy wyrośli na tu podglebiu Przeważnie w g r u p i e tej m a m y do czynienia z l u d ź m i piącymi n a r ó ż n e r o d z a j e p s y c h o z , o b s e s j e , sferze osobowości, Wtedy t o w ł a ś n i e , u j e d n o s t e k nętrzne n a p i ę c i a odzwierciedlają Sutorowych wizji sposób dostrzegamy j e d y n i e o d z e w n ą t r z . D o m y ś l a ć się t y l k o m o ż e m y r o l i , j a k i e r z e ź b y jego pełnią mach, w które przejmujących Sutor co obrzędach, pewien swoistych psyohodra- czas o d g r y w a . W r a c a j ą wówczas p i ę t n a obozowych przeżyć, r z e ź b y giną — jak ludzie — w płomie­ ludowej k u l t u r y w s i i m i a s t . zaburzenia w po­ osobowości, w wyniku o b s e r w a c j i , i n n y w i ę c b ę d z i e z a s ó b s k o j a r z e ń i z n a j o ­ lu­ zdo­ a ekspresja p l a s t y c z n a (bo o niej w t y m p r z y p a d k u t r z e b a m ó w i ć , dynie ślady rozpadu społeczeństwem. umieją lęki, wczesne postacie s k ą d i n ą d się w schizofrenii. twórczych, sztuce. cier­ halucynacje, Mamy rzeczywistością, w więc walką z w ł a s n y m l ę k i e m , p o c z u c i e m z a g r o ż e n i a . ekshumowane z ziemi, stając wciąż pogrążony jest nieszczęsny Twórczość jednak wąski o znamionach wyraźnie chorobowych margines w skali całej r z e ź b y uchodzi. stanowi ludowej. W a ż n y m natomiast zjawiskiem jest znaczna liczba Pierwsze s t a d i a c h o r o b y p r z y n o s z ą j a k b y z n i e s i e n i e p o c z u ­ się ich * — przeżyć m i s t y c z n y c h , p o t r z e b ą g ł o s z e n i a p o s ł a n n i c t w a , a z a r a z e m której autor. wew­ — jakuMonsiela, Sieka i M u c h y t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest w y r a z e m i c h cia, co m o ż n a , a c z e g o n i e m o ż n a , c o u c h o d z i , a oo n i e niach krematorium, wracają — twórców o r y g i n a l n y c h , o c i e k a w e j o s o b o w o ś c i , t a k i c h , k t ó r y o h bez t r u d u m o ż n a rozpoznać. Oni to właśnie nadają rangę artystyczną współ- H. 22. E d m u n d Z i e l i ń s k i , G d y n i a - O r l o w o , ' d r e w n o p o l i c h i o m . , w y s . 76 c m . 1 9 7 4 r . I I . 2 3 . J ó z e f L u r k a , d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 37 c m 1971 r. 22 23 211 �Czesnej n a s z e j r z e ź b i e l u d o w e j . Rzecz to n a p o z ó r paradoksalna R z e ź b a w s p ó ł c z e s n a j e s t w i ę c b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n a o d daW- I — częściej s p o t y k a m y się z o d r ę b n o ś c i ą w l a ś n i o w tej rzeźbie, n i ż n e j , w i ę k s z a w n i e j r o z p i ę t o ś ć o d m i e r n o t y i k i c z u p o d z i e ł a oie- w sztuoe uczonej, profesjonalnej. T a k j u ż j e d n a k jest, ż e i m w i ę ­ kawe, ksza wiedza, k u l t u r a artystyczna, ś w i a d o m o ś ć i s p r a w n o ś ć — t y m trudniej o rzeczywistą oryginalność. Trzeba wówczas odrzucić indywidualne w Indywidualność w samym s w y m wyrazie. interesuje fakcie odrębności nas dzisiaj skłonni chyba jesteśmy najbardziej, widzieć wartośii niepotrzebny balast n a w y k ó w , u m i e j ę t n o ś c i , s p o s o b ó w , a b y w y ­ a r t y s t y c z n ą . B y ł b y m t u o s t r o ż n y , s a m f a k t o d r ę b n o ś c i n i e prze­ d o b y ć i r o z w i n ą ć t o , co w c z ł o w i e k u w ł a s n e , o d r ę b n e i c z e m u n a ­ s ą d z a j e s z c z e o w a r t o ś c i . S ą b o w i e m j a k b y d w a p i ę t r a t e j indywi­ l e ż y n a d a ć k s z t a ł t w ś w i a d o m e j p o l e m i c e ze s z t u k ą , z a k t u a l n y m i d u a l n o ś c i . W y ż s z e — n a k t ó r y m m a m y d o c z y n i e n i a z rzeczywiś­ jej k i e r u n k a m i . A r t y s t a d o j r z a ł y t w o r z y zawsze s z t u k ę , cie i n t e r e s u j ą c ą i każ­ osobowością artystyczną i ciekawą da jego w y p o w i e d ź , n a w e t b u n t — u w i k ł a n e s ą w k o n t e k s t świa­ oraz p i ę t r o n i ż s z e , n a k t ó r y m domie podejmowanych p r o b l e m ó w c z o n y c h m o ż l i w o ś c i n a ś l a d o w c z y c h , ze s w o i s t e g o a r t y s t y c z n y c h , podczas gdy odrębność wywodzi wyobraźnią s i ę z ograni­ prymitywizmu. r z e ź b i a r z l u d o w y o w y r a ź n e j o s o b o w o ś c i b u d u j e f o r m ę swej w y ­ Źródłem powiedzi w c z y n a w e t p o w t ó r z e n i a w z o r c a . N i e m o ż n o ś ć t a — c z y t o w sferze wzorem, dużym stopniu samodzielnie, poza spontanicznie — a więc tradycją, nieświadomie. poza indywidualnej formy Ograniczone psychiki, czy umiejętności, a nierzadko i s p r a w n o ś ć fizyczna — również sprzy­ prostych rozwiązań, jają znalezieniu w ł a s n e g o sposobu wypowiedzi, rzeźbiarza. swoistego „stylu" j e s t t u n i e m o ż n o ś ć interpretacji dyspozycji manualnych najbardziej — wiedzie do przylegających do szukania możliwości (np. Sobota). Jest z t y m t r o c h ę j a k z b i b l i j n ą p r z y p o w i e ś c i ą o bo­ O i l e w i ę c o d r ę b n o ś ć d z i e ł C h a j c a , L u r k i c z y Z g a n i a c z a zwią­ gaczu i u c h u igielnym. Ł a t w i e j prostaczkowi osiągnąć z n a m i ę ory­ ginalności, niż człowiekowi wyuczonemu, ś w i a d o m e m u , k t ó r y wie, zana co w y p a d a i n i e w y p a d a , co, k i e d y i j a k n a l e ż y r o b i ć . postawą Oryginalność wielu rzeźbiarzy współczesnych jest więc z u l t a t e m n i e t y l k o i o h t a l e n t ó w , ale i s y t u a c j i k u l t u r o w e j , wzorów rzeźby, która by ich otaczała — jak to było re­ braku jest z ioh o s o b o w o ś c i ą , wobec życia i religii — sadza się przede wszystkim na własnej gramatyki formy, przekonaniami, filozofią, t o o d r ę b n o ś ć p r y m i t y w ó w za­ k o n i e c z n o ś c i w ł a s n e g o sposobu stworzenia wypowiedzi. T r u d n o o c z y w i ś c i e t r a k t o w a ć r z e ź b i a r z y o w y r a ź n i e skrysta­ dawniej, braku wyuczonych sposobów rzeźbienia, b r a k u presji środowiska, lizowanej osobowości w ramach odrębnej rozszerzenia k r ę g u w i e m d z i e l i n i ż ł ą c z y . N i e m n i e j m a j ą i w i d o c z n e c e c h y wspólne: Oryginalność tematów. związana ale sama t a l e n t , artystycznym. Swo­ zarówno tradycyjnej, ludowej, j e s t ze s w o b o d ą s w o b o d a n i e p r z e s ą d z a jeszcze o r e z u l t a c i e twórczą, stosunkowo znaczną boda p o c z y n a ń — w przeciwieństwie do sztuki opartej na wzorach — — perspektywa myślenia, zostawia t w ó r c ę samego wobec p r o b l e m ó w , wiedzio go w runku którą różnych ma każdy wpływów, członek którym ulega społeozności bez tej zamkniętej, zdetermino­ wanej przez jednolite w z o r y k u l t u r o w e . Swoboda r o z w i ą z a ń rozszerzenie k r ę g u p o d e j m o w a n y c h t e m a t ó w p r z e s ą d z a j ą o charakterze współczesnej r z e ź b y , p r z e s u w a j ą akcent z (stylu) na s p o s ó b u j ę o i a kie­ świadomości, oraz jednak p r z y całej odrębności g r u p y , w i ę c e j i c h bo­ n i e z a l e ż n o ś ć o d kultury j a k i w s p ó ł c z e s n e j . Ł ą c z y ich — a r t y s t y c z n e j w o b e c siebie — podobny zasób życiowych wspólna doświadczeń, t o w s z y s t k o , c o w c i ą ż j e s z o z e r ó ż n i m e n t a l n o ś ć i k u l t u r ę duchową chłopa od człowieka miasta, zwłaszcza inteligenta. S ą — p o z a g r u p ą samorodnych mniej zależni od — n a j b a r d z i e j o r y g i n a l n i , naj­ wpływów. f o r m y t e m a t u . R z e ź b y z o ś r o d k a ł u k o w s k i e g o ( w o j . s i e d l e c k i e ) : i l . 2 4 . T a d e u s z C ą k a ł a , S o b i s k a , w y s . 4 1 c m . 1 9 6 9 r . ; i l . 2 5 . M a r i a n A d a m s k i , Sobiska w y s . 5 1 c m - 1 9 6 9 r . ; i l . 2 6 . R y s z a r d S ę k , B u d z i s k a , w y s . 4 5 c m . 1 9 7 6 r . ; i l . 2 8 . Z e n o n A d a m s k i , S o b i s k a , w y s . 4 4 c m . 1 9 7 1 r . I I . 27 R z e ź b a H e n r y k a W i e r z c h o w s k i e g o , Z a w i d z K o ś c i e l n y , w o j . p ł o c k i e , w y s . 26 c m . 1969 r . 212 | �Przejdźmy z kolei do twórczości inspirowanej zewnętrznymi. N a j c i e k a w s z y m z j a w i s k i e m j e s t t u rzeźba w s p ó ł c z e s n y c h wpływami bezsprzecznie o ś r o d k ó w . Formuła tego r o d z a j u r z e ź b y jest p r o s t a : O d K r a j e w s k i e g o ( i l . 3,4) p r z e j ę l i u m i e j ę t n o ś c i j e g o s y n J a n , nowa Alfreda, z sąsiadów współpracujących ze s t a r y m sy­ mis­ trzem m.in. H e n r y k Wierzchowski. Ten ostatni, sprawny i rzutki, = jed­ nostka i n i c j u j ą c a p l u s g r u p a n a ś l a d o w c ó w . J e d n o s t k a p e ł n i więc Ośrodek doszedł w swych pracach do rzemieślniczej doskonałości, d u k u j ą c niemal masowo dla „Copelii"zarówno m a ł e i wielkie rolę z b l i ż o n ą d o r o l i t r a d y o j i w d a w n e j r z e ź b i e . N a n i e j wzorują się inni, o z ę s t o n i e z d a j ą c s o b i e n a w e t s p r a w y , ż e m o g l i b y rzeźbić rzeźbą inaozej. W z ó r d o m i n u j ą c y n a r z u c a s i ę i m z t a k ą s i ł ą , ż e z a c z y n a ­ W jąc r z e ź b i ć , s t a r a j ą a figuralne ule (kilkanaście tysięcy pro­ figury, zł!) oraz jak zdobione meble. łatach świetności ośrodka pojechał Wierzchowski na ur­ się zbliżyć do tego w z o r u . M o ż e się t o w y ­ lop do r o d z i n y ż o n y , A d a m s k i c h . P r z y j e c h a ł do Sobisk, w okolice dawać d z i w n e , j a k o ż e c h o c i a ż b y w t e l e w i z j i a ż d o z n u d z e n i a p o ­ Ł u k o w a . R z e ź b i ł w ó w c z a s n a k o n k u r s i szwagier p o m a g a ł m u zna­ kazują r ó ż n y c h l e p s z y c h c z y g o r s z y c h r z e z a c z y f i g u r e k . A l e t e m i ­ leźć gawkowe z d j ę c i a d o r z e ź b i e n i a , p o k a z a ł , j a k s i ę t o r o b i . T a k z a c z ą ł w 1964 r . M a ­ mówią niewiele, nie k o n k r e t y z u j ą się w wyo­ suche k l o c k i lipowego drewna. Wierzchowski zachęcił go braźni j a k o w z ó r , a p r z y t y m , o i c h z n a c z e n i u m o ż n a m ó w i ć d o ­ rian piero w t e d y , g d y j u ż i s t n i e j e w o l a r z e ź b i e n i a . T a j e d n a k Sęk, a p o t e m bracia Suskowie, synowie Adamskiego i wielu i n ­ i konkretyzuje s i ę n a j c z ę ś c i e j oglądania dopiero pod w p ł y w e m powstaje dłuższego rzeźby. Najprostszy Adamski, a niemal jednocześnie pod w p ł y w o m c z y j e g o ś sukcesu ośrodka jest więc sąsiedzi zaczynają taki: zastanawiać Ryszard nych. Trzeba jednak dodać, że zarówno Adamski, jak i Cąkała mieli wyraźne schemat powstawania Tadeusz Cąkała, uzdolnienia techniczne, Sęk zajmował się l a r k ą b u d o w l a n ą , a obaj Suskowie i C h o j ę t a — ciesiołką. sto­ Każdy z nich rzeźbił t r o c h ę inaczej. R ó ż n i c e polegają jednak głównie na się. A c z y t o j a j e s t e m g o r s z y ? G d y b y m z o b a c z y ł , j a k o n t o r o b i , rozwiązaniach kompozycyjnych. W figurkach prostych, a zwłasz­ też b y m u m i a ł c o ś t a k i e g o w y s t r u g a ć . C i , k t ó r y m cza w t w a r z a c h w i d o c z n a jest u d e r z a j ą c a z b i e ż n o ś ć ( i l . 24—28). w a r u n k i po­ zwalają n a t o i m a j ą c h ę ć , a n i e r a z u m i e j ę t n o ś ć o b r ó b k i — próbują. N i e k t ó r z y od razu widzą, że ta praca inni r z o ź b i ą d a l e j . S u k c e s , n a w e t s k r o m n y , z a c h ę c a drewna typy do z tradyoji dalszego, wysiłku. P o p e w n y m c z a s i e , p o k i l k u l a t a c h , k o n s o l i d u j e s i ę g r u p a stale r z e ź b i ą c y c h . Pilnie oglądają ozasem r z e ź b i ą r a z e m , n a j b a r d z i e j w istniejący s c h e m a t c o ś n o w e g o , swoje prace na wystawach, ambitni próbują wprowadzić własnego... kilkunastoosobowego d z i ś o ś r o d k a ł ę c z y c k i e g o . M i e c z y s ł a w dali początek ośrodkowi rozwiązań Rusz­ sierpeo- kiemu, a z w ł a s z c z a p l e j a d z i e r z e ź b i a r z y z Z a w i d z a K o ś c i e l n e g o . tematyczno-formalnyeh. Jeden Wierzchowskiego, drugi stworzyli dwa wywodzi wystawy ośrodka łukowskiego słowa Wacława „ Z a c z ą ł j a r z e ź b i ć nie bardzo w i e d z ą c , ż e m i c o ś z tego m i samotność, 1 zacząłem r o z p ę d z i ć czarne m y ś l i " . P o d j ą ł się Suskowie. H a l i n a Olędzka, sumienny biograf ośrodka, przytacza w talogu Dokuczała Sukces r z e ź b I g n a c e g o K a m i ń s k i e g o s t a ł s i ę z a l ą ż k i e m b l i s k o kowski i W i n c e n t y K r a j e w s k i o ś r o d k u ł u k o w s k i m w y r a ź n i e w y d z i e l a j ą się o b e o n i e W i m nie leży, ciąć, aby ka­ Suski: wyjdzie. się o z y m ś zająć, tematykę historyczną ( i l . 55), postacie k r ó l ó w i b o h a t e r ó w n a r o d o w y c h , podczas g d y młodszy brat — Bolesław — inspirował się głównie soenami biblijnymi, a potem podejmował także inne t e m a t y (np. „Ściana Wsohodnia" 213 �K o l o n i a K y b a o k a k / W ę g o r z e w a , w o j . s u w a l s k i e : i l . 2 9 . S t a n i s ł a w C i e r n i a k , Małgorzata Fornalska, w y s . 6 1 o m . 1 9 7 3 r . ; i l . 3 0 . Henryk C i e c h a ń s k i , Dziewczyna, w y s . 4 2 o m . 1 9 7 6 r . ; i l . 3 1 . W e r o n i k a C i e r n i a k ( ż o n a S t a n i s ł a w a ) , Postać, w y s . 38 o m . 1976 r. w W a r s z a w i e , j a k p r a l i za m a r s z a ł k a Piłsudskiego — a jak za r z e ź b y , p o j a w i ł a się w p i ę ć d z i e s i ą t y c h l a t a c h d u ż a indywidualność Edwarda I sekretarza Gierka). Mimo różnic zachodzących wówczas, gdy opracowują tematy, uderza niesłyohane p o d o b i e ń s t w o w realizacjach nowe tomatu Kołaoza, nych wielofigurowych już zafiksowanogo w w y o b r a ź n i . T a k j a k t r u d n o odróżnić autor­ presjonistów s t w o p o s t a c i n a i l . 2 4 — 2 8 , t a k jeszcze t r u d n i e j r o z r ó ż n i ć sceny cyjnym świątkom. biblijne obu braci S u s k ó w czy Andrzeja W y d r y (il. 32—33). Mechanizm tworzenia się o ś r o d k ó w i d e n t y c z n y jest w określiła swej zasadzie z m e c h a n i z m e m f o r m o w a n i a się d a w n o j s z t u k i l u d o w e j . Też występuje staje się t u wzór zawiązką początkowy, lokalnej który tradycji, w toku opracowań kontynuowanej i odna­ twórcy szczególnie — styl stulecia nawet w ośrodku warsztatowe. paszyńskim, rzeźbiarzy szczeoińskich — S t r z e l c z y k a (por. i l . 34, 35). O d o ś r o d k ó w i g r u p t y l k o k r o k d o m i n i - g r u p , mini-ośrodków, jakimi są rodziny. Meohanizm twórczości jest tu identyczny j a k w w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h , z t y m , ż e n a o g ó ł s i l n i e j s z e jest ciś­ podpatrywania taki występuje ( z w ł a s z c z a B a r l a c h a ) , n i ż trady­ wypowiedzi innych Szulca, Jarosika, nienie pierwowzoru. Zaczyna Wzór kształt, O s o b o w o ś ć K o ł a c z a z d o m i n o w a ł a środowisko, do o d r ę b n o ś c i w tematyce w z d u m i e w a j ą c o t r w a ł y s p o s ó b w s p ó l n e cechy na monumental­ k o m p o z y c j a c h b l i ż s z y j e s t o n r z e ź b i e eks­ początku wianej t w ó r c z y m wysiłkiem g r u p y rzeźbiarzy. W i e l u z nich d ą ż y i ujęciu kompozycyjnym, zachowując wrażliwego f a k t u r ę drewna i eksprosję postaci. W najlepszych, i pomocy, się zazwyczaj wzór wydajo taka t w ó r c z o ś ć od s i ę o c z y w i s t y , a pro­ b l e m — t e c h n i c z n y : j a k o s i ą g n ą ć p o d o b i e ń s t w o . A l e o b o k momen­ mimb t u rywalizacji, chęci sprawdzenia to z ist­ do p o d j ę c i a nienia w t y m ośrodku twórców, k o n i u n k t u r y i p r z e t a r t y c h j u ż d r ó g d o s p r z e d a ż y . C o p e w i e n czas kilku w y b i t n y c h samorodnych t a k i c h j a k Oleksy ozy M i k a . pisał zresztą niedawno Zadziwiające wencjonalny, O speoyfice ośrodka na t y m miejscu A n t o n i jest, że p i e r w o w z ó r „ładny", bliski paszyńskiego wcale nie musi b y ć k o n ­ pojęoiu czy pamięci o za­ r z e ź b i e n i a jest chęć zarobku, się więc w „Cepelii", B H Z „Dosie" „ d o oceny" praco k o g o ś z to rzeźby bardzo podobne w swym Przekonuje o t y m ośrodek w K o l o n i i Rybackiej koło Węgo­ c z y ,,Voritasio", rodziny. P r z e w a ż n i e są charakterze. wytłumaczyć. Stary Zegadło — A d a m z a c z ą ł r z e ź b i ć p o d wpły­ w e m syna, k t ó r y u k o ń c z y ł 5 lat warszawskiej świątków. wykorzystania T y l k o Z e g a d ł o w i o r z e ź b i ą i n a c z e j , c o z r e s z t ą ł a t w o się. daje dawnej rzeźbie l u d o w e j . M o ż e b y ć n a w e t dziwaozny, daleki w samej sadzie m y ś l e n i a o d d a w n y c h pojawiają przynosząc 2 Kroh . próby s i e b i e , n a j s i l n i e j s z y m bodźcem iż w y s t ę p u j e w n i m n a j w i ę k s z e z r ó ż n i c o w a n i e . W y n i k a zachowały jednak rys prymitywizmu A S P . R z e ź b y jego a t a k ż e a u t e n t y z m ( i l . 20), rzewa. N a p o c z ą t k u S t a n i s ł a w Cierniak zaczął t a m rzeźbić dziw­ k t ó r y syn zastępuje biegłością i stylizacją. ne figury, k a z a c z ę ł a r z e ź b i ć w s t y l u m ę ż a . P o d o b n i o z r e s z t ą , m ę ż o w s k i faoh niepodobne d o n i c z e g o , co d o t ą d istniało w ludowej rzeźbie. W pierwszej c h w i l i s p r a w i a j ą w r a ż e n i e , ż e toczono je n a przejęły tokarce, z e s t a w i a j ą o przesadnie szerokie, kuliste k s z t a ł t y wpływem i krótkiego tułowia Obłe, błyszczące były ze zbyt wąskimi, wypolerowaną od wszelkich n a w y k ó w bielą wiotkimi kończynami. lipowego drzewa, estetycznych środowiska. k i l k u latach styl Cierniaka p r z y j ą ł się, p o d jego w p ł y w e m rzeźbić W 214 równioż głowy dalekie Ale po zaczęli gdzie o c z y w i ś c i e nie i s t n i a ł a ż o n y Cierniaka, Jana Krajewskiogo, Józefa ojca Adamskiego, zajął syn żadna tradycja się r z e ź b ą zmarłego Jan Józefa Krajewski, Piłata. Pod H u l k i . Pod dwaj synowie wpływem Filo­ m e n y R o b a k o w s k i e j p r a c u j e j e j c ó r k a , J a d w i g a ( i l . 3 6 - 3 8 ) . Z braci wzajemnie Chajca, się i n s p i r u j ą c y c h dzieło starszych towioza. R z e ź b i ą i n n i ( i l . 29-31). Szczecinie, A l e j u ż ż o n a Henry­ niowe: wymieniłbym Susków, młodszego p o d j ę l i w n u k o w i e : K u b a s z c z y k a , Skrę- t e ż c a ł e r o d z i n y w i e l o o s o b o w o i wielopokole­ Kastelików, Ficoniów (łącznie z Bohdanem Sochą) — �I — il, 51, K o ż u c h ó w . W P a s z y n i e r z e ź b i r o d z i n a — O r l e o k i e h , D r o ż ­ r o s ł y c h jeszcze i z a c z y n a j ą c y c h działać w klimacie tradyoyjnej k u l t u r y l u d o w e j ( p o r . i l . 1—4, 6 0 ) . R z e ź b i ą z g o d n i e z d a w n ą t r a ­ dżów... d y c j ą , c h o c i a ż w p r o w a d z a j ą t e ż n o w e m o t y w y , co w i ą ż e s i ę z t y m , Zdarza się c z ę s t o , ż e t a m , gdzie p o j a w i a s i ę w y r a ź n i e z a r y ­ sowana i n d y w i d u a l n o ś ć , staje Franciszek P a l k a d l a W a c ł a w a odbiorcy z miasta. J ó z e f Grucela z Piwnicznej czy Janas z D ę b n a Klehra). Czasem n a ś l a d o w n i c t w o j e s t t y l k o e t a p e m w s t ę p n y m , jednak s t a j e s i ę p o s t a w ą , po prostu rzemiosłem, cala a m b i c j a s k i e r o w a n a j e s t n a s p r a w n o ś ć przy wyznaczone stosunkiem t w o r z ą dziś podobnie j a k i n i e g d y ś . Ś w i ą t k i Gruceli nie różnią się często o d t r a d y c y j n y c h , J a n a s jeszoze n i e d a w n o w y k o n y w a ł f i g u r y d o którym przydrożnych wykonawczą. Zależność t ę w y k a z u j ą n a t o m i a s t inne, w y r a ź n i e j jące się g r u p y , ż e p r a c u j ą z a r ó w n o d l a siebie i ś r o d o w i s k a , j a k t e ż i d l a n o w e g o się ona wzorem dla innych (np. nych zarysowu­ do wzorów, kapliczek. A l e t e n ż e Janas p o d w p ł y w e m reprodukcji i namów odwiedzających go osób, widzia­ wyrzeźbił wiele prac daleko o d b i e g a j ą c y c h o d t r a d y c y j n y c h w ą t k ó w tema­ tradycji, tycznych. mody. S ą t o : I — rzeźba r e l i k t o w a , — rzoźba w y k o n y w a n a związana głównie jeszcze z d a w n ą w celach Występuje tradycją, przy t y m charakterystyczne zjawisko, nieoboe z r e s z t ą i d a w n e j sztuce l u d o w e j — r ó ż n i c a w sposobie u j ę c i a te­ k o m e r c y j n y c h m a t ó w n o w y c h , jeszcze n i e o k r z e p ł y c h w f o r m i e , a t e m a t ó w d o b ­ dla o d b i o r c y m i e j s k i o g o ( d l a „ C e p e l i i " , n a k o n k u r s y i t d . ) , — rzeźba a m a t o r ó w w z o r u j ą c y c h s i ę n a zasadach r z e ź b y i — rzeźba i n t e l i g e n t ó w p o c h o d z e n i a wiejskiego, ś w i a d o m i e rzących w d u c h u dawnej s z t u k i — rzeźba s t y l i z o w a n a n a l u d o w o , rze ludowej, two­ ludowej, są t u rzeźby podkształco- itp.), przed kilku laty Józefa Piłata z Dębskiej Woli, k t ó r y w tematyce kulturowej trady­ cyjny, n i ż w n o w y c h tematach świeckich. W i ą z a ł o się to z a r ó w n o z „ograniem" przeżycia, — rzeźba p o w s t a ł a w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i peryferii jak zmarłego sakralnej b y ł o wiele bardziej „ l u d o w y " , o wiele bardziej w y k o n a n a przez nych r z e m i e ś l n i k ó w i p l a s t y k ó w w celach k o m e r c y j n y c h (pa­ miątki regionalne znanych, zafiksowanych zarówno w pamięci wzrokowej, i manualnej — mięśniowej. P r z y k ł a d e m czy tematu, jak i innym stopniem jego przetworzenia na kształt Frasobliwe z rzeźbą Sfinksa rzeźbiarski czy zrozumienia, (por. n p . Piety Syreny). miast, w y k o n a n a d l a t y c h ś r o d o w i s k , z g o d n i e z i c h o b e c n y m i Rzeźba wykonana głównie w c e l a c h upodobaniami. Stosunek w z a j e m n y t y c h , a t a k ż e nie w y m i e n i o n y o h w a r t y ­ kule i n n y c h grup r z e ź b y nieprofesjonalnej (nieuczonej) oraz i c h zalożności o d r ó ż n y c h w z o r ó w p r z e d s t a w i a m n a z a ł ą c z o n y m s c h e ­ jest p r o d u k t e m Oczywiste istniejącej k o m e r c y j n y o h o d co n a j m n i e j 10 l a t koniunktury. jest, ż e t a m , gdzie w y s t ę p u j ą b o d ź c e , a k t y w i z u j ą one również ludzi, w k t ó r y c h potencjalna potrzeba rzeźbienia łączy się macie ( t a b l . I ) , c o z w a l n i a m n i e o d p o t r z e b y s z e r s z e g o i c h o m a ­ z t a l e n t e m . N i e k t ó r z y z n i c h , c i o w y r a ź n i e z a r y s o w a n y c h osobo­ wiania. Z a j m ę wościach artystycznych, o indywidualnym się więc tylko k r ó t k ą wionych w y ż e j Rzoźba grup, tłumacząc r e l i k t o w a : charakterystyką przedsta­ byli w grupie ich odrębności. grupa ta JUŻ t w ó r c ó w , b o z p o ś r e d n i o k o n t y n u u j ą c y c h obejmuje nielicznych dawne tradycje, w y ­ Matki stylu prac — omawiani T u m o w a więc o masowej, t y ­ powej — choć często dobrej l u b p o p r ą w n o j produkcji pracujących D ą b r ó w k a , g m . A d a m ó w , w o j . s i e d l e c k i e : i l . 3 2 . W a c ł a w S u s k a , Koronacja Koronacja o s o b o w o ś c i . Boskiej, Matki rzeźbiarzy przede w s z y s t k i m d l a miejskiego k l i e n t a , d l a zbie- Boskiej, w y s . 35 c m . 1976 r . ; i l . 33. A d a m Wydra, w y s . 39 c m . 1976 r . 215 �r a c z y , m i ł o ś n i k ó w s z t u k i l u d o w e j w k r a j u i za g r a n i c ą , d l a Handlu Zagranicznego „Desa", „Veritasu" — a Biura zwłaszcza dla zawsze przebiega m i ę d z y w s i ą a miastem, występuje również w samej wsi. C o r a z c z ę ś c i e j w k o n k u r s a o h n a r z e ź b ę l u d o w ą b i o r ą udział 3 „Cepelii" . Charakterystyczną cechą rzeźby tego r o d z a j u jest uległość wzorom, k t ó r e znane są z w y s t a w , k o n k u r s ó w , publikacji, skle­ amatorzy, przeważnie zresztą pochodząoy ze wsi, odczuwający e m o c j o n a l n ą w i ę ź z k u l t u r ą l u d o w ą , k u l t u r ą i c h o j c ó w i dziadów. p ó w i biur „ C e p e l i i " czy , , V e r i t a s u " . W i e l o k r o t n i e s p o t y k a ł e m się S ą t o l u d z i e ś w i a d o m i , co t o s z t u k a l u d o w a , a p r z y t y r h c z y t a j ą c y ze s k a r g a m i r z e ź b i a r z y t e g o k r ę g u , ż e m u s z ą r o b i ć „ p o d l u d o w e " . k s i ą ż k i o sztuce, o g l ą d a j ą c y a l b u m y , w y s t a w y , Do W swej n i e ś w i a d o m o ś c i b y l i p e w n i , że m o g l i b y znacznie ciekawiej rzeźbić „ r e a l i s t y c z n i e " czy, j a k m ó w i l i , „ w k a ż d y m W z o r c e widoczne s ą w tej g r u p i e w y r a ź n i e , d o t y c z ą ogólnych sposobów rzeźbienia. W nia się na p r z y k ł a d — rzeźby stylu". jednak ostatnich latach rozpowszech­ pod w p ł y w e m a m a t o r ó w i plastyków biących „na ludowo" — rzeźba o wyraźnych, drobnych j a k pospiesznie o b r a n y kartofel, ro­ cięciach, m a l o w a n a (np. W ł a d y s ł a w Gru­ s z c z y ń s k i czy Grzegorz Szewczyk) b ą d ź też nasycona olejem bejcą, aby u d a w a ł a starego ś w i ą t k a , gów, wichrów i skwaru. Rzeźbią tak z upodobaniem Purchała, rzeźbiarzy nadsyłanych na toj grupy stanowią znaczną k o n k u r s y . C z ę s t o t r u d n o bez biograficznych stwierdzić, czy część poznania danych wiejską. W i e l u a m a t o r ó w b o w i e m w swej m e n t a l n o ś c i nie r ó ż n i się j u ż „ludowych", żyjących w sferze p r z y c i ą g a n i a kultury lu­ od N i e m o ż n a się t e m u d z i w i ć , coraz częściej s p r a w a uczestnic­ zwłaszcza młodego pokolenia. W ł u p i e , na o d l u d z i u , g d z i e ś za S e j n a m i — właśnie zdał na zaintere­ tej samej cha­ s p o t k a ł e m braci, z któ­ archeologię, oczytany, myślący, drugi zaś — pozostał w atmosferze k u l t u r y wiejskiej. P o d z i a ł 216 bądź dlatego, nie na czynią że zasadach tak bądź konwencja ze „lu­ i rysunku. Wielu amatorów wencjach (Oller, 7 p r ó b u j e s w o i c h m o ż l i w o ś c i w r ó ż n y c h kon­ Strahl, Raszat). Tak np. Jan G a j d o w s k i przez kilka lat rzeźbił jak t y p o w y amator, podejmując i sakralną, aby t y p r z e ź b y bardziej W inteligenci, nie plastycy — tematykę w ostatnich latach oku- przejść „ludowej". „stylu" ludowym ś w i a d o m i e r z e ź b i ą n i e k t ó r z y amatorzy, zawsze n a w e t wiejskiego niefortunni, z nie pochodzenia. Rzeźbią u k o ń c z o n y m i studiami. Dla r o b k u , rzadziej dla satysfakcji. Wszyscy oni w i e d z ą , jak za­ rzeźbić „na ludowo". Amatorzy z pogranicza ludowego uczestniczą w s z y s t k i c h k o n k u r s a c h , co w i ę c e j — t w a w kulturze lokalnej czy powszechnej jest w y n i k i e m s o w a ń i decyzji, którzy czy a k a d e m i c k o - r e a l i s t y c z n e — w y m a g a j ą c e z n a j o m o ś c i anatomii miejskiej, wykształconej. tych, muzea. się d o w e j " r z e ź b y , t y p o w e j c e p e l i o w s k i e j f i g u r k i , ł a t w i e j s z a j e s t dla rzeźb a u t o r e m r z e ź b y jest „ t w ó r c a d o w y " , czy a m a t o r nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z t r a d y c j ą jeden koniunkturalnych, wzorujących n i c h do odtworzenia, n i ż inne k o n w e n c j e r z e ź b i a r s k i e , współczesne na rych zaliczyłbym paoyjno-partyzancką Ż a k i inni. Prace a m a t o r ó w ludowej względów czy sczerniałego od burz, śnie­ grupy dy, w oczach j u r y wydają się b o w i e m bardziej „ludowi", „ p r a w d z i w i " wiejscy rzeźbiarze, np. B o g u s z y ń s k i , Fus, O ile a m a t o r ó w c i ą g n i e do biarzy w pełni „wiejskich" realistycznej wenoji precyzji nieludowych. obecnie we z d o b y w a j ą p i e r w s z e nagro­ niż Gajdowski. „ l u d u " , t o r ó w n o c z o ś n i e u rzeź­ dostrzega się, odwrotnie, dążenie (Konstanty Pawłowski) lub do do kon- �Rzeźba amatorów oraz absolwentów średnich i wyższych uczelni plastycznych wykonywana w stylu ludowym w celach zarobkowych. Ź R Ó Rzeźba amatorów oparta o schemat prostych rzeźb lądo­ wych (ze względu na ograniczone możliwoś ci wypowiedzi)• Rzeźba amatorów sty­ lizowana na ludowo z pobudek emocjonal­ nych (poczucie więzi) (np. Słowiński, Biernacik ) . D Ł A I N S P I RZEŹBA- L U D O W A , S T Y L I Z O W A N A , A TAKŻE Rzeźba profesjonalnych artystów INSPIROWANA CECHAMI LUDOWYMI; ORAZ -plastyków inspirowana JEJ sztuką ludową ( Rząsa, Hasior ŹRÓDŁA Kolon itd.J. R A C J i WZORCE. Rzeźby rzemieślnicze wyk. „ Pod ludowe ". Dewocjonalia. Pamiątka! stwo. Powielanie wzorów. Rzeźba środowiska wiejskiego i peryferii kulturowych miast akceptowana przez własne środowisko. I W Z O — Współczesna Świecka Teksty rzeźba chłopska pisane wa " z wystaw, rzeźba figural­ zasłyszane, konkursów, na (szopkowa, przeżycia, „Ludo­ sklepów Cepe­ postacie stru­ oraz Natura. Sztuka Chłopska Dawna ludowa Estetyka Środowisko profesjonal­ kultura rzeźba peryferii kościelna życia i pracy. na, materjalri/a wa kulturowych (ikonografia, widziane (rzeźby Sztuka z kapliczek, {makaty,gipsy, duchowa figury,krzy­ wyroby odpus­ rzeźby (praca, że itp.) towe, moda na ki dewocyjne). i 2połXIXiXXw. przemyślenia, kulto­ lii, ilustracji gane przez w dzieci, ptak i, ceremonia, zdobienie zabawki, pie - obrzędy wnętrza czywo ozdobne) zwyczaje książkach, prasie itp. wyobraźnia. 7 Ul U l Rzeźba wykonana przez mieszkańców wsi,, Dla miasta ", na konkursy, dla Cepelii, Veritasu, zbieraczy, turystów (zgodnie z „ ludową konwencją). y T Rzeźba wykonana przez mieszkańców wsi z powodów osobis tych ( kompensacyjnych ) . Rzeźba ośrodków inspirowana twórczością uta­ lentowanego rzeź­ biarza (Sierpec ki, łukowski). Samorodna rzeźba wsi (prymitywna) (Oleksy, Heródek, Słomiński j . Rzeźba wyróż mających się osobowości (ChajecLurka, Siedź ) . I i obraz itp.) t Samorodna rzeźba miast i ośrodków przemysłowych ( Zagajewski). Rzeźba reliktowa, sakralna, (Piłat, Kożuchówski). U E K S P R E S J A P S Y C H O P A T O L O G I O ( Sutor, Musiał ) Z N A �I I . 34. E d w a r d K o ł a c z , S z c z e c i n . Powrót córki marnotrawnej, w y s . 35 c m . 1 9 6 9 r . I I . 3 5 . J a n S t r z e l c z y k , K u n o w o , g m . S t a r g a r d Szoz., woj. s z c z e c i ń s k i e . Rodzina, w y s . 66 c m . 1 9 7 3 r . I I . 3 6 . F i l o m e n a R o b a k o w s k a i j e j c ó r k a J a d w i g a M a t u s i a k , W i t o n i a , w o j . p ł o c k i e . I I . 3 7 . J a d w i g a M a t u s i a k . Królowa,, w y s . 2 5 c m . I I . 3 8 . F i l o m e n a R o b a k o w s k a . Król Kazimierz Wielki, w y s . 27 c m . �I I . 3 9 , 4 0 . S ć a n i ą j a w W a l c z a k , Szlapy, gin G r a b ó w , w o j . k o n i ń s k i e i frag­ m e n t j e g -i r z e ź b y Pijak. I I . 4 1 , 42. P i o t r Z o l e k , H u t a , g m . Kry­ n i c a , w o j . n o w o s ą d e c k i e i f r a g m . jego r z e ź b y J. Kennedy. 42 44 I I . 4 3 , 4 4 . A V i k t o r R y s i o , Ś w i n i c e Warckie, woj. k o n i ń s k i e i j o g o rzeźba Chłop. ��I I . 5 1 — 5 9 . R z e ź b y z K o n k u r s u „ W i e l c y P o l a c y — i c h ż y c i e i d z i e ł a w r z e ź b i e l u d o w e j " , T o r u ń 1974 r. I I . 5 1 . A n n a F i c o ń , W i e p r z , w o j . b i e l s k i e . Maria Curie-Sklodowska z mężem, w y m . 32,5 X 28,5 c m . 1974 r . I I . 52. W i k t o r W ę g l a r s k i , H a n s l o w y M ł y n , g m . Golub- D o b r z y ń , w o j . t o r u ń s k i e , Eliza Orzeszkowa, w y s . 37 c m . Jak dzy w i d a ć , proces rozszerzania się p a s m a granicznego rzeźbą amatorską a ludową jest zjawiskiem mię­ naturalnym, w pełni zrozumiałym, podobnie jak stylizowanie swych prac ludowo przez ludzi emocjonalnie bliskich dawnej ludowej na kul­ turze. Wpływ estetyki „makatkowo-jarmarcznej" W rzonych trudu dla wa własnej satysfakcji. wczesnych (sprzed go można bez 1968—1970) pracach Adama Ze- tej g r u p i e r z e ź b , ś w i a d o m i e t w o r z o n y c h w d u c h u chciałbym wymienić prace mgr. sztuki polonistyki Antoniego Adama Doszukać się Barana. N a t y m k o ń c z ę p r z e g l ą d p o s z c z e g ó l n y c h grup. Nie uwzględni­ Słowińskiego z K r a k o w a (zarazem jednego z najlepszych naszyoh ł e m w nich zjawisk odbiegających malarzy na rzeźby w drewnie, szkle), a t a k ż e i n ż y n i e r ó w Stefana F u s a i Biernacika oraz ludzi o wykształceniu Andrzeja Konopackiego, Wiktora i wyraźna jest w ich wyższym niż Szewczyka. N a Andrzeja średnie — „ P o d ludowo", wzory w k i ze s c e n a m i f i g u r a l n y m i , s z o p k i ) , z a b a w e k o ś r o d k ó w w z zapałek klimacie stylizacji Szkoły jeszczo z lat naśladującej Przemysłu niedobre Drzewnego przedwojennych) w rodzaju wciąż dziewczyny przez p a r o b k a w dyngusowego szkopkowatym p ł o w y c h w ł o s a c h . Istnieje n a w e t obecnie tej t o r ó w — k o r z e n i o p l a s t y k i , k o n s t r u k c j i n a g r a n i c y z a b a w k i (wiatra­ n y c h o r a z p r z e d m i o t ó w o c h a r a k t e r z e s p r a w n o ś c i o w y m ( n p . scen g ł ó w g ó r a l i i scen „ f o l k l o r y s t y c z n y c h " ucząca manierze młodych, zdolnych górali w rzy, których uważam peryferii kulturowej poza p r z y k ł a d a m i — rzeźbia­ celowo, s ą d z ę b o w i e m , że dla k a ż d e g o , k t o interesuje się zagadnieniem — bardziej interesujące b ę d z i e p o r ó w n a n i e zamieszczonego w numerze pisma s ą d u na to na bardziej ten temat grupy „ekspertów". zobiektywizowane tym Pozwoli spojrzenie. szkółka Kilka i na nazwisk za najciekawszych. U c z y n i ł e m to jurgowskich Ostatnią grupę, którą wymieniam, stanowi rzeźba wiejskim produkcyj­ butelkach). Nie podałem też — (Gombosa). środowisku pojęcia załączone rzeźbi p o k a ź n a grupa p r o d u c e n t ó w „ p a m i ą t e k " — orłów, żubrów, kapeluszu na od konwencjonalnego m o d n e j z w ł a s z c z a w ś r ó d ama­ p r z y p a d k u inspiracja, w s k a z u j ą (często oblewania wiejskiej jak — świadoma (a r a c z e j i c h p o p ł u c z y n y ) Zakopanem takich ile ilustracje (il. 60—61). w jest g a d ł y , w c a ł e j t w ó r c z o ś c i J ó z e f a S e r w i k a o r a z b a r d z o ciekawego ludowej, w widoczny o c z y w i ś c i e t a k ż e w r z e ź b a c h p r z e z n a c z o n y c h d l a m i a s t a i two­ u w a g o dzisiejszej rzeźbie powstała miast, K i l k a uwag, ponieważ na wyko­ ten temat pisałem przed dwu­ nana dla t y c h środowisk, zgodnie z ich o b e c n y m i upodobaniami. n a s t u laty*. O g r a n i c z ę się w i ę c do s p r a w y t e m a t y k i rzeźb i krótko Zaliczyć — można do tej grupy: — snycerkę ozdobną, rodzaju r a m k i z palonego drzewa, f a j k i (np. w kształcie laski z rzeźbionym ralistycznym (np. miątki z węgla (na uchwytem; — Konstantego rzeźby głowy), o charakterze Pawłowskiego), Śląsku), figury różnego rzeźby święte, naśladujące — 220 odpustowych figur z gipsu. pa­ gipsowe w z o r y , dewocjonalia (np. i l . 5), j a s k r a w o p o m a l o w a n e — i w zbliżone do natu- tym do roli 1 — (z opieki. t e m a t y k a kultowej na narzucających do większego jej ujęcia. s a k r a l n a . estetyczną), się wzorów zróżnicowania Widać to brak Zmiana kontroli ikonograficznych zarówno doskonale na funkcji środowiska przyczyniają tematyki, przykładzie czerzy" (il. 16—23). Leonardowski p i e r w o w z ó r rzeźb i jak i brak się sposobu „Ostatniej Wie­ zostaje t u inter- ��I I . 6 6 . K o n s t a n t y P a w ł o w s k i , S t r z e l o o w i z n a , w o j . s u w a l s k i e . Adam Mickiewicz, w y s . 34 c m . I I . 57. S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i , Jan Kochanowski, glina palona, w y s . 51 c m . pretowany w sposób świadczący o „luzie" wyobraźni, o niepod- (Kopernik, daniu się presji o b o w i ą z u j ą c e g o więź emocjonalna między O zróżnicowaniu sohematu. tematyki mówiliśmy przykładzie twórczości Susków boda w interpretacji wiązań religijnyoh niekonwencjonalnych. C z a i Frasobliwy siedzi na już wcześniej — (ił. 32), d o d a j m y t y l k o , ż e treści Tak wiedzie czasom do np. w rzeźbie grzbiecie zgarbionego, symbolizujących sprzyja nieznajomość g r a f i i . Frasobliwego Piłat. lub ludzkość. myślenia o świętych teologiczne Tematyka (np. pomysłów Chajec, ludowej czy i dzieła", prze­ w ostatnich lataoh Polskie", ustępowała konkursów, „Wielcy Polacy „Moja praca na — roli", „ S i e n k i e w i c z i postacie z jego k s i ą ż e k " ) z n a l a z ł a ostatnio p o w a ż n o wsparcie w działalności n y c h przoz „ P A K " 2 nych tej — „Veritasu" na sztukę t e m a t y k a właśnie za i konkursach organizowa­ sakralną. twórcą niekiedy W wrażenie, na „trzy że w tym przypadku a postacią. wręcz z Równie obsesyjną i okupacyjnej świadomości istniała osobiście, ekspresją) martyrologii. rzeźbiarzy wyraźny historio": — legendarną, pobudzającą kościoła, dramat — znaną nie znaną bliżej wyobraźnię, znaną książek (wojna angażującą, z p r z e k a z ó w u s t n y c h , lekcji rzeźbiona Męki Pańskiej, Kopernik, z autopsji, i nio przekazywaną przoz ludzi młodych, Kolbe), jako żywa pamięć, utrwa­ wyrażę — sprawą (wojna, okupacja) czy innym warstwom społeczeństwa (scenki f o l k l o r y s t y c z n e , p r z e k a z y w t y p i e „ t a k b y ł o dawniej"). 3 — tematyka rzeźbie. s c e n y z ż y c i a , historyczna Nio znaczy — to, o b s e r w a c j i . novum, że nie dawniej P o d o b n i e jak występujące rie posługiwano w dawnoj się nigdy o b s e r w a c j ą ś w i a t a o t a c z a j ą c e g o , n i o p r z y g l ą d a n o w l a s n o j twarzy czy d ł o n i . W y s t ę p o w a ł o t o j e d n a k w s t o p n i u n i e w i o l k i m , głównie h i s t o r y c z n a . 12 l a t n a s t ą p i ł a , ż e s i ę t a k tematyki, (a Korczak). lenie f a k t ó w , k t ó r e p o w i n n y b y ć z n a n o m ł o d s z e m u pokoleniu która „Wojsko -— d a l e k ą , Biblii (Lurka). religijna, Odnoszę jest podział stary własno p l a c u m o t y w o m ś w i e c k i m ( m . i n . za s p r a w ą l i c z n y c h żyoio ikono­ jost l e k t u r a Chojęta) takich jak np. „ K o p e r n i k w rzeźbie ludowej", ich grupą intarprotsoji nio znał ani Sobota, ani A d a m s k i , ani Zdarza się też, ż e ź r ó d ł e m legend tematów zaangażowaniem dr przykucniętego Swobodzie tradycyjnych z Kolbe, przedstawiane są sceny z lat w o j n y roz­ Stanisława szatana, a u L u r k i C h r y s t u s niosie s w ó j k r z y ż w s p ó l n i e z postaci na swo­ o. Włocławek. W ciągu minio­ instytucjonalizacja konkursów. Zwłaszcza dwa w rzeźbie o charakterze rzemieślniczym, sprawnej, realistycznej. O b e c n i e o b s e r w a c j a jost w a ż n y m ź r ó d ł o m p o z n a n i a , a osiągnięcie podobioństwa sprawdzianem i „obiektywnym" dowodom swej z nich, zorganizowane przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u - sprawności. S t o s u n k o w o c z ę s t o w ł a s n a t w a r z b y w a w z o r e m dla Kopornikowski rzeźbionych twarzy, i i na Wielkich 5 ciekawe interpretacje . metaforyce, w uroczej Polaków Ciekawo w naiwności —•- p r z y n i o s ł y skojarzeniu, rozwiązań (por. w liczne plakatowej i l . 51—59). Oczywiście sporo prac n a d o s ł a n y c h na k o n k u r s o p a r t y e ł i b y ł o powierzchownoj interpretacji lub wręcz stanowiło kopię znanych ujęć czy zdjęć. Po prostu „ p o s t a c i o " niezbyt wiele m ó w i ł y r o w i , nic więo dziwnego, że najciekawiej p o m y ś l a n e b y ł y na auto­ rzeźby p r z e d s t a w i a j ą c e osoby, k t ó r y c h działalność p o b u d z a ł a w y o b r a ź n i ę 222 lustro — lokcją a n a t o m i i ) T r u d n o —• boz b a d a ń n a t e n t e m a t —• p o w i e d z i o ć , n a i l e ś w i a d o m e j o s t p o s ł u g i ­ wanie różnie. się wzorcom Typ własnego własnej twarzy oblicza, i sądzę, pewnych że cech bywa z tym anatomicznych w y s t ę p u j ą e y o h w r o d z i n i e m o ż e n i e ś w i a d o m i e n a w e t w p ł y w a ć na kształtowanie proporcji dycznie w y s t ę p u j ą c identyfikacji. w b y ć po rzeźbie ( i l . 3 6 — 5 0 ) , m o ż e t o ż spora­ prostu przejawem żartobliwej auto- �Obserwacja z ż y c i a z b l i ż a r z e ź b ę d o k o n w e n c j i występuje też najczęściej moja praca na roli, kobieta rzeźby, tego nagrodami na k o n k u r s ó w , ile t a r g ó w , festiwali, cepeliad. N a d m i a r nieuchronnie jak itp. Obserwacja i chęć dosłow- rzeczy widzianej która realistycznej, rodzaju, wzorowała jest się na do p r o d u k o w a n i a zbliża przy modeli, rzeźbę braku np. ludową dó świadomości baby z całego zjawiska, do obniżania jego do preferowania ż y w e j sztuki, do realizacji postaw t w ó r c z y c h rzeźbie, amatorskiej taka komercjalizacji innej formę. — do tych rangi artystyczną Sytuacja wiedzie 6 k o n k u r s a c h . N i o jest też o b o j ę t n e , ile jest zaprzeczeniem na r z o o z y w i s t o ś c i s p r e p a r o w a n e j , p r z e t w o r z o n e j n a i wiedzie n i e r a z I tematach wiejska nego o d d a n i a r z e c z y w i s t e j zasad d a w n e j przy artystycznej maselnicą, orki — końmi czy i poziomu. do Trzeba sprzyjania też stylizacji, wiedzieć do do czego się umasowienia dąży, malowniczymi kramami, niby-chatami i — pamiątkarstwa w s t y l u l u d o w y m , p o k a z y w a n e g o w nieco operetkowej z czy stylizacji, poprzebieranymi twórcami. czy t r a k t o r e m . 4 — I p t a k i . Rzadko kiedy zwierzęta. Właśnie nie te m a ł e , d e k o r a c y j n e , t a n i e , w y r a b i a n e m a s o w o w i rzemiosła z a b a w k a r s k i e g o , a l e monumentalne gawrony ptaki Kudły, — r z e ź b y . bociany ośrodkach Wspaniało, Piłata, a obecnie barwne, e g z o t y c z n e w s w e j o r n a m e n t y c e m a l a r s k i e j p t a k i sława Marcisza, monumentalno sowy i ptaszyska Rozwój p t a k i , Stani­ Krystyny rzeźby ludowoj o d p o w i e d z i a l n y c h za stwa Kultury wytworzył i to Sztuki wokół jest instytucji, i sztuki w dużym stopniu przede wszystkim „Cepelii". ludowej, Zasługą a klimatu, zwłaszcza zasługą Minister­ jaki się przekonania o artystycznej randze ludowej rzeźby. R a n g ę tę trzeba u t r z y m a ć . Ola dobra rzeźby — i naszej n a r o d o w e j kultury. Adamczyk. Ciekawe, c z y p t a k , g o t ó w u l e c i e ć w k a ż d e j c h w i l i , t a j e m n i c z y i niezależny nie s y m b o l i z u j e t ę s k n o t u k r y t y c h w ozy w y b ó r j e g o i t y l k o j e g o ( a n i e p s a , ] wielu r z e ź b i a r z y w i ą ż e się t y l k o podświadomości, k o n i a czy k r o w y ) z tradycją, tylko z zabawką? Może ł a t w i e j p o z w o l i ć s o b i e n a o s o b i s t y w y r a z r z e ź b i a r s k i w p t a k u , niż w p o s t a c i c z ł o w i e k a ? Tadeusz S z k o d z i ń s k i , d ą ż ą c do ralistycznej k o n w e n c j i postaciach, osobowy, słaby w rzeźbiarsko •fantastyoznych ptakach — staje w się nieciekawy dziwnych, wręcz w natu- nich, bez­ karykaturalno - frapujący, PRZYPISY przez wolny od 1 Łukowski ośrodek rzeźby ludowej, wystawa maj 1976. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie, Warszawa 1976. ( K a t a l o g z a w i e r a b a r d z o d u ż o w i a d o m o ś c i z a r ó w n o o o ś r o d ­ k u , j a k i r z e ź b i a r z a c h . O p r a c o w a ł a go w z o r o w o a u t o r k a scena­ riusza w y s t a w y H a l i n a O l ę d z k a ) . 2 A n t o n i K r o h , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „Pol. L u d . " , R . X X I X , 1 9 7 5 , n r 1—2, s. 9 5 — 1 0 5 . L i c z b a r z e ź b i ą c y c h jest znacznie w y ż s z a od liczby s t a ł y c h d o s t a w c ó w do „ C e p e l i i " . O p i e r a j ą c się n a r ó ż n y c h k a t a l o g a c h w y s t a w , m a t e r i a ł a c h k o n k u r s o w y c h i rejestrach t w ó r c ó w ludo­ w y c h i dokumentacji I n s t y t u t u Sztuki P A N , sądzę, że rzeźbiaSzt. 3 konwencji, Sądzę, jaką która że tematykę 0, Maksymilian w go ogranicza dzisiejszej się Kolbe jej i sytuaoji narzuca, której nia rzeźby jakie umie sprostać. nieobojętne rozwiązania jest, preferuje z K o n k u r s u „ W i e l c y Polacy...": il.58. J ó z e f C h e ł m o w s k i , B r u s y w o j . bydgoskie. s ł a w A d a m i a k , S i e d l i s k a , g m . R y b c z e w i c e , w o j . l u b e l s k i e . W y s . 34 c m . Wys. 40 c m ; ił.59. Bole­ 223 �I I . 6 0 . J ó z e f J a n a s , D ę b n o k / C z o r s z t y n a , w o j . n o w o s ą d e c k i e . Chrystus w świątyni, w y m . 3 8 , 5 x 5 4 c m . 1953 r . I I . 6 1 . A n d r z e j B i e r n a c i k , Z a k o p a n e . Św. Krzysztof, w y m . 8 5 x 3 2 c m . 1970 r . rzy p r e t e n d u j ą c y c h do m i a n a „ l u d o w y c h " b y ł o w c i ą g u ostat­ n i e g o t r z y d z i e s t o l e c i a oo n a j m n i e j 600—700, natomiast, jak w y n i k a z r e j e s t r u „ C e p e l i i " , w s p ó ł p r a c u j e o n a o b e c n i e ze 160 osobami. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , R . X V I I I , 1964, n r 1. Zasługa to ogromna Aleksandra Błachowskiego, dyrektora M u z e u m oraz i n i c j a t o r a i o r g a n i z a t o r a t y c h k o n k u r s ó w . O w y n i ­ k a c h o b u k o n k u r s ó w pisze we w s t ę p a c h do k a t a l o g ó w Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej, T o r u ń 1973 o r a z Wielcy Polacy, 4 5 ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej, T o r u ń 1975. W k a t a l o g u tym z a m i e s z c z o n a j e s t r ó w n i e ż d o ś ć p e ł n a b i b l i o g r a f i a p o l s k i e j rzeźby. T e m a t t e n r o z w i j a m s z e r z e j , z w i ę k s z ą o s t r o ś c i ą pole­ m i c z n ą , w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m w 1 9 7 5 r . d o B i u l e t y n u Stowa­ r z y s z e n i a T w ó r c ó w L u d o w y c h . O n i e b e z p i e c z e ń s t w i e nadmiaru k o n k u r s ó w m ó w i ł r ó w n i e ż A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i w referacie w y g ł o s z o n y m n a s e m i n a r i u m „ R o l a s z t u k i w e d u k a c j i kultu­ r a l n e j d z i e c i i m ł o d z i e ż y " ( o p u b l i k o w a n e n a p o w i e l a c z u w zesta­ w i e m a t e r i a ł ó w n a s o m i n a r i u m , w y d a n y m w 1975 r. przez Pań­ stwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie). 6 O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : M u z e u m w S t a s z o w i e — i l . 1 ; M u z e u m Ś w i ę t o k r z y s k i e g o w K i e l c a c h — i l . 2 ; L . Z i m m e r e r a — i l . 7, 1 2 , 13, 2 2 , 2 3 ; P M E w W a r s z a w i e — i l . 8 — 1 1 ; M u z e u m w B i a ł y m s t o k u — i l . 1 4 ; B . N a w r o c k i e g o — i l . 1 6 ; M u z e u m Diecez­ jalnego w T a r n o w i e — i l . 17; M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T o r u n i u — i l . 5 1 — 5 9 Fot.: J . Chodyna — il. 22; S. Deptuszewski — II. 28, 60; E . Kozlowska-Tomezyk — il. 15; .T. Milka — il. 13; B . Nawrocki — il. 16; J . Sobolewski — il. 23; B. Se­ wilski — il. 47; J . Świderski — il. 1—12, 14, 18—21. 24—27. 29—46. 48—59. 61 �