https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/502abee46a83a87045ac5f1d6b6b8db0.pdf 351a24d3396b10b7d3ea69714494ffcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource demonologia ludowa diabeł Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2020 Title A name given to the resource Rodzime i obce diabły w dziejach kultury polskiej / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.247-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bracha, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. III. POGLĄDY ROD/IML \.\ I OI3(T DIABLY t. 80. 1<)<)6 I OPINIE W DZIEJACH KULTURY POLSKIEJ. \L\R( il NI Sil: PRACY i'vllClli\L!\ / f)//UI}WI/()f}WI RO?KI\. D/A13F.I. IF KlJLTURZL' PO/.SK/L.! S/K/CL WYDA W ICTWO i\UKOWE I'W . W ARS/./\ W i\ _.KRAKÓW 1991 //'()S7>1C/. "! iemaln napisano dotychczas na temat postaci diabła lub szerzej demonologii \\ \vyobra/ni zbiorowej i w wierzeniach społeczellstw minionych epok. Temat diabla niczmiennie od [<lt inspiruje wielu badaczy i powraca co pewien czas \\ pracach przedstawicieli wielu specjalności humanistycznych, zwłaszcza zaś antropologów i ctnografów. lecz również teologów, filozofów i wreszcie historvkt)\\ . W badaniach historycznych szczególne zainteresowania w tej mierze przeja'.\iala dotychczas przcde \vszystkim literatura obca. Od momentu ukazania się klasyc7l1ych już dziś opracowall Arturo Grafa, Gustava Roskoffa. a nawet 1Jl1\\slych prac OI'mana Col1l1a czy \vreszcie wielotomowej serii Jeffreya B Russella '. uplynęlo wiele lat. wciążjednak pojawiają się nowsze próby, nie li\\\SZC zres!.!<!-jak podkreślal calkiem niedawno Peter Dinzelbacher. spełniające \\ymogi naukowe 2. W każdym razie wyjątkowo obszerną bibliografi<; interesuj'lcej nas tematyki można pomieścić w osobnym opasłym tomie ~. \" pnró\\IJaniu z literaturą zagraniczną. dorobek w tej mierze rodzimych badaczy rcprc/.cllwje si<; raczej skromnie, choć nie pozostaje w martwym punkcie. : iez\\yklc bogaty. polisemiotyczny świat wierzel1 i wyobrażel1 demonicmych pl'le\\ijal si<; w nas/.ej humanistyce, lecz był dotychczas w przewal ..\ (ira!: /li(' Sim']' ()/Ilie f)ni/. London I ~n I: Ci. RoskolI Gesehich/e des Telljets. t. I - 2. I clJ)/l!,' IXI,') I ~ II \lI I ')X7. !,'d/ie \\ t. 2. s. 61:' i łl obs/ema bibliografia nowszych publikacji): '" C,.11I1. (IIru/w S /lIl1er f>ellllJlls. Nć\\' York 197:': .I. 13. Russdl. 7lte !Jel·i/. Perceptions of r"i! ·..·""1 III/ll/III/"'u /'nllllli\'(' I ·!Ins//({lIill'. Ithaca I'JX2: TenŻe. Sa/c1I1. T!Ie J-.ór/y Chns/iall !'·Ocll/'UII. Ith;lc';1 I')X2. Tenic. IIICI/i'r nIC !Je,'i/ ill I/I!! .Hidd!e .'Iges. New York 19X4 ~ I'. I)in/elbaehcr. / i", 1<ell/iltil des felljds i/ll ;Ilillc/a/ler, \\': !Jer lfexen/wl/1/11er FII/s/e/lIlllg u:d tlll/l'/d dl's .\ /II//ells IlIlI/e/ical'lI/11 I'()JI /-187. pod red. P. Sl:gl. Kiiln- Wien 19X8. s. 1:'4. p. 12. '~[elllat\ k;1 \:1 doclebb ,i.; nawet specjalistyunych encyklopedii. np. R. II. Robbins. lhc j'!l'e!()/)",-d/({ 1)/ WI/cliem/t illll/ !JellllJll%g.\·, Nćw York 19:'9: J. Tondriau. R. Villeneuvć. ! II, IIO!/(Ol'e dll d",hle '" ,I,' /iI d"/IIollo/()gle. Vc'\'ieI'S 19M\. Ob5/erną bibliograti.; Jllćdiewi5tYOJ1~1 Ic,I:1\\ ]('no oSlalnio \\ Ihioro\\c'j pracy /.e {liah/e (II' 1110.1"1'11 lige, Paris 1979. �24X żającej mierze domeną etnografii lub szeroko poj~tych badali literackich. Obo" kilku nowszych ujęć etnograficznych, zwłaszcza zaś O. Simon ide,;, L. Pelki czy T. Wróblewskiego, w literaturze historycznej wypada w zasadzie \vymienić jedynie prace B. Baranowskiego, J. Tazbira i ostatnio S. Byliny, reszta to pomniejsze próby o charakterze przyczynkarskim lub wybrane monografie. \\ których problematyka demonologiczna pojawia się tylko marginalnie!. Nadal więc wydają się aktualne wypowiedziane jeszcze w latach sześćdziesiątych słowa Juliana Krzyżanowskiego, że tematyka ta nie doczekala się dotąd zadowalającego, zwłaszcza zaś szczególnie pożądanego komparatystycznego oświetlenia i wciąż czeka na badacza 5. Z tym większą więc nadzieją można było powitać najnowszą, rodzimą próbe ujęcia tej problematyki, zwłaszcza, że autor staral się uwzgll,,'dnić w szerszym zakresie perspektywę historyczną. Jaką zatem propozycję ukazania wizerunku diabła przynosi książka "rako\\skiego autora Michała Rożka? Intencje, którc legly u podstaw pc)\\stania omawianego zarysu wyjawił sam autor we wstępie do pracy. !amierzeniem M. Rożka nie było więc zestawienie katalogu wyobrażcll LI iahelskich \\ ikonografii, w języku lub literaturze, lecz, jak to sam sformulowal, ukaz.anie ..historii diabla dosłownie" lub inaczej "historii diabła na etacie", przez co autor rozumie "dzieje motywów diabelskich i postawy czarciej w wyobrażeniach ż.ycia społecznego" (s. 7). Poszczególne aspekty motywów diabelskich omówil auto:· w ujęciu chronologicznym w dziewięciu rozdziaJach, rozbitych na szereg krótszych akapitów, ukazując zwłaszcza we wstępnych partiach ksi<IŻki szersze europejskie tło omaw'ianych wierzell. Konstrukcja pracy M. Ro:i.b je';! \\iec bardzo rozbudowana, lecz przez to nie zawsze klarO\vlla. Genezę wyobrażd\ diabolicznych w kulturze Zachodu upatruje M. Roże~. zgodnie zresztą ze stanowiskiem utal1ym od dawna w literaturze i reprezentowanym jeszcze przez klasyków przedmiotu Saldana-Heppe czy .Joscpha Hansena, w przyjętej przez chrześcijallstwo dualistyczncj, gnoslyczncj myśli 4 Bibliografię omówi l L Pelka, !?o::wó) bar/wi nor/ dCl7w/w/ogll{ /lIdolll{ \I /'o/sce \I iUiO';; religiologica" 1987, nr 3, s. 72 - 8~. Ponadto I.ob. ostatnio. Tl'nie. Po/skll demon%gla ludowa, Warszawa 1987: [) Simonides .. ~;/ąskl horror. () diah/och. skllr/mlkach Innych strachach, Katowice 1984: Tejie, Wier::enia i ::acllOwonia /)cl'sąr/n('. w: Fo/k/or C;,imego .~/ąsl<Ll, pod red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 22:; - 30 I: Tc.i/c. /""d()\U/ \I'i::/a .\:IW//O. II Kultura ludowa .\:Iąskiej ludnośCi rod::imej, pod red. J) Simonides. I' KO\\alskicgo. \lv'roclall Warszawa 1991. s. 208 - 212; J. Tazbir. Obm:: herelyko i dlohla \I' I,aloltekll.'i /)ml)(lgand:::c' /9/8-1978, ..Studia wyznalliowej Stmchy IV w XV/-XVll kręgu śląskich IV. ••. Kwartalnik wier::ell. J 9X I. 111 4. s. I') - 33. (na/. :vI. Ci. (jnJIl'::' 19X9: D. BencdyktO\vicz. /.. Ikncdykto\\ icl. non: Historyczny" Katowice Ir{[c(vcjlludowei, Wroclaw 1992, s. II G - 130. 5 J. Krzyżanowski, Diabel w literalur::e lur/owe). J. Krzyżanowskiego. Warszawa 196:;. s. 82. H' \\: S/rmlllk iolkloril /)()Iskicgo. pod Ic,1 �24<) antyku. v\ biblijnej tradycji oraz w powszechnych wyobrażeniach religijnych 6. Pomija natomiast w pracy podkreślane szczególnie dobitnie w dotychczasowej literaturze lilozofiClJlc pod loże takich wyobrażell, ugruntowane w recepcji idei neoplato(lskieh, przeniesionych na grunt chrześcijallski mi<;:dzy innymi przez ~\\. Augustyna, protoplasty średniowiecznej zachodniej dcmonologij 7. Przypomnijmy zatem. i.e istnicnie demonów przedstawianych jako istoty duchowe, cz}ste jcstestwa lub powszechne kosmologiczne potencje, pośredniczące pomiydzy bogiem a Il!dźmj i zdolne przymuszać ich do posłuszellstwa, szkodzić i ingerować \\ i.ycie czlowicka, było podstawowym założeniem wszelkich l)dmian IlIowlii neoplatOllskich. Dopiero spotkanie tych tradycji, jak pisze S S\\o ierzawski, sIworzylo w średn iowieczu podatny grunt do fi lozofjczno!eoil)gicznych rozwaŻiu'j nad ontogenezą, naturą, zdolnościami poznawczymi cz} lizyka Inym i możl jwościam i działania demonów w życiu człowieka x. Wply\\ idei neopiatollskich, co podkreśla wielu autorów, zespolonych z dualist} Unij koncepcji! ulowieka złożonego z duszy i ciała miał daleko idące konsekwencje w rozwoju późniejszych poglądów demonologicznych. Wystarczy bowiem wspomnieć. że w ich świetle demony były czystymi inteligencjami, doskonalszymi l)(1 ludzi, które dzięki swej eterycznej naturze mogły przenikać \\ istoty cielesne i okupować je. W uczonych koncepcjach demonologicznych /godnie podkreślan() tezy, mającą dlugą tradycję, fundamentalną i stanowiącą rodzaj ..opini() comlllllllis", o zachowaniu duszy wolnej od ingerencji demonów i \\ydaniu na ich lup jedynie ciała. Nie ma więc nic osobliwego, wbrew 13skoczen iu autora (s. 67), w tym jednym z naj istotn iejszych zagadn iCll alltropologicznych. jeśli zna się filozofiezne założenia o naturze i ontycznym statusie demonów. wypracowane w toku ówczesnych dysput demonologiczIl}ch. Tir' kardynalną dystynkcjy wacenie możliwości wpływania demonów na c7/0\\icka wyjaśniał v\i niezwykle obrazowy sposób jeden z późnośredniowieczn}ch demonologów rodem ze Śląska Mikołaj z Jawara (zm. 1435 r.). Powiadał on. że demon nic jest żadną "substancia extensa". Jest zatem istotą nieprzestrzenną i sl'1d nie może przebywać w równie nieprzestrzennej duszy, lecz \\ylącznie w islocie przestrzennej, pod którą Mikołaj upatrywał ciało orga- (, Soldan-I kp pc. (;esc!llc!lle der l!exenpro::esse, t. I, Hanau/M 1911 (3 wyd.), s. 67: I Ilanscn. !.(/II!Jel"ll'(/!ln.!nqlllsilioll IIwl [{exenprozesse im Miltela!ter, MUnchen und Leipzig 191J1J. s. 21 - 22. św. Augustyna omawia S7,czcgólowo J. B. Russel!, Satan., s. 186 - 218 oraz SII!ierSlilio I!berlicjerungs- und Iheoriegesehiehtliehe Untersuc!wngen ::111' klrc!llic!l-/!leologisc!lcl/ ..Iberg!al/bel/slitemtur des Miltefallers. Ikrlin 1979, s. 292 - 300 x S Swićr/.awski. !J::ieicji!o::ojii europeiskiej XV w., t. 6. Warszawa 1983, s. 79; .1. B. Rus,clI. lite /)el·il .... s. 1(" - 1I,Il. 204 - 220: Tenże. ine Satan .. , s. 48 - 50, 107 - III i przyp. II oral' ostatnio K. Pawlowski, !'!a/OIiska demonologia oraz na ulw a Opa/rznos'ei, jil/um i !osie . ..Ellhćlllcr"· R .. ł5, 1<)<)I, nr 3. s .. n - 50. Ogólnie na lemat wpływu platonizmu na myśl średnio\\ iću.<l /.Ob. /.wlas/.u.a R. Klihansky, The Continuity of the Pla/onie Tradilioll During the .Iltddle .·Ige. OlItliliI' o/a ('orpus !'!atollieorum Medii Aevi, London 1950. 7 DClllonologi.; D. Ilarlllcnjng. �250 niczne 9. Jest w każdym razie pewne, że omawiane. w)v/ywaj'lce I. neoplatonizmu idee utorowały drogę do późniejszych. bardl.iej radykalny ch stanowisk, zwłaszcza od momentu wystąpidl Wilhelma I.. Owcrnii - t\\órcy koncepcji obsidio, obsessio, a później Tomasza z Akwinu - twórcy koncepcji paktów z demonam i oraz semantyczno-demonologicznej teori i I.abobonó\\. wyjaśn iająeych domn iemane przypadki opętan ia przel. demony lO. Licznc wątpliwości wzbudzają szczególnie te dalsl.e rragment) prac\. w których autor omawia rodzime i tkwiące jeSl..cze \V przcdchrl..e\cij'1I1skiL'j tradycji wyobrażenia demoniczne. Z gruntu mylący tytu/ pierwsl.cgo pod rol.dzialu o demonach zła w Polsce przedchrześcijilllskiej (s. ()O - (J..)). którym autul rozpoczyna kolejny, III rozdział pracy, zatytu/O\vany ..Sl.atan w kultulH elitarnej", kryje wiele nieścisłości i zwyklych nieporol..umidl. Autor \\y \\ueI/i. jak pisze, "koncepcje zta w religii Słowian" z obrzildku cialopaicnia. a sqd I.C świata zmarłych, tudzież ze świadectw kultu bósl\\ chlon iunych. .lest l< \ znacznc uproszczenie bez wątpienia złożonych \vyobraicl'] o polironiczne.! semantyce. ie można bowiem zapominać, co podnosi ostatnio najnO\\sza literatura, że w wyobraźni eschatologicznej Slowian runkcjonO\\aly dwie różne kategorie duchów zmarłych przodków, potwierdzone jeS/cze \\e wsp(\lue"ny m folklorze II. Do jednej z nich należały duchy ludzi I.marlych nagiit i nicnatlll,i1ną Śllliercią, które w istocie budziły I<,:kwśród żywycll. byl y im n ieprl.ychy Inc a nawet napastliwe. Do drugiej zaś nalej,aly duchy ludl.i I.lllarlych śmicrcia naturalną. Tych się nie obawiano, a ich cykliczne powroty do ś\viata ż) \\ ych były tam nawet oczekiwane i pożądane. Świat tradycyjnych wyobrażell o ś\\ iecie zmartych nie byt więc jcdnorodny, lecz dychotomio.ny i nic bud/ii jednoznacznych, wyłącznie negatywnych skojarzcli lub I<;k(')\\. ()bok I./ych duchów ludzi zmarłych nienaturalną śmiercią, 7.aświaty l..amie"1.1iwaly prl.ychy Ille i dobrowróżebne dusze przodków i dziadów, kttlrc l.apC\\l1e "lanO\\i1y \\ icJ,,szość z orszaku istot z tamtego świata. Do takiej wlaśnic kategorii elus/ należały, jak się wydajc, znanc z kilku XV-wieCl.nych świadectw ... L1boi~I<J" Autor nic wspomina o nich, choć są to jedyne wymienionc l. imienia istoty z panteonu rodzimych wierzell dcmonicl.nych. tak dobl'le poś\\iaelCl.()lle w kilku średniowiecznych źródtach. Wedle jednego l. anonimowych prl.CkaZl1\\ kaznodziejskich z XV wieku duchowny w ostrych slowach ganil balwocll\\al\J Mikolaj z .lawom. Traclallls de slI/lersliliol7ihIlS. rkps I\ihliolcki l :ni"uS\lc[u skieeo (dalej cyt. nUWr). 313. f. 2:"6 v I - 2. lo Cuiliclmi Alvcrni cpiscopi parisicnsi. Ol' IIl/il·I'I'SO. II. .;. c. 1.\. lI}d. Venetiis. Ex ollicina Damiani Zenari 1591. 5/,p. 9X2 POL .I. IIdnscll. O/I. ,)/. \\'!'t'l'ld\\- Operd Ollllll.:. " 1.,0 - l-l-l Tomas/ z Akwinu. Summa I!leo/ugica, If. II. qu. 92 - ')(). "yd . .I.-I'. ~vli,l'.nl·. Pdris I S"'). l. ~. 'li' 708 -743. Por D. Harmcning. up. cil, s. 317. 11 Zob. ostatnio S. Bylina, .'l/owimlski .,',vial ::'/1/(/1'/\'('11 II SC/l\-//'" /JO!!,iIIiSllla irl'lJiJrcC['li! .. ,.Kwartalnik Historyczny" R. 100. I ')'>:1. nr "I. s. 7". ,l'.d/ic ddls/d !1il'rdlur;1 (\[;\1 Tenże. C::.Iowiek i ::.aświaty. IYi::.je kol' {Jo.i:miel'/l7vc!l It' /'o/sce .i:l'edl//{llI·icczl/ej. W;lrs/;l\\d I 'Y):. s. 7 - .\ I. /II'::.es/l'::el7l7e. �2:11 czy kult takich duchów, którym niektórzy wierni "sacrificia offerunt. que dicuntur vbosche". Takim duchom lub demonom, jak wymiennie nazywa je I--aznodzieja. należalo w Wielki Czwartek pozostawić resztki jedzenia po obiedzie. aby w I.amian dostąpić w przyszlości szczęścia, pomyślności i dostatku 12. Samej laś genel} wyodrybnionych dwóch kategorii zmarłych, a zatem również koncepcji zlych duchów - demonów należy doszukiwać się raczej, zgodnie 7 p\)dn iesion)'m i ostatn io i wciąż dyskutowanymi spostrzeże n iam i L. Stommy, \\ \\}obrai:en iaeh Cl.aso-przestrzennych 13. W tym świetle demony są istotam i tl\\. obrz~dów przejścia, tzn. duchami osób zmarłych, wobec których dokonano lub nic dokonano obowiązuj<\cego rytuału wyłączcnia i włączenia w inny stan Claso-pr/estrzenny. W pierwszym przypadku naturalna śmierć umożliwiała \)patrzen ie Iwłok stosownym obrzędem pogrzebowym, przenosząc zmarłego beL trudu w inny stan. W drugim zaś śmierć nicnaturalna nie tylko utrudniała do!"onanie takiego rylualu, lecz nierzadko nawet całkowicie uniemożliwiała spelnicnie .iakich!"olwick wymaganych czynności pogrzebowych, skazujqc Imarlego na powstawanie w dwóch stanach jednocześnie, a w konsekwencji na II icczną lulaC/kl; i pr/ebywanie "gdzieś w zawieszeniu" między światem 7)lIych a światem zmarłych 1-1. Te właśnie duchy,jako złe demony, budziły lęk I lrll ogę żywycII. 'vV świetle powyższych uwag trudno też zgodzić się z nader radykalnym i po pn)stu nieslus/Jlym stwierdzeniem autora, że "religia pogallska - wraz z nią demonologia ..- przetrwała w Polsce aż do XIII w." (s. 63). Czyste, nieskażone naciskami chryslianizacyjnymi, ryty i obrzędy tradycyjne a szczególnie publiczne formy kultów z pewnościq zostały wyparte, lecz nadal pozostały ich Iclikt)'. zwłaszcza w obrębie pobożności prywatnej. Jak bowicm interpretować \\ spomniany wyżej, poddany wprawdzie już procesom chrystianizacyjnym (\\'ielki Czwartek), ale poświadczony przecież jcszcze w XV wieku, przcjaw !"ultu ubożq! lub wicie innych, podobnych świadectw reliktowych wyobrażell ciemonologicznych') Z lego samego stulecia dysponujemy wszak kolejnym, rcmniei przel autora pominiętym, o równcj waltości poznawczej, świadectwcm PC\\ nego śl'lskiego rękopisu z 1454 roku, znanego w literaturze z incipitu ..Contra ineubum, alis latalecacm". Anonimowy autor rejestruje w nim występuj<1ce w śl,\skiej demonologii ludowej demony, zjawy i strachy, a zwłaszcza 12 ;\ \k,ldclllii I!rOckncr. limicJ<;lnośei 1-;11:::1111/11 .I'I"CdI1lO1I'/cclle. w Krakowic" cz. 2 ... Rozprawy l1i')I1: Jcdynie przC/ anonima glosą .. vboschyc", .,vboschc", "vbcsehe" Slal1i~la\\a /.c Skarbimicrza /.c /.bioru Sel"lI1ones sapientiales, wyd. \\al""l.alla I 'n9. s. 90. I.~ l .. SIOlllm,,- S/rJlicc md:::i się 13 grudnia, Warszawa Filologiczncgo uzupcl- przejątek z 47 kazania B. Chmielowska. cz. 2. 1981. s. 24 - 44; Tenżc, ~flllW:\' Irsi Ilolskicl XIX lrickll. Wars/.awa 1986. s. 156 - ł 66: Tenże, Polska" t. 20. 197(,. /.. I. s. (J9 - 110 ora/. Tenżc. Odpowiedź l1a artykul 35. 1')')1. :::. I ... Lud·· Wydziału L 24. 1895. s. 341 i 14:1. .lesl to, prawdopodobnie. /Inlropologill Mil Alkmeny ... Etnografia :::" Etnografii Pol.~kiej·' t. L 75. 19')2. s. 221 - 22:1. Na temal ..rites de passage" zob. ponadto uwagi \ I. Hueho\\skicgo. 1';l/lIJlo,l;icJUI illlerpl"etacja obr:::ędów przej,kia, .. Lud·· t. 69, 1985, s. 61 - 73. 1-1 S. Bylina. Slo\l'im:,ski .,"'ial .... s. 7(,. �wiarę w złowrogie strzygI I upiory oraz wymienia apotropaiClne środ~i i remedia chroniące przed ich knowaniami I". Wiele przy tym \"s~a/.uje na Il). że autorzy wymienionych świadectw relacjonuj,\ \VspólClesną i wciqj jeszClc w ich czasach żywą tradycję wierzeniową. Omawiana część pracy niewiele wnosi zatem konkret()w do interesuj,\ccj na., problematyki, a wprowadza w zamian niem,J!o nieścisiości. UproSICldl i 1\\\czajnego mylenia szeregu zjawisk. Autor, wbn:w lemato\\i podrOldzialu. chętniej opowiada o istotach z panteonu slmvi,u'lSkich bl'lSl\\ chlllnIC/n)ch. wymieniając między innymi połabskiego Czarnoboga lud/iej rus~iegll WO/O';I (Welesa), niż o świecie drobniejszych istot mitycznych denllllH'1\\. I'opdnia przy tym zaskakujące błędy, gdy przypominaj'lc znan,j relację Nestora () bll'sach i nawiach, myli Połock i polocczan I. Plockiem i plocClanallli (s. h~ I. Sprawą dyskusyj ną wydaje się równ ież przebrzm ia la j ui n iecn i nie Sklll'\'gll\\ ;1na 7. najnowszą w tej mierze literatur<l podan,l pr/.ez autora etyllllll()gia Slll\\;1 "piekło" (s, 60), które według najnowszych hipoto nic jesl chr/eśeijaliskieg" pochodzenia, lecz wywodzi się ze słowialiskiego pojęcia "pkici". o/.naClajaeego smołę i przywodzącego na myśl ..miejsce peIne ognia. dymu i s\"ldu" ir, Nieco lepsze wrażenie odnosi czytelnik z lektury dals/ych CI.ęści prac). W tym samym III rozdziale książki omawia M. Rojek wyhrane prh:.la\\ \ motywów diabelskich i wizerunek diabla w wyohraźni elit intdektualnych W kolejnych podrozdziałach przytacza wypowied/i dngmatY~l1\\ Kllścillla św. Augustyna, Tomasza z Akwinu, a takie mistykl'1\\ średnio\\ ieClIl) ch. wybrane ś"viadeetwa czerpane z literatury Wi/.yjllej. hagiograliClnej. ka/IH'dziejskiej i penitancjarnej, i wreszcie orzeczcnia IV sohoru later;lliskiegl'. tudzież poglądy heretyków zapowiadających nadejście Ant) chI') sw. ah) ll"lateczn ie przejść do przedstawieó d iabla w ikonogra li i. W rOldzia Ie V OPll\\ i;ld;ljącym o roli diabelskiej wizji w życiu pobożnych lllllis/ek ll;lder pr/csm!nic brzmi jedno ze SI wierdzel'l autora, jakoby "każde pr/.cst<;pSI \\ () u\\ aiall() \V śrcdniowieczu za popełnione ( ..,) za namo"',\ szatana" (s. IO(l). Można bowiem wskazać na szereg wypowiedzi teologów, ~t(')r/Y \\)T<liali l1stn)il)(\~l· wobec przesadncgo uznawania potęgi demonów luh krylyClnił pl1sta\\ę pr/t'ciwko przypisywaniu diabłom nadmicrnej siły. LJ schyl~u XIV \\ieKu pl1St<l\\C taką reprezentował między innymi bardzo wówczas wplywl1wy Mateusl I Krakowa, gdy w słynnym, nacechowanym pastoraln<l tl'l\s~q 11 wicrnych traktacić De jJurilate conscientiae ostro potępial wyznania grzesznik<'m. Ci bO\\iĆil1. wyjaśniał Mateusz, miast obwiniać za swoje występne /ycie siehie sall)yci1. często zrzucają winę na diabla. Mateusz odpierał takie \vy~ręllle \\\ Inanl;l. I:; Rkps sc/iiidigen BUWr I. Q 58. '{'olen, .. Milleilungen r. II r. 1'01' .I. I(lapper. I Ji(' s(-!JInil,//(' (;('.1',11/(-//1('1/ \'fil/ u, I; del' Schlesischcll (iesdbchai'l Itir Volbkllllllc" l. II. I (J(J(). , {'.~ D. Sill1oniclcs. Folklor i jolklon'slyka .\-Iep·ka na Ile ::nji/"I. \I: 1":lIlll1ro tllc!OlUlI'lI/SI ../('/ .... s. :> 14: Teji.c. Wiecenia i ::ac/iOlFania. .. s. 228. 16 S. Bylina, C::lolViek i ::a.vlVialy .... s. 90. ro(b/llej 11It/1/"'" �~d) ż jak \\ywod/.i I. "non omne peccatum fit semper ex suggestione d iabol i, nec (lmnis tcntatis cst a daemone", lecz każdy jest kuszony, wabiony i nakłaniany prlCI \\ lasn;\ poż<\d I iwość 17. Po onH\wicniu wyobrażel1 diabłów w epokach renesansu i baroku autor prll:Slcdl nast~pnic do omówienia motywów diabelskich w naj nowszych llkrcsach h istorycznych, kontynuując tematykę aż do czasów współczesnych kull\\\\ satalliClnych. Nic pomilląl również futurologicznych wizji zapowiadaj~!C)ch S/aI:1l1sk;\ groz~ Iladchodzącego 2000 roku, a także motywów diabla ..~\\ j;\lCClllcgO" oral ..robotniczego" (s. 273 - 284). Ta czc,:ść pracy, bliżSla lapc\\ nl' autorowi, Iw/as/cza niektóre jej partie, wyróżnia się różnorodnością lcbrallego materia/u I:rt)dlowego. Autor nic wykracza jednak w tym miejscu pl'la pO\\ sIecilIlie Inane i od dawna eksploatowane w literaturze przedmiotu relacje o salalli/.mic CiaSt)\\, Ilowożytnych. M. Rożek przypomina więc jeszCle rai tak Inane post~lcie I rodzimego panteonu legend diabelskich, jak np. Mistrz h\ilrd\l\\ski. lklkgor Cly Boruta, przybliża ówczesne piśmiennictwo hagio~rdriCl.llC I ))'l1'll/1/IIIi .~)I·ii(I\"(·h Piotra Skargi na czele, podręczniki demonolo~ic/nc. 111.in . .lean Bodina [JosI<:./Jek prawa czar/uwskiego, C::arowllici( POWO{I/Ilą oral Sejlll /Jiek ie/Ill", pracc Klemensa Boleslawiusza, Jakuba Kazim ierza Ildurd. łkneclyl-.ta Chmielowskiego, Jana Wiera i wreszcie słynny, przetłull1aemilY prlel Stdnislawa /ąbkowica w l G 14 roku i niedawno wydany w repr11lCle\I/o{ 1/(1 cl/"(/\l'IIice J. Sprengera i H. Institutoriusa IX, ponadto ka/llod/icjsl \\0 protestanck ie i kato Iickie oraz pelną wyobrażeil d iabelsk iego ~\\ idta ikollogr~dl~. M. Roi.ek pr/.ywołal rów n iei. szeroki materiał etnogra riczn). \Jicstety n'l\\niei tym razem nic wyszedł poza znane od dawna, klasyczne .iuż d/iś opracowania i relacje zebranc przez Kazimierza Wójcickiego, /ygnlllnla Glogera, Oskara Kolberga, czy Lukasza GołębiO\vskiego, teksty Iikralury sarmack iej i hera Idyc/.ncj. U\\ag<; Iwraca w tym miejscu podrozdzial pracy poświęcony, jak to ~1(lIl11l1l\l\\al ;llItm ... syndromowi Lysej Góry" (s. 235 - 245). w którym \1 Rniek poka/.uje proces formowania się w ówczesnym piśmiennictwie \\ i/erllllku i symboliki tzw. Lysych Gór, obiegowego motywu, wiążącego pewIle miejsca, określane 1;1n'1/.w<\, z sabatami czarownic. Szkoda jednak, że autor Illargillalllie pntrakt\lwal kluczowy w tej mierze kontekst najsłynniejszej z nich -- ~\\i~tokr/yskiego Lyśca, od XV lXVI stulecia nazywanego Lysą Górą, wokół ktl1rcj narosln pr/eeiei najwi~cej legend i trwających wciąż sporów i dyskllsj i 17 \lalc\lSII Krakll\\'l. /Je IJllrlla/e COIISClell/lae. wyd. W. Seliko. A. L. Szai"r,lIiski, .\Ialerlah· ,f" IlIs!urii !l'O/O.f.!JI.,'rl'dIlIOlrll'c::lIl'j \I' />o/sce. I. I A.lalell.cn :: Krakowa OpllsclI/a !he%glca <{"l1'Cl/Cl' slJtmlec!::1 I !,Olllllllll. Warvawa 1')74 (ec Tc:-;tus et studia. vol. Ii. Fase. I). s. 2Y). lob. i"\\ IIiLI: I CllIC. No/lollo/" o/)ertllll dl,·illOrtllll. (Theodlcea). cap li. wyci. V. Rubu.yIiski. I ').~II., I.~()- '-' I. I S .I{IO!IW caJ"{III'lIlCl" {wsl,pek ::ll'leccholFllY Idarsl1m l/is!I"/lI{)/"o. lIa IlIl' 11Th!" o czarach a taICe sposób IIchrOlllellia (IInicll c,.Yclllch ::lIlIIykający .. :: pism Jakuba 5jlrengera I liI":e! 111/ Iwls!'1 /,ce:: S /.ąbkowICII ... Wyspa", Wrocław 1992. \1' Krakó\\ się Ich I flel7rvka �2S4 historiograficznych 19 Wszak część badaczy jeszC/.e \V wiekach średnich w pewnych praktykach związanych z tym miejscem i wywiedzionych nil podstawie skąpych przekazów z epoki domyśla si<; dalekiego echa da\\neg() sakralnego znaczenia tej góry lub tylko zbiorowej pami<;ei o jego starej kultowej funkcji 2U. Chociaż M. Rożek opatrzył swoją książk<; aparatem nauk()v'ym, jej za\\artość majedynie charakter popularyzatorski. Brak w niej gł<;bszych refleksji lub wniosków a zasięgu bardziej ogólnym lub postulatywnym. Nalei.) jednak jeszcze raz przypomnieć, że tematyka ta była od dłuższego Clasu laniedb:wana, posiada wiele luk i wymaga dalszych pogl<;bionych bad,1I1 u charakterze komparatystycznym. Autor zmierzył się więc bez wątpienia I, tematyk'l z "iclu powodów trudną, wielowątkową, wymagającą ogarnit;:cia pokaincgo Illaterialu faktograficznego i heurystycznej inwencji. Wszystko to w kunsekwencji zniechęcało od dawna wielu autorów od podejmowania badal] w tym kierunku. zwłaszcza, że wokół wicIu rozpatrywanych zagadniel] narosło II literaturze szereg nierzadko całkiem rozbieżnych stanowisk, W umawianej pracy nil' zostały one jednak uwzględnione. Wystarczy wspumnieć u wci'IŻ dyskutO\\anych początkach i genezie średniowiecznej i nowożytnej demonulugii i czar()\\n ictwa, gdzie od dawna wyodrębn ia się elementy dawnych, t radycyj n: ch wierzell i ich późniejszą uczoną reinterpretację. M07Jla buwiem dowieść. że diabeł wieków średnich - protoplasta późniejszych satanicznych wyobrażcl] był w dużej mierze uczoną kreacją ówczesnych intclektualistt'm. w)nikicm subiektywnej diabolizacji kultury ludowej przez elity intelektualne. Jak podkreślają n iektórzy badacze, zasadn iezy prze/om nast'lpi I w tej mierze" X II i XIII stuleciu w związku z ekspansją scholastyki i nowym, opartym na logice Arystotelesa, zracjonalizowanym sposobem postępowania naukuwego, Wy" iedziony z Analityk Arystotelesa kauzatywny sposób myślenia i przekonanie. że każdy fakt musi mieć swoją przyczynę, prowadzi I nieuchronnie dr' poszukiwania przyczyn również w zjawiskach nadprzyrodzonych. \\' których realne następstwa nieomal bez wyjątku wierzono. W tych przypadkach. gdzie wynik poszukiwall funkcji kauzatywnych był negatywny, racji dla obsCI'\\l)wanych zjawisk doszukiwano się w ingerencji istot /, wyższego ukladu kosmicznego, którym, jak wierzono, moc taka przyslugiwala. Innymi sIO\\:. brak logicznie motywowanej przyczyny prowadzi I teologów na ślad ingerencj i diabelskiej mocy, umacniając i utwierdzając autorytetem scholastycznej argu19 S, Bylina. Mesjasz z Gór Świętokrzyskich ... Odrodzcnic i RL"/<lII11acja II I'ol\cc" l.;~ 1988. s, S - 26; B, Wojciechowska, Tradycja igr::ysko ",)'Iai/o" lIa Irsc/ (;(;1'::('. II /'lIlIlIę/IIU: .S·więlokrzyski. Kielce 1993, s. 97 - lOS; L. P. Slupceki. /'lIll'le,v<" r::cc,' islci jako :n;i//o ,iii d:;iejów pogGl7slwo no Lyścu, w: Ku/llira .~redni{)\viccl111 i slaro/m/sAo, SI/IIIiIl o/illn))l ili/,' A/eksandrowi Cieyszlorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowei. WarSla\\'a I l)') I. \, ,177- ,XI" 20 W tym kontekście Lysej wypowiada! Gór::e w j'redniowiec::u, przeszłość Lyśca. sir,; również Warszawa ostatnio M, DCl'\vich. /fci/(!i/dl\'liski 1992, s. 36 i in" który Jcdnak pow'ltpicwa k/lls::IoI'!l1l \\ pogaIi:;b �155 mcnlacj i wian; w faktyczną egzystencję demonów i ich rzeczywiste, a nawet Il/ykalnc możliwości oddziaływania na człowieka. Jest rzeczą znamienną, że laki \\Iaśnie sposób myślenia i wyjaśniania wielu trudnych i niezrozumia':ch Ijawisk odnajdujemy mic;dzy innymi w argumentacji Witelana w słynnym liścic ,.De causa primaria paenitentiae in homnibus ct de natura daemonum" 21. \\' n ieollla I de lin icyj ny sposób prczentował ten sam sposób myślen ia w dwa stulcc ia p()/.n ieJ kolejny demonolog, nomen omen równ ież śląskiego 1)()cilOd/enia. Mikolaj z .la wora w traktacie De slIpertilioniblls, gdy krytykowal pot<;pian'l przez Kościól i ocenianą jako zabobonną wiarę w magiczną moc ,11)\\ i pisllla. W odrzuceniu tych praktyk konstatował Mikołaj, że jeśli .,aliquis dlcctus scquitur. ibi hoc non cst cx dco ( ... ), nec ex virtutc verborulll, ergo nl'cessitate cst esse denIOne" 22. Skoro więc realne, jak wierzono, następstwa inkr: IninO\vanych w traktacie Mikołaja z Jawara praktyk magicznych nic \\yply\vaj,\ ani z przyczyn przyrodzonych, ani z boskiej inspiracji .- innymi slo\\). nic można w tych 7jawiskach doszukać się funkcji kauzatywnych - ich 'pl'il\\C<\ Illoże być jcdynic diabel. Ostatce/nie diabel. jako w pewnym sensie ex dejinifione wynik obiektywn:ch c1'lieli pO/nawuych scholastyki i efekt postępowania w niej wcdlug logiclll:ch lasad dowodzenia. stał się z czascm destrukcyjnym narzędziem kościelnej katechety. Oczywiście nadal w argumcntacji teologicznej i pastoraIllej Illożliwa byla odpowicdź pozbawiona demonicznych akcentów i imputująca \\ iernym na pr/.yklad Iwyklą ignorancję lub akcentująca jedynie ich moralną ulollllWŚć. jak czynil to wspolllniany wcześniej Matcusz z Krakowa. Jednak ten ,pos()h argumentacj i mógl być postrzegany jako mniej sugestywne narzędzie pastora Inc. wymagające ponadto uprzedn iego przygotowan ia wiernych, n iż \l/hud/anie strachu pr/cd grozą mąk piekielnych, najakie skazani byli wszyscy gr/es/Illcy sluclzy diabla. Trudno jednak stwierdzić jednoznacznie, czy \)c1nOSlOlle zwyk Ie do Zachodu zjawisko wzmagającej się i wypływającej \\ dul.ej Illier/e z tych wlaśnie intelektualnych postaw fascynacji ingerencją Illocy d iabclsk ich. a nawet dcmonoman ii, miało równ ie si Inc konotacje \\ Polsce. Podkreśla sit; bowiem ostatnio, że tematyka diabelska była w Polsce, 21 \V ten spos()h np w\j<lśni<l Witelon osohliwy przypadek pc·\II\e.i prostei kohiely: ,,/1('111 "id(,IIII1S /lOmilles ohsessos, ill qlli/ms id!1 1 '/"l11 /llIlIllIlI. lli//OIllOI, ii/II. /'lI/lIlIill d/lIllwla !.Iilhrda 11011sllldllll 1/III1('dalll 11111/1('1'li'lIlonica. /l'qlll'f,a/llr. \l (' lI('qll(, da('1/1II11 COIII/N'rllls '/110(' .I'll/Ill /.\l'Iiąkll .\;/ąShllll. didiel esl el mira ('sse, ClIlII i/IllI neqlle qlIia propler el praeterita inte//(gil !!enrielIs, alIdiveral. /'roh!ellla/vka dieil mówienia neqlle .lócla OnIne plebanlIs sciven/l pewnymi indehilam idionIa, sancli ". j<;/.ykami sa/lielllialll hOlllillllm. qlllle Ul qllolldam Petri in Ligni::, I'yd . .I. Burchard!. leoriopo::nawca, koslll%gicna :lfagia nowo::l'tnej i non .lilii in pllIrillla /,isl do me(("cna. \\rocLII\ I 'n'> (Studi'l (·opnnic<ln<l. t. 19). s. 178. I'or. J. Burchardt. Llldowa wiara 1Jl d('l7uJl/v ',: .. I.i.\ci(''' II i/c/ollo ... i.lHf' l. ()7 _ 1<JXJ. s. 236: 240 - 241. Por. D. I łanncnillg~ op. cil .. s.. 11 I ~1-: ('h \\·dhlcr. 1')')2. s. 7(, - ()'). 22 l<kps m lWI' (h/ /'amc('/slIsa do ;\'el l'tona. I 1.\ 13. I. 177 v 2. i powstanie nauki. Warsz,l\va �zwłaszcza w jej początkowym, średn iowiecznym stad ium, mn iej uhccna lu h mn iej nachalna. Dowodzi się również, że przy występm.vaniu lllotyW('l\\' dolmyzmu. wyobrażell diabła w ikonografii jest stosunkowo mało, a wywoly\\any tylll klimat lęku sprawia wrażenie wygaszonego lub wytlumionego dalekiego ech,] zachodnich frustracji 2~. Przypomina się ponadto, że ani Kościól. ani ś\\ieda władza nie wykazywała nadgorli\.vości \.v ściganiu czan1\\ nic a c1/ialallll)ści tych ostatnich nie łączono z inwazją szataJlskich mocy 2·1. Polski diaheł był wprawdzie istotą z~ośliwą, ale jednocześnie mniej przerai.aj;łq i lal\\icjsZ<1 dl) oszukania lub wywiedzenia w pole. Więcej światla \\ tej mierze przynosza ostatnio zwłaszcza badania S. Byliny. dotyczące wyohrai.ell escllatologiClnych. gdzie autor stwierdza nawet ,.doŚć ewidentną nieohecnośC:: w polskiej kultur/c religijnej schyłku średniowiecza" zjawiska satani/.lllll .:S Pasloraln\ progr;lI11 Kościoła był w tej mierze nader umiarkowany i wygaszony. gdyi \\ \\:obrażeniach o karach pośmiertnych żywa była wci;,ż. nie tak pr/.eciei odkgla w czasie, lradycja misyjna. unikająca nazbyt draslyClnych wi/ji n"lk piekielnych i w tym sensie wyraźnie stonowana, dowodzi ten sam autor. W ostateC/ności można powiedzieć, że diabła \\' Polsce bylo znaClnie mniej nii n:] Zachodzie, przynajmniej w okresie średniowiecza, a jego knu\\an ia \\yglądaią na mniej uciążliwe i słabiej eksponowane w ówczesnych przcka/ach. Trudno więc dociec, czy opinie jednego z największych aU!OI)tel()\\ średniowiecza, według którego "wszystko za spra\v;] s/alallsk;, się d/.iej~·. cokolwiek się dzieje", ujęta w słowach motta do omawianej książki. można w równym stopniu odnieść do specyfiki rodzimych wyohrażell demonicznych Dla wyjaśnienia podaję jedynie, że jest to fragment wypowiedzi TOlllasza z Akwinu z Quaestiones disputate de ma/o, w którym Akwinala wylui.yl seclJw swoich demonologicznych poglądów i. jak podkreślają niektór/) badacze. utorowa~ tym samym drogę do późniejszego wybuchu dClllonom<łnii 2h Przypominam o tym, ponieważ M. Rożek nie wyj3\vil autora tych slów, a ponadto błędnie przypisa~ je XIV, zamiast właściwie XIII stuleciu. 21 K. Górski. Prądy religijne XV wieku a s::luka. w: S::lItkll i ide%g/lI .\'1' \I'. pod rćd. P. Skubiszewskiego. Warszawa 1978. s. 130. Wyobrażćllia diabeJ:;kić \I ikOllo!'rali i /ad1\ldll omawia.T. R Russell. /AIC/jer ...• s. 129-158, 208 - 244. 24 S. Bylilla, Magia. czary w Po/see .YV i XV/li' .•.. Odrodl.ćnie i l~el()rll1'Ić.la IV l'oJ:;cc" 1. :1'. 1990, s. 42, gdzie dalsza literatura zagadnienia 25 Tenże. C:::/owiek i zaświaly. ... s. 167. 26 .. Omnia, quae visibiliter fiunt ill hoc mUlldo. pOSSUllt licri pćr dćllHlIlćs". qll. 16. an. 'I. wyd. R. D. Mandollnet, t. 2. Paris 1925. s. 708. Por. D. J lannćlling. op. ćil.. s. :117: na kil kl1l,tl zob. ostatnio C. Ginzburg, Hexensabbat. r;;nlzif(eulI1g einer niic!tllic!tell (;esc!tic!tle. Ikrlin 1<,l/JtJ oraz P. Dinzelbaeher, Ilei/ige und Hexe~ Schicksale (fulldlip.er l'muCII in .11i/le/u/ler !II/d Friihlleu::eil. ZUrich 1995. �257 Odpowil:ldaj<tc na konice na postawione we wstępie pytanie, trzeba stwierdzić, ż.c otrzymaliśmy książkę, którą można postrzegać wyłącznie w kontekście pllblikac.ii o charakterze popularyzatorskim, nie wnoszącą nic nowego poza znane od dawna fakty. nic skorygowane ponadto z naj nowszą literaturą przedIII iotu. Pozostajc nam zatem jeszcze raz powtórzyć słowa J. Krzyżanowskiego, ŻĆ Iclll:ltyka ta wciąż czeka na badacza i na monografię spełniającą wymogi nallkn\Vc. KrzyszlofBracha ;-LudII.X.\I\· �