https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d25b617a80a98464a123d5147af8cdc0.pdf a7571ecd64469aca681ca55ce36c035b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2725 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2536 Title A name given to the resource Prof. dr hab. Roman Reinfuss 27 maja 1910-26 września 1998 - Pożegnanie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.216-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prof, dr hab. Roman Reinfuss 27 maja 1910-26 w r z e ś n i a 1998 Pożegnanie Wystąpienie Wicedyrektora Instytutu Sztuki PAN, prof. dr. hab. Lecha Sokoła Przypadł mi w udziale smutny zaszczyt ostatniego poże­ gnania Profesora Romana Reinfussa w imieniu Dyrekcji i Pracowników Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, w tym zwłaszcza w imieniu tych, którzy z Nim szczególnie blisko współpracowali. Profesor Reinfuss pracował w Instytucie Sztuki od chwili jego powstania aż do momentu odejścia na emeryturę w roku 1980. Swoją ogromną pracą i talentem poważnie wzbogacił dorobek Instytutu. Był redaktorem naczelnym „Polskiej Sztu­ ki Ludowej" w latach 1948-52, kierował zespołem wykonują­ cym unikalną i bezcenną pracę dokumentacyjną i badawczą, był także długoletnim członkiem Rady Naukowej Instytutu, duszą i inicjatorem wielu poważnych zamierzeń naukowych. Jego droga życiowa była drogą pracy i pos'wiecenia dla ra­ towania, dokumentowania i badania kultury i sztuki ludowej i Jego zasług w tej mierze nie da się przecenić. Do odkrycia i ukształtowania zainteresowań naukowych Profesor Reinfuss dochodził stopniowo. Urodzony w Przeworsku 27 maja 1910 roku z ojca Franciszka, z zawodu prawnika, i matki Zofii z Mnerków, do szkół uczęszczał w Tarnowie. Pierwszą jego młodzieńczą pasją była chemia. Po zdaniu matury w 1931 ro­ ku, Profesor Reinfuss podjął studia prawnicze w Uniwersyte­ cie Jagiellońskim i w 1935 roku uzyskał tytuł magistra praw. Ale już na pierwszym roku studiów prawniczych nawiązał kontakt z Muzeum Etnograficznym dzieląc się z nim wynika­ mi amatorskich badań etnograficznych prowadzonych do­ rywczo w okolicach Gorlic. W rok później zaczął słuchać wykładów prof. Kazimierza Moszyńskiego z zakresu etno­ grafii Słowian i brał udział w pracach seminaryjnych. W la­ tach 1932-35 jego zainteresowania etnograficzne ostatecznie się krystalizują. Rzuca rozpoczętą w roku 1936 aplikaturę no­ tarialną w Gorlicach, we wrześniu tegoż roku podejmuje pra­ cę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie i kontynuuje stu­ dia u prof. Kazimierza Dobrowolskiego jako jego asystent. Począwszy od roku 1931 ogłasza prace etnograficzne o coraz bardziej naukowym charakterze, prezentuje swoje badania także na zjeździe naukowym w 1938 roku. W czasie okupacji niemieckiej na polecenie profesora Bo­ browskiego i profesora Feliksa Kopery opiekuje się zbiorami Muzeum. Według świadectwa przytoczonego przez profesora Moszyńskiego, zasługi Profesora Reinfussa w ratowaniu zbiorów były „wybitne", a jego przedsięwzięcia „narażały go poważnie wobec władz okupacyjnych". Po wyzwoleniu Profesor Reinfuss kończy studia etnogra­ ficzne, uzyskuje magisterium z etnografii w roku 1945, dok­ torat w roku następnym, habilituje się na podstawie pracy Polskie druki ludowe na płótnie, profesorem nadzwyczajnym zostaje w roku 1955, a profesorem zwyczajnym w 1971. 216 Profesor Reinfuss jest autorem kilkuset prac naukowych odznaczających się dokumentacyjną solidnością, naukową precyzją i odkrywczością. Spośród Jego najważniejszych książek wymienić trzeba Garncarstwo ludowe (1955), Sztukę ludową w Polsce (1960), Malarstwo ludowe (1962), Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce (1983). Jak sam to określał, Jego zainteresowania naukowe szły w dwóch kierunkach, obejmując całokształt kultury ludowej mieszkańców Karpat i jej związków z krajami bałkańskimi oraz problematykę ludowej sztuki plastycznej w Polsce i w krajach sąsiadujących. Prowadził systematyczną doku­ mentację sztuki ludowej na terenie całego kraju. Kierowany przez niego zespół stworzył w Instytucie Sztuki unikalne ar­ chiwum obejmujące kilkadziesiąt tysięcy pozycji i kilka­ dziesiąt tysięcy fotografii. Jego pasje naukowe to zajęcia te­ renowca i wykładowcy. Także pasja ratowania, zapisywania, dokumentowania ginącej sztuki ludowej i kultury ludowej. Według opinii jednego z profesjonalistów, Profesor Reinfuss zrobił dla kultury ludowej równie wiele jak Kolberg dla fol­ kloru. A przecież nie wyczerpuje to jego wielostronnej i nie­ strudzonej działalności. Profesor Reinfuss budował także podwaliny powojennej etnografii: w Uniwersytecie Wro­ cławskim w latach 1946—49, w Uniwersytecie Marii CurieSkłodowskiej w Lublinie w okresie 1957-67, w Instytucie Badań Sztuki Ludowej od roku 1947, a następnie Państwo­ wym Instytucie Sztuki i Instytucie Sztuki PAN-u aż do roku 1980. Wykładał etnografię i sztukę ludową w Krakowskiej Wyższej Szkole Nauk Społecznych (1945-48), w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (1948-63), w Uniwersytecie Ja­ giellońskim (1951-80). Po przejściu na emeryturę nie za­ przestał działalności naukowej, udzielał konsultacji, opieko­ wał się bogatymi i różnorodnymi zbiorami zgromadzonymi w Jego mieszkaniu. Przez wiele lat działał w Polskim Towarzystwie Ludo­ znawczym, zajmował się popularyzacją wiedzy etnograficz­ nej i - o czym nie wolno zapomnieć - zasiadał w niezliczo­ nych komitetach i zespołach oceniających, a Jego celem było ratowanie autentyzmu i obrona szlachetności sztuki ludowej w jej najróżniejszych przejawach. W uznaniu zasług otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1954) i Krzyż Oficerski tegoż Orderu (1970). W dziejach ukochanej dyscypliny naukowej, w dziejach kultury polskiej pozostanie jako postać wybitna i znacząca. Nie zapomną o Nim ludzie, których ukształtował, którym za­ szczepił umiłowanie do rzetelnej pracy naukowej, których ba­ dania zainspirował bądź wspomógł. Zaświadczy o Nim także Jego dzieło. Cześć Jego pamięci! �Nasz Profesor 26 września 1998 r. zmarł prof, dr Roman Reinfuss. Miał 88 lat. Był postacią znaną, cenioną i lubianą w wielu środo­ wiskach. Mimo niesprzyjającej aury żegnały go setki ludzi, a w pogrzebowym kondukcie zauważyć można było górali pod­ halańskich, krakowiaków i Łemków w tradycyjnych strojach. Wielokrotnie przedstawiono naukową sylwetkę Profeso­ ra', omawiano rzeczowo i krytycznie jego wielokierunkowy dorobek, osiągnięcia organizacyjne, dydaktyczne, redakcyj­ ne, muzealne (zwłaszcza odnośnie skansenów) i popularyza­ cyjne, działalność dla ochrony sztuki ludowej i folkloru. Te­ raz warto wspomnieć jego charakterystyczne, a mniej znane cechy osobiste, a przede wszystkim sposób pracy. Nieodpar­ cie nasuwa się określenie tytan pracy, choć wyeksploatowa­ ne, ale naprawdę do Niego przystaje. Stawiał bardzo wysokie wymagania sobie samemu, pracował nader intensywnie praktycznie - bez przerwy. Ograniczał kontakty towarzyskie, odsuwał rozrywki, z rzadka tylko wyrywał się w Beskidy, pieszo lub na nartach. Dopiero w ostatnim okresie dzielił czas na pisanie i uprawianie ogrodu, pielęgnowanie owocowych drzew, zabawy z wnukami, które kochał nad wyraz. Traktując swą pracę jako służbę nauce, podporządkowywał jej życie swoje, a także swoich najbliższych. Nie do pojęcia wydaje się w jego biogramie okres paru lat po zakończeniu wojny. W r. 1945 powrócił na stanowisko kustosza w krakowskim Muezum Etnograficznym (gdzie pracował do 1951 r.) i zakończył swoje etnograficzne studia magisterium. W następnym roku napisał i obronił pracę dok­ torską. Wtedy też zorganizował i przez dwa następne lata pr, wadził Zakład Etnologiczny na Uniwersytecie Wrocław­ skim, co wiązało się z uciążliwymi dojazdami przepełniony­ mi pociągami do zrujnowanego i rozszabrowywanego je­ szcze miasta. Oprócz zajęć dydaktycznych podjął tam wów­ czas, mając jednego asystenta do pomocy, prace w trzech kie­ runkach, a mianowicie badania terenowe nad ludnością osie­ dlaną na wsi dolnośląskiej, sprawdzanie stanu tamtejszych muzeów i ich zawartości pod kątem zbiorów kultury ludowej oraz dokumentację zabytkowego budownictwa drewnianego. Wykładał też w Krakowie, w Wyższej Szkole Nauk Społecz­ nych (1946-48). W tym samym 1946 r. powierzono doktorowi Reinfussowi kierownictwo Sekcji Zdobnictwa w nowopowstałym Pań­ stwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej. Już pod koniec tegoż roku zaczął z tego tytułu intensywne badania terenowe nad ludowym meblarstwem Krakowskiego i przyległej góral­ szczyzny, a w pierwszym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" 1948 publikował wstępne wyniki tych prac. Wkrótce zakres badań sekcji poszerzył się o budownictwo, a po wcieleniu PIBSL do Państwowego Instytutu Sztuki (1949) objął wszyst­ kie dziedziny ludowej sztuki plastycznej. Roman Reinfuss precyzyjnie opracował i skalkulował dalekosiężny program badawczy swojej placówki. Zdając sobie sprawę z tempa przemian ówczesnej wsi i - co się z tym wiąże - kultury ludo­ wej, postanowił działać szybko, dużymi zespołami terenow­ ców równocześnie w wielu regionach kraju. Tą drogą podsta­ wowa dokumentacja opisowa, rysunkowa i fotograficzna na obszarze całego kraju miała powstać w ciągu kilku lat. Rów­ nolegle, nie zaniedbując badań monograficznych postulował poszerzoną penetrację źródeł historycznych, a nawet wykopa­ liska archeologiczne w poszukiwaniu korzeni sztuki ludowej. Wszystkie fotografie: Jan Świderski 217 �Wizja ta została zweryfikowana przez rzeczywistość. Bra­ kowało odpowiednio przygotowanej kadry badaczy, środków transportu, a przede wszystkim niezbędnych na tak wielkie przedsięwzięcie funduszy, trzeba było ograniczać zamierze­ nia, do jednego obozu i kilku penetracji rocznie. Badania wy­ kopaliskowe prowadzono tylko w dwóch miejscach. Wcze­ śnie, bo już w r. 1963 zabrakło pieniędzy na zorganizowanie kolejnego XIII obozu naukowo-badawczego, stale zmniejsza­ ła się pula prac zleconych dla uczestników krótszych penetra­ cji terenowych, zwanych wśród nas objazdami. Profesor osobiście prowadził wszystkie obozy i większość objazdów. Zwłaszcza przy tych okazjach mieliśmy możność obserwować jego ogromne zaangażowanie i wysiłek. Podczas obozów wyjeżdżał w teren z zespołem i przepisywał swoje wywiady. Odbierał opracowane przez uczestników materiały, skrupulatnie przeglądając każdy rysunek. Potem, zarywając noce, planował trasy, czytał wywiady. Omawiał je potem z autorami, wypominając niedopatrzenia i błędy, czasem od­ syłał do powtórzenia rozmowy czy rysunku. Rygory, jakie narzucał sobie, rozciągał na pracowników, stałych i doangażowanych. Dzień terenowy kończył się nieraz przy świetle księżyca, a opracowanie materiałów, które należało oddawać na bieżąco, przeciągało się do późnej nocy. Profesor prowadził badania terenowe o każdej porze roku, w każdych warunkach. Zdarzało się podczas objazdów, że przesypiał noc w szoferce samochodu, gdy brakło miejsc noclegowych dla wszystkich uczestników wyprawy, albo na obłym wieku kufra, z głową wspartą na maszynie do szycia. Wystarczyła mu nieraz na cały dzień kromka chleba z topio­ nym serkiem i kubek herbaty. Podstawowa inwentaryzacja terenowa, prowadzona wła­ snymi siłami placówki, z niedostateczną ilością pracowni­ ków doangażowanych, rozciągnęła się na kilka dziesięciole­ ci, i z chwilą przejścia Profesora na emeryturę (po 34 latach kierownictwa) została zrealizowana mniej więcej w 75%. On jednak, nie czekając na zakończenie tej akcji, systematycz­ nie opracowywał kolejne gałęzie ludowej sztuki w postaci cząstkowych bądź całościowych monografii. Przygotowywał je żmudnie. Poza kwerendą literatury przedmiotu i rozpisy­ waniem na tysiące fiszek materiałów zgromadzonych w ar­ chiwum pracowni starał się zawsze zgłębić technologiczną stronę tematu. Pracując nad rzemiosłami artystycznymi stu­ diował podręczniki zawodowe, materiałoznawstwo, dysku­ tował z rzemieślnikami i pilnie podglądał ich działania. Wskutek tego mógłby z powodzeniem uzyskać tytuł mistrza w rzemieśle stolarskim, kowalskim i paru innych. Notabene próbował też swych sił i możliwości w rzeźbie i w malar­ stwie na szkle, osiągając, zwłaszcza w drugiej dziedzinie, in­ teresujące rezultaty. Bibliografia prac Romana Reinfussa, zestawiona z okazji jubileuszu jego 70-lecia urodzin i 50-lecia pracy naukowej, obejmowała 268 pozycji , w tym 11 książek, ponad 100 arty­ kułów naukowych, ponad 60 recenzji z publikacji i wystaw, wiele artykułów popularno-naukowych. Poproszony przed kilku miesiącami o ustawienie swego dorobku w hierarchii ważności, najwyżej ocenił Polskie druki ludowe na płótnie (1953), potem kolejno Meblarstwo ludowe w Polsce (1977) i Ludowe kowalstwo artystyczne (1980). Na emeryturze Profesor nie zmniejszył tempa pracy. Jego bibliografia powiększyła się o ponad 120 nowych pozycji. Ukazały się dwie jego nowe książki, Ludowa rzeźba kamien­ na w Polsce (1989), monografia dziedziny dotychczas niemal omijanej w badaniach i opracowaniach oraz Śladami Łem­ 2 218 ków. W tej drugiej zawarł, w popularnym ujęciu, swoje do­ świadczenia i przemyślenia ze studiów nad kulturą Łemkowszczyzny. Problem tej grupy nurtował bowiem Profesora od zarania jego etnograficznych zainteresowań i stał się swoistą klamrą jego naukowego dorobku. Pierwsze jego artykuły właśnie Łemków dotyczyły, a w roku bieżącym, staraniem Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, wznowiona zo­ stała jako samodzielna pozycja, wzbogacona obszernym ze­ stawem zdjęć o historycznym znaczeniu, Jego praca doktor­ ska Łemkowie jako grupa etnograficzna. We wstępie stwier­ dził: „Jeżeli następne wydanie pracy naukowej ukazuje się pół wieku po jej pierwszym wydaniu, a autor jeszcze żyje, obowiązkiem jego jest ustosunkowanie się do niej i spojrzeć na nią w świetle jego obecnych poglądów" i dalej zwięźle skorygował swoje wcześniejsze ustalenia, zaznaczając na końcu iż, mimo upływu lat i wielu dalszych badań „...stan wiedzy o tradycyjnej kulturze ludności łemkowskiej nadal pozostawia wiele do życzenia". Cechował Profesora silny lecz niełatwy charakter i ego­ centryzm jedynaka. Bezwzględnie podporządkowywał wszy­ stko planom swoim i swojej placówki, z którą właściwie się utożsamiał. Przez niespełna pół wieku lokal pracowni mieścił się w środku jego własnego mieszkania. Zaczęło się wpraw­ dzie od archiwistki na połowie etatu, biurka, szafy na mate­ riały, ale z czasem wzrastała liczba pracowników (do 5-6 osób), wzbogacało się archiwum, z którego korzystało do 200 osób rocznie. To swoiste współistnienie nie zapewniało ani rodzinie Profesora, ani pracownikom nawet minimum kom­ fortu, ale dla niego najważniejsza była możliwość wglądu w archiwum, kiedy tylko potrzebował, w każdej chwili dnia, czy nocy. Dlatego nie dopuszczał możliwości starania się 0 odrębny lokal dla placówki, dopóki nią kierował. Później nie było na to szansy. Odsunął się wtedy dyskretnie od na­ szych spraw, ale zachęcony zawsze chętnie pomagał, dysku­ tował z nami plany, recenzował nasze teksty. Nas, pracowni­ ków, traktował dosyć specyficznie, trochę jak feudal chłopów pańszczyźnianych, trochę jak własne dzieci. Miałyśmy wiele okazji oglądania go innym niż wszyscy, nierzadko w sytua­ cjach bardzo prywatnych. Często zaskakiwał nas swymi reak­ cjami, na sprawy błahe reagując wybuchami gniewu, czasem niemal furii, a problemy trudne, zaskakujące rozwiązywał z ogromnym spokojem i rozwagą. Z obawą zawiadomiłyśmy Go o zamiarze likwidacji naszej pracowni, ale wiadomość tę przyjął mężnie. O swoich uniesieniach natychmiast prawie zapominał, wtedy można było porozmawiać o wszystkim, pożartować. Byliśmy bardzo zżyci, zaprzyjaźnieni. Miał ogromne poczucie humoru, pisał dla nas żartobliwe wierszy­ ki i przyśpiewki okolicznościowe, potrafił bawić się i śmiać z siebie samego, zwłaszcza, gdy oglądał swą postać w krzy­ wym zwierciadle obozowego kabaretu czy teatrzyku kukieł­ kowego. Gdy ciężko, terminalnie zachorowała Jego Żona, opieko­ wał się nią jak najtroskliwszy, całodobowy pielęgniarz. Był tym bardzo przygnębiony i zmęczony, zasypiał niemal na sto­ jąco. Wiązał sobie w tych czasach koniec sznurka dokoła dło­ ni, drugi pociągała Pani Zofia, gdy potrzebowała pilnie po­ mocy. Chyba wtedy wymarzył sobie rodzaj własnej śmierci 1 nań zasłużył. Zmarł tak jak chciał, nagle, w samotności, w ulubionym ogródku na wsi, w pełnym słońcu babiego lata. Dzień wcześniej w Krakowie, na sesji naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z okazji 100-lecia jego kra­ kowskiego oddziału przyjął podziękowania i kwiaty za wkład w prace Towarzystwa, którego był honorowym członkiem. �Spotkał się wtedy z wieloma przyjaciółmi, znajomymi, współpracownikami, dawnymi studentami. Pozostanie w ich pamięci wizerunek starszego pana (bynajmniej nie starca), godnego i zadbanego, pogodnie uśmiechniętego. Dla nas, wieloletnich i najbliższych współpracowników wraz z rozwiązaniem naszej miniaturowej pod koniec pla­ cówki i - w rok później - odejściem Profesora skończyła się jakaś epoka, a w każdym razie bardzo ważny okres naszego życia. Ewa Fryś-Pietraszkowa z Marią Czarnecką, Alicją Małeta i Wandą Drabik PRZYPISY ' Aleksander Jackowski. Roman Reinfuss i sztuka ludowa, ..Polska Sztuka Ludowa" X X X I V . 1980. nr 3^1, s. 131-136: Jerzy Czajkowski. Roman Rejnfuss (w 70. rocznicę urodzin i 50. rocznicę pracy naukowej). „Acta Scansenologica" t. 1. Sanok 1980, s. 9-16; Aleksander Blachowski. Roman Reinfuss (w) Oskary Kolberga, pr. zbiór, pod red. M . Pokropka. Warszawa 1997. s. 202-203: Ewa Fryś-Pietraszkowa. Zum HO. Ge- burstag von Dr. Roman Reinfuss, „Ethnologia Slovaca et Slavica" l . X X I V - X X V . 1992-1993, s. 337-39; i in. : Zofia Cieśla-Reinfussowa, Bibliografia prac Romana Reinfussa. „Lud" LXIV, 1980. s. 53-66; to samo (uzupełnienie o jedną pozycje.) „Acta Scansenologica" t. 1. Sanok 1980. s. 17-28 Z głębokim żalem żegnamy profesora Romana Reinfussa, redaktora naszego pi­ sma w latach 1949-50, wieloletniego członka Kolegium Redakcyjnego, znakomi­ tego etnografa, znawcę sztuki ludowej i przyjaciela twórców ludowych. „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa": Aleksander Jackowski Zbigniew Benedyktowicz Sławomir Sikora 219 �