https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a23e55d4d5e6f0dfe79e4cd24ea359ae.pdf d68605fa19c4e8f1de562608efa1b206 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:635 Title A name given to the resource Irlandzka kultura narodowa: zespół zanikających treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.123-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ IRLANDZKA KULTURA NARODOWA: Z E S P Ó Ł Z A N I K A J Ą C Y C H TREŚCI Rozważania poprzedniego artykułu dotyczyły r o l i haseł w a l k i o k u l ­ turę narodową w r u c h u wyzwoleńczym I r l a n d i i . N a określonym etapie tego r u c h u nabierają one zasadniczego znaczenia, stają się hasłami n a c z e l n y m i . Dzieje się to w ostatniej fazie w a l k i o w y z w o l e n i e , która bezpośrednio doprowadziła do osiągnięcia a u t o n o m i i p o l i t y c z n e j k r a j u . Dziś, g d y o d przeszło czterdziestu już l a t m a m y do czynienia z teoretycznie samodzielnym państwem i r l a n d z k i m , dobrze byłoby przyjrzeć się konsekwencjom, j a k i e pociągnęły za sobą rzucone w X I X w . hasła. Chcielibyśmy teraz ujmować tę kulturę j a k o świadomie w y k s z ­ tałcony zespół z h a r m o n i z o w a n y c h treści. Jesteśmy w stanie obserwować określony system i n s t y t u c j i mających ją rozwijać, propagować i chronić. Możemy poznać j e j obraz poprzez p r z e j a w y życia naukowego, poprzez publicystykę, literaturę czy sztukę. Czasami też d o w i a d u j e m y się o za­ chodzących t a m w y d a r z e n i a c h . 1 2 3 W dziejach narodów europejskich I r l a n d i a jest przykładem bez p r e ­ cedensu. Jako j e d y n y k r a j E u r o p y zachodniej była ona kolonią a proces w y n a r a d a w i a n i a postępował t a m n i e z w y k l e szybko. R u c h n a r o d o w o ­ wyzwoleńczy, propagując hasła w a l k i o kulturę, dążył do rozbudzenia świadomości, a t y m s a m y m chciał zagwarantować włączenie się do w a l k i całego n a r o d u . Świadomość wspólnoty k u l t u r y miała spowodować o k r e ­ śloną działalność, miała być środkiem do osiągnięcia celu politycznego. L i g a C e l t y c k a i j e j w a l k a o edukację i kulturę narodową miała służyć w y z w o l e n i u i osiągnięciu samodzielności p o l i t y c z n e j . Lecz hasła te 1 A. Zadrożyńska-Barącz, Podłoże kulturowe separatyzmu w Irlandii, „Etnografia P o l s k a " , t. 13: 1969 z. 2. 2 3 mniej Liczę od c h w i l i p r o k l a m o w a n i a R e p u b l i k i . Informacje dotyczące I r l a n d i i w p o l s k i e j p r a s i e i w y d a w n i c t w a c h niewystarczające. Natomiast stosunkowo g i e l s k i e i f r a n c u s k i e . (Artykuł t e n oddano łatwo dostępne są co n a j ­ są p u b l i k a c j e do R e d a k c j i w m a r c u 1969 г.). an­ �124 ANNA ZADKOŻYNSKA-BARĄCZ i zorganizowana i c h realizacja p o w i n n y stać się ponadto i m p u l s e m do niezależnego działania tego właśnie zespołu treści, który poprzednio miał być t y l k o środkiem: zespołu treści k u l t u r y narodowej. I m p u l s t e n p o w i n i e n był pobudzić do działania wewnętrzny mechanizm k u l t u r y , aby mogła ona funkcjonować inaczej, samodzielnie. D o c h w i l i rozpo­ częcia owej a k c j i obserwowaliśmy świadome, uparte i zorganizowane wyniszczanie przez Wielką Brytanię i r l a n d z k i e j k u l t u r y narodowej. Bodziec p o l i t y c z n y w postaci wysiłków n a rzecz ożywienia rodzimej k u l t u r y wprowadzić p o w i n i e n zasadniczą zmianę w tej s y t u a c j i . P o w i n ­ na przez to zostać u r u c h o m i o n a twórcza k o n t y n u a c j a k u l t u r y n a r o ­ d o w e j , która otrzymała do w y k o r z y s t a n i a nowe elementy w postaci s t a r y c h treści i f o r m . K i e r u n e k prowadzący niegdyś do k o m p l e t n e j anglicyzacji k u l t u r y i r l a n d z k i e j p o w i n i e n zacząć p o w o l i zmierzać do stworzenia oryginalnego zespołu treści służących i odpowiadających n a ­ r o d o w i . N i e znaczy to, że należy spodziewać się odrodzenia k u l t u r y celtyckiej i włączenia się w t e n n u r t całego n a r o d u . Można b y n a t o ­ miast sądzić, że w w o l n e j I r l a n d i i k u l t u r a znajdzie podstawowe w a ­ r u n k i dla dalszego swego r o z w o j u w oparciu o elementy rodzime. P r z y j r z y j m y się więc t y m w a r u n k o m . Będziemy t u operować nadal pojęciem k u l t u r y narodowej, r o z u m i e ­ jąc j e zgodnie z definicją J . S. B y s t r o n i a . Postaram się prześledzić treści, które zdołałam wychwycić z l i t e r a t u r y oraz f a k t y powtarzające się w w i e l u p u b l i k a c j a c h . W y d a j e się, że będą to treści c h a r a k t e r y s ­ tyczne d l a przebiegającego procesu. Jednak w sytuacji, g d y b r a k jest w y d a w n i c t w o p a r t y c h na systematycznych badaniach czy p u b l i k a c j i źródeł, w n i o s k i — być może — okażą się niezupełnie poprawne. Za jeden z zasadniczych czynników mających wpływ n a kulturę p r z y j m u j e m y poziom gospodarczy k r a j u . P o d s t a w o w y m p r o b l e m e m i r l a n d z k i e j e k o n o m i k i jest b r a k r o z w i ­ niętego przemysłu. Dysproporcja pomiędzy produkcją opartą na h o ­ d o w l i , u p r a w i e ziemi i rybołówstwie a produkcją przemysłową jest kolosalna. Świadczy o t y m Chociażby w y k o r z y s t a n i e ziemi: 6 8 % p o ­ w i e r z c h n i I r l a n d i i zajmują pastwiska i 16*/o ziemia wykorzystywana pod u p r a w y zbóż (dane d l a 1954 r|.) . Lecz przeważają gospodarstwa 4 5 6 4 J . S . В у s tг o ń, Kultura 5 M a m t u n a myśli W o l n ą Republikę I r l a n d i i , S a o r s t a t E i r e a n n , w ludowa, Warszawa 1947, s. 444. s t w i e do U l s t e r u ( d a w n y podział I r l a n d i i obejmował c z t e r y p r o w i n c j e : przeciwień­ południowo- -zachodnią — M u n s t e r , południowo-wschodnią — L e i n s t e r , zachodnią — i północno-wschodnią — U l s t e r ) . P a t r z Warszawa 6 F. Ireland, G . В i d w e 11, Szmaragdowa Connaught wyspa elfów, 1958, s. 118. Gallagher, The L o n d o n 1957, s. 275. Indivisible Island. The History of the Partition of �IRLANDZKA KULTURA 125 NARODOWA 0 n i e w i e l k i m areale. Oto zestawienie wielkości gospodarstw d l a l a t pięćdziesiątych : na ogólną liczbę 317 840 gospodarstw 1 8 , 1 % p r z y ­ pada na gospodarstwa posiadające 1-10 akrów, 9 , 6 % na gospodarstwa o d 10 do 15 akrów, 2 7 , 4 % na 15-30 akrów, 19,6% na 30-50 akrów, 16,2% na 50-100 akrów, 6,8% n a 100-200 akrów i 2 , 3 % na gospodarstwa powyżej 200 akrów. Przemysł, głównie o p a r t y na przetwórstwie produktów r o l n y c h 1 h o d o w l a n y c h , r o z w i j a się w n i e l i c z n y c h w I r l a n d i i , n i e w i e l k i c h m i a ­ stach. Najważniejsze z n i c h to D u b l i n (535 t y s . mieszkańców), C o r k (78 tys.) i L i m e r i c k (51 t y s . ) . Znajdują się t a m d o k i , h u t y żelaza, f a ­ b r y k i traktorów, f a b r y k i t e k s t y l n e i nawozów sztucznych (Cork) oraz młyny, wytwórnie wędlin, m l e k a w proszku ( L i m e r i c k ) i — t a k j a k p r a w i e w e w s z y s t k i c h miastach i miasteczkach I r l a n d i i — b r o w a r y i g a r b a r n i e . Ponadto po I I w o j n i e światowej w i e l e krajów E u r o p y zachodniej zainwestowało kapitały w przemysł i r l a n d z k i . D o t y c z y t o przede w s z y s t k i m U l s t e r u , chociaż i n a terenach I r l a n d i i Północnej spo­ t y k a się wiele obcych przedsiębiorstw. D o t a k i c h należą na przykład zakłady przetwórcze agaru (wodorosty morskie) w Connemarze (hrabstwo Galway), należące do f i r m y niemieckiej i zatrudniające n i e m i e c k i c h specjalistów, czy zakłady montażu Forda i Volkswagena oraz h o l e n ­ derskie f a b r y k i maszyn do liczenia w C o r k u . E k s p o r t I r l a n d i i obej­ m u j e przeważnie p r o d u k t y r o l n e i hodowlane, a d o t y c z y głównie W i e l ­ k i e j B r y t a n i i i U l s t e r u . W l a t a c h pięćdziesiątych wywóz t y c h produktów stanowił 7 8 , 2 % całego i r l a n d z k i e g o eksportu (podczas g d y eksport w y ­ robów przemysłowych wynosił 9 , 6 % ) . Spoza k r a j u sprowadza się maszyny i urządzenia przemysłowe oraz podstawowe surowce d l a i s t n i e ­ jących h u t i f a b r y k (tzn. przede w s z y s t k i m węgiel i żelazo). Ponadto poza zasadniczą produkcją rolną, hodowlaną i przemysłową na południo­ w y c h i zachodnich wybrzeżach I r l a n d i i oraz na przybrzeżnych wyspach ludność t r u d n i się rybołówstwem, połowem homarów, langust, wodo­ rostów . W tej części W y s p y n i e z w y k l e ważne zajęcie stanowi również 7 8 9 1 0 11 12 7 Ibidem, 8 С. В o u г n i q u e 1, Irelande, P a r i s 1965, s. 190. 9 Można fabryki s. 273. by j e s z c z e wymienić cementu (np. w Droghedzie w pobliżu D u b l i n u ) , t e k s t y l n e , t a r t a k i , młyny. 10 J . G i t l i n , Wyspa 11 Gallagher, 12 Informacje ciach Family ludności w te r o z r z u c o n e hrabstwie and Community níquel, Celtów, Warszawa są po w i e l u p r a c a c h . Dokładnych Clare in Ireland, dostarcza Harvard op. cit.; S . M a c G i o l l a r n á t h , op. cit.; В i d w e l l , 1961, s. 110, 139. op. cit., s. 276. op. cit.; C. Arensberg, d a n y c h o zaję­ S. K i m b a l l , U n i v e r s i t y P r e s s 1940; dalej Conamara, G i t l i n , op. cit. Dublin 1954; В o u r- Gallagher, �126 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ kopanie, suszenie, t r a n s p o r t podstawowego materiału opałowego, j a k i m jest t o r f . Taka s t r u k t u r a gospodarcza wiąże się z określonym układem spo­ łecznym. Zasadnicza l i n i a podziału przebiega pomiędzy m i a s t e m a wsią. Czasami spotyka się określenie, że jest to k r a j bez k l a s , gdyż i r l a n d z k a inteligencja, tworząca elitę społeczną, w y w o d z i się bezpo­ średnio z pozostałych „niższych" klas i nadal jest z n i m i powiązana. Jest to pokolenie, które dopiero w w o l n e j I r l a n d i i uzyskało możliwość ukończenia studiów i dostęp do pełnienia f u n k c j i państwowych. Ludność w s i natomiast jest zróżnicowana na dzierżawców, n a j e m n y c h r o b o t n i ­ ków r o l n y c h i posiadaczy w i e l k i c h f a r m . Podane t u zróżnicowanie społeczne nie p o w i n n o powodować więc i n n y c h konfliktów niż te, które wynikają z samego procesu p r o d u k c j i , w y m i a n y i k o n s u m p c j i . Byłyby to zależności o charakterze wyłącznie e k o n o m i c z n y m i właściwe d l a w s z y s t k i c h społeczeństw o podobnej s t r u k t u r z e gospodarczej. Natomiast elementem komplikującym i najbardziej w I r l a n d i i cha­ r a k t e r y s t y c z n y m , a mającym decydujące znaczenie p r z y i t a k n i e z w y k l e t r u d n e j s y t u a c j i gospodarczej, jest kościół. Nie będziemy o m a w i a l i t u konfliktów pomiędzy k a t o l i k a m i a p r o t e s t a n t a m i . Nie będziemy również i n t e r e s o w a l i się zajściami ze stycznia 1969 г., które miały miejsce w Ulsterze . W w y p a d k u jednak, g d y m a m y prześledzić w a r u n k i i s t n i e ­ nia i współzależności treści współczesnej k u l t u r y u z n a n y c h przez nas za charakterystyczne, niezbędne jest rozważenie zależności pomiędzy państwem i kościołem, gdyż rzutują one na w y t w o r z e n i e się r a m k u l ­ turę tę ograniczających. Jednocześnie przez t o samo wywołują one reakcje p r z e c i w k o tego t y p u ograniczeniom. 1 3 u 15 W p ł y w kościoła r z y m s k o k a t o l i c k i e g o w I r l a n d i i n a s p r a w y p o l i t y k i , tak wewnętrznej, j a k zewnętrznej państwa, porównuje się często do wpływu t e j i n s t y t u c j i w H i s z p a n i i czy P o r t u g a l i i . Układ j e d n a k i r ­ l a n d z k i n i e jest t y p o w y . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h istnieją oficjalne k o n k o r d a t y pomiędzy władzą świecką i władzami kościelnymi. Dopełnie­ nie warunków t y c h konkordatów s t a n o w i osobne zagadnienie. Ważne jest to, że stosunki, zostały t a m ujęte w oficjalne r a m y układów p r a w ­ n y c h . W I r l a n d i i natomiast żadna tego t y p u u m o w a nie istnieje. Władza kościelna jest drugą władzą w państwie, właściwie zupełnie nieoficjalną, i dlatego być może silniejsza. Posiada w p ł y w n a wszelkie zarządzenia, Bourniquel, 13 1 4 Arensberg, is W y d a r z e n i a religijnej" op. cit., s. 3 - 61. te komentowała w Ulster, średniowiecza, op. cit., s. 105. K i m b a l l , prasa. Np. „Trybuna L u d u " , z d n i a K. Tło „wojny M . Ż., Relikty Małcużyński, 11 I 1969; również „ P r a w o i Życie", n r 4 (335), z d n i a 23 I I 1969. �IRLANDZKA KULTURA 127 NARODOWA w y d a w a n i e ustaw,, działalność P a r l a m e n t u , szkolnictwo, prasę, w y d a w n i ­ c t w a , sztukę. Posiada nieoficjalnie wpływ, który wszyscy akceptują, p r z e c i w k o któremu buntują się światlejsi działacze k u l t u r y i sztuki. Ingerencja kościoła p r z e j a w i a się, j a k powiedziałam, w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia. B i s k u p F u l t o n J . Sheen powiedział: „Irlandia jest o s t a t n i m bastionem c y w i l i z a c j i chrześcijańskiej w E u r o p i e zachodniej" , natomiast były r e k t o r U n i w e r s y t e t u w F o r d h a m , j e z u i t a Robert I . G a n ­ n o n dodał: „Irlandia jest lekcją p r a w d z i w e j d e m o k r a c j i " . Taka szcze­ gólna pozycja kościoła znajduje na p e w n o uzasadnienie w h i s t o r i i i r l a n d z k i e g o państwa i irlandzkiego kościoła. Podkreślmy t u chociażby następujący aspekt tego zagadnienia. l e 17 I r l a n d i a była i jest j e d y n y m k r a j e m k a t o l i c k i m w świecie angloję­ zycznym. W walce o niepodległość k a t o l i c y z m był sztandarem odrębno­ ści narodowej zawsze i d e n t y f i k o w a n y m z wolnością. W c h w i l i więc uzyskania samodzielności politycznej kościół otrzymał społeczną akce­ ptację i równouprawnienie z władzą świecką. W t a k i e j s y t u a c j i żaden o f i c j a l n y układ nie był potrzebny. Co więcej, żaden układ nie byłby w stanie niczego t u zmienić. K o n s t y t u c j a z, 1937 r o k u w a r t y k u l e 44 uznaje więc „Święty Kościół A p o s t o l s k i i R z y m s k i j a k o kościół p a n u ­ jący ze względu na w y z n a n i e większości o b y w a t e l i " . Doprowadziło to do f u n k c j o n o w a n i a w państwie nieoficjalnego „drugiego p a r l a m e n ­ t u " , nieoficjalnej d r u g i e j c e n z u r y i t p . Szczególnie drastyczna sytuacja powstała d l a prasy, l i t e r a t u r y i s z t u k i j a k o t y c h elementów k u l t u r y , które wyrażają i kształtują opinię n a r o d u . Cenzura państwa i kościoła wprowadziła w I r l a n d i i dokładną listę zabronionych autorów, i książek. Na liście t e j znajdują się nazwiska C a l d w e l l a , Capote'a, Dreisera, Havelock Ellisa, F a u l k n e r a , Freuda, Gorkiego, H e m i n g w a y a , Tomasza M a n n a , w i e l u znanych pisarzy i r l a n d z k i c h , m . i n . "Jamesa Joyce'a, K a t e O ' B r i e n , Sean O'Caseya, F r a n k O'Connora, Sean O'Faolaina, L i a m O'Flaherty'ego, Johna O ' H a r y . N a liście t e j znajdują się również Proust, Remarque, B e r t r a n d Russel, Saroyan, Satre, Steinbeck oraz Westermarek. W y r a z e m goryczy na ograniczenia cenzurą l i t e r a t u r y i s z t u k i w I r l a n d i i niech będą słowa wypowiedziane podczas debaty w senacie przez jednego z najznakomitszych poetów świata anglosaskiego, I r l a n d c z y k a W i l l i a m a 18 19 2 0 1 6 Cytują Interpretation, za Р. В 1 a n s h a r d, The Irish and Catholic Power. An American L o n d y n 1954, s. 27. 17 Ibidem, 1,8 Nie s. 27. znaczy to jednak, że kościół Brytanii. 19 В 1 a n s h a r d, op. cit., s. 71. 20 Ibidem, s. 8 5 - 1 2 1 . występował zawsze przeciwko Wielkiej �128 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ B u t l e r a Yeatsa: „Myślę, że możecie pozostawić sztukę, j e j doskonałość czy niedoskonałość, ogólnemu s u m i e n i u ludzkości". Z a odpowiedź na te słowa rozgoryczenia poety można uznać wypowiedź j e z u i t y , ojca Stephena J . B r o w n a : „Racje s z t u k i i l i t e r a t u r y nie są r a c j a m i wobec B o g a " 21. Ścisłej i n g e r e n c j i kościoła podlega również szkolnictwo, propagujące specyficzne, dziewiętnastowieczne i k a t o l i c k i e zasady życia o b y w a t e l ­ skiego i społecznego, gdzie p o d s t a w o w y m k r y t e r i u m w y b o r u wartości pozostaje k r y t e r i u m zgodności z. w y t y c z n y m i kościoła. „Register" — k a ­ t o l i c k i e czasopismo amerykańskie, wychodzące w Denverze — zamie­ ściło w 1951 r . artykuł, gdzie m . i n . znajduje się stwierdzenie: „Systemy szkolnictwa w I r l a n d i i , H o l a n d i i i Szkocji są przykładami, w j a k i sposób państwo i kościół łączą swoje wysiłki, b y wychować: po pierwsze d o b r y c h l u d z i , po d r u g i e — d o b r y c h o b y w a t e l i " . Sąd t e n wydałby się może godny zastanowienia i rozważenia, g d y b y nie opinia byłego i r ­ landzkiego m i n i s t r a szkolnictwa, k a t o l i k a , Seana Moaylana w y p o w i e ­ dziana w r o k u następnym: „Nie sądzę, b y w t y m k r a j u z nauczania była j a k a k o l w i e k korzyść" . 22 Następną, n i e z w y k l e ważną dziedzinę i n g e r e n c j i kościoła, s t a n o w i rodzina i u t r z y m a n i e tzw. moralności k a t o l i c k i e j . P o m i m o p r ó b pro­ wadzących do z m i a n y s y t u a c j i r o d z i n n e j , p o p r a w i e n i a j e j stanu zdro­ wotnego, uświadomienia młodzieży, zniesienia n i e a k t u a l n y c h w e współ­ czesnym świecie t a b u zabraniających na u l i c y , plaży, w kościele kontaktów pomiędzy k o b i e t a m i i mężczyznami, jednocześnie p o m i m o istnienia niezwykłej ilości nieślubnych d z i e c i , szerzenia się p r o s t y ­ t u c j i i chorób w e n e r y c z n y c h — oficjalnie kościół nie w y p o w i a d a w t e j sprawie swego zdania. Działa natomiast r a d y k a l n i e przeciwko w s z y ­ s t k i m próbom p r z e m i a n i n a p r a w y . Istnieją k a t o l i c k i e organizacje mające to działanie na celu. Są to stowarzyszenia „Rycerzy C o l u m b a n u s a " i „Maria D u c e " . 2 3 24 25 Celom propagowania ocen i kształtowania o p i n i i służy aparat prasy k a t o l i c k i e j , t z n . p r a w i e całej prasy wychodzącej w I r l a n d i i . Prasę tę czyta przeszło 9 0 % mieszkańców. W p r a w d z i e istnieje również j e d y n y , z w a n y niezależnym, d z i e n n i k ,,Irish T i m e s " , wychodzący w D u b l i n i e , lecz ukazujący się w, nakładzie 40 t y s . egzemplarzy (podczas g d y t y l k o d w a k a t o l i c k i e d z i e n n i k i dublińskie: ,,Irish I n d e p e n d e n t " i ,, I r i s h 21 Ibidem, 22 Ibidem, s. 89. s. 147. 23 Ibidem, s. 73 - 83. 24 Ibidem, s. 159. 25 Ibidem, s. 174 - 204. �IRLANDZKA KULTURA 129 NARODOWA Press" posiadają nakład 400 t y s . S k u p i a o n wokół siebie najbardziej postępowe kręgi społeczeństwa, chociaż w założeniu s w y m m a służyć obronie p r a w protestantów . Kościół s t a n o w i więc a u t o r y t e t w e w s z y s t k i c h sprawach. A u t o r y t e t t e n g w a r a n t u j e u t r z y m a n i e najwygodniejszego d l a kościoła układu i n s t y ­ t u c j i , p r a w , zwyczajów. N i e dopuszcza do zasadniczych z m i a n . W k o n ­ s e k w e n c j i zarówno presja gospodarcza, j a k i ograniczenia kościoła, dające w efekcie niemożność p r z e m i a n y w j a k i e j k o l w i e k dziedzinie, n i e w p ł y ­ wają hamująco n a stałą emigrację ludności. W p o p r z e d n i m a r t y k u l e podkreślałam n i e z w y k l e liczną emigrację Irlandczyków db A m e r y k i , K a n a d y , A n g i n . Rozpoczęła się ona bezpo­ średnio p o okresach w i e l k i c h głodów w w i e k u X I X i o d t e j p o r y stała się p e r m a n e n t n y m z j a w i s k i e m . Pomiędzy r o k i e m 1946 a 1951 średnio rocznie opuszczało Wyspę około 3 0 % ludności . E m i g r a c j a powojenna a szczególnie o s t a t n i c h l a t jest skierowana przeważnie db A n g l i i . Irlandię opuszczają ludzie zarówno wykształceni, j a k i r o b o t n i c y . W t e n sposób k r a j t r a c i zarówno ręce db pracy, j a k umysły, gdyż e m i g r a n c i rzadko wracają z p o w r o t e m . N i e n a próżno główny p o r t e m i g r a c y j n y Cobh (hrabstwo C o r k ) zwie się P o r t e m Płaczących Irlandczyków. E m i ­ gracja jest z j a w i s k i e m m a s o w y m , a p r z y c z y n j e j należy szukać głównie w źle funkcjonującej ekonomice k r a j u . Ta jednakże pozostaje element t e m systemu szerszego i podlega w i e l u c z y n n i k o m nadrzędnym. 2e 27 P r o b l e m e m i g r a c j i współwystępuje (będąc zależnym i uzależnia­ jąc) z p r o b l e m e m bezrobocia ( I r l a n d i a posiada najwyższy z krajów k a p i t a l i s t y c z n y c h E u r o p y zachodniej procent bezrobotnych), z p r o b l e ­ m e m d e m o g r a f i c z n y m (spada liczba ludności, e m i g r u j e z k r a j u głównie młodzież, zmniejsza się liczba z a w i e r a n y c h małżeństw: 1 n a 100 osób) i coraz częściej zawiera się j e w późnym w i e k u (mężczyźni 35 l a t , k o b i e t y 29) . 28 Możemy uznać, że o d c h w i l i uzyskania niepodległości k u l t u r a i r ­ landzka stała się funkcją w układzie trzech współrzędnych: gospo­ d a r k i , stosunków społecznych i i n g e r e n c j i kościoła. Co więcej, w s z y ­ stkie te t r z y współrzędne są współzależne, a zależność t a n i e zawiera w sobie dodatniego współczynnika z m i a n y . Regulują one wzajemnie swe wartości i dlatego w zasadzie posiadają wartość stałą. W t e n sposób k u l t u r a , będąc płaszczyzną wyznaczoną przez te p a r a m e t r y , również n i e może wykazywać d o d a t n i c h zmian, które oznaczałyby rozwój. op. cit, s. 162. 2 6 G i 11 i n , 2 7 В o u r n i q u e 1, op. c i i . , s. 109. 2 8 В l a n shard, op. cit, op. c i t . , s. 149 - 152. 9 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 s. 159; Bor ni quel, op. cit, s. 112; В id well, �130 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ W rozważaniach n a d współczesną kulturą narodową I r l a n d i i można wydzielić n u r t o f i c j a l n i e istniejącej o p i e k i i i n s p i r a c j i ze s t r o n y państwa, który dotyczy p e w n y c h określonych dziedzin oraz istniejący niejako na uboczu, lecz autentycznie funkcjonujący odłam t e j k u l t u r y , który przywykliśmy nazywać kulturą ludową. I o ile rozbudzanie języka i r l a n d z k i e g o (Erse) było procesem sztucznym, o t y l e n u r t k u l t u r y l u d o w e j zachował się w sposób n a t u r a l n y . P r z y j r z y j m y się o b y d w u t y m płaszczyznom: Wszystkie prace historyków, ekonomistów, eseje, p u b l i c y s t k a czy n a w e t f o l d e r y dotyczące I r l a n d i i zwracają uwagę n a współczesny język, j a k i m mówi ludność Saorstat E i r e a n n (Wolnej R e p u b l i k i I r l a n d i i ) . Jest to w zasadzie język angielski, który zaadoptował i d i o m y i i n t o ­ nację dawnego języka celtyckiego p r z y pełnym zastosowaniu słownictwa angielskiego. Omawiałam już historię w a l k i o odrodzenie Erse w p o ­ p r z e d n i m a r t y k u l e . Teraz p r z y j r z y j m y się j a k i e osiągnięto efekty. Otóż p l a n wskrzeszenia języka, o i l e był konieczny, o t y l e n i e z w y k l e t r u d n y dó przeprowadzenia. I r l a n d z k i m mówiono j e d y n i e w odległych zakątkach południa i zachodu, przede w s z y s t k i m w Connamarze i na w y s p i e Blasket. Ciągłość języka została f a k t y c z n i e p r z e r w a n a , i p r z y ­ wrócić ją znaczyło odnaleźć i stworzyć nowe słowa ekspresji wyrażające rzeczywistość k i l k u w i e k o w e j p r z e r w y i współczesności. W i e l u działaczy L i g i C e l t y c k i e j (¡np. Т. Moore) było p r z e c i w n i k a m i przywrócenia i r l a n ­ dzkiego j a k o języka s p r a w codziennych. Oto co pisze w swej autobio­ g r a f i i Moore: „Język t e n wydawał m i się o d p o w i e d n i t y l k o do celów jakiegoś starożytnego celtyckiego obrzędu; był j e d n a k z b y t odległy od potrzeb nowożytności..." A n g i e l s k i stał się już językiem, którym mówili wszyscy, lecz i r l a n d z k i miał wskazywać n a odrębność i samo­ dzielność n a r o d u . Szukano rozwiązań połowicznych. Ze względów p r a ­ k t y c z n y c h angielski p o w i n i e n pozostać w użyciu, ze względów j e d n a k n a r o d o w y c h p o w i n i e n być t o język różny o d języka, którego używa się w i n n y c h k r a j a c h anglosaskich. P o w i n i e n być stylistycznie różny — p o w i n i e n mieć zabarwienie celtyckie, i r l a n d z k i e . Po t e j właśnie l i n i i operowania językiem poszli n a j w y b i t n i e j s i twórcy l i t e r a t u r y anglo- i r l a n d z k i e j , do których należeli t a k Moore, j a k i Yeats. Natomiast l i t e r a t u r a w języku i r l a n d z k i m nie osiągnęła n i g d y t a k i e j doskonałości. D a v i d M o r t o n w r o k u 1929 pisał: 2 9 „Zródłem energii Milczał on w p r a w d z i e jeden 2 9 język, T. literackiej a równocześnie w G r z e b i e n i o w s k i , W a r s z a w a 1935, s. 30. za naszych d n i był oryginalny duch celtycki. p r z e z c z a s p e w i e n : było to w o k r e s i e , g d y I r l a n d i a traciła wolnym tempie przyswajała Irlandia współczesna, sobie drugi. T o co polityka-kultura-literatura, �1S1 I R L A N D Z K A K U L T U R A NARODOWA nazywamy odrodzeniem owego uśpionego d u c h a i r l a n d z k i m n i c z y m i n n y m n i e było, j a k t y l k o i przyodzianiem I r l a n d i a nauczyła się już mówić. [...] go w wyzwoleniem szatę języka a n g i e l s k i e g o , Przesadny którym p a t r i o t y z m , który dążył do odro­ d z e n i a języka i r l a n d z k i e g o do celów twórczości l i t e r a c k i e j , był r u c h e m n a t u r a l n y m , l e c z n a ogół bezpłodnym. P r ą d y l i t e r a c k i e mają tę właściwość, że w y m y k a j ą spod d y k t a n d a , a b y s w o b o d n i e nurtować. T a k i w y p a d e k Podczas gdy wszelkiego rodzaju s t o w a r z y s z e n i a i j e d n o s t k i trudziły się n a d „spra­ w ą językową", z i n n e j s t r o n y s p o n t a n i c z n i e rozwijała się poezja angielskim o dziwnym się zaszedł właśnie w I r l a n d i i . irlandzkim posmaku. [...] Można pisana w r z e c , że duch wionął n a język obcy, przenosząc nań p e w n e niezbędne r o d z i m e sposoby języku celtycki myślenia i c z u c i a " *>. Podobne stanowisko reprezentuje O'Donovan: „Zapytujecie, czy język i r l a n d z k i stanie Się k i e d y k o l w i e k czymś więcej aniżeli s e n t y m e n t a l n y m balastem i kosztowną zabawką jednego rządu p o d r u g i m . O t w a r c i e mówiąc, n i e wyobrażam sobie, j a k b y t o można zrobić, o ile nasz l u d nie z m i e n i swego s t a n o w i s k a " . Pierwsza k o n s t y t u c j a mocą artykułu I V uznawała c e l t y c k i za język n a r o d o w y . N a m o c y dołączonej k l a u z u l i angielski był d r u g i m językiem o f i c j a l n y m . Stało się to koniecznością, gdyż n a w e t nie wszyscy człon­ k o w i e rządu z n a l i i r l a n d z k i i n i e zawsze z n a l i go na t y l e , b y móc się swobodnie n i m posługiwać. K o n s t y t u c j a umożliwiła rozpoczęcie syste­ matycznego nauczania języka, zapewniła nauczycielom płatne i stałe stanowiska w szkolnictwie. I r l a n d z k i j e d n a k pozostał rodzajem „orna­ m e n t u powszechnie używanej angielszczyzny l u b raczej środkiem słu­ żącym do Ok^icmościowego d e m o n s t r o w a n i a odrębności językowej" . O d w p r o w a d z e n i a k o n s t y t u c j i w życie wszelkie d o k u m e n t y państwowe, r e k l a m o w e są dwujęzyczne: a n g i e l s k i m a znaczenie p r a k t y c z n e , i r l a n ­ d z k i — patriotyczne. Wprowadzono też szczególne o d z n a k i — złote kółko w butonierce — d l a „władających mową celtycką" . 31 32 33 N a t o m i a s t językiem i r l a n d z k i m stosunkowo mało skażonym a n g i e l ­ szczyzną mówi ludność odległych zakątków k r a j u . Ostatnie relacje z podróży po I r l a n d i i Jana G i t l i n a potwierdzają tę wiadomość . Języ­ k i e m t y m mówi ludność przede w s z y s t k i m w h r a b s t w a c h K e r r y , Clare i G a l w a y (Connemara), spotyka się go n a w y s p a c h A r a n . Z dawnego c e n t r u m najwspanialszego najczystszego języka irlandzkiego, j a k i m była w y s p a Blasket (hrabstwo K e r r y ) , dokąd na początku tego w i e k u przyjeżdżali lingwiści, b y usłyszeć nieskażony język c e l t y c k i , wyjechał w 1953 r. o s t a t n i mieszkaniec posługujący się r o d z i m y m j ę z y k i e m . 34 3S 30 Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m , op. cit., s. 31. 31 Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m , op. cit, s. 32. 32 Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m , op. cit., s. 34. 3 3 Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m , op. cit., s. 34. 34 G i 11 i n , op. cit., s. 102, 214. 35 В i d w e 11, op. cit., s. 227. �132 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ Okazało się p o w i e l u w i e k a c h , że A n g l i c y n i e zdołali zniszczyć k u l ­ t u r y c e l t y c k i e j . A l e okazało się również, że n i e d a się już zniszczyć elementów napływowych angielskich, t a k i c h j a k język, organizacja a d m i n i s t r a c j i czy n a w y k i życia codziennego. N a przykładzie procesu zastępowania języka irlandzkiego a n g i e l s k i m o b s e r w u j e m y zmianę zespołu treści k u l t u r y (o i l e język za taką treść u z n a m y ) . Z m i a n a t a d o k o n u j e się p r z y dzałaniu a u t o r y t e t u władzy p o l i t y c z n e j , lecz u z y s ­ k u j e akceptację społeczną, t a k j a k u z y s k u j e ją m o d e l życia u z n a n y za lepszy odl własnego. Znalazła t u ponadto p o t w i e r d z e n i e teza, że z m i a n y k u l t u r y t o dążność do u t w o r z e n i a zespołu treści wolnego o d sprzeczności wewnętrznych „ujmującego możliwie szeroko całokształt życia w f o r m a c h dostosowanych d o potrzeb g r u p y " , choć w w i ę ­ kszości wypadków złożona z elementów różnego pochodzenia. 3 e W I r l a n d i i działalność n a rzecz renesansu języka przebiegała na dwóch płaszczyznach: jedna — to dążenie do wskrzeszenia i ponownego w p r o w a d z e n i a irlandzkiego j a k o języka mówionego, potocznie używa­ nego; d r u g a — skupiająca i n i c j a t y w y n a rzecz u t r w a l e n i a i z a t r z y ­ m a n i a jego najistotniejszych wartości, zachowania i r e k o n s t r u k c j i n a j ­ wspanialszych jego treści i f o r m . Zasadniczo, j a k wspomniałam, dążenia z zakresu pierwszej płaszczyzny n i e w i e l e miały szans powodzenia). N a t o m i a s t d r u g a płaszczyzna stała się domeną badaczy folklorystów i dzięki t e m u można było zabezpieczyć dziś możliwe jeszcze do zre­ k o n s t r u o w a n i a s k a r b y niepowtarzalnego f o l k l o r u irlandzkiego. Wątki spotykane w w i e l u l i t e r a t u r a c h l u d o w y c h E u r o p y uzyskały t u n i e ­ zwykłe bogactwo wątków i rozbudowaną formę. N i e posiadamy j e d n a k dokładnych i n f o r m a c j i o organizacji badań n a d f o l k l o r e m w I r l a n d i i . Wiadomo, że zajmuje się t y m Państwowa K o m i s j a F o l k l o r u prowadzona przez profesora D e l a r g y . Systematyczne badania prowadzone są właści­ w i e dopiero o d r o k u 1926, k i e d y t o założono I r l a n d z k i e T o w a r z y s t w o F o l k l o r u , wydające w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h półrocznik „ B é a l o i d e a s " . T o w a r z y s t w o t o , o d 1935 r. noszące nazwę Państwowej K o m i s j i F o l k l o r u , współpracuje z równocześnie utworzoną p r z y U n i w e r s y t e c i e w D u b l i n i e Katedrą F o l k l o r u . Z b i o r y K o m i s j i są znaczne. W 1956 r . a r c h i w a j e j zawierały 23 t y s . bajek dłuższych i około 100 t y s . krótszych. Włączając z b i o r y badaczy dziewiętnastowiecznych, K o m i s j a zabezpiecza łącznie 1595 tomów opowiadań, 10 t y s . sztuk i l u s t r a c j i , 1500 taśm z n a g r a n i a m i bajek i m u z y k i l u d o w e j . Z b i o r y t e są więc wcale znaczne, ale też 37 38 op. cit., 36 В у s t r o ń, 3 7 Półrocznik t e n z a w i e r a 1936, 1937, 1938, które są s. 443. głównie t e k s t y w m i dostępne a n g i e l s k i m . Dotyczą one rozważań n a d f o l k l o r e m 38 I n f o r m a c j e t e pochodzą z p r a c y języku i r l a n d z k i m . W zamieszczono kilka artykułów rocznikach w języku o r a z t e k s t y zaklęć i baśni. G i 11 i n a, op. cit., s. 222 - 223. �IRLANDZKA KULTURA 133 NARODOWA i bogactwo baśni, podań, legend, zaklęć jest t u n i e spotykane. Fantazja Irlandczyków nadała m i e j s c o m czy zdarzeniom inną treść, czyniąc j e często s m u t n y m i , a n a w e t p o n u r y m i opowieściami. Niezwykła skłonność do baśniowego u j m o w a n i a rzeczywistości odnalazła w i r l a n d z k i m f o l ­ k l o r z e przykład e k s t r e m a l n y . N i e n a próżno z w i e się Irlandię „Szma­ ragdową Wyspą Elfów". N a w e t i r l a n d z k a t o p o n o m a s t y k a posiada ó w szczególny poetycko-baśniowy r y s . O t o k i l k a nazw: B a l l i n h o e — M i a s t o Mgły, B a c l o u g h a d a l l a — M i a s t o Jeziora Dwóch Łabędzi, B r e a g h e y — W y ­ żyna Wilków, B e n n a n r i l l a — D a l e k i e Gniazdo Orła, C a h i r n m a l l g h t — T w i e r d z a Przekleństwa, Caherapheepa—Siedziba Śpiewających Elfów, Mallyree—Wrzosowe Góry, Slieve M i s h — W j i d m o w y W i e r c h , I n c h i c r o n a n — W y s p a Kołysanek. A jeśli ktoś chce powiedzieć, że coś znajduje się w prostej o d niego l i n i i , mówi: „prosto j a k elf l e c i . . . " Baśni i legendy opowiada się wszędzie: n a specjalnych czy p r z y p a d k o w y c h spotkaniach, w gospodach, t a m , gdzie p i j e się p a t i n ę czy herbatę i t a m gdzie małymi łykami p o p i j a się stout . Coraz częściej opowiada się j e d n a k mieszaniną anglo-drlandzką, trudną do zrozumienia d l a obcego słuchacza. Dzieje się t o n a w e t t a m , gdzie najdłużej przetrwał r o d z i m y język. 3 9 40 41 Język i f o l k l o r — t o dziedzina k u l t u r y I r l a n d i i podlegająca ochronie. Doczekała się ona o p i e k i i eksponuje się ją j a k o s k a r b n a r o d o w y . Jest j e d n a k w t y m p r o b l e m i e d r u g i n u r t , i n n a część k u l t u r y narodowej — k u l t u r a l u d o w a , która t r w a i n i e będzie r y z y k i e m powiedzenie, że t r w a bez zmian, m i m o że to właśnie ona p o w i n n a ulegać najdonioślejszym p r z e m i a n o m , g d y b y proces r o z w o j u państwa postępował analogicznie do i n n y c h państwi europejskich. K u l t u r a l u d o w a j a k o zespół treści właściwy w przeważającej części mieszkańcom w s i zawiera w sobie ele­ m e n t y i c h codziennego życia. N i e ulegają one zmianie, gdyż n i e zmie­ niają się w a r u n k i podstawowe, które niegdyś je wytworzyły i które pozwoliły i m przetrwać. Materiały, które posłużą n a m d o z i l u s t r o w a n i a tego zagadnienia, pochodzą zasadniczo z terenów południowo-zachodńich I r l a n d i i . O b e j ­ mują h r a b s t w a K e r r y , C l a r e i Galway, a t u dotyczą zasadniczo Connem a r y , gdzie u t w o r z o n o t z w . r e z e r w a t k u l t u r y c e l t y c k i e j , Gaeltacht. G i t l i n , w c y t o w a n e j już pracy, przytacza słowa mieszkańców tego r e ­ j o n u : „Connemarę stworzył bóg i o n i e j zapomniał, Gaeltacht stworzył rząd i też, o n i m zapomniał" . R e j o n t e n chociażby ze wględu n a n i e 4 2 43 3 9 В i d w e 11, op. c i i . , s. 118, 215, 239. 4 0 Potina — 4 1 Stout — porter w y r a b i a n y przez b r o w a r y m o c n y t r u n e k ze s f e r m e n t o w a n e g o słodu i jęczmienia. Guinessa. Patrz Gitlin, s. 22 - 24. 1 2 Hrabstwa «Gitlin, C l a r e dotyczy p r a c a op. cit, s. 114. Arensberg, K i m b a l l , op. cit. op. cit, �134 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ z w y k l e t r u d n e w a r u n k i n a t u r a l n e należy do n a j m n i e j rozwiniętych gospodarczo części ekonomicznie zacofanej I r l a n d i i . W Connemarze, gdzie są maleńkie p o l a grodzone k a m i e n i a m i i przez nie zabezpieczone, „orka" z konieczności o d b y w a się p r z y pomocy ło­ p a t y . Pola n a w o z i się trawą morską — świeżą, suszoną l u b sproszko­ waną — a u p r a w i a się głównie z i e m n i a k i . Po wczesnych ziemniakach sieje sdę owies l u b jęczmień. P l o n y najczęściej nie przekraczają ilości wysianego ziarna, a zboża u p r a w i a się głównie d l a słomy, używanej na poszycia dachów . R o l n i c t w o n i e stanowi j e d n a k t u podstawowego źródła u t r z y m a n i a . Bazę s t a n o w i h o d o w l a owiec i krów, j a k zresztą w większej części I r l a n d i i . Ponadto położenie n a wybrzeżu oceanu pozwala mieszkańcom tego r e j o n u i sąsiednich w y s p zajmować się rybołówstwem. T u właśnie do połowu r y b i i c h t r a n s p o r t u służyły niegdyś długie łodzie ze smołowanego płótna, zwane c u r r a c h , spoty­ kane jeszcze do dziś. W y r o b e m i c h t r u d n i l i się (i trudnią) mężczyźni z w y s p A r a n i Connemary. Dodatkowe zajęcie s t a n o w i połów wodorostów i przyrządzanie z n i c h t z w . kelpu. W t y m celu w o d o r o s t y ułożone w sto­ g i prażą się w pogodne d n i w piecach z rozpalonych k a m i e n i przez 12 do 24 godzin. W t e n sposób o t r z y m u j e się bardzo twardą substancję, którą mieszkańcy sprzedają j a k o surowiec do w y r o b u j o d y n y . Z a ­ równo w Connemarze, j a k i reszcie r e j o n u południowo-zachodniego, z wełny h o d o w a n y c h owiec t k a się samodziały, r o b i d y w a n y i k a r d i gany, których eksport i zbyt zapewnia państwowa agencja G a e l t a r r a . B a r w i się j e b a r w n i k a m i roślinnymi, które umiały podobno p r o d u k o ­ wać k o b i e t y z C o n n e m a r y . W h r a b s t w i e K e r r y uzupełnieniem budżetu jest połów langust i homarów. D o t e j p o r y do i c h połowu służą o w a l n e kosze, podobne do beczułek, zrobione z c i e n k i c h , rzadko r o z s t a w i o n y c h listewek, u m o c o w a n y c h na w i k l i n o w y c h obręczach i obciążone grudką cementu. Jako przynętę stosuje się śledzie, m a k r e l e czy wątrobę z r e ­ k i n a . Znęcona zapachem przynęty langusta, p o m i m o wielkości, wciska się do kosza przez stosunkowo n i e w i e l k i otwór. 44 i s 4e I r l a n d i a , szczególnie t r z y wspomniane h r a b s t w a , s t a n o w i n a p e w n o a t r a k c y j n y teren d l a badaczy k u l t u r y i poszukiwaczy przeżytków. N a m j e d n a k chodzi o zastanowienie się n a d związkami w procesie z m i a n pomiędzy kulturą a i n n y m i e l e m e n t a m i życia oraz nad s k u t k a m i d o ­ konującego się w I r l a n d i i specyficznego procesu t y c h p r z e m i a n . Ogólne tendencje gospodarcze pozostałych państw europejskich w y ­ kazują dążność do podniesienia p o z i o m u ekonomicznego k r a j u , u n o - 44 Ibidem, 45 В i d w e 11, op. cit, s. 264 - 265. 46 S . M a c G i o 1 a r n a t h, op. cit., s. 54; G i 11 i n, op. cit, s. 117. s. 115. �IRLANDZKA KULTURA NARODOWA 135 wocześnienia sposobów p r o d u k c j i , maksymalnego w y k o r z y s t a n i a i s t n i e ­ jących już możliwości poszczególnych rejonów. Osiąga się to poprzez znaczne czasami inwestycje. I właśnie dlatego, że w I r l a n d i i n i e sposób zaobserwować podobnego procesu, można uznać, że zacofanie, chociażby t y l k o rejonów południowo-zachodnich, jest przede w s z y s t k i m w y n i k i e m w a d e k o n o m i k i i r l a n d z k i e j . Jest m . i n . dowodem źle funkcjonującego systemu gospodarczego. Możemy obserwować i gdzie indziej systemy, gdzie m a m y do czynienia z p r y m i t y w n y m i u p r a w a m i , sposobami h o ­ d o w l i , rybołówstwa. Lecz w t e d y sposoby te zapewniają ludności z n i c h korzystającej u t r z y m a n i e chociażby średniego s t a n d a r d u życia, a w p r z y ­ szłości realną szansę na przejście do ulepszonych systemów p r o d u k c j i dziejki odpowiedniej i autonomicznej organizacji gospodarczej. M a m y w t e d y do czynienia z okresem przejściowym. W I r l a n d i i natomiast o b s e r w u j e m y n i e z w y k l e n i s k i p o z i o m gospodarki w całym k r a j u , cha­ rakteryzujący się małym uprzemysłowieniem, m i m o znacznych nakładów kapitału obcego, p r y m i t y w n e g o r o l n i c t w a , hodowlą, i t p . eksportem s u ­ rowców k o n s u m p c y j n y c h żywnościowych i i m p o r t e m artykułów spo­ żywczych, ogromną w efekcie emigracją i bezrobociem, n i e k o r z y s t n y m stanem d e m o g r a f i c z n y m . Jednocześnie n i e próbowano odnaleźć zależ­ ności pomiędzy poziomem i procesem gospodarczym a poziomem i z m i a n a m i k u l t u r y . Więcej, n i e uświadomiono sobie, że k u l t u r a n a ­ r o d o w a m u s i zawierać najrozmaitsze treści, rodzime i obce, a układ i c h w każdym momencie h i s t o r i i może być i n n y . Proces h i s t o r i i w y ­ kształca natomiast pomiędzy treściami określone zależności. Obserwując obecnie Irlandię s t w i e r d z a m y , że sprawdza się i w t y m w y p a d k u p r a ­ widłowość możliwa do przewidzenia, że k u l t u r a stanowiąc w y r a z i o d ­ powiedź na istniejące w a r u n k i gospodarczo-społeczno-polityczne nie leży w sferze bezpośredniego zarządzania administracyjnego. Chcąc uzyskać pożądane z m i a n y k u l t u r y należy t a k pokierować w a r u n k a m i mającymi na nią w p ł y w , b y wywołać pozytywną reakcję. Oczywiście I r l a n d i a o d początku miała trudną sytuację, p o m i m o uzyskania f o r m a l n e j politycznej niezależności, obarczona była przede w s z y s t k i m wielowiekową d y s k r y ­ minacją gospodarczą w r a m a c h C o m m o n w e a l t h u . To właśnie d o p r o ­ wadziło do w s p o m n i a n y c h d y s p r o p o r c j i pomiędzy p o d s t a w o w y m i skła­ d o w y m i e k o n o m i k i : przemysłem a produkcją rolno-hodowlaną. I r l a n d i a nadal j e d n a k pozostaje w układzie r y n k u Wielkiej B r y t a n i i , uzależnia­ jąc o d niego produkcję, eksport i i m p o r t . Ponadto ukształtował się wyjątkowo n i e k o r z y s t n y układ zależności pomiędzy polityką państwa a polityką kościoła i ingerencją tego ostatniego w e w s z y s t k i e dziedziny życia. I r l a n d z k i zastój gospodarczy wobec światowych postępów w tej dziedzinie oznacza stały regres ekonomiczny i stałe uzależnianie się o d obcego kapitału. Regres t e n wiąże się z regresem k u l t u r y , bo n i e - �136 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ możność stanowienia o r o z w o j u i zmianie systemu gospodarczego p o ­ ciąga za sobą, w r a m a c h niemożliwego d o zmienienia s y s t e m u społecz­ nego, narastanie konfliktów, a t o n i e wiąże się z p o z y t y w n y m i z m i a n a m i k u l t u r y . S t a n t e n , powodując bezustanną emigrację ludności, p r z e r y w a po prostu* k o n t i n u u m k u l t u r y . J e d n o s t k i twórcze, elita umysłowa, o d której należałoby oczekiwać i n i c j a t y w w r e a l i z o w a n i u zmian w k r a j u , m u s i emigrować, chcąc znaleźć możliwości w y p o w i e d z e n i a się i p r o ­ testu. Dorobek w y b i t n y c h Irlandczyków staje się d o r o b k i e m całego świata anglojęzycznego, a zacofanie k r a j u pozostawia czasami u pisarzy ( w w y p a d k u Shawa czy Wilde'a) wielką do niego niechęć. Doskonale stosunek t e n chrakteryzują słowa Joyce'a: „Pragnę c i powiedzieć co chcę i czego n i e chcę robić. N i e chcę służyć t e m u czemu n i e u f a m zupełnie, co zwie się mój d o m , m o j a ojczyzna i mój kościół. Pragnę wyrazić się w j a k i e j k o l w i e k f o r m i e istnienia, może s z t u k i , t a k swo­ bodnie i t a k całkowicie, j a k t y l k o t o jest możliwe, używając dó swej o b r o n y t y l k o oręża, d o którego noszenia s a m się upoważniam: milczenia, w y g n a n i a , przebiegłości" . Doskonale również sytuację beznadziejnego oczekiwania n a zmianę i niemożliwości p r z e r w a n i a tego stanu przedstawił Samuel Beckett w „Czekając n a Godota". 47 W obecnej c h w i l i n i e istnieje już t y l k o zagadnienie ocalenia c e l ­ t y c k i c h elementów k u l t u r y i r l a n d z k i e j j a k o elementów najbardziej c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n i e j . P r o b l e m jest o w i e l e bardziej s k o m p l i k o w a n y . C h o d z i przecież o w y t w o r z e n i e o d p o w i e d n i c h warunków, b y k u l t u r a przestała być wyłącznie r e l i k t e m . Naszkicowany t u j e d y n i e s y s t e m n i e zapewnia ludności nawet m i n i m u m warunków do życia. Dlatego proces, który o b s e r w u j e m y w k u l t u r z e , nie jest p r o s t y m procesem zmiany, modernizacji, zastępowania czy w y p i e r a n i a j e d n y c h elementów przez d r u g i e , wyrosłe z t r a d y c j i i spełniające tę samą rolę w społecz­ ności, która je akceptuje. 'Natomiast proces t e n można b y nazwać ginię­ c i e m treści, traceniem możliwości r o z w o j u , gdyż nośniki t y c h treści i p o t e n c j a l n i twórcy t e j k u l t u r y — ludzie, emigrują, włączając się w i n n e społeczności, w inne zespoły treści k u l t u r o w y c h . Z l u d o w y c h legend I r l a n d i i w i o n i e s m u t e k i t r a g i z m . Współczesna l i t e r a t u r a i r l a n d z k a zawiera b i e r n y protest p r z e c i w k o beznadziejności. T o o I r l a n d i i napisał C h e s t e r t o n : Wspaniali irlandzcy Celtowie L u d z i e , których bóg stworzył szaleńcami, B o w s z y s t k i e i c h w o j n y są r a d o s n e A w s z y s t k i e pieśni, s m u t n y m i pieśniami... 48 В o u r n i q u e 1, op. cit., s. 139. 4 7 Cytuję w e własnym przekładzie z a 48 Cytuję w e własnym przekładzie z a B o u r n i q u e l , op. cit., s. 16. �IRLANDZKA Anna KULTURA 137 NARODOWA Zadrożyńska-Barącz THE VANISHING NATIONAL CULTURE OF IRELAND S u m m a r y T h e n a t i o n a l c u l t u r e of I r e l a n d today is t h e s u b j e c t of t h i s Beginning of the same with type the time were when giving a u t h o r looks for t h e factors the Irish Celtic culture determining League its main and paper. other stimulus to organizations revival, t h e l e v e l of I r i s h c u l t u r e today, the as well as t h e c h a n g e s t a k i n g p l a c e i n it. A m o n g these, e c o n o m i c conditions a r e t h e m a i n factor, followed Church and by State, social which relationships, is specific to as well as Ireland. the Irish relation, culture ship between functions within these t h r e e v e c t o r s . T h e S t a t e for its p a r t fought a c a m p a i g n for t h e r e v i v a l of t h e C e l t i c l a n g u a g e , and encouraged r e s e a r c h on I r i s h folklore. to r e v i v e Erse since the has been replaced by a k i n d of h a n d , t h e r e are a l r e a d y Commission, which continuity imposing have been F o l k l o r e D e p a r t m e n t of D u b l i n Peasant culture c u l t u r e is f o u n d is a author's B u t it is a n e x t r e m e l y language has been English. With regard difficult interrupted, to f o l k l o r e , on matter and Irish the other collections i n t h e a r c h i v e s of t h e S t a t e F o l k l o r e b r o u g h t together through the co-operation of the University. separate branch of the national culture. The peasant m a i n l y a m o n g t h e i n h a b i t a n t s of t h e r u r a l a r e a s , a n d s h o w s l i t t l e signs of g r o w t h , s i n c e conditions a r e The of unfavourable. m a i n c o n c l u s i o n is t h a t in Ireland o w i n g to t h e poor l e v e l the economy, t h e s p e c i f i c c h a r a c t e r of t h e C h u r c h i n e v e r y s p h e r e of life, to c o n s t a n t e m i g r a t i o n and unhealthy demographic of leading conditions, t h e n a t i o n a l c u l t u r e of I r e l a n d is l o s i n g m u c h of its b a s i c c h a r a c t e r , a n d h a s l i t t l e c h a n c e of growing m o r e v i g o r o u s s i n c e t h e p e o p l e w h o p a s s on t h i s c u l t u r e a n d w h o a r e t h e p o t e n t i a l c r e a t o r s of c u l t u r e a r e emigrating. �