https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5461c6526682a87d9926e929c4f49e07.pdf 3c8cdeaca1fc972fca28a0a67731381d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1503 Title A name given to the resource Przemiany zwyczajów ludowych / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.122-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, KRYSTYNA t. 61, 197'l KWAŚNIEWICZ PRZEMIANY ZWYCZAJOW LUDOWYCH. PROBLElVIY I REFLEKSJE Rozważania dotyczące żywotności tradycyjnych z\vyczajów ludovvych mogą iść w rozmaitych kierunkach. Na przykład genetycznym -- zmierzającym do określenia korelacji pomiędzy pierwotną treścią a zachowaną formą zwyczaju; funkcjonalnym - nastawionym na uchwycenie mechanizmów działania w oparciu o teorię potrzeb kulturowo-społecznych zaspokajanych tą drogą; czy też w kierunku interpretacji stopnia żywotności zwyczajów poprzez analizę kształtujących je podłoży i czynników. Niemniej punktem centralnym tego zagadnienia będzie zawsze problem przeobrażeń, różnicujących się w skali czasowo-przestrzennej w zależności od zmian zachodzących w szerszych układach eko!1omiczno-społecznych i kulturowych. Mając na uwadze tempo i kierunki ogólnego rozwoju wsi na przestrzeni ostatniego stulecia należy stwierdzić, że w tym kontekście szczególnej wagi nabierają przemiany jakim zwyczaje ludowe podh~gajćlwspółcześnie. Z tym też zagadnieniem łączą się ogólne refleksje, jakie nasunęły rni się w trakcie prowadzenia badań etnograficznych na terenj,~ ośmiu wsi usytuowanych w strefie podmiejskiej Krakowa, a wchodzćicych w skład gminy Rudowa 1. Na wstępie pragnę nawiązać do faktu, iż objęcie wsi polskiej w tym także podkrakowskiej - wpływem szeroko pojętej urbanizacji pociągnęło za sobą stopniowy, aczkolwiek nierównomierny zanik wielu elementów po tradycyjnej kulturze ludowej. W związku z tym badacz 1 Są to wsie; Brzezinka, Brzoskwinia, Młynka, Niegoszowice, Nlelepiee, Pisary, Radwanowiee, Rudawa. Ich odległe tradycje historyczne wskazują między innymi na genetyczny związek z rolnictwem. Stosunkowo wcześnie rozpoczął się jednak na tym terenie proces proletaryzacji ludności, wywołany w głównej mierze nadmiernym rozdrobnieniem gruntów. W konsekwencji są to obecnie wsie robotnicze i chłopsko-robotnicze, podlegające szybkim i wielostronnym procesom modernizacji. Badania terenowe prowadzono w latach 1969-1974. �Przemiany zwyczajów ludowych 123 terenowy staje wobec nowej jakościowo sytuacji. Z jednej strony nadal utrzymuje się potrzeba kontynuowania badań zmierzających do możliwie najpełniejszej rekonstrukcji inwentarza kultury dawniejszej wsi, z drugiej strony nie sposób pozostawać biernym wobec wszystkich tych przemian jakie dokonują się współcześnie. Przemiany te doprowadziły do znacznego zróżnicowania wsi - zwłaszcza podmiejskich - pod względem struktury zawodowej mieszkańców, a co za tym idzie także typów gospodarki, opartych na rolniczych i pozarolnicżych źródłach egzystencji. Na tym tle pojawiło się wiele nowych potrzeb kulturowych i nowych sposobów ich zaspakajania. Tak więc, próby empirycznego ujęcia nowej jakościowo rzeczywistości społeczno-kulturowej wsi dążą do znalezienia odpowiedzi na ważkie pytanie dotyczące aktualnych losów tradycyjnej kultury. Sądzę, że badanie sfery tradycyjnych zwyczajów - tak dorocznych jak i rodzinnych - w warunkach życia współczesnej wsi, dostarczyć może wielu instruktywnych wskaźników dla procesów jej modernizacji w warunkach dokonującego się uprzemysłowienia kraju. Dlatego też, prowadząc badania nad zwyczajami ludowymi na ter€nie robotniczych i chłopsko-robotniczych wsi gminy Rudawa, starałam się między innymi określić charakter, natężenie oraz kierunki przemian szukając odpowiedzi na następujące pytania: 1) w jakim stopniu w badanym mikroregionie przechowały się elementy kultury tradycyjnej w zakresie zwyczajów dorocznych i rodzinnych właściwe dla wsi krakowskiej z przełomu XIX/XX wieku; 2) w jakim zakresie i w oparciu o jakie mechanizmy społeczne elementy te funkcjonują współcześnie; 3) jakimi drogami i w jakiej postaci wkraczają do społeczności lokalnych nowe wzory zachowania się; 4) w jakim stopniu te nowe elementy przybierają postać zachowań zwyczajowych. Aby uzyskać odpowiedź na powyższe pytania posłużyłam się - między innymi metodami proceduralnymi - także klasyfikacją zwyczajów według kryterium powszechności ich występowania. Szczegółowe ujęcie materiału empirycznego oraz materiału zaczerpniętego z literatury przedmiotu 2 - a traktującego ściśle o badanym terenie - w tabele chrono2 Material porównawczy w tym zakresie czerpano przede wszystkim z następujących pozycji: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 5, Krakowskie, cz. 1, Kraków 1871, t. 6, Krakowskie, cz. 2, Kraków 1873; J. Łobczowski, Rudawa. Kościół, probostwo, parafia, Kraków 1916; S. Polaczek, Wie.ś Rudawa. Lud jego zwyczaje. obyczaj!:, obrzędy, piosnki, powiastki i zagadki. Biblioteka "Wisły", t. 9, Warszawa, 1892; tegoż, Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem. Monografia historyczno-geograficzna, Kraków 1914. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ logiczne, uwzględniające stopień żywotności zwyczajów, pozwoliło na wyciągnięcie wniosków; zarówno analitycznych, dotyczących losów poszczególnych form zachowań zwyczajowych, jak też syntetyzujących w odniesieniu do tempa i charakteru przemian dokonujących się od przełomu XIX/XX wieku po czasy współczesne 3. W tym miejscu ograniczę się tylko do krótkiej charakterystyki tych ostatnich. Przede wszystkim należy stwierdzić, że - poniekąd wbrew oczekiwaniom - badania chronologiczno-przestrzenne nie ujawniły zasadniczych różnic w zakresie inwentarza zwyczajów pomiędzy poszczegóinymi wsiami w obrqbie gminy. Zwłaszcza VI odniesieniu do okresu wyjściowego, tj. przełomu XIX/XX wieku, rekonstrukcja zwyczajów tradycyjnych w oparciu o pamięć najstarszej generacji mieszkańców poszczególnych wsi, cechuje się wielką zbieżnością. Współcześnie można natomiast zaobserwować pewne różnice w funkcjonowaniu zwyczajów, znanych z przeszłości lecz 'vvychodzących obecnie z użycia asynchroniczni e w poszczególnych wsiach, a także w obrębie wsi w poszczególnych rodzinach. Ogólnie rzecz biorąc, silniejsze tendencje regresywne wykazują wsie o wyższym vvskaźniku zatrudnienia pozarolnego, a zarazem dogodniej usytuo\vane pod względem komunikacyjnym, jak np. Niegoszowice czy Rudawa, w przeciwieństwie do bardziej zachowawczych wsi, silniej związanych z rolnictwem i leżących dalej od głównych szlaków komunikacyjnych, jak np. Radwanowice czy Brzezinka. Scisłych różnic w tempie faktycznego zarzucania tradycyjnych zwyczajów nie można jednak ustalić w sposób autorytatywny, co z kolei pozwala wnosić: o znacznym stopniu zunifikowania wzorów kulturowych na całym badanym terenie, zmieniających się w sposób podobny, jakkolwiek w różnej mierze asynchroniczny, w miarę upływu czasu. Różnicę zasadniczą w kontekście żywotności zwyczajów w ich tradycyjnej postaci stanowi natomiast granica wieku między kolejnymi generacjami mieszkańców oraz - choć w mniejszym stopniu - zróżnicowanie społeczno-zawodowe. 3 POlJieważ do sporządzania zestawień tabelarycznych w oparciu o kryterium powszechności występowania zwyczajów szczególnie nadają się zwyczaje doroczne, wszelkie przejawy zachowań tego typu usystematyzowano według porządku kalendarzowegu i w tych ramach starano się określić stopień żywotności posługując się następującą skalą: a) zwyczaj żywy, praktykowany współcześnie powszechnie, b) zwycza1 zanikający, praktykowany tylko sporadycznie, c) zwyczaj już nie praktykowany, lecz znany bądź z tradycji ustnej, bądź z autopsji w odniesieniu do minionej przeszłości, d) potwierdzenie przez literaturę przedmiotu występowania zwyczaju na badanym terenie u schyłku XIX wieku, lub brak odpowiednich danych na ten temat, e) zwyczaj upowszechniający się współcześnie, nie znany w kulturze tradycyjnej. �Przemiany zwyczajów ludowych Drugą, równolegle nasuwającą się uwagą, jest stwierdzenie na przestrzeni badanego okresu bardzo silnie zaznaczającego się powszechnego regresu faktycznych, czyli manifestujących się w praktyce przejawów zachowań zwyczajowych opartych na wzorach tradycyjnych. Regres ten szczególnie przybrał na sile począwszy od lat pięćdziesiątych naszego stulecia 4. Bezsprzecznie, nosicielami i w pewnym zakresie kontynuatorami tradycyjnych form zwyczajowych są głównie przedstawiciele najstarszej generacji. Z drugiej jednak strony trzeba stwierdzić, że pewne zwyczaje doroczne, będące dawniej domeną osób dorosłych, obecnie są praktycznie kontynuowane niemal wyłącznie przez dzieci (np. chodzenie po kolędzie, oblewanie wodą z okazji "śmigusu", palenie "sobótek" na Zielone Świątki). Świadczy to z jednej strony o degradacji społecznej tradycyjnych wzorów społecznych, leżących u podstaw zachowań zwyczajowych, z drugiej o powstawaniu pewnych nowych wzorów w tym zakresie oraz o dokonującej się sukcesywnie selekcji tradycyjnego inwentarza zwyczajów. W wyniku tejże selekcji, zachodzącej spontanicznie w czasie, wykształcają się pewne stereotypy zachowań, nawiązujące genetycznie do społecznych wzorów zachowań z okresu kultury tradycyjnej lecz w sposób selektywny, zindywidualizowany. W związku z takim stanem rzeczy przykładowo biorąc - powszechnie nadal obchodzi się wielkie (i wolne od pracy) święta roku kościelnego, jak: Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, Dzień Wszystkich Świętych. W ramach zwyczajowych obchodów tychże świąt przestrzega się przede wszystkim wzorów, a których można powiedzieć, że mają charakter ogólnonarodowy i ogólnospołeczny i jako takie stoją ponad kulturą tradycyjną i ponad kulturą robotniczą a częstokroć nawet ponad światopoglądem. "Dodatki", \'l formie różnych zwyczajów wywodzących się bezpośrednio z kultury tradycyjnej, mogą być i bywają różne w poszczególnych rodzinach. Sytuacja taka Vi znacznej mierze spowodowana jest pogłębiającym się procesem prywatyzacji zwyczajów. W wyniku tego procesu, stosowanie się do tradycyjnych wzorów - nic zawsze zresztą już zrozumiałych - staje się wyrazem zindywidualizowanych subiektywnych postaw, potrzeb i przyzv,"yczajeń, w coraz mniejszym zaś stopniu stanowi wyraz podporządkowania się wymogom narzucanym przez społeczność lokalną. Rozluźnienie więzi wewnątrzwioskowych - wywołane zmienionymi warunkami życia i pracypociągnęło za sobą bowiem siłą faktu znaczny spadek kontroli społecz4 W tym bowiem okresie, w związku z wcielaniem w życie założeń Planu 6-letniego, przybrały na sile procesy przemian wiążące się z masowym odpływem ludności do pracy poza rolnictwem. Znalazło to swoje daleko posunięte konsekwencje we wszystkich dziedzinach życia na terenie badanych wsi. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ nej - także i w zakresie przestrzegania tradycyjnych zwyczajów - oraz osłabienie wiążących się z tym sankcji obyczajowych. By jednak nie upraszczać zagadnienia należy podnieść fakt, że wśród przedstawicieli średniego i młodego pokolenia mieszkańców badanych wsi dokonuje się współcześnie proces pewnej rewaloryzacji rodzimych tradycji kulturowych, w tym także i zwyczajów. Przychylne zainteresowanie dawnymi lokalnymi zwyczajami nie oznacza jednak praktycznej gotowości podporządkowania się normom przekazanym w tym zakresie przez przeszłość, lecz jest wypadkową zwyżkującego poziomu świadomości ~połecznej i wykształcenia oraz silnie rozbudzonego poczucia patriotyzmu lokalnego. W wyniku takiej sytuacji, oceny dziedzictwa kulturowego nie ograniczają się jedynie do krytyki tego, co uchodzi za rezultat nędzy i zacofania. Eksponuje się również a poniekąd nawet idealizuje v:alory estetyczne, społeczne i obyczajowe pewnych tradycyjnych wzorów kulturowych. W odniesieniu do sfery zwyczajów -- przykładowo biorąc - może to być emocjonalnie pozytywny stosunek do dawnego "we~e]a krakowskiego" czy obchodu "sobótek" na Zielone Świątki, wysoka ecena obowiązujących dawniej zwyczajowych form pomocy sąsiedzkiej, czy też spontaniczne wznowienie, a właściwie kreowanie (z inicjatywy Koła Gospodyń Wiejski'ch) dożynek jako gminnego święta plonów. Zebrany materiał empiryczny pozwolił też na sprecyzowanie pewn:Th sugestii dotyczących podatności różnych form zwyczajowych na zmienność czy zanikanie. Nie wchodząc w tym miejscu w bardzo skomplikowany problem doOCTU kryteriów klasyfikowania zachowań zwyczajowych, mając zaś na i.nvadze fakt, że zachowania te łączą się z różnymi dziedzinami życia, cZĘsto warunkując się wzajemnie i przeplatając w sposób, niemożliwy do k,;tegorycznego rozgraniczenia, poprzestanę na przytoczeniu pewnych ;wgólnień poczynionych na podstawie analizy zebranego materiału. Tak więc, najszybciej wychodzą z użycia tradycyjne zwyczaje mot y',\'owane wierzeniowo a wyrosłe na gruncie myślenia magicznego, realizusię dawniej poprzez szereg symbolicznych czynności o charakterze nakazów, zakazów i wróżb. Zjawisko to należy uznać za naturalną konsek','iencję zmian zachodzących w sferze ideologicznej, a prowadzących do '.vytwarzania się nowych wzorów osobowościowych. Również stopniowa przemiana tradycyjnej religijności ludowej - nac;,-chowanej naiwnym sensualizmem i przedmiotowym stosunkiem do ,.świętości" - w religijność o charakterze bardziej instytucjonalnym, powoduje szereg przemian w funkcjonowaniu tradycyjnych zwyczajów, praktykowanych w nawiązaniu do kultu. O ile np. święcenie w określone dni roku kościelnego pokarmów, wody, palm, "ziela", wianków itp. jest jeszcze na porządku dziennym, o tyle zarzuca się stopniowo liczne niegdyś �PTzemiany zwyczajów ludowych 127 zwyczajowe praktyki, dokonywane za pośrednictwem tychże przedmiotów \\. ściśle okr::ślonych celach. W wyniku wkraczającego na wieś procesu laicyzacji życia pojawia się, zmieniom' na bardziej świecki, sposób spędzania czasu w okresie najważniejszych ś\viąt kościelnych. Pewne sytuacje związane z wymogami kultu religijnego, i wyłącznie jako takie dawniej traktowane, stanowią obecnie pretekst do organizowania świeckich imprez towarzyskich, połączom'ch z obfitą i wystawną konsumpcją. Przykład może stanowić niedawno powstdy. a już uświęcony społeczną aprobatą zwyczaj obchodzenia pierwszej komunii dzieci jako swego rodzaju "małego wesela". Postępująca laicyzacja, powodując kurczenie się w zachowaniu zwyczajowym motywów religijnych czy też magiczno-kultowych, sprzyja przyjmowaniu S i i;' zwyczajów o charakterze świeckim, zaczerpniętych ze wzorów miejskich. Przykładowo dotyczy to imienin, rocznic ślubu, sukcesó\': zawodowych itp., obchodzonych w kręgu zapraszanych z tej okazji gości, podejmowanych w wystawny sposób. W uroczystościach rodzinn:,'ch, jak wesela, chrzciny a nawet pogrzeby, zmniejsza się uczestnictwo członko',\' społeczności lokalnej na rzecz uczestników z zewnątrz. których dobór stanowi odzwierciedlenia charakteru nowych, ponad10kalnych \\'if~7.i społecznych i nowych aspiracji w tym zakresie, Znacznemu osłabieniu uległy zwyczaje doroczne o charakterze widowiskcwo-tO\v,u·z\'skim. W pierwszym rzędzie zwyczaje związane z chodzeniem po wsiach grup kolędniczych czy przebierańców zapustnych. Zapc wr;e tłumaczyć to można faktem, że współcześnie życie na wsi podmiejskiej, dostarcza dużego stosunkowo wyboru łatwo dostępnych rozrywek. Zanikły także bodźce materialne, związane dawniej na tym terenie ściśle z dorocznymi obchodami domów, traktowanymi w znacznym stopniu zarobkowo, Natomiast wido\' .... iskowo-towarzyskie elementy związane ze zwyczajami rodzinnymi --, zwłaszcza zaś z weselem - ulegają sukcesywnym proceson'j modyfi kdC,i j. postępującym zgodnie z wymogami zmieniającej się v\' tym zakresie mody. Tak np. rozmiary wesela, oceniane niegdyś według ilości furm<.il1ck, obecnie ocenia się według ilości wynajętych taksówek. \\' miejsc"" canców "przy muzyce" w karczmie, do dobrego tonu naIE".\' \\'ynajmo\\'anie na wesele świetlicy i angażowanie nowoczesnego zespułu muzycznego, w weselnych "przyśpiewkach" śpiewanych na starą nutę dominujE' tOil satyryczny, a poruszane są w nich aktualne problemy życiowe itd. Przeobrażenia zwyczajów rozpatrywane pod kątem zmian ilościowych i jakościowych ujawniły pewne ogólne prawidłowości. Jakkolwiek trudno jest genernlizo\\'ać, można przyjąć - z pewną dozą tolerancji że podatniejsze na zanikanie są zwyczaje doroczne, podczas gdy zwyczaje �]28 KRYSTYNA KWA8NIEWICZ rodzinne łatwiej ulegają modyfikacjom. Sytuacja ta ma - jak się wydaje - swoje głębsze uzasadnienie w obiektywnie kształtującej się rzeczywistości społeczno-kulturowej. O ile bowiem zanikanie niektórych zwyczajów dorocznych tłumaczyć można ich dezaktualizacją w obliczu zmieniających się warunków życia, o tyle zwyczaje rodzinne - ogniskujące się niezmiennie wokół najistotniejszych dla człowieka momentów, jak narodziny, zawarcie związku małżeńskiego i śmierć - siłą faktu -poprzez kolejne modyfikacje dostosowują się do tychże zmieniających się warunków. Charakter modyfikacji odpowiada przy tym przemianom dokonującym się zarówno w materialnych warunkach bytu, jak też w dziedzinie ideologii, poziomie wiedzy i świadomości społecznej. Dlatego też zmiany zachodzące w społecznych wzorach zachowań, z\viązanych ze zwyczajami rodzinnymi, wyrażają się przede wszystkim \'l kategoriach zmian jakościowych. Rzecz oczywista, nie przeczy to faktowi, że dokonują się również w tej dziedzinie zmiany ochmakterze ilościo',vym, przejawiające się w postaci stopniowej selekcji tradycyjnych form ekspresji, oraz że zmiany te mają także istotne znaczenie z punktu \vidzenia procesów społeczno-kulturowych. Z kolei inwentarz zwyczajów dorocznych podlega przede wszystkim ujemnym zmianom ilościowym. Stosunkowo najszybciej znikają z niego te doroczne zachowania zwyczajowe, których celowość - nie bvestlonowana w przeszłoś'ci - ulega świadomej lub podświadomej rewizji W jej wyniku zwyczaje te, pozbawione swych pierwotnych motywacji wierzeniowych - bywają już tylko powielane na zasadzie nawyku, lub - co jest zjawiskiem powszechniejszym - przechodzą do sfery tradycji ustnej. Taki los spotkał np. liczne niegdyś zwyczaje praktykowane w określonych celach w związku z dniami rozmaitych świętych patronów (jak św. Jan, Wojciech, Marek, Błażej, Szczepan, Agata i inni). zwyczaje towarzyszące co roku rozpoczynaniu ważnych prac rolno-hodowlanych (jak pierwsza orka, siew i sadzenie, żniwa, pierwszy wypęd bydła itp.), a także w cyklu rocznym powtarzające się zwyczaje, mające na celu zapewnienie pomyślnej wegetacji uprawom zbożowym i okopowym, urodzaje w sadach, sukcesy w gospodarce hodowlanej, a także ochronę plonów, domu i inwentarza przed rozmaitymi klęskami. Te spośród zwyczajów dorocznych, które nadal utrzymują swą wysoką rangę społeczną (z racji np. powiązania z największymi świętami roku kościelnego), przystosowują się do zmienion:ych warunków i potrzeb ulegając modyfikacjom - analogicznie do zwyczajów rodzinnych. Tak więc równolegle z zanikaniem zwyczajów w ich postaci tradycyjnej, dokonuje się proces wdrażania w życie nowych, aprobowanych społecznie stereotypów zachowania się w odniesieniu do określonych sytuacji rodzinno-towarzyskich i dorocznych. Stereotypy te są wyrazem �Przemiany zwyczajów ludou;ych 129 nawarstwiania się dawnych przyzwyczajeń i nowych aspiracji kulturowych, kształtowanych zgodnie z aktualnym sposobem pozyskiwania prestiżu społecznego. Sytuacja taka jest rezultatem z jednej strony dynamicznego układu kontaktów społecznych, wśród których coraz \\,-ażniejszą rolę odgrywają kontakty pozalokalne, z drugiej strony silnego oddziaływania różnorodnych środków masowego przekazu, transmitujących do szerokiego społeczeństwa nowe treści, a wraz z nimi wyzwalających nowe potrzeby i nowe wzory zachowania się. Rzecz jasna, nie stanowią one i nie mogą stanowić pełnego odpowi~dnika wzorów i norm, aktualnych i respektowanych w warunkach właściwych dla względnie statycznego okresu kultury tradycyjnej. 9 - Lud, tom LXI �