https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91eb773aadccc01c2decaf89dc3b5133.pdf 487d931036189b35e6a766b444c1be75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:634 Title A name given to the resource Etnologia japońska. Jej obraz na VIII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.103-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść A R T Y II K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 WITOLD JEJ DYNOWSKI ETNOLOGIA JAPOŃSKA. OBRAZ N A V I I I MIĘDZYNARODOWYM KONGRESIE NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH W TOKIO /Nawiązując w s w o i m czasie do V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych w M o s k w i e zastanawiałem się, j a k i e m i a n o w i c i e korzyści płyną d l a naszej d y s c y p l i n y z tego rodzaju dziś już z bardzo dużym rozmachem realizowanych spotkań n a u k o w y c h . Wydaje się, że znaczenie t a k i c h międzynarodowych spotkań d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h , czy też d l a postępu prac badaw­ czych nad t y m czy i n n y m zagadnieniem może wypaść bardzo różnie i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w¡ sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż zgadzam się ze zda­ niem, że można podjąć dyskusję na temat, czy masowe, liczące tysiące uczestników kongresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką, p r z y ograniczonym czasie wygłaszania referatów i z n a t u r y rzeczy w zawężonej w y m i a n i e zdań stanowią najbardziej właściwy k l i m a t dla odpowiedniej k o n f r o n t a c j i poglądów i g r u n t o w n i e j s z y c h u s t a ­ leń poznawczych. Pomijając bezsporne korzyści wypływające z r o z b u d o w y w a n i a świa­ towej więzi i n t e l e k t u a l n e j w i e l k i e kongresy międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m potężny c z y n n i k m o b i l i ­ zujący narodowe środowiska naukowe, które podejmują się r o l i gospo­ darzy — organizatorów kongresów. Obserwując od t e j s t r o n y kongresy — V I w Paryżu (1960) , a zwłaszrcza V I I w M o s k w i e (1964) i V I I I w T o k i o (1968) — n a b i e r a się p r z e 1 2 1 W. Wielkiego 2 Nauk 250-lecie Dynowski, w Leningradzie, W. D y n o w s k i , Antropologicznych 1962, s. 349 - 356. Muzeum „Etnografia K. Makulski, i Etnologicznych Antropologii i Etnografii im. Piotra P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 199 - 220. Przed VII w Moskwie, Międzynarodowym „Etnografia Kongresem P o l s k a " , t. 6: �104 WITOLD DYNOWSKI konania, że ostatnio t o r u j e sobie drogę nieco poszerzone spojrzenie na rolę i zadania Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych. W; u s t a l o n y m b o w i e m od dawna systemie organiza­ c y j n y m wyraźnie zyskała sobie większe znaczenie i n i c j a t y w a gospodarzy. W r a m a c h k o n w e n c j i kongresowej u j a w n i a się to przede w s z y s t k i m poprzez pełną mobilizację w s z y s t k i c h zasobów powstałych i rozwiniętych w kręgu narodowego życia intelektualnego, zarówno n a k a n w i e studiów specjalistycznych, j a k i pośrednio formułowanych r e f l e k s j i na t e m a t człowieka i jego k u l t u r y . Z a m b i t n y m i i n i c j a t y w a m i zaprezentowania uczestnikom kongresów szerokiego wachlarza zainteresowań, j a k i s t u ­ diów oraz w y m i e r n e g o d o r o b k u gospodarzy w zakresie etnologii, a n t r o ­ pologii, archeologii i zagadnień z pogranicza w i e l u d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h zetknęliśmy się zarówno w M o s k w i e , j a k i Tokio. 3 Obraz będzie niepełny, jeśli się nie doda, że mobilizacja zasobów n a u k o w y c h gospodarzy Kongresów i j e j w y n i k i należy traktować również j a k o odpowiedź udzieloną s w o i m władzom państwowym na p y t a n i e , j a k i m m i a n o w i c i e celom p r a k t y c z n y m może służyć dzisiaj n a u k a o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e i jaką w związku z t y m w i n n y się cieszyć opieką d y s c y p l i n y zajmujące się tą problematyką. Przejdźmy z k o l e i do omówienia k w e s t i i zasadniczej — między­ narodowego spotkania na V I I I Kongresie N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o ­ logicznych w Tokio i do działalności n a u k o w e j i naukowo-organizacyjnej jego gospodarzy japońskich pracowników n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , zwłasz­ cza etnologów, antropologów k u l t u r o w y c h , antropologów fizycznych, archeologów, i językoznawców. V I I I Międzynarodowy Kongres N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o - ' logicznych o t w a r t o uroczyście w d n i u 3 września w obecności p r z e d ­ s t a w i c i e l i rządu (minister oświaty), władz m i e j s k i c h (prezydent miasta), oraz p r e z y d i u m japońskiej A k a d e m i i N a u k . L i c z n y zespół profesorów i wyższych urzędników występował pod p r z e w o d n i c t w e m prof. Masao Oka j a k o japoński k o m i t e t organizacyjny. O zainteresowaniach w J a ­ p o n i i dzisiejszą najnowszą problematyką człowieka i jego k u l t u r y w j a ­ kimś stopniu można sądzić z bardzo licznego uczestnictwa w obradach japońskiego świata n a u k i i miejscowej młodzieży studenckiej . Inaczej 4 3 A. VII K u t r z e b a - P o j n a r o w a , pologicznych i Etnologicznych w Międzynarodowy Moskwie, 3-10 VIII Kongres Nauk 1964, „Etnografia Antro­ Polska", t. 9: 1965, s. 185 - 198. 4 W pracach pracowników i absolwentów japońskiej Kongresu naukowych etnologii samodzielnych uczestniczyło i niemal w i antropologii. wystąpień było przeszło stokilkadziesiąt. około 300 z a a w a n s o w a n y c h dwójnasób Przy liczniejsza czym trzeba naukowych w rzesza japońskich studentów nadmienić, że ze s t r o n y różnych k o m i s j a c h i sekcjach �ETNOLOGIA 105 JAPONSKA trzeba będzie tłumaczyć stosunkowo nieliczny udział w Kongresie gości z zagranicy . Niewątpliwie wysokie koszty przejazdu i p o b y t u w t y m k r a j u zmusiły w i e l u pracowników n a u k i z E u r o p y i A m e r y k i do zre­ zygnowania z uczestnictwa w t y m t a k wysoce a t r a k c y j n y m zebraniu międzynarodowym. N a międzynarodowym t l e uczestników K o n g r e s u w z w a r t y m kilkudziesięcioosobowym zespole wystąpiła delegacja r a ­ dziecka pod p r z e w o d n i c t w e m prof. J.W. B r o m l e j a , d y r e k t o r a I n s t y ­ t u t u E t n o g r a f i i A N ZSRR. Zaprezentowała ona szeroki w a c h l a r z p r o ­ b l e m a t y k i badawczej prowadzonej w I n s t y t u c i e i jego f i l i a c h r o z r z u ­ conych po całym K r a j u Rad. Polskę reprezentował piszący te słowa oraz j a k o gość p r o f . К. Jażdżewski z Łodzi. N a Kongres z P o l s k i nadesłano też sporo referatów. P r o g r a m przewidywał, że obrady kongresowte będą toczyły się od 3 d o 7 września w Tokio, natomiast od! 8 do 10 września zostaną prze­ niesione do K i o t o (dawnej stolicy Japonii), t u też nastąpi zamknięcie K o n g r e s u . O b r a d y t o k i j s k i e zorganizowano w 5 sekcjach: A ) a n t r o ­ pologicznej, B) etnologicznej, C) archeologicznej, D ) demograficznej, E) muzealnej. Osobno pomyślano o szerszych sympozjach (np. w K i o t o ) i o pokazach f i l m o w y c h . 5 e 7 5 Najliczniejszy zespół ze Stanów Z j e d n o c z o n y c h norodne zagraniczny instytucje naukowe tokijskiego nie wyróżniało się tworzyli bardzo (przeszło A . P . Reprezentując i muzealne grupy zwartej. nieliczne grono 260 osób) stanowili uczestnicy różne ośrodki u n i w e r s y t e c k i e i róż­ uczestnicy z U S A Przeciwnie, naukowców na gruncie wśród o tej dorobku Kongresu grupy wyraźnie znanym w skali światowej, n a t o m i a s t większość można było odnieść do t z w . młodszej k a d r y . Z z a ­ chodniej Europy, przede kilkudziesięcioosobowe wszystkim z Francji grupy uczonych. Z i N R F , wzięły krajów udział w Kongresie socjalistycznych na kongresie najliczniejszą, 10-osobową, grupę s t a n o w i l i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k i rumuńskiej. Mniej więcej taką samą liczbą dadzą się szacować g r u p y przybyłe z F i l i p i n i Południowej Korei. i Zaledwie Turcja. Kraje w kilkuosobowym Ameryki były r e p r e z e n t o w a n e składzie Łacińskiej — uczestniczyła Wenezuela, India, Peru, Indonezja, Boliwia również p r z e z p o j e d y n c z y c h u c z o n y c h . W Irian i Meksyk — analogiczny sposób mianowicie na po­ swój udział w K o n g r e s i e zarejestrowały także Togo i N i g e r i a . 6 W jednym z końcowych punktów siedzeniu Stałej Rady, nawiając zwoływać wniesiono kongresy Nauk Antropologicznych obrad V I I I Kongresu, poprawkę co pięć do obowiązujących lat. Z g o d n i e przepisów, z t y m następny i E t n o l o g i c z n y c h m a się odbyć w S t a n a c h IX posta­ Kongres Zjednoczonych A m . Północnej w 1973 r. 7 się W większości tendencja Szczególnie pojęciem nym dzisiaj i w do sympozjów uzyskania owocne ekologii, haśle dla ujednolicenia „Ekologia na w naukach Zachodzie pomiędzy na VIII spojrzenia poglądów okazało się s y m p o z j u m dyskutowany współzależności odbytych integralnego Kongresie n a to, co należy poświęcone' złożonym antropologicznych teoretyczny człowiekiem, wyraźnie n a poruszaną rysowała problematykę. rozumieć kwestiom, i etnologicznych". problem społeczeństwem wzajemnych pod scalo­ Szeroko powiązań i środowiskiem znalazł �106 WITOLD DYNOWSKI D l a nas oczywiście najistotniejszą rzeczą będzie zapoznać się z k o n ­ cepcją zgrupowania problemów i tematów w sekcji etnologieznej. Jasne jest, że o k r e o w a n i u odpowiedniej k o m i s j i w sekcji decydowały n i e t y l k o zgłoszone z zewnątrz t e m a t y badawcze, lecz także i i n i c j a t y w a gospodarzy. Poprzez b o w i e m wysunięcie odpowiednich g r u p problemów i tematów można było w sposób najbardziej właściwy zaprezentować swój dorobek i skonfrontować go z k i e r u n k a m i światowymi. W sekcji etnologieznej działały następujące k o m i s j e : 1. T e o r i i i metodologii, badania n a d strukturą k u l t u r y 2. Studiów k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n y c h , etnogenezy i e t n o h i s t o r i i , p a ­ leontologii, p r e h i s t o r i i i p r o t o h i s t o r i i 3. Studiów społecznej i politycznej organizacji, organizacji e k o n o m i k i 4. Studiów r e l i g i i , światopoglądu ludowego, mitów i podań l u d o w y c h 5. S z t u k i , m u z y k i , tańca i t e a t r u 6. Technologii i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , e t n o b o t a n i k i i etnozoologii 7. Studiów językoznawczych 8 s w e odbicie w k i l k u r e f e r a t a c h wygłoszonych n a t y m s y m p o z j u m i antropologów (jeden zdań. Szczególną referat zachętą wygłosił archeolog) do d y s k u s j i stał się między p r z e z G . B e n n e t a ( U S A ) , pt. Znaczenie i kulturowej. etnologów i n n y m i referat w antropologii społecznej przekonaniu przydatności wyjaśnień adaptacji wymianie wygłoszony B a d a c z t e n w s z e r o k i e j r e f l e k s j i t e o r e t y c z n e j dał w y r a z o ograniczonej pojęcia przez o r a z w b a r d z o żywej ekologicznych dla zjawisk społecznych z a ­ chodzących w życiu n a r o d u i państwa. Ogółem n a V I I I K o n g r e s i e etnologieznej (Religia wanie i moralność, L u d y przeobrażeń logiczne do społecznych i c h przebiegu, problematyce koczownicze Eurazji, wsi, Zmiany Zagadnienie czeństw złożonych, E t n o g e n e z a że w niektórych w y p a d k a c h narodu poświęcono 8 sympozjów Ustna tradycja w Afryce, kulturowe megalitów, Analiza japońskiego). P r z y ze względu na brak Plano­ i przygotowanie porównawcza czym trzeba szerszego psycho­ społe­ zaznaczyć, zainteresowania tema­ t e m s y m p o z j a traciły swój właściwy c h a r a k t e r , przekształcając się w węższe z e b r a ­ nia robocze n a wzór zasługuje s y m p o z j u m specjalną uwagę poświęcone społecznej s t r u k t u r z e primatów. T o s a m o prac s e k c j i c z y też k o m i s j i . N a zupełnie zresztą ze względu n a s z e r o k i e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d a się potwierdzić w sieniu do prac sekcji „Primatologii". prac i wyników obserwacji zbiorowym. N a tym forum frontacji nauką pytań z przy przegląd szeroko odnie­ pomyślanych n a d strukturą s t a d primatów i i c h zachowań w życiu kon­ Przy czym jednoczesnych o własny materiał t e r e n o w y one doszło do b a r d z o k o r z y s t n e j d l a n a u k i japońskiej światową. badawczych Dały szczególną próbach dociekliwością udzielenia wyróżniły się r e f e r a t y w stawianiu odpowiedzi opartych I. T a n a k i , K . T o k u d y , M. K a - wai, A. Toesimy, G . Isimoto i innych. s Niezależnie od tego do spraw Afryki, Japonii, zadania współczesnej były również obrady Ainów etnologii" rozpatrywane prowadzono i Arktyki. trzech sekcjach regionalnych: Konkretne w kwestie, jak c z y „Kultura l u d o w a w osobnych ilości wygłoszonych referatów ficzna zdecydowanie przeważała. grupach w relacji roboczych. można przyjąć, że n a k o n g r e s i e „Naglące Wschód—Zachód" Toteż na tematyka podstawie etnogra­ �ETNOLOGIA 107 JAPONSKA 8. Studiów psyeho-kulturowyćh, zmian k u l t u r o w y c h i akułturacji 9. E t n o l o g i i stosowanej, oświaty. Stosunkowo do niedawna jeszcze t y l k o n i e l i c z n y odłam etnologów japońskich znany był szerzej nauce europejskiej i amerykańskiej. Od^ nosi się to przede w s z y s t k i m do t y c h , którzy s t u d i o w a l i na u n i w e r s y ­ tetach europejskich i amerykańskich oraz do zbieraczy materiałów t e r e n o w y c h z obszarów, gdzie dostęp był u t r u d n i o n y przede w s z y s t k i m ze względów w o j s k o w y c h do I I w o j n y światowej (Formoza, W y s p y K u r y l s k i e , Korea, O k i n a w a i t e r y t o r i a i n n y c h wysp). Dużą przeszkodą dla pełniejszego poznania japońskich prac m a t e r i a ­ łowych było także i t o , że stosunkowo pokaźna ilość p u b l i k a c j i u k a ­ zywała się wyłącznie w języku japońskim. Co więcej, n a ogół również mało były znane drogi, na których kształtował się rozwój współczesnych n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych w J a p o n i i . Niejasny był zwłaszcza obraz f o r m o w a n i a się kierunków, japońskiej myśli badawczej j a k i p r o ­ ces wyodrębniania się d y s c y p l i n specjalistycznych zajmujących się czło­ w i e k i e m i jego kulturą . Udostępnienie w związku z Kongresem (mo9 9 Niezmiernie bogata literatura sposób sięga do p r o b l e m a t y k i kontekstach. Refleksje jowych znajdujemy europejska na zagadnieniom Dodajmy, dorobek że na temat rodzimej dzi obszernej bazie wybranym obok źródłowej. europejskich i japońskiego. W kulturze rodzimej. Dzennoske, kultury Historia idei w Japonii, japońskiej, n a k , że w bardzo piśmiennictwie ostatnie kultury wej. W amerykańskich rzeczą konieczną różny rozwo­ japońskiej od istnieje 1956 ( w y d . p r z e d w o j e n n e poświęconym studiom także pokaźny (np. p r a c a К. M. omawiających poznawania dróg jest uświadomić do się współ­ jed­ japońskiej Japonia, Popowa, historii się selekcji i poza Moskwa mechanizmy wiodących k o n c e p c j i n a u k i świato­ rozwojowych sobie, С u- najdawniejszych uzupełnione). W y d a j e zasady prac pracę Formowanie historii kultury są bibliografię. się szereg 7-tomową czasów Goro, naukowych poświęcone 1950 - 1960 ukazał d l a przykładu się w kręgu n a u k i japońskiej procesie najczęściej w dobrze opracowaną okresie Wymieńmy jest s z e r s z y c h uogólnień upowszechniania bardzo najrozmaitszych T o k i o 1957, oraz dwutomową pracę zbiorową Zarys Tokio n i e l i c z n y m i wyjątkami 1964) b r a k w w i współczesnych p r a c a c h Te 1911 г., T o k i o 1953 - 1955; następnie pracę C h a n i czesnych ją s p e c y f i k i tej k u l t u r y i j e j dróg i n a ogół z a o p a t r z o n e prac piśmiennictwa poświęconych amerykańska i ujmuje zarówno w d a w n i e j s z y c h pamiętnikach, powieściach i a r t y k u ­ łach p u b l i c y s t y c z n y c h , j a k i w d a w n i e j s z y c h opartych i k u l t u r y japońskiej japońskiej że japońskie myśli środowisko etnologicznej naukowe zapo­ znało się z p r a c a m i L a m a r c k a i L a p l a c e ' a już w początkach X I X w., z s y s t e m a m i zaś t e o r e t y c z n y m i A . C o m t e ' a i K. Darwina w osiemdziesiątych l a t a c h tegoż l e c i a . J e s t więc rzeczą zaskakującą, że s p o j r z e n i e niło cały rozdział fundamentem europejskiej nauk myśli przygotował g r u n t pod b a r d z o Kulturkreislehre. humanistycznej-społecznej i które o człowieku i jego k u l t u r z e , w J a p o n i i p r a w i e zaznaczyło. T r z e b a także uświadomić pejskiej D o środowiska sobie, j a k i mianowicie popularny japońskiego stu­ e w o l u c j o n i s t y c z n e , które w y p e ł ­ etnologii i najszerzej się się n i e dorobek n a u k i w japońskiej najwcześniej stało wcale euro­ kierunek utorowała �108 WITOLD DYNOWSKI bilizacja zasobów) o d p o w i e d n i c h materiałów i p u b l i k a c j i w języku angielskim pozwala obecnie znacznie głębiej wniknąć w dzieje e t n o l o g i i japońskiej. W n o w e j s y t u a c j i poznawczej udostępnione zostały n i e ­ małe zasoby materiałowe, zarówno naświetlające zalążki organizacyjne studiów o człowieku i jego k u l t u r z e , j a k i etapy oraz mechanizm sprzęgania się ze światowymi k i e r u n k a m i m e t o d o l o g i c z n y m i i względnie od niedawna ze z j a w i s k i e m n o w y m , narastaniem w różnych dziedzinach d o r o b k u własnego opartego na własnych założeniach metodologicznych. W dziejach J a p o n i i ostatnie tysiącpięćsetlecie przyjęto uważać za okres, w którym stopniowo i ostatecznie formował się zasadniczy zrąb japońskiej k u l t u r y n a r o d o w e j . N a przestrzeni tego okresu w w a r u n k a c h względnej izolacji w y s p i a r s k i e j szczególnie mocno, przenikając się n a ­ wzajem, stopiły się różnorodne składniki nawiązujące do etnogenezy japońskiej. Równocześnie rozbudowywał się i utrwalał bardzo specy­ f i c z n y system społeczno-gospodarczy, którego ostatnie o g n i w a jeszcze w X I X stuleciu były mocno dostrzegalne w japońskiej rzeczywistości historycznej. sobie drogę botaniki w wiedza europejska i innych nauk okresie przeszło (1639 - 1854). W R. dwóchsetletniej Boxer, bodźce grafia przez astronomii, matematyki, t e n n i e został całkowicie izolacji Japonii w z zamkniętego "obszaru Jan Companie kiem przyrodniczym silne dziedzinie od geografii, zahamowany wpływów europejskich z n a c z n i e zawężonym z a k r e s i e były one j e d n a k k o n t y n u o w a n e Holendrów działających (C. w stosowanych. Nurt in Japan, Haga i jego oddziaływaniem nauce europejskiej długi o k r e s rozwijała s w y c h faktorii na wyspie 1936). Z a i n t e r e s o w a n i a środowis­ n a człowieka znalazły n o w e i po złamaniu się w przez Dedzima barier bardzo izolacjonistycznych. J a p o n i i , podobnie zresztą jak w Geo­ innych k r a j a c h , w powiązaniu z i n n y m i d z i e d z i n a m i n a u k p r z y r o d n i c z y c h względnie h i s t o ­ rycznych. na Początkowo po wyjściu środowisko przyrodnicze niemieckiej. J a k o drogowskaz zujące w n a bezpośredni środowisku Ogromny, jeżeli wywarli Ritter, O s k a r Modern się związek zachowań jak i w nie zasadniczy, w p ł y w znakomici An geografów wpływem uczeni człowieka tej japońskich klasycznej Outline z zasobami materii na dalszy niemieccy — Peschel, F e r d y n a n d Richthofen Geographers. pod of Progress ustalenia rozwój znajdującymi G. W. japońskiej Aleksander G. zaś z dzieł H u m b o l d t a egzystencji i japońskich. W logieznej wana rozwoju działalności jako zwornik człowieka nauki wiedzy z i e m i , weszły o do pomiędzy ustaleniami K u l t u r k r e i s l e h r e . Związek ten na Humboldta i Rittera nauki japońskiej japoński, warunkach wiedzy etno­ sensie t r a k t o ­ a późniejszymi j e d e n z głównych kierunków gruncie С r o n e, podręczników n a rozwój F r y d e r y k a R a t z l a może być w p e w n y m zwłaszcza reprezentującymi ze szczególną wyrazistością. na niemieckiej geo­ Karol rozdziały 2, 3, 6, L o n ­ i R i t t e r a , dotyczące ogólnej oddziaływania sylwetka naukowa dyfuzjonistami, tzw. kręgu się Hegla. myśli Humboldt, i F r y d e r y k R a t z e l (C. in Geography, F. d y n 1951). W i e l e p r a c t y c h u c z o n y c h zostało przetłumaczonych n a język wyciągi filozofii w rachubę wchodziły w c z e s n e p r a c e I . K a n t a w s k a ­ przyrodniczym, graficznej z c i e n i a i z o l a c j i poglądy kształtowały etnologii, uwydatnia się �ETNOLOGIA JAPOŃSKA 109 Okres szczególnej i z o l a c j i J a p o n i i na w p ł y w y z zewnątrz przypada na w i e k X V I I i t r w a do połowy X I X w i e k u . Dopiero w y d a r z e n i a p o l i ­ tyczne, które się rozegrały n a przełomie pierwszej i d r u g i e j połowy ubiegłego stulecia na P a c y f i k u w rejonie w y s p Honsiu, K i u s i u , H o k k a i d o , doprowadziły p o d presją m a r y n a r k i w o j e n n e j Stanów Zjednoczonych A m e r y k i Północnej do o t w a r c i a portów japońskich dla h a n d l u z za­ granicą . W dziejach J a p o n i i drugą połowę X I X stulecia zazwyczaj c h a r a k t e r y z u j e się j a k o zawrotną karierę n a r o d u . Na temat r e w o ­ l u c y j n e j m o d e r n i z a c j i k l u c z o w y c h dziedzin przemysłu i gospodarki oraz życia społeczno-państwowego J a p o n i i pisano bardzo wiele, zarówno u schyłku X I X w i e k u , j a k i po m i l i t a r n y m zwycięstwie J a p o n i i nad Rosją. T e n sam temat z u w y p u k l e n i e m narastającej r o l i p o l i t y c z n e j J a p o n i i w układzie stosunków światowych p o d e j m o w a n y był z n i e ­ słabnącym napięciem zarówno w okresie międzywojennym, j a k i po klęsce J a p o n i i poniesionej w I I w o j n i e światowej. 10 W r e f l e k s j i na temat dróg r o z w o j o w y c h etnologii japońskiej oczy­ wiście będą nas interesować przede w s z y s t k i m te kwestie z k i e r o w a ­ nego, a nie żywiołowo przebiegającego procesu m o d e r n i z a c j i Japonii, które naświetlają l u b bezpośrednio wskazują n a powiązania z głównymi światowymi n u r t a m i nauk o człowieku i jego k u l t u r z e . Wszak podobnie j a k i w i n n y c h dziedzinach również i w n a u k a c h o człowieku i jego k u l t u r z e trzeba było się zdecydować, co należałoby wybrać z kręgu n a u k i europejskiej, a raczej, w j a k i etap r o z w o j u myśli etnologicznej należa­ łoby się włączyć, żeby móc od razu wejść w najbardziej w a r t k o toczący się n u r t życia i n t e l e k t u a l n e g o . Na t l e p r z e j m o w a n i a wzorów europejskich i częściowo amerykańskich jeszcze w d r u g i m dzisięcioleciu bieżącego stulecia w J a p o n i i przetrwał i był dość szeroko stosowany system ocen dla fabrycznej p r o d u k c j i zagranicznej. W ocenach t y c h brzmiała nie t y l k o aprobata i wyróżnienie w y s o k i e j jakości niektórych k a t e g o r i i wyrobów w y t w a r z a n y c h przez t e n czy i n n y k r a j , lecz również zapowiedź o r i e n t o w a n i a własnych zamierzeń wytwórczych w t y m właśnie k i e r u n k u . A więc n p . p r z e d m i o t e m najwyższej aprobaty i w z o r e m do naśladowa­ nia w k r e o w a n i u własnego przemysłu okrętowego i maszynowego był przemysł angielski, to samo dotyczy przemysłu włókienniczego; w dzie­ dzinie o p t y k i i c h e m i i , zwłaszcza lekarskiej i f a r b i a r s k i e j — przemysł P o d presją amerykańskich okrętów w o j e n n y c h k o m a n d o r M. C . P e r r y w i m i e ­ n i u Stanów Z j e d n o c z o n y c h A . P . w d n i u 31 m a r c a 1854 r. w K a n a g a w a podpisał z Japonią t r a k t a t „przyjaźni i p o k o j u " . N a m o c y tego układu d l a amerykańskiej floty o t w a r t e zostały p o r t y S i m o d a n a półwyspie I d z u i H a k o d a t e n a H o k a j d o . Jednocześnie U S A otrzymały w J a p o n i i p r a w a największego u p r z y w i l e j o w a n i a . W l a t a c h 1854 - 1868 d l a kontaktów z zagranicą o t w a r t o j e s z c z e p o r t y w J o k o ­ hamie, Kobe, O s a k a i Niigata. 10 �110 WITOLD DYNOWSKI niemiecki, p r o d u k c j i kapeluszy — przemysł włoski; kosmetyków i per­ f u m —• wytwórczość francuska i t d . Rodowód powyższego systemu ocen w y w o d z i się, rzecz prosta, z doświadczeń m o d e r n i z a c j i życia starej J a p o n i i w osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych latach minionego stulecia. Możemy więc śmiało postawić p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e w z o r y z kręgu myśli etnologieznej przyświecały modernizującej się humanistyce japońskiej w w y b o r z e k i e r u n k u , w którym w i n n a się kształtować etnologia rodzima. W świetle w y p o w i e d z i n a u k o w y c h na t e m a t m e c h a n i z m u postępowania p r z y budo­ w i e zrębów n o w e j J a p o n i i oraz ostatnio w związku z Kongresem u d o ­ stępnionymi materiałami i p u b l i k a c j a m i udzielenie odpowiedzi na t o p y t a ­ nie nie będzie nastręczać większych trudności. W p u n k c i e wyjściowym zainteresowań problematyką etnologiczną w J a p o n i i nie r e j e s t r u j e m y żadnych wstrząsów, które b y wskazywały na ścieranie się na t y m gruncie założeń teoretycznych. Chodzi przede w s z y s t k i m o reperkusje wywołane zwalczaniem myśli ewolucjonistycznej przez bardzo d y n a m i ­ czny k i e r u n e k występujący w naszej d y s c y p l i n i e pod nazwą szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j ( K u l t u r k r e i s l e h r e — teoria kręgów k u l t u r o w y c h ) . Etnologia japońska s t a r t u j e w. p e w n y m sensie z p u n k t u zerowego i od razu sprzęga się z rozpędzonym kołem myśli etnologieznej w p u n ­ kcie największej popularności t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h i założeń d y f u z j o n i s t y c z n y c h . A więc obraz jest jasny. Z chwilą g d y w m o d e r n i ­ zującym się życiu J a p o n i i nadeszła k o l e j na podjęcie studiów e t n o l o g i ­ cznych , w myśl przyjętych zasad wartościowania sięgnięto bez w a h a ­ nia, jeżeli nie po najlepszy, t o z całą pewnością o d przełamu X I X i X X stulecia do dwudziestych l a t bieżącego stulecia najpopularniejszy wzorzec metodologiczny. W p r a k t y c e wyrażało się to wysyłaniem na studia osób zainteresowanych przede w s z y s t k i m do Niemiec i A u s t r i i , p r o w a d z e n i e m prac badawczych na terenie J a p o n i i w g określonych założeń metodologicznych i nauczania n a u n i w e r s y t e t a c h wspierającego n W s t o s u n k u do d z i e d z i n p o k r e w n y c h : antropologii, a r c h e o l o g i i i językoznaw­ s t w a , z a i n t e r e s o w a n i a etnologiczne w J a p o n i i skrystalizowały się z p e w n y m opóź­ n i e n i e m . W 1884 r. p o w s t a j e T - w o A n t r o p o l o g i c z n e w T o k i o (dzisiejsze Japońskie T - w o A n t r o p o l o g i c z n e ) , ze s w o i m c z a s o p i s m e m „Zinruigaku Z a s s i " . P i e r w s z a k a ­ t e d r a antropologii w J a p o n i i została k r e o w a n a na Uniwersytecie Tokijskim w 1893 r. S t u d i a językoznawcze zapoczątkował w J a p o n i i a n g i e l s k i profesor В. H . C h a m b e r l a i n w 1886 r. O n też był p i e r w s z y m p r o f e s o r e m l i n g w i s t y k i n a u n i w e r s y t e c i e t o k i j s k i m i założycielem Japońskiego T o w a r z y s t w a Językoznawczego. R u c h n a p o l u a r c h e o l o g i i japońskiej zbiega się z powołaniem do życia w 1896 r. Japońskiego T - w a A r c h e o l o g i c z n e g o . I n s p i r a t o r e m studiów i badań a r c h e o l o g i c z ­ n y c h w J a p o n i i był A m e r y k a n i n S t e p h e n M o r s e działający w r a z ze s w o i m i u c z n i a ­ m i japońskimi. Początki o r g a n i z o w a n i a się etnologów japońskich występują n a t o ­ m i a s t dopiero w t r z y d z i e s t y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a . Z i n i c j a t y w y kilku 11 �ETNOLOGIA 111 JAPOŃSKA się na d o r o b k u Frobeniusa, A n k e r m a n a , Graebnera i zwłaszcza W i l h e l m a Schmidta . Wl obrazie modernizującej się J a p o n i i duże zainteresowanie n a u k o w e budziły i budzą nadal procesy dezintegracji k u l t u r y t r a d y c y j n e j i w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się składników starszych z n o w y m i . Zjawisko ostatnie jest bodajże najistotniejsze d l a c h a r a k t e r u narodowej k u l t u r y 12 młodych naukowców Circle". W nazwie japońskich zawiązuje się w 1928 r. zespół pod nazwą tego zespołu z a z n a c z o n e są p i e r w s z e litery dyscyplin „АРЕ (Antropo­ logia, P r e h i s t o r i a , E t n o l o g i a ) , p r z e d s t a w i c i e l e których p o s t a w i l i sobie z a c e l szeroko p o j m o w a n e s t u d i a o człowieku i jego k u l t u r z e . N a zrębie działalności A P E C i r c l e w 1934 r. powstało nazwą Japońskie „Minzokugaku wysiłki p o z n a w c z e T-wo Kenkyu". W Etnologiczne stosunkowo przedstawicieli wielu z własnym krótkim czasopismem pod zjednoczyło ono czasie d y s c y p l i n interesujących się kulturą i z a ­ chodzącymi w niej z m i a n a m i u ludów zamieszkujących S a c h a l i n , w y s p y Mikronezję, Instytut Formozę Entologiczny Oświaty. Niemal Okres i inne z siedzibą wojenny wszystkie i Azji. nauczanie cesarskim od w Tokio, mocne W podległy piętno n i m prace w 1943 r. Kurylskie, zostaje organizacyjnie n a działalności pod kierunkiem kreowany Ministerstwu tego prof. Instytutu. Masao hasłu możliwie s z y b k i e m u p o z n a n i u tokijskiego ośrodka etnologicznego J a p o n i i p r o w a d z o n e było w uniwersytecie Uniwersytet w wyspiarskie. naczelnemu Niezależnie etnologii w wycisnął prowadzone zostały podporządkowane ludów zespoły Taihoku na Formozie prace Oka kultury badawcze Instytucie Etnologicznym (obecnie Narodowy na Taiwański w T a i p e i ) . Placówka t a została powołana do życia w 1928 r. i służyła za centrum bardzo intensywnie prowadzonych W K o r e i działał ośrodek etnologiczny w e r s y t e c i e w K e i j o (obecnie U n i w e r s y t e t Hokkaido koncentrowały placówek naukowych się studia działało kierownictwem jego założyciela cowników instytucji tej od studiów k u l t u r y ludności p r z y Zakładzie Socjologii w Seulu). Przy muzeum nad Ainami. 1935 r. Kunio rekrutował Yamagita. się Równolegle Japońskie T-wo Bardzo głównie z etnologicznych Folklorystyczne nauczycieli i miłośników s w o j s z c z y z n y . Dzięki t e m u wej zostały duże zasoby zgromadzone na uniwersytecie do l i c z n y zespół prowincjonalnych Formozy. na Cesarskim U n i ­ pod współpra­ zwłaszcza w tej placówce szkół nauko­ materiałów do studiów n a d obrzędowością, w i e r z e n i a m i , literaturą i sztuką ludową. Ethnology in Japan, „Historical Review", T o k i o 1968, s. 1 - 3. 12 czaj N a przełomie X I X i X X s t u l e c i a szeroko angażowania zagranicznych jątkowych wypadkach instytutów badawczych Przemysł mocy wysoko i i administracja specjalistów specjalistów wykwalifikowani wyższych zakładów, państwowa i miejska z a g r a n i c z n y c h . Można 30 l a t w J a p o n i i został w program wysyłania w zasadzie w spojrzeniu rozwojowi doradcy zresztą prawie rozwiązany problem l a t a c h t r z y d z i e s t y c h bieżącego w Japonii ustał. T y l k o w więc przyjąć, japońskich n a s t u d i a do A u s t r i i i N i e m i e c świadczeniu i a p r o b a c i e rozpowszechniony prawie bywali zwy­ całkiem wy­ zapraszani bardzo krótki okres. już n i e korzystały z po­ że w kadr przeciągu niespełna narodowych. s t u l e c i a młodych Toteż etnologów musiał bazować się n a m o c n y m prze­ w y s o k i c h czynników państwowych, że s p e c j a l i z o w a n i e poznawczym z pozycji teorii do na Kulturkreislehre najlepiej się odpowiada japońskiej myśli etnologicznej. Z wiedeńskiej szkoły W . S c h m i d t a w y s z l i najwybitniejsi etnologowie japońscy: prof. M . O k a , I s h i d a , U n o i i n n i . in J a p a n , s. 10 - 11. Ethnology �112 WITOLD DYNOWSKI Japonii. Toteż spojrzenia badawcze h u m a n i s t y c z n y c h społecznych nauk, zwłaszcza po I I w o j n i e światowej, zmierzają właśnie w t y m k i e r u n k u . W problematyce i tematyce rozbudowanej po I I w o j n i e światowej dość wyraźnie zarysowuje się sfera zainteresowań socjologicznych i a n t r o p o ­ l o g i i społecznej. Z n a t u r y rzeczy zainteresowania te skupiają się głównie wokół wyników krzyżowania się d a w n y c h i n s t y t u c j i społecznych z n o ­ w y m i j a k i na procesie f o r m o w a n i a się współczesnego światopoglądu, gdzie względnie niedawno m i n i o n a przeszłość sprzęga się mocno z róż­ n y m i fazami modernizującej się i zmodernizowanej J a p o n i i . Jednakże do naszych celów, to jest do krótkiej c h a r a k t e r y s t k i procesu f o r m o w a n i a się japońskiej myśli etnologieznej, szczególnie pożyteczne jest zapoznanie się z w y n i k a m i studiów etnologiczych n a d kulturą materialną. W pracy poświęconej r e l a c j i wytworów i f o r m t r a d y c y j n y c h do zapożyczeń występujących w zmieszaniu w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d n o ­ ści m i e j s k i e j S. A . A r u t i u n o w zauważa, że mało prawdopodobne jest, żeby ktoś zakwestionował słuszność podziału i zaszeregowania p r a w i e w s z y s t k i c h wytworów występujących w e współczesnym życiu m i e j s k i m J a p o n i i , a m i a n o w i c i e w pomieszczeniach m i e s z k a l n y c h , sprzętach, urzą­ dzeniu wnętrza, odzieży, wyżywieniu i t d . do jednej z dwóch zasadniczych g r u p . Do pierwszej g r u p y — zachodniej (po j a p o n s k u sejiesiki, w skrócie sej) l u b do g r u p y d r u g i e j — rodzimej japońskiej (po j a p o n s k u wąsiki, w skrócie wa). W większej ilości wypadków Japończycy bez trudności potrafią określić, czy d a n y wytwór należy do g r u p y sej czy wa. Jednakże wytwór, który w zasadzie może być całkowicie sej, w rzeczywistości często łączy w sobie również jakieś elementy wa. D o d a j m y , że pod t y m r o z u m i e się nie to, że n p . w h o t e l u wa są zainsta­ lowane telefony czy telewizory, gdyż j a k zauważa autor postęp t e c h n i ­ czny n i e rtależy do t e j czy i n n e j g r u p y etnicznej. Natomiast w przemie­ szaniu elementów wa i sej decydują inne połączenia, n p . w h o t e l u sej mogą być zainstalowane w a n n y wa w s w y m t y p i e całkowicie japońskie l u b o d w r o t n i e . I n n y z k o l e i przykład przemieszania elementów wa i sej zaczerpnięty z dziedziny odzieży: odzież z g r u p y wa w y k o n a n a z t k a n i n y sej (welur, k o r o n k a itp.) względnie n a w e t i z t k a n i n y wa, lecz z dodat­ k i e m sej — n p . g u z i k i . 1 3 1 4 Japoński r o d z i m y zwyczaj siedzenia nie uwzględnia posiłkowania się j a k i m k o l w i e k sprzętem specjalnym, po p r o s t u siada się n a m a t e r a c u (dzabuton), rozesłanym na podłodze, podkurczając bądź krzyżując nogi. 13 S. A . matierialnoj Arutiunow, kulturie z. 5, s. 64. 14 Ibidem, s. 66. Tradicionnoje japonskogo goroda, i zaimstwowannoje „Sowietskaja w sowriemiennoj Etnografia", M o s k w a 1964, �ETNOLOGIA JAPONSKA 113 Ostatnio jednak rozpowszechnił się zwyczaj siadania na f o t e l u z podłok i e t n i k a m i , oparciem i płaskim siedzeniem w t y p i e sej, lecz bez nóżek. Takie „siedzisko" stawia się w p r o s t na rozesłanej macie (tadami) i siedzi się podobnie, j a k na rozesłanym materacu krzyżując l u b podkurczając nogi. Biorąc rzecz od s t r o n y podobieństwa, w y t w ó r t e n b l i s k i jest sej, n i e m n i e j poprzez odpowiednią modyfikację może występować t y l k o w e wnętrzu wa. Co więcej korzysta się z niego w sposób odpowiadający zwyczajowi wa . 15 Te i wiele i n n y c h przykładów przytoczonych przez autora, w y b i t n e g o znawcę procesu modernizującej się Japonii, wzbogacają nas o dodatkową umiejętność o d c z y t y w a n i a zachodzących t a m zmian. Otóż, w m o d e l u r o z w o j o w y m etnologii japońskiej również r e j e s t r u j e m y występowanie w r e l a c j i wzajemnego p r z e n i k a n i a się elementów, które dadzą się o d ­ nieść do g r u p y sej l u b wa. J a k już wspomniałem w fazie początkowej japońska i n i c j a t y w a n a ­ u k o w a w dziedzinie e t n o l o g i i wyraża się wyłącznie w w y b o r z e w z o r u postępowania poznawczego (wybór padł n a jeden z głównych kierunków w etnologii — K u l t u r k r e i s l e h r e ) i w o p a n o w a n i u jego metodologii n a studiach głównie poza g r a n i c a m i k r a j u , przede w s z y s t k i m w ośrodkach niemieckiej myśli etnologicznej. W przeciwieństwie do studiów języko­ znawczych i archeologicznych, które zostały zapoczątkowane na gruncie japońskim przez obcokrajowców, n a u k o w y r u c h antropologiczny i etno­ logiczny podjęli n a u k o w c y japońscy sami. N i e zmienia to wszakże istoty s p r a w y . Również b o w i e m i w t y m w y p a d k u , w momencie organizowania p i e r w s z y c h etnograficznych warsztatów p r a c y n a u k o w e j , r e j e s t r u j e m y w n i c h występowanie t y l k o t y c h elementów, które w myśl podjętej zasady zaszeregowania będzie można odnieść wyłącznie do g r u p y sej. W niedługim j e d n a k czasie sytuacja zmienia się i ulega t y p o w e j dla stosunków japońskich m o d y f i k a c j i . W k o n k r e t n y m w y p a d k u poprzez wprowadzenie do badań p r o b l e m a t y k i i t e m a t y k i japońskiej, głównie dotyczącej entogenezy Japończyków w entologicznych warsztatach pracy n a u k o w e j torują sobie drogę elementy dające się odnieść również i do g r u p y wa. Do g r u p y ад skłonni jesteśmy też zaszeregować wszelkie próby krzyżowania różnych spojrzeń poznawczych. D o t y c z y to zarówno prób łączenia p o k r e w n y c h k a t e g o r i i teoretycznych, n p . t e o r i i kręgów k u l ­ t u r o w y c h W . S c h m i d t a z k o n c e p c j a m i d y f u z j o n i s t y c z n y m i przede wszyst­ k i m Riversa, j a k i powiązań w jedną całość o d m i e n n y c h założeń n a ­ u k o w y c h , n p . t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h z k i e r u n k i e m socjologicznym 15 Ibidem, 8 — Etnografia s. 68. P o l s k a , t. X I V z. 1 �114 WITOLD DYNOWSKI D u r k h e i m a czy też r e l i g i o z n a w c z y m M a r r e t a . Toteż jakikolwiek w t y c h i i n n y c h koncepcjach japońskich w y k o r z y s t y w a n o Składniki należące do k u l t u r y umysłowej Zachodu i częściowo A m e r y k i , n i e m n i e j ze względu na bardzo specyficzne — p o w i e d z m y — t y p o w o japońskie sposoby i c h łączenia w postępowaniu n a u k o w y m można je, na s k u t e k t y c h właści­ wości, wiązać z wartościami określonymi j a k o wa. 16 N i e wszystkie jednak koncepcje japońskich erudytów cieszyły się jednakową przydatnością naukową. T y l k o niektóre z n i c h przetrwały próbę rodzimej k r y t y k i . D o rzędu t y c h ostatnich należą prace M . O k i , które dla pewnego odłamu etnologów japońskich były i pozostały nadal drogowskazem n a u k o w y m . Toteż j a k k o l w i e k t e n czołowy przedstawiciel etnologii japońskiej od k i l k u n a s t u l a t znacznie poszerzył zakres swoich zainteresowań, przechodząc o d t e m a t y k i japońskiej do zagadnień, które dałyby się zamknąć w ogólnym haśle co dzieli, a co łączy kulturę różnych ludów i zbliżył w s w y c h studiach do stanowiska teoretycznego H . Baumana, A . Jensena oraz i n n y c h przedstawicieli zmodernizowanego k i e r u n k u szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , n i e m n i e j pozostawił on l i c z n y zastęp następców, którzy z pozycji jego d a w n y c h zainteresowań k o n ­ tynuują rozpoczęte dzieło badań n a d etnogenezą Japończyków. Co p r z y t y m jest bardzo znamienne, że jego myśli inspirujące zostały o p u b l i k o w a n e t y l k o częściowo. M a m n a myśli jego n i e opublikowaną pracę doktorską napisaną w W i e d n i u , n i e m n i e j szeroko znaną p t . Kulturschichten in Alt-Japan (1934) luib p t , Strada in Ancient Japan . u D l a przykładu p r z y t a c z a m zaczerpnięty z niej schemat u w a r s t w i e ­ nia k u l t u r , które zdaniem M . O k i , a także później i i n n y c h , złożyły się na odległą przeszłość etniczną Japonii. 1. K w a z i — melanezyjski zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y l i n e ­ arne z t a j n y m i związkami, i uprawą b u l w ) . 2. A u s t r o a z j a t y c k i zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y linearne z górską, suchą uprawą ryżu). 3. T u n g u s k i zespół łowiecki (społeczeństwo p a t r y l i n e a r n e z syste­ m e m o r g a n i z a c y j n y m xala, u p r a w a zbóż bez zastosowania irygacji). 4. A u s t r o n e z y j s k i zespół r y b a c k i (społeczeństwo z dominującą rolą mężczyzn — male-centric society, k l a s a m i w i e k u i mokrą uprawą ryżu). 5. Zespół najeźdźców ałtajskich ( p a t r i a r c h a t z organizacją t y p u udi). , N a g r u n c i e etnologii japońskiej była t o pierwsza próba zastosowania określonej t e o r i i d l a ustaleń dotyczących głębokiej p e r s p e k t y w y h i s t o 16 E . U n o, The Religious W rites tym samym Minzoku, 17 ethnology and ceremonies k i e r u n k u zmierzają T o k i o 1942, i i n n e . Ethnology of in Japan, s. 9. religion, concerning prace Tokio 1929; o r a z rice-planting jego u c z n i a in praca Malaysia, materiałowa T o k i o 1940. J . T a ñ a s e - Fuisippin no �ETNOLOGIA 115 JAPONSKA r y c z n e j . Różni się ona zasadniczo od ujęć f o l k l o r y s t y c z n e j szkoły J a n a g i t y interpretującej proces z m i a n współczesno-historycznych poprzez analizę żywych obrzędów i obyczajów. K i e r u n e k studiów n a d etnogenezą w oparciu o teorię kręgów k u l t u r o w y c h , zapoczątkowany przez M . Okę nawet po I I w o j n i e światowej, k i e d y załamuje się i zmienia d a w n y n u r t myśli etnologieznej, nadal reprezentowany jest dość licznie. W t y m zakresie szczególnie a k t y w n i e p r a c u j e Obayashi i Yamada. D o grona uczniów M . O k i należy także N a n i i o E g a m i , on jest również n a ­ czelnym rzecznikiem poglądu, że jedna z w a r s t w d a w n e j k u l t u r y j a ­ pońskiej została u f o r m o w a n a pod wpływem k o n n y c h najeźdźców, n a ­ leżących do ałtajskiej r o d z i n y językowej. Inną czołową postacią k i e ­ r u n k u K u l t u r k r e i s l e h r e jest Iszida. Studiując f o l k l o r japoński p r z y ­ czynił się on poważnie do poszerzenia popularności t e j szkoły i j e j założeń teoretycznych j a k o i n s t r u m e n t u poznawczego dawno m i n i o n e j przeszłości historycznej k r a j u . 1 8 Rozpatrzmy jeszcze jedną sytuację, w której rozróżnianie elementów sej i wa rzuca dodatkowe światło na specyfikę rozwojową e t n o l o g i i japońskiej. B e z w a r u n k o w a k a p i t u l a c j a J a p o n i i w I I w o j n i e światowej spowodowała całkowite załamanie się dawnej s t r u k t u r y życia państwo­ wego i stworzyła konieczność w p r o w a d z e n i a daleko idącej r e o r g a n i ­ zacji. Rzecz prosta, że również i n a u k i humanistyczne, społeczne po­ dzieliły t e n sam los. W; przeciągu dłuższego czasu, podczas którego reorganizowano studia u n i w e r s y t e c k i e , wyższe zakłady n a u k o w e były nieczynne, zawiesiły też swą działalność t o w a r z y s t w a n a u k o w e i i c h w y d a w n i c t w a . U n i w e r s y t e t y na Formozie, w K o r e i i na O k i n a w i e w w y ­ n i k u k o r e k t u r t e r y t o r i a l n y c h i wprowadzenia zarządu wojskowego s t r a ­ ciły swój związek z nauką japońską. Co zaś najważniejsze, że w s y t u a c j i powojennej n a g r u n t japońskiej etnologii został przeszczepiony n o w y k i e r u n e k badawczy, którego przedstawiciele w krótkim czasie przejęli przewodzenie naukowe, wyraźnie otwierając n o w y rozdział w dziejach tej d y s c y p l i n y . A oto w skrócie bieg wydarzeń. W 1946 r . w składzie C i v i l I n f o r m a t i o n a n d E d u c a t i o n Section of the O c c u p y i n g Force działał dość l i c z n y zespół antropologów a m e r y ­ kańskich. Z r a m i e n i a t e j Sekcji studia terenowe n a d społecznością wiejską p r o w a d z i l i : Passin, Pelzel, B e n n e t t i I s k i n o . Z a t r u d n i a l i o n i p r z y a n k i e t o w a n i u , w y w i a d a c h i z b i e r a n i u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , paręset etnografów japońskich (młodsza generacja), pozostających bez zajęcia po u t r a c i e warsztatów p r a c y n a u k o w e j n a u n i w e r s y t e t a c h w S e u l u , 18 N. E g a m i , Japanese wa state, E . I s h i d a, people, The Horse-riding people's conquest T o k i o 1967. T e j s a m e j p r o b l e m a t y c e T o k i o 1958. M. Oka, N. Egami, I. of Japan: formation poświęcona jest p r a c a Y a w a t a, The origin of of the zbioro­ Japanese �116 WITOLD DYNOWSKI Formozie oraz po pozbawieniu i c h możności prowadzenia p r a c y t e r e ­ nowej na w y s p a c h K u r y l s k i c h , Formozie, w Mandżurii, na wyspach Oceanii i Indonezji. Jednocześnie zapoznano młodszą generację etnologów japońskich z bardzo obfitą i różnorodną literaturą amerykańską z zakresu antropologii społecznej, a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j , studiówi n a d osobo­ wością, analizą strukturalną, zwłaszcza r o d z i n y i j e j przeobrażeń współczesnych, a nade wszystko z problematyką etnopsychologii i f o r ­ m o w a n i e m się wzorców k u l t u r o w y c h . 19 D l a etnologii japońskiej Okresu powojennego ukazanie się p r a c y R u t h Benedict The Chrysanthemum and the Sword, było w y d a r z e n i e m n i e z m i e r n i e ważnym . Sami Japończycy podkreślają, że zostali zasko­ czeni f a k t e m , że a u t o r k a n i g d y nie była w J a p o n i i i że posługując się o d p o w i e d n i m sposobem postępowania poznawczego jednocześnie mogła bardzo w n i k l i w i e sięgnąć węzłowej p r o b l e m a t y k i dotyczącej „charakteru narodowego" Japończyków. Toteż p o m i m o p e w n y c h błędów rzeczowych i n i e wyczerpującej znajomości faktów h i s t o r y c z n y c h praca R. Benedict o d r a z u znalazła się w c e n t r u m u w a g i japońskiego świata i n t e l e k t u a l n e ­ go. J e j b r a k i nie mogły przyćmić j e j znaczenia inspirującego. 20 W rozwijającej się s y t u a c j i bez t r u d u da się zauważyć mechanizm działania elementów sej na rodzimą inwencję naukową i powstawanie elementów wa. W bezpośrednim związku z książką R. Benedict oraz szybko przenikającymi prądami amerykańskiej etnopsychologii narastają także prace naukowców japońskich. Podobnie j a k przed czterdziestu l a t y z założeniami t e o r e t y c z n y m i K u l t u r k r e i s l e h r e , t a k i ostatnio powstają liczne próby rozwinięcia etnopsychologii japońskiej. Wyczerpującą b i b l i o ­ grafię t y c h prac podaje T . Y a m o t o . Jednocześnie czołowy t e n uczony w obszernym a r t y k u l e o m a w i a także metodykę prac i cele p r a k t y c z n e etnopsychologów japońskich. W jego warsztacie n a u k o w y m powstała też próba ujęcia w 17 p u n k t a c h , p o d s t a w o w y c h cech „charakteru n a r o d o w e ­ g o " Japończyków. 21 z I n n a z k o l e i g r u p a badaczy p o d k i e r o w n i c t w e m Esimoto i U s i d z i m y u n i w e r s y t e t u w K i u s i u współpracując z n i e m i e c k i m i , a n g i e l s k i m i 19 Ethnology 20 R. B e n e d i c t , ta w in Japan, tłumaczeniu s. 4 - 6. The Chrysanthemum japońskim ukazała się w and the Sword, N. Y o r k 1949 r. i stała się w 1947. P r a c a krótkim czasie „bestsellerem". 21 T. R u c h па Y a m a m o to, C r o s s - C u l t u r a l U n d e r s t a n d i n g , N . Y o r k — L o n d o n 1964. p o l u studiów japońskiego „charakteru narodowego" podtrzymywany jest także p r z e z p r a c e etnopsychologów amerykańskich i e u r o p e j s k i c h , np. G . G o r e r, Japanese chołogii National Character, w Japonii (Problemy 1968, s. 237 - 249. L o n d y n 1957; S . etnografii I. i etniczeskoj К o r o 1 e w, istorii Izuczienie narodów Azii), etnopsiMoskwa �ETNOLOGIA 117 JAPONSKA i f r a n c u s k i m i kolegami podjęła studia porównawcze nad f o r m o w a n i e m się osobowości w J a p o n i i i w Europie. Nie t u miejsce na bardziej wyczerpującą relację o r o z w o j u prac badawczych n a d „narodowym c h a r a k t e r e m " Japończyków. Trzeba j e d ­ nak wspomnieć, że w t e n k i e r u n e k , obejmujący coraz szersze kręgi badaczy, włączyli się także p s y c h i a t r z y . Pod k i e r o w n i c t w e m Cuneo M a r a m i t s u profesora p s y c h i a t r i i n a u n i w e r s y t e c i e w Nagoi pracuje zespół 34-osobowy, złożony z psychiatrów, etnologów, socjologów i psycholo­ gów n a d szerokim zakresem zagadnień „stosunków l u d z k i c h " . W w y n i k u w i e l o l e t n i c h prac t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w l i c z n y c h ośrodkach m i e j s k i c h , we wsiach górskich i r y b a c k i c h zebrano bardzo o b f i t y materiał dotyczący społecznej i etnicznej s t r a t y f i k a c j i ludności, który jest systematycznie o p r a c o w y w a n y i p u b l i k o w a n y . I n n y z k o l e i przykład działalności n a u k o w e j psychiatrów w dziedzinie etnopsychoiogii, zaczerpnięty z doświadczeń k l i n i c z n y c h , jest w y m o w n y m świadectwem szerokiej popularności nowej p r o b l e m a t y k i i prób swoistego, japońskiego podejścia do n i e j (wa). Prof. D o i , p s y c h i a t r a szpitala św. Łukasza w Tokio, studiując zacho­ w a n i e pacjentów japońskich i amerykańskich w odniesieniu do własnych rodzin, dochodzi do w n i o s k u , że japońskie życie rodzinne f u n k c j o n u j e na o d m i e n n y c h zasadach bardziej zhierarchizowanej i z i n s t y t u c j o n a l i z o ­ w a n e j spoistości, jest więc ono m n i e j labilně niż w rodzinie amerykań­ skiej. Dalszy wniosek D o i p r o w a d z i w k i e r u n k u wyższego uogólnienia, że jest to objawi występujący powszechnie w całej Japonii, że jest to japońska cecha „charakteru narodowego" (wa). Szczególnie wysoko liczebnie da się szacować udział japońskich etno­ logów w badaniach t e r e n o w y c h w k r a j u i poza jego g r a n i c a m i , p r o w a ­ dzonych z pozycji poznawczych a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r o w e j . Podjęto też p o d t y m kątem pomyślane cenne próby r e i n t e r p r e t a c j i p r z e d w o j e n n y c h i z czasów w o j n y materiałów, pochodzących z C h i n , Mandżurii, W y s p K u r y l s k i c h , Sachalinu, K o r e i , M o n g o l i i , Formozy, M e l a n e z j i i południowo-wschodniej A z j i . 2 2 22 Rozwój zbliżył popularyzacja ilości zainteresowań tradycyjną etnologią założeń publikacji, etnopsychologicznych japońską antropologii które do badań kulturowej na gruncie japońskim w uległa po bardzo nad znacznym stopniu współczesnością. Również p r z y s p i e s z e n i u dzięki raz pierwszy zwracały dużej uwagę n a w y n i k i badań n a d osobowością, studiów p s y c h o a n a l i t y c z n y c h i n a d m e c h a n i z ­ mami przekazu i informacji. Z nurtem n a d społecznością wiejską. W y m i e r n e t y m wiążą się także początki studiów w y n i k i tego zbliżenia dają się między i n n y ­ m i zauważyć w e wzroście k a t e d r socjologii n a u n i w e r s y t e t a c h japońskich i w szych próbach Etnologicznego daniami podejmowania z T-wem nad Ainami. Z wspólnych Antropologicznym tych podstaw badań. Współpraca Japońskiego została zapoczątkowana zrobiono też pierwszy w krok pierw­ T-wa 1951 r. b a ­ w kierunku �118 WITOLD DYNOWSKI I n t e n s y w n e badania n a d współczesną wsią japońską w p e w n y m sensie mogą być i n t e r p r e t o w a n e jako wyrównanie d e f i c y t u , zaistniałego w dzie­ jach etnologii japońskiej. Pierwsze b o w i e m studia n a d społecznością wiejską w J a p o n i i podjął E i t a r o S u z u k i dopiero w 1940 r o k u . Wyszedł o n ze szkoły amerykańskiego antropologa Embree. Za jego też sugestią powstała pierwsza praca S u z u k i Suye Mura (1933), poświęcona analizie różnych ugrupowań społecznych w J a p o n i i i stosunków występujących w społeczności w i e j s k i e j . Praca t a stała się k l a s y c z n y m w z o r e m ujęć późniejszych i znaczenie t o zachowała po dzień d z i s i e j s z y . Śladami S u z u k i poszli A r i g a , O i k a w a , K i t a n o , Takeuszi i w i e l u i n n y c h . Szcze­ gółowy przegląd prac badawczych p r o w a d z o n y c h n a d więzią lokalną w J a p o n i i z omówieniem m e t o d i wyników o p u b l i k o w a l i S h i m a z a k i i S u m i y a . Równolegle do badań n a d więzią społeczną podjęto badania n a d w z o r c a m i s t r u k t u r społeczności w i e j s k i c h i n a d i c h zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m . Szczególną pomysłowością w krzyżowaniu spojrzeń poz­ nawczych w t e j dziedzinie wyróżniają się prace F a k u t a k e i Gamo (wa) . 23 24 25 Osobno też należy wymienić k i e r u n e k badań g r u p a m i pokrewieństwa i s y s t e m a m i zawierania Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że większa część podejmujących tę tematykę badawczą p r z y j m u j e integracji 9 nauk towarzystw o człowieku naukowych przez założenie (etnologiczne, giczne, p s y c h o l o g i c z n e , geograficzne, Rozwój badań terenowych społecznej (m. i n . p o z a t z w . „Ligi", antropologiczne, w której połączyło folklorystyczne, głównymi także dydaktykę. wykłady w W 1968 r. na z a k r e s i e antropologii uniwersytetami Badań H u m a n i s t y c z n y c h , I n s t . K u l t u r y Japońskiej w: i wielu jest między i n n y m i także z n a c z n y w z r o s t W udział n a różnych 1968 r. t o w a r z y s t w o jeszcze to liczyło p o n a d liczniejszy Inst. Archeologiczny przeszło kulturowej Inst. Orientalnym, Inst. i n n y c h zakładach nau­ k o w y c h ) . M i a r ą popularności zainteresowań, poszerzoną problematyką nego i i c h a k t y w n y się socjolo­ lingwistyczne, archeologiczne i religioznawcze). uaktywnił 60 wyższych u c z e l n i a c h p r o w a d z o n o i n a d rodziną japońską, związków małżeńskich. etnologów japońskich za p u n k t wyjścia r e i n - etnologiczną członków Japońskiego T - w a E t n o l o g i c z - odcinkach pracy naukowej 800 członków, podczas w t y m czasie tej i n s t y t u c j i . g d y do wykazywał niedawna 500 członków. Działalność naukową b. l i c z n e j k a d r y etnologów japońskich c e c h u j e n a ogół wąska s p e c j a l i z a c j a i dążność do w y d z i e l e n i a t e m a t y k i b a d a w c z e j . dowisku etnologów japońskich c o r a z częściej indywidualnych naukowej O s t a t n i o j e d n a k w śro­ się p r o b l e m dostosowania do s z e r s z y c h uogólnień. Późniejsze p r a c e C . S u z u k i ukazały się pod tytułami: Principles 2 3 nese warsztatów p r a c y dyskutuje rural Korean sociology, rural T o k i o 1940, i The „kei" community, and the „pumashi" „Japanese J o u r n a l of E t h n o l o g y " of association Japa­ in the (Minzokugaku-kenkyu), z. 27, T o k i o 1963, s. 552 - 558. 24 M. S h i m a z a k i , bibliography and some Studies of interpretations, village community: „Sonraku their mutual S h a k a i Kenkyükai", relation T o k i o 1959, s. 105 - 163. 2 5 M. Gamo, Кг/саг Island, its village structure g a k k a i R e n g o " , T o k i o 1959, s. 302 - 326, o r a z i n n e . and kinship system, „Куй- �ETNOLOGIA 119 JAPOŃSKA terpretację f u n k c j o n o w a n i a d a w n y c h i n s t y t u c j i życia rodzinnego. P r z e ­ glądu studiów d o k o n a l i A r i g a i M u n a t a k e publikując odpowiednio skomentowaną bibliografię . W t y m miejscu nasuwa się uwaga, że o d k i l k u n a s t u l a t , k i e d y w m o d e l u powojennej J a p o n i i wyraźniej i p e w n i e j zaczynają się rysować nowe d r o g i r o z w o j o w e życia państwowego również i w etnologii japońskiej powstają, p e w n e prądy, które świadczyłyby o odzyskaniu większej i n i c j a t y w y n a u k o w e j . Powracają n a w a r s z t a t y prac badawczych t e m a t y etnogenezy, nabierają rozpędu s t u d i a n a d japońskim etnosem, coraz częściej r e j e s t r u j e m y próby kojarzenia w y n i ­ ków prac p r z e d w o j e n n y c h z p o w o j e n n y m i ; co zaś najważniejsze etnologia japońska odzyskuje u t r a c o n y rozmach w p r o w a d z e n i u prac t e r e n o w y c h poza g r a n i c a m i k r a j u . Tracąc możliwości prowadzenia prac t e r e n o w y c h n a j e d n y c h obszarach etnologowie japońscy, po w o j n i e kierują się na i n n e i t u najczęściej krzyżują swą działalność z działal­ nością przedstawicieli europejskich l u b amerykańskich środowisk n a u ­ kowych. 26 2 7 Charakterystyczną cechą japońskiej działalności etnograficznej jest dążenie do dysponowania w i e l k i m i zasobami źródeł. T y m się tłumaczy zatrudnianie bardzo dużej k a d r y pracowników n a u k o w y c h p r z y pracach t e r e n o w y c h . Orientując się na podistawie o p u b l i k o w a n y c h d a n y c h nie popełnimy przesady, jeżeli kadrę tę będziemy szacowali z grubsza n a 450 - 500 osób, pracujących w, k r a j u i poza jego g r a n i c a m i . M a m y więc wszelkie p o d s t a w y żeby postawić pytanie, czy liczne zespoły pracujące poza g r a n i c a m i k r a j u , prowadząc bardzo kosztowne i nie łatwe do zrea­ l i z o w a n i a ze względu na formalności i przepisy d l a obcokrajowców, badania terenowe są prowadzone według jednego centralnego p l a n u , czy też w rachubę wchodzą i n n e zasady postępowania i jakie? Otóż opierając się na materiałach japońskich możemy wnosić, że t y l k o w bardzo n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h dadzą się ustalić p r z e j a w y świadczące o decydującej r o l i i n i c j a t y w y p r y w a t n e j . Jest rzeczą wręcz zaskakującą, że badaniom japońskim n p . w A f r y c e utorowała drogę i n i c j a t y w a g r u p y studentów, którzy m i e l i możność zapoznania się z założeniami i m e t o ­ d a m i p r a c y terenowej szkoły f u n k c j o n a l n e j B . Malinowskiego i R a d c l i f f e - B r o w n a . W y p a d swój do A f r y k i t r a k t o w a l i o n i początkowo jako pewnego rodzaju protest przeciwko s t a n o w i rzeczy panującemu w etno­ l o g i i japońskiej. W i e m y , że na t y m gruncie n i e m a l wszechwładnie 28 . 26 K. Ariga A Study of the T o k i o 1943; S . M u n a t a k e , Recent the cultural fields of ethnology and Japanese studies family system on Japanese anthropology, and village ,,Annual tenant Reports C o m m u n i t y S t u d i e s " , z. 6: 1959, T o k i o . 27 Ethnology 28 Ibidem, in Japan, s. 77 - 88. system, communities , . H i s t o r i c a l R e v i e w " , T o k i o 1968, s. 8 - 94. of in Village �120 WITOLD DYNOWSKI ugruntowały się założenia K u l t u r k r e i s l e h r e , ostatnio zaś zupełnie wyraź­ nie założenia t e podzieliły się wpływami ze szkołami amerykańskimi, otwierając drogę do narastania różnorodnych Skrzyżowań elementów sej i wa. W y n i k i działalności g r u p y japońskiej w A f r y c e mają sens d w o j a k i . Z jednej s t r o n y ogłaszając d r u k i e m r e z u l t a t y swojej pracy na terenie A f r y k i Czarnej wprowadzała i n t e l e k t u a l n e środowisko japońskie poprzez tematykę szczegółową do całokształtu spraw współcześnie f o r ­ mującej się rzeczywistości afrykańskiej. Z d r u g i e j zaś dzięki t e m u szczu­ plejsze grono specjalistów-etnologów mogło zapoznać się dodatkowo z postępowaniem poznawczym i m e t o d a m i p r a c y terenowej k i e r u n k u funkcjonalistycznego, dotychczas nie spopularyzowanego n a gruncie n a u k i japońskiej. Badania a f r y k a n i s t y c z n e w bardzo krótkim czasie stały się w japońskiej etnologii najmłodszą, lecz szybko rozwijającą się dziedziną zainteresowań. Obecnie n a kontynencie afrykańskim pracuje około pięćdziesięciu japońskich etnologów, w y d e l e g o w a n y c h przez różne i n s t y t u c j e naukowe, w t y m specjalna ekspedycja u n i w e r s y t e t u w K i o t o . 29 Całkiem inaczej w y p a d n i e spojrzeć na badania prowadzone przez japońskich etnologów n a terenie Oceanii. Do końca I I w o j n y światowej Japonia występuje jako państwo sprawujące p o w i e r n i c t w o n a d M i k r o ­ nezją. A więc w przeciągu d w u d z i e s t u k i l k u l a t , licząc o d końca I w o j n y światowej, etnologowie japońscy m o g l i bez żadnych ograniczeń p r o w a ­ dzić w t y m r e j o n i e badania terenowe. Rejestr badań rozpoczyna się j e d n a k wcześniej, począwszy b o w i e m od 1884 do 1890 r o k u na M i k r o ­ nezji pracują Inone i S u z u k i . W l a t a c h następnych zostaje o p u b l i k o w a n y c h szereg prac z tego r e j o n u . Pełny rozwój japońskich prac na M i k r o n e z j i p r z y p a d a j e d n a k na okres międzywojenny. Są to prace n a d organiza­ cją społeczną, i n s t y t u c j a m i społecznymi, religią i kulturą materialną. Uwagę p r z y k u w a szczególnie r a p o r t I m a n i s z i , k i e r o w n i k a w y p r a w y u n i w e r s y t e t u w K i o t o (1944 r . ) . 3 0 Po d r u g i e j w o j n i e światowej prace etnologów japońskich na M i k r o ­ n e z j i zostają przerwane p r z y m u s o w o . Okoliczność t a staje się hasłem do podjęcia prac t e r e n o w y c h na Polinezji. N a w y s p a c h Tonga i n a 29 W 1957 r. U n i w e r s y t e t ekspedycję działalność tej e k s p e d y c j i szerzyła terenowe zakres Kyoto swych T. University (Minzokugaku-kenkyu), 30 1944. K. zainteresowań, Umesao, Africa Y m a n i s h i , d l a studiów p r i m a t o l o g i c z n y c h . W pod k i e r o w n i c t w e m s t u d i a etnologiczne. uczestników w K i o t o wysiał n a k o n t y n e n t afrykański dość liczną znaną pod skrótem K U A S E prof. K i u j i badawczego także W y n i k i p a r o l e t n i c h p r a c zostały o p u b l i k o w a n e przez M. Scientific włączając 1963 r. Y m a n i s h i znacznie po­ Tomikawa, Expedition, do p r o g r a m u w The „Japanese intermediate Journal of report of Ethnology" t. 31, T o k i o 1966, s. 60 - 74. Ecological study of Panape Island (Shoko-shion), Tokio �ETNOLOGIA 121 JAPONSKA zachodniej Samoa z r a m i e n i a u n i w e r s y t e t u w Osaka w latach 1960 - 1965 pracuje d r Sugimato nad w z o r a m i k u l t u r o w y m i ludności osiadłej, w l a ­ tach 1963 - 1964 M . A o y a g i s t u d i u j e systemy pokrewieństwa. N a M a r k i ­ zach i na wyspach T u a m o t u prowadzą badania terenowe Iszikawa i Hatanake, nad k w e s t i a m i wynikającymi ze stosunków h a n d l o w y c h . Na zachodniej N o w e j G w i n e i w, latach 1963 - 1964 pracuje wieloosobowa ekspedycja z u n i w e r s y t e t u w Nanzan, cel badań — monograficzne opra­ cowanie k u l t u r y ludności p l e m i e n i a M o u i i D a n i . 3 1 W krótkiej i n f o r m a c j i n i e sposób jest wymienić w s z y s t k i c h t e r y t o ­ riów, a n i też kierunków prowadzonych prac japońskich etnologów. P u b l i k a c j e w y n i k o w i informują zarówno o działalności prowadzonej w B r a z y l i i , P e r u , j a k i w K a l i f o r n i oraz w Kanadzie. U n i w e r s y t e t w. K i o t o sprawuje opiekę zarówno n a d ekspedycją w I r a n i e , w A f g a ­ nistanie, j a k i Pakistanie. D o r e j e s t r u japońskich badań t e r e n o w y c h wchodzą także prace w I n d i i i Nepalu, w dolinie M e k o n g u n a B a l i , Jawie i L o m b o k u . U n i w e r s y t e t y T o k i j s k i i w K i o t o zaangażowane są w pracach archeologicznych, językowych, antropologicznych (społeczna i k u l t u r o w a ) , j a k i etnologicznych na rozległych obszarach południo­ wo-wschodniej A z j i . Osią, wokół której obracają się szeroko pomyślane p l a n y badawcze w t y m rejonie, jest k u l t u r a u p r a w ryżowych j e j zasięgi i powiązania. A więc wszystko to, co zrodziło zaiteresowania etnogenetyczne w J a p o n i i u schyłku ubiegłego stulecia, jest równie a k t u a l n e i dzisiaj. Stąd też k i e r u n k i r o z w o j o w e etnologii japońskiej, aczkolwiek znakomicie wzbogacone o nową problematykę i tematykę badawczą, w gruncie rzeczy n i g d y nie odchyliły się na dłuższy przeciąg czasu od l i n i i zasadniczego postępowania poznawczego, cechującego naukę japońską w ogóle. Wszystko p r z e m a w i a za t y m , że właśnie z t y c h pokładów wyrastają także postawy poznawcze, które dają o sobie znać j a k o elementy wa. I n i c j a t y w a zwołania V I I I K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o ­ logicznych w Tokio miała pełne p o k r y c i e w d o r o b k u n a u k i japońskiej, mobilizacja zaś w s z y s t k i c h zasobów etnologii japońskiej doprowadziła do c h l u b n e j k o n f r o n t a c j i na Kongresie ze światowym d o r o b k i e m myśli etnologiczne j . Ethnology in Japan, s. 91. �