https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2fa6c9ab8a253216f64ea03f0ebe1e2.pdf dae7a9e95fb17c23c4d3e679323012d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:687 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:632 Title A name given to the resource Polacy w Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.57-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI POLACY W DANII Danię zamieszkuje obecnie ok. 2500 osób u r o d z o n y c h w Polsce, które migrowały w okresie 1893 - 1929 r . jako r o b o t n i c y r o l n i . M i g r a c j a ta miała w zasadzie c h a r a k t e r sezonowy, ale na s k u t e k w i e l u p r z y c z y n duża część przybyszów pozostała w D a n i i n a stałe. Polacy w D a n i i koncentrują się w znacznej większości n a w y s p a c h L o l l a n d i Falster tworzących jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y , nieliczne zaś g r u p k i rozrzucone są po całym k r a j u , głównie na obszarach u p r a w y buraków c u k r o w y c h l u b w ośrodkach drobnego przemysłu, pracując w cegielniach l u b p r z y w y d o b y w a n i u t o r f u . Kilkudziesięciu robotników polskiego pochodzenia p r a c u j e też w stoczni w N a k s k o v (wyspa L o l l a n d ) , reprezentują o n i j e d n a k już drugie pokolenie Polaków osiadłych w D a n i i . W k r a j u talk małym i j e d n o r o d n y m narodowościowo, j a k Dania, taka ilość cudzoziemców staje się pewnego rodzaju p r o b l e m e m , t y m bardziej że w l a t a c h poprzedzających I wojnę światową i m p o r t polskiej siły roboczej dochodził do 13 t y s . osób rocznie. Według o f i c j a l n y c h źródeł s t a t y s t y c z n y c h z 1911 r. polscy r o b o t n i c y sezonowi s t a n o w i l i 3 , 8 % ogółu robotników r o l n y c h w całym k r a j u , na L o l l a n d - F a l s t e r zaś 2 7 , 8 % ogółu robotników r o l n y c h . Powyższe dane liczbowe dotyczą osób u r o d z o n y c h w Polsce. Ilość zatem osób pochodzenia polskiego jest wyższa od podanej n a początku liczby. W l a t a c h 1963 - 1966 Dział I I I M u z e u m Narodowego w Kopenhadze, z w a n y t r a d y c y j n i e Duńskim M u z e u m L u d o w y m (Dansk Folkemuseum) p r z y n a u k o w e j i technicznej współpracy Duńskiego Narodowego I n s t y t u t u Badań Socjologicznych podjął badania n a d : „populacją p o l s k i c h i m i g r a n ­ tów w D a n i i oraz i c h akulturacją i e w e n t u a l n y m i wpływami n a duńską kulturę j a k o r e z u l t a t a m i i m i g r a c j i " . M u z e u m Narodowe rozpoczęło badania jesienią 1963 r . Prace były prowadzone z p u n k t u w i d z e n i a 1 1 G . Nellemann, b e n h a v n , s. 90. Polish Immigrants in Denmark, „Folk", t. 7: 1965, K o - �58 MAREK ARPAD KOWALSKI k r a j u osiedlania się imigrantów, t z n . D a n i i , i miały dać odpowiedź na następujące p y t a n i a : Dlaczego badani p r z y b y l i j a k o i m i g r a n c i do Danii? Dlaczego o s i e d l i l i się i j a k się zorganizowali? Jaką m i e l i d a w n i e j , a jaką mają obecnie pozycję społeczną, jaką z k o l e i osiągnęły i c h dzieci? W j a k i c h dziedzinach i w j a k i e j mierze w y w a r l i wpływ n a społeczność duńską? Jakie polskie t r a d y c j e k u l t u r o w e z a t r a c i l i najszybciej i j a k przebiegał proces t r a n s k u l t u r a e j i ? Odpowiedzi n a te p y t a n i a zawarte są w d w u pracach George Nellemanna, p r a c o w n i k a Działu I I I M u z e u m Narodowego i k i e r o w n i k a badań. Wstępny artykuł na t e n temat, o p u b l i k o w a n y w czasopiśmie „Folk", głównym organie duńskiej etnografii, jest zarysem przedstawia­ jącym założenia i przebieg badań . Końcowe i c h e f e k t y łącznie z p o d ­ s u m o w a n i e m i k o m e n t a r z e m autora zawarte są w. monograficznej p r a c y : Den Polskę indvandring til Lolland-Falster . Artykuł niniejszy nie p r e t e n d u j e do dania całości obrazu k u l t u r y Polaków w D a n i i , lecz m a na celu przekazanie przebiegu badań i i c h rezultatów. i A u t o r przebywając wiosną 1967 r. w D a n i i miał możność bezpośre­ dniego zetknięcia się z George N e l l e m a n n e m , któremu zawdzięcza poznanie p r o b l e m u oraz bezpośredni k o n t a k t w terenie z p o l s k i m i i n f o r m a t o r a m i i któremu chciałby w t y m miejscu podziękować t a k za wyczerpujące wyjaśnienia, j a k i możliwość zwiedzenia p o l s k i c h gospo­ d a r s t w na Falster: w L u n d b y per N o r r e A l s l e v i w O r u p g a a r d . Badania były oparte zarówno n a materiałach h i s t o r y c z n y c h i a r c h i ­ w a l n y c h , j a k i n a w y w i a d a c h z P o l a k a m i zamieszkałymi n a L o l l a n d -Falster, głównie w okręgu M a r i b o w liczbie 977 osób, częściowo zaś przebywającymi w i n n y c h rejonach k r a j u . Kwestionariusze oparte były na opisach b i o g r a f i c z n y c h i ankietach pilotażowych, które objęły 45 osób z M a r i b o i d w u w i e j s k i c h dystryktów z tegoż okręgu. Użyte na t e j podstawie do zasadniczych badań kwestionariusze n i e miały c h a r a k t e r u ankietowego skierowanego w p r o s t do i n f o r m a t o r a , lecz przeznaczone były d l a badaczy do posługiwania się n i m i w t r a k c i e w y w i a d u . W badaniach b r a l i udział p r a c o w n i c y M u z e u m Narodowego i I n s t y t u t u Badań Społecznych, odwołano się też do pomocy zaawansowanych studentów e t n o l o g i i wyższych l a t . Ogółem przeprowadzono na L o l l a n d -Falster 710 wywiadów będących podstawą opracowań, uzupełnionych materiałami h i s t o r y c z n y m i i a r c h i w a l n y m i , głównie M i n i s t e r s t w a S p r a w Wewnętrznych, Związków Z a w o d o w y c h i Kościoła Rzymskokatolickiego w D a n i i oraz analizą związkowej i polskojęzycznej prasy. 2 3 2 3 Tamże. T e g o ż , Den Polskę Indvandring til Lolland-Falster, r i s k e S a m f u n d s A a r b o g " , t. 54: 1967, K o b e n h a v n . „Lolland-Falsters histo- �POLACY W 59 DANII Niniejszy artykuł, który jest w y n i k i e m rozmów i d y s k u s j i z George N e l l e m a n n e m , o p a r t y jest na u z y s k a n y c h od niego materiałach u s t n y c h , d w u jego pracach , własnych spostrzeżeniach t e r e n o w y c h oraz na k i l k u p u b l i k a c j a c h koncentrujących się na o m a w i a n y m t u temacie . 4 5 A c z k o l w i e k p r o b l e m Polaków w D a n i i był już n i e j e d n o k r o t n i e p o r u ­ szany w, nauce duńskiej, w większości j e d n a k przytoczone wyżej prace są raczej p r z y c z y n k a m i i dopiero badania przeprowadzone przez ekipę M u z e u m Narodowego dały w pełni monograficzny obraz z a g a d n i e n i a . 6 RYS HISTORYCZNY Polska i m i g r a c j a do D a n i i związana była z w p r o w a d z e n i e m t a m w 1852 r . do u p r a w y na szeroką skalę buraków c u k r o w y c h i p r o d u k c j i c u k r u . Pobudzało to zmianę w organizacji m e t o d r o l n i c z y c h . U p r a w a buraków c u k r o w y c h i r a f i n e r i e wymagały dużych ilości robotników. Do 1874 r. istniał wszakże zakaz k o n t r a k t o w a n i a cudzoziemskich robo­ tników. Po jego u c h y l e n i u posługiwano się w latach 1874 - 1893 p r a c o w n i k a m i sezonowymi ze Szwecji. G d y j e d n a k z r o z w o j e m p r z e m y ­ słu cukrowego w płd. Szwecji wzrosło zapotrzebowanie na pracowników r o l n y c h i przemysłowych, dopływ szwedzkich robotników ustał, rozpo­ częła się natomiast i m i g r a c j a robotników p o l s k i c h . Trwała ona w l a t a c h 1893 - 1929, a szczególne nasilenie osiągnęła w Okresie poprzedzającym I wojnę światową. Pierwsza g r u p a p o l s k i c h robotników!, pochodząca z G a l i c j i Zachodniej liczyła 400 osób; w 1905 r. n o t o w a n o 5000 Polaków; w 1911 r. — 11 000 Polaków. K u l m i n a c y j n y m był 1913 г., g d y przybyło 12 450 osób. K o l e j n e spisy wykazują stopniowe zmniejszanie się m i g r a c j i . Spis z 1918 r . podaje o k . 12 t y s . Polaków, spis z 1921 r . podaje 7568 osób urodzonych w Polsce, z 1930 r . (po u s t a n i u m i g r a c j i ) — 5242 osoby, z 1940 r . (ostatni tego rodzaju spis) — 4885 osób . Wziąwszy pod uwagę, że w i e l u l u d z i przybywało nielegalnie, bez k o n t r a k t u l u b j a k o dzieci, 7 4 Nellemann, op. cit. Wymienić t u należy następujące p r a c e : F . K i a r, Polakkerne i Danmark og deres praest H. Deutscher, K o b e n h a v n 1963; J . К l e s s e n s , Mine polakminder fra Lolland-Falster, „Lolland-Falster h i s t o r i s k e S a m f u n d s A a r b o g " , t. 36: 1949, N y k o b i n g ; V . К o 1 b у e, Svensk од polsk Arbejdskraft til Lolland-Falsters Roemarker, tamże, t. 37: 1950; G . W i i n g a r d , Polskę dage, K o b e n h a v n 1928. 5 W z m i a n k i o P o l a k a c h w D a n i i znaleźć można również w p o l s k i e j l i t e r a t u ­ rze: K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność wiejska, W a r s z a w a 1958; W. C z a p l i ń s k i , K . G ó r s k i , Historia Danii, Wrocław—Warszawa—Kraków 1965. 6 7 nem, Wszystkie poprzednie i dalsze dane liczbowe Den Polskę Indvandring... podawane są z a Nelleman­ �60 MAREK ARPAD KOWALSKI można przypuścić, iż rzeczywista ilość Polaków w; D a n i i przewyższała podane t u liczby. Ponieważ jednak margines ów t r u d n y jest do z m i e ­ rzenia n a w e t metodą szacunkowych obliczeń, postanowiono nie podawać przybliżonych c y f r , lecz oprzeć się na powyższych o f i c j a l n y c h d a n y c h . O m a w i a n y t u r u c h miał w zasadzie charakter sezonowy, n a okres wzmożonych prac p o l o w y c h , n i e m n i e j część robotników pozostawała w D a n i i po zakończeniu sezonu, osiedlając się n a w e t na stałe. Początko­ w o wędrówki do D a n i i n i e były n u r t e m samodzielnym, stanowiły b o w i e m odgałęzienie m i g r a c j i do Niemiec, o c z y m świadczyć też może używane w D a n i i określenie: Sachsengángerei — od pierwotnego miejsca docelo­ wego — Saksonii. Spośród informatorów 3 7 % badanych pracowało w i n n y c h k r a j a c h , głównie w Niemczech, ale też w e F r a n c j i i Szwecji. W późniejszych wszakże latach, w miarę r o z w o j u potrzeb r o l n i c t w a i przemysłu, przystąpiono do zorganizowanego i m p o r t u do D a n i i siły roboczej za pośrednictwem doświadczonych w tej dziedzinie n i e m i e c k i c h „aufseherów". Wśród sezonowych p o l s k i c h robotników przybywających do D a n i i na zarobek większość stanowiły młode dziewczęta, aczkolwiek sporo też było młodych mężczyzn albo osób przyjeżdżających całymi r o d z i ­ n a m i w r a z z dziećmi. Największa ilość imigrantów pochodziła przede w s z y s t k i m z G a l i c j i , a następnie z Kongresówki. Przybyszy z zaboru niemieckiego było bardzo n i e w i e l u . Przytoczone już wyżej ogólne dane z 1913 r. w r o z b i c i u na zabory przedstawiają się następująco: z a u s t r i a ­ ckiego przybyło 9478 osób, z rosyjskiego 2869, z niemieckiego 103 osoby. We w s z y s t k i c h latach, niezależnie o d globalnej ilości osób, u t r z y m u j e się i d e n t y c z n y l u b bardzo podobny podział p r o c e n t o w y według za­ borów. O wychodźstwie z Polski decydowała sytuacja gospodarcza. Przemysł w G a l i c j i nie był na t y l e rozwinięty, b y mógł dać z a t r u d n i e n i e w y c h o ­ dźcom z p r z e l u d n i o n y c h w s i . Częste podziały g r u n t o w e doprowadziły do tego, że malejące gospodarstwa rolne, p r z y n i s k i m s t o p n i u t e c h n i k i i m e t o d r o l n i c z y c h , n i e mogły zapewnić wyżywienia ludności. Sytuacja zmuszała do szukania pracy poza g r a n i c a m i k r a j u . W Kongresówce do nędzy w s i i bezrobocia dochodził ucisk r e l i g i j n y i p o l i t y c z n y . M i g r a c j a do D a n i i zaczęła się zmniejszać po 1918 г., aż wygasła całkowicie p o 1929 r. N i e m n i e j w latach 1925 - 1929 n a podstawie międzypaństwowej u m o w y polsko-duńskiej przybywało do D a n i i rocznie k i l k u s e t r o b o t n i ­ ków sezonowych. Po wygaśnięciu i m i g r a c j i zastąpiono robotników cudzoziemskich s w o i m i , s p r o w a d z a n y m i na buraczane w y s p y z J u t l a n d i i . N i e m n i e j w i e l u Polaków osiedliło się w D a n i i na stałe, do czego w niemałej mierze przyczynił się w y b u c h I w o j n y światowej, nie pozwalającej r o b o t n i k o m sezonowym na powrót do k r a j u . W o j n a zaś �POLACY W 61 DANII stworzyła inne jeszcze okazje do i c h r e k r u t a c j i , m i a n o w i c i e sprowadzano robotników z obozów wysiedleńczych z Węgier i A u s t r i i . Część zaś i n t e r n o w a n y c h (jako r o s y j s k i c h poddanych) przez Niemców Polaków w p i n . Schlezwigu, po przyłączeniu tego t e r y t o r i u m do D a n i i , t a m pozostała. N a j i s t o t n i e j s z y m wszakże m o t y w e m z m i a n y k r a j u zamie­ szkania i pozostania w D a n i i była lepsza sytuacja gospodarcza, możliwość ucieczki od nędzy i możliwość wzbogacenia się. STOSUNKI GOSPODARCZE I SPOŁECZNE O losie imigrantów decydował posiadany przez n i c h zawód, wykształ­ cenie, w i e k , dziedzictwo k u l t u r o w e , wreszcie w a l o r y osobiste, takie j a k łatwość adaptacji i przystosowania się do różnych warunków życia. W zasadzie pracodawca n i e miał bezpośrednich kontaktów z r o b o t n i ­ k a m i . K o n t r a k t podpisywał z n i m i z r a m i e n i a pracodawcy najemca (aufseher). O n też wyznaczał pracę, dokonywał wypłat i t p . Powodowało to możliwości l i c z n y c h nadużyć wyrażających się w krzywdzących w a r u n k a c h p r a c y , złych w a r u n k a c h mieszkaniowych, n i e d o t r z y m y w a n i u umów z a w a r t y c h w k o n t r a k c i e . Szybko też podniosły się głosy przeciw t a k i e m u systemowi z a t r u d n i a n i a , t j . najemcom i t z w . „niemieckim k o n t r a k t o m " . K r y t y k a , która wychodziła z szeregów socjaldemokracji, Związków Z a w o d o w y c h , a także z kręgu pracodawców, doprowadziła do w y d a n i a przez F o l k e t i n g w 1908 r . u s t a w y o z a t r u d n i e n i u robotników cudzoziemskich, c z y l i t z w . „Polakloven" (prawa polskiego). Ustawa zale­ cała podpisywanie kontraktów w g f o r m y autoryzowanej przez M i n i ­ sterstwo S p r a w Wewnętrznych i prowadzenie ksiąg r a c h u n k o w y c h oraz zabezpieczała pewne u p r a w n i e n i a robotników, m i a n o w i c i e ubezpieczenia na w y p a d e k choroby l u b nieszczęśliwego w y p a d k u i obowiązujący pracodawcę zakaz k a r a n i a robotników grzywną za w y k r o c z e n i a w p ra c y; ustalała m i n i m a l n e g w a r a n t o w a n e wynagrodzenie, zobowiązywała do zapewnienia o d p o w i e d n i c h warunków, m i e s z k a n i o w y c h , dostępu do sądów, duńskich oraz zwolnienia od p r a c y w niektóre d n i świąt k a t o l i ­ ckich. P o l i c j a została zobowiązana do d o p i l n o w a n i a w p r o w a d z e n i a t y c h zasad w życie oraz do pośredniczenia w k o n f l i k t a c h między pracodawcą a r o b o t n i k a m i . U s t a w a t a została uzupełniona w 1912 r. p e w n y m i poprawkami. Przybywających Polaków umieszczano w barakach, które do dziś noszą jeszcze nazwę „Polakkaserne" (polskie baraki), gdzie zapewniano i m znośne w a r u n k i mieszkaniowe, wyżywieniowe i m i n i m u m wygód osobistych. Szereg t a k i c h „Polakkaserne" rozrzuconych jest na Falster i L o l l a n d , na terenach należących do pracodawców — w i e l k i c h właści­ cieli ziemskich: w Gedser, Rudbjerggaard, O r u p g a a r d i i n n y c h miejsco- �62 MAREK ARPAD KOWALSKI wościach. Do szczególnie dużych należy d o m w O r u p g a a r d , obliczony na 32 osoby, a obecnie zamieszkany przez d w i e P o l k i , starsze kobiety, pozostałe t a m dzięki małżeństwu z Duńczykami. Jak już stwierdzono poprzednio, 7 6 % imigrantów pochodzi z byłego zaboru austriackiego, 2 0 % z rosyjskiego, 4 % z niemieckiego. Większość wśród n i c h stanowiły dziewczęta, które k i e r o w a n o do pracy n a polach buraczanych. N i e była to natomiast domena mężczyzn. Młodzi chłopcy b y l i używani raczej do p r a c y z końmi, p e w n a i c h część szła do p r a c y w c u k r o w n i a c h w Nakskov, H o l d e y i M a r i b o . Z a r o b k i Polaków nie były duże. Zapłata za pracę p r z y b u r a k a c h wynosiła 2 - 3 k o r o n dziennie obliczanych w g s t a w k i godzinowej (w przybliżeniu: 10 godzin p r a c y — 1 k o r o n a 25 ore). Nadto dodawano 1 l i t r m l e k a dziennie, 12,5 k g ziemnia­ ków t y g o d n i o w o i opał. Polaków ceniono j a k o tanią i efektywną siłę roboczą. Jednakże ta ocena pracodawców była k o n t r o w e r s y j n a w sto­ s u n k u do stanowiska duńskiej społeczności w i e j s k i e j , traktującej cudzoziemców j a k o konkurentów gospodarczych. Wzajemne s t o s u n k i polsko-duńskie n i e układały się w t y m czasie korzystnie, stąd szereg p e j o r a t y w n y c h określeń. George Nellemamn podaje, że niechęć ta prze­ jawiała się też w określaniu narodowości. W ustach Duńczyka słowo „Polak" p r z y położeniu akcentu na pierwszą sylabę stawało się obraźliw y m z w r o t e m . To samo słowo w y m a w i a n e p o p r a w n i e określa w jęz. duńskim po p r o s t u Polaka. ! 8 Duńscy r o b o t n i c y r o l n i t r a k t o w a l i sezonowych pracowników j a k o niebezpiecznych r y w a l i , oskarżając i c h też o wysługiwanie się f a r m e r o m . Niechęć t a przeniosła się n a s p r a w y przynależności n a r o d o w e j , co z k o l e i implikowało rezerwę w dziedzinie k u l t u r y , obyczajów, zachowań i t d . Działały t u zatem c z y n n i k i utrudniające wtopienie się osiadłych Polaków w społeczeństwo duńskie. Z d r u g i e j s t r o n y wszakże nie były t o niechęci z b y t silne. Tolerancyjne społeczeństwo skandynawskie n i e ujawniało niechęci stricte narodowościowych, zdarzające się zaś w y p a d k i d y s k r y ­ m i n a c j i wyrastały z podłoża gospodarczego i z pewnej, n a t u r a l n e j zresztą, r e z e r w y wobec obcych, niezależnie o d tego, k i m o n i b y l i . Jest b o w i e m rzeczą oczywistą, że duży napływ „obcych" mógł grozić p e w n y m zachwianiem n o r m uporządkowanego społeczeństwa duńskiego. N i e odczuwali też Duńczycy „słowiańskiego zagrożenia", który to p r o b l e m podnoszono w Niemczech. A d a p t a c j a do życia w D a n i i została w znacznej mierze ułatwiona przez działalność Związków Z a w o d o w y c h , dzięki zor­ ganizowaniu i a f i l i a c j i imigrantów do Związku Pracowników R o l n y c h . K i e r o w n i c t w o duńskiego r u c h u związkowego b o w i e m kładło nacisk na solidarność klasową z przybyszami, czego w y n i k i e m była w 1920 r. 1 Nellemann, Polish Immigrants in Denmark. �POLACY W 03 DANII ugoda ze związkiem pracodawców o zrównanie wynagrodzenia dla robotników p o l s k i c h ze s t a w k a m i obowiązującymi dla robotników duń­ skich. Szeregowi natomiast członkowie Związków Z a w o d o w y c h często uważali Polaków za łamistrajków powodujących również obniżanie zarobków Duńczyków oraz odbierających i m pracę dzięki taniości swojej siły roboczej. Nastawienie to zaczęło się zmieniać w miarę wstępowania Polaków w szeregi Związków Z a w o d o w y c h . Decydujący był w tej mierze r o k 1921, w którym, w b r e w w i e l u obawom, Polacy wzięli solidarnie udział w s t r a j k u r o l n y m , m i m o poważnej groźby w y d a l e n i a i c h przez właścicieli ziemskich. Pozostaje f a k t e m , że niezależnie od w z a j e m n y c h r e l a c j i n a r o d o w o ­ ściowych D a n i a była interesującym dla Polaków k r a j e m . Jak b o w i e m podaje K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a : „Jeżdżono t a m chętnie, bo nie t y l k o z a r o b k i były t a m większe niż w Prusach, ale i w a r u n k i b y t o w a n i a były znacznie lepsze. D a n i a to j a k rodzona m a t k a dla nas — powiadają do dziś" . A u t o r k a , która prowadziła badania stacjo­ narne w Zaborowie, pisze, że emigracja z tej w s i do D a n i i rozpoczęła się ok. 1900 г., p r z y c z y m były osoby, które osiedliły się t a m n a stałe . Był to więc okres nasilonej e m i g r a c j i , a Zaborów w y d a j e się być c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a pozostałych w s i g a l i c y j s k i c h . 9 ln Po s t r a j k u i k r y z y s i e r o l n y m w latach 1920 - 1930 zmieniło się nastawienie Duńczyków do przybyszów. Widać t o też w p e w n y c h powiedzeniach: Polakerne f o r s t a r a t sparre (Polacy umieją oszczędzać), E n Polak k a n leve paa sten (Polak p o t r a f i żyć nawet na k a m i e n i u ) . Z m i a n a stosunków polsko-duńskich wiąże się z zagadnieniem awansu społecznego Polaków. Odwołując się ponownie do c y f r zaczerpniętych z duńskich archiwów stwierdzono, że 7 1 % imigrantów jest pochodzenia chłopskiego — właścicieli d r o b n y c h gospodarstw, 1 1 % w y w o d z i się z robotników, r o l n y c h , 8 % osób pochodzi z r o d z i n d r o b n y c h kupców i rzemieślników w i e j s k i c h . S p r a w a wykształcenia jest nieco bardziej s k o m p l i k o w a n a i zróżnicowana w zależności o d tego, skądl p r z y b y l i i m i ­ granci. Spośród osób pochodzących z zaboru austriackiego 2 0 % n i e uczęszczało w ogóle do szkoły, 5 1 % ukończyło 5 l u b więcej klas szkoły p o d s t a w o w e j ; z zaboru rosyjskiego 53%; nie uczęszczało w ogóle do szkoły, j e d y n i e 7 % ukończyło 5 l u b więcej k l a s szkoły podstawowej. Na ogólną liczbę przebadanych 710 osób j e d y n i e 32 osoby posiadały wykształcenie zawodowe — rzemieślnicze. W momencie p r z y j a z d u do D a n i i g r u p y w i e k o w e imigrantów przed­ stawiały się następująco: 2 0 % przybyszów miało poniżej 16 lat, 5 6 % 9 10 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność op. cit. wiejska. �64 MAREK ARPAD KOWALSKI było w w i e k u 16 - 20 l a t , 2 4 % powyżej 20 l a t . Przybywała więc młodzież, n i e j e d n o k r o t n i e dzieci w r a z z r o d z i n a m i . Przyszły awans społeczny był zatem — wobec małych różnic w i e k u i wykształcenia — z d e t e r m i n o w a n y osobistą przedsiębiorczością. Z d r u g i e j wszakże s t r o n y był on określony reakcją duńskiego społeczeństwa, zróżnicowaną w zależności od tego, czy w grę wchodziły i n s t y t u c j e rządowe, związkowe, kościelne, czy też społeczność lokalna, ujawniająca swoje s e n t y m e n t y i niechęci n a j ­ szybciej i najbardziej spontanicznie. O s t a t n i p u n k t również n i e jest wszakże jednoznaczny, bo l o k a l n e postawy przedstawiały się odmiennie na różnych terenach i w różnych w a r s t w a c h społecznych. KONTAKT SPOŁECZNY I KULTUROWY Podczas p i e r w s z y c h l a t p o b y t u Polaków w D a n i i z a j m o w a l i o n i najniższą z możliwych pozycję — t r a k t o w a n i jako obcy, najgorzej płatni, n i e w y k w a l i f i k o w a n i i uzależnieni od kontraktów. Z m i a n a zaczyna się od 1921 г., g d y udział w s t r a j k u r o l n y m w dużej mierze zadecydował o p r z y c h y l n y m wobec n i c h s t a n o w i s k u ludności duńskiej. A w a n s spo­ łeczny przełamuje się też w pryzmacie stosunków k u l t u r o w y c h . Istnieją p u n k t y styczne między obiema g r u p a m i ludności t r a k t o w a n y m i en Ыос, duńską i polską. Obie należą do kręgu k u l t u r y w i e j s k i e j wyrosłej na wspólnym g r u n c i e europejskich, a zarazem chrześcijańskich t r a d y c j i . Jednakże f a k t w y r w a n i a z tradycjonalnego i k o n s e r w a t y w n e g o kręgu własnego k r a j u , własnej w s i , r o d z i n y i d o m u narzucał z m i a n y i u w i ­ daczniał różnice, przejawiające się częstokroć w d r o b n y c h f a k t a c h : w zabudowie w s i (zwarte w Polsce i rozproszone w D a n i i ) , u p r a w i e r o l i , obyczajowości, ubiorze, s t r o j u , o r g a n i z o w a n i u życia codziennego. N a podstawie n p . k o l o r u tapet w izbach i u p r a w i a n y c h gatunków d o m o w y c h roślin d e k o r a c y j n y c h Duńczycy w p r a w n i e rozpoznają gospodarstwa zamieszkane przez przybyszów, określając je j a k o : det ser noget polak u d (wyglądające n a polskie) Przykłady te świadczą o t y m , że n a w e t t a k drobne różnice mogą stanowić k r y t e r i u m do d y f e r e n c j a c j i g r u p e t n i ­ cznych. Najistotniejsze przeciwieństwa wyrażały się j e d n a k w dziedzinie r e ­ l i g i i , g d y a k t y w n i e k a t o l i c k i e polskie g r u p y zetknęły się z obojętnym raczej p r o t e s t a n c k i m społeczeństwem duńskim. Kościół R z y m s k o k a t o ­ l i c k i był pierwszą instytucją, która wzięła p o d opiekę imigrantów. Jednocześnie zaś był p r z e c i w n y polityce t w o r z e n i a polskiej mniejszości narodowej. Pracę misyjną wśród przybyszów Kościół podjął wcześnie. Już w 1897 r . poświęcono p i e r w s z y n a w y s p a c h kościół k a t o l i c k i w M a r i b o , 11 C h o d z i t u o ludność pochodzącą z tego samego r e g i o n u i w a r s t w y społecznej. �POLACY R y c . 1. G o s p o d a r s t w o W 65 DANII W o j c i e c h a B z o r k a w L u n d b y per N o r r e A l s l e v , w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i w latach zaś 1913 i 1916 poświęcono d w a następne kościoły: w Nakskov i N y k e b i n g . W miarę zwiększania się ilości dzieci zostały też zorganizo­ wane przez siostry z zakonu Św. Józefa szkoły k a t o l i c k i e : w 1920 r . w Nakskov, w 1926 r. w M a r i b o i w 1921 r. w N y k o b i n g . Przez długi czas kościoły były j e d y n y m miejscem zebrań Polaków. Działając zgodnie z zaleceniami władz dotyczącymi s p r a w narodowościowych, księża n i e s t a n o w i l i wśród Polaków e l i t y p o l i t y c z n e j , ograniczając się do p r a c y m i s y j n e j i pomocy społecznej dla robotników. Sytuację komplikowała wszakże postawa przybyszów, a m i a n o w i c i e czyniona przez n i c h i d e n t y ­ fikacja polskości z k a t o l i c y z m e m , przeniesiona ze starego k r a j u do D a n i i . Kościół, nie chcąc wiązać się z określoną grupą etniczną, wysyłał do p r a c y m i s y j n e j Holendrów, Niemców, Belgów, Duńczyków, n a j r z a ­ dziej Polaków. Niezrozumienie przez przybyszów układów n a r o d o w o ­ ściowych powodowało rozróżnienie między „polskim" a „duńskim" księdzem, z których pierwszy był o c z y w i s t y m k a t o l i k i e m , d r u g i zaś t r a k t o w a n y j a k o „protestant". Barierę stanowiły t u trudności językowe, t y m bardziej jeśli ksiądz nie był n a w e t Duńczykiem. Odstręczająco działała też postawa duńskiej społeczności i n d y f e r e n t n e j r e l i g i j n i e również w r a m a c h l u t e r a n i z m u (np. praca w niedzielę). U w a g i k r y t y c z n e 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I V z. 1 �66 MAREK ARPAD KOWALSKI Polaków sprowadzały się do narzekania n a zbyt małą ilość polskich księży i kościołów, co utrudniało k a t o l i k o m wypełnianie p r a k t y k r e l i ­ g i j n y c h . N i e m n i e j i m i g r a c j a polska miała d l a Kościoła R z y m s k o k a t o l i ­ ckiego w D a n i i w i e l k i e znaczenie. Obecnie b o w i e m osoby urodzone w Polsce stanowią 2 0 % członków Kościoła K a t o l i c k i e g o w D a n i i . Jeśli zaś wziąć p o d uwagę i c h dzieci i w n u k i , można przypuścić, że ok. 5 0 % katolików duńskich w y w o d z i się z polskiej i m i g r a c j i . Jednakże drugiego, a t y m bardziej trzeciego pokolenia Polaków, nie można uważać za a k t y w n e r e l i g i j n i e . Pozostając f o r m a l n i e r z y m s k i m i k a t o l i k a m i upodo­ b n i l i się do otoczenia, t z n . 'zobojętnieli r e l i g i j n i e , porzucając też k o n ­ s e r w a t y w n y stereotyp utożsamiania Polaka z k a t o l i k i e m . Pewną rolę w t y m względzie odegrał k l a s o w y w p ł y w działalności związkowej i socjaldemokratycznej na p o l s k i c h robotników. Władze duńskie dążyły do a s y m i l a c j i osiadłych w D a n i i Polaków. N a t u r a l i z a c j a n i e f o r m a l n a , a rzeczywista była j e d n a k początkowo spra­ wą skomplikowaną. Decydującymi k r y t e r i a m i mogą t u być: znajomość języka oraz przyswojenie p e w n y c h obyczajów i wzorców k u l t u r o w y c h . Bardzo duża wszakże część imigrantów, przeważnie kobiety, stawała się duńskimi p o d d a n y m i f o r m a l n i e i automatycznie, uzyskując o b y w a t e l ­ stwo nowego k r a j u poprzez zawieranie małżeństw z miejscową l u d n o ­ ścią. N i e może to być j e d n a k t r a k t o w a n e j a k o k r y t e r i u m „duńskości". Lepiej zatem prześledzić kwestię adaptacji w p r z y p a d k u małżeństw p o l s k i c h l u b osób samotnych, gdzie chęć stania się duńskim o b y w a t e l e m była uzależniona w pełni od n a t u r a l i z a c j i . K u l t u r o w e zderzenie podo­ b n y c h , a zarazem o d m i e n n y c h g r u p oraz awans społeczny imigrantów m i e r z o n y był i c h awansem gospodarczym, ale też i socjalnym. A w a n s społeczny w o p i n i i t a k Duńczyków j a k i Polaków, wiąże się z f a k t e m posiadania ziemi. W o p i n i i t y c h p i e r w s z y c h ów awans jest niewątpliwie przeceniany, krążyły b o w i e m powszechne opinie, że: „Polacy w y k u p i l i wszystkie małe gospodarstwa w czasie k r y z y s u w latach 1920 -11930" . Tymczasem spośród badanych 2 6 % i osób zostało właści­ cielami gospodarstw r o l n y c h o p o w i e r z c h n i wahającej się w granicach 0 , 5 - 2 5 ha, co w liczbach g l o b a l n y c h wyraża się ilością 118 spośród 443 r o d z i n p o l s k i c h l u b mieszanych. Istniały d w a t y p y małżeństw: czysto polskie i mieszane. Wśród 443 badanych r o d z i n 146 stanowią małżeństwa wyłącznie polskie, 169 m i e ­ szane, gdzie k o b i e t a jest Polką, i t y l k o 2, gdzie mężczyzna jest P o l a k i e m . 12 1 2 Nellemann, од polsk Samfunds -Falster, Arbejdskraft Den Polskę Indvandring... til Lolland-Falsters A a r b o g " , t. 37: 1950; J . K l e s s e n s , tamże, t.34: 1949. P o r . też Roemarker, Mine V. К o 1 b y e, „Lolland-Falsters polakminder fra Svensk historiske Lolland- �POLACY W DANII 67 Układ t e n jest dlatego t a k zróżnicowany, ponieważ wśród przybyszów większość stanowiły k o b i e t y . L i c z b y wskazują też na początkowe z a m y ­ kanie się w e własnym kręgu e t n i c z n y m i k u l t u r o w y m i stopniowe p r z e ­ łamywanie go. Pierwsze małżeństwa zawierane przez imigrantów były endogamiczne, później stały się egzogamiczne. Małżeństwa czysto polskie posiadały gospodarstwa o większej p o w i e ­ r z c h n i , przeciętnie 2,3 ha, podczas gdy przeciętna areału ziemi małżeństw mieszanych wynosiła 1,2 ha. Prawdopodobnie jest to w y n i k i e m większej pracowitości i oszczędności p o l s k i c h r o d z i n , p o w o d o w a n y c h chęcią dorów­ nania gospodarczego duńskiej społeczności. I s t o t n y m również c z y n n i ­ k i e m przyczyniającym się do tego zróżnicowania może być przywiązanie do t r a d y c y j n y c h wzorów postępowania, m i a n o w i c i e szukanie celu w posiadaniu z i e m i — i d e i wyniesionej z rodzinnej w s i , podczas g d y w p r z y p a d k u małżeństw mieszanych Duńczycy b y l i t y p o w y m i r o b o t n i ­ k a m i r o l n y m i n i e z a i n t e r e s o w a n y m i w posiadaniu ziemi. Za przykład mogą służyć t u dzieje jednego z p o l s k i c h imigrantów, Wojciecha Bzorka, mieszkającego w e w s i L u n d b y n a w y s p i e Falster, miejscowości zamieszkanej w większej części przez Polaków. Wojciech Bzorek przyjechał do D a n i i z G a l i c j i w 1915 r. z r o d z i c a m i j a k o 10-letnie dziecko. Początkowo, t a k j a k i n n i przybysze z Polski, pracował p r z y u p r a w i e i w y k o p i e buraków c u k r o w y c h w pobliżu miejscowości N o r r e A l s l e v n a w y s p i e Falster. Podczas k r y z y s u rolnego nabył w 1930 r. własne gospodarstwo o p o w i e r z c h n i 19 ha. Ożeniony z Polką p r o w a d z i owo gospodarstwo do c h w i l i obecnej (żona badanego zmarła w 1962 г.). Życiorys jego jest t y p o w y d l a większości imigrantów: początkowo praca p r z y b u r a k a c h c u k r o w y c h u przedsiębiorców; duńskich, później w czasie k r y z y s u rolnego nabył gospodarstwo własne. Małżeństwo zawarł z Polką, mieszka obecnie t a m , gdzie zaczął swoją pracę w D a n i i , w d y s t r y k c i e zamieszkanym przez p r z y b y s z y z Polski. B a d a n y zdołał zaadaptować się do nowego otoczenia przyjmując miejscowe obyczaje, technikę i metodę p r a c y n a r o l i . W z o r e m duńskich farmerowi ograniczył w a c h l a r z u p r a w do buraków c u k r o w y c h , jęczmie­ nia i prosa (roślin dominujących n a Lollandi-Falster), osiągając z h e k t a r a ok. 60 k w i n t a l i zboża. Wjojciech Bzorek specjalizuje się też w h o d o w l i t r z o d y c h l e w n e j i bydła, posiadając 6 świń i kilkanaście krów. Gospo­ d a r s t w o jego jest w pełni zmechanizowane — do prac w p o l u używa małego k o m b a j n u przystosowanego do areału posiadanej ziemi, nadto w r a z z t r z e m a i n n y m i P o l a k a m i k o r z y s t a z p r a c y 4 traktorów. Mieszka­ jący w e w s i Polacy założyli b o w i e m własną, „polską" spółdzielnię rolniczo-mleczarską. M i m o wieloletniego p o b y t u w D a n i i Bzorek u t r z y ­ m u j e żywy k o n t a k t z k r a j e m , przyjeżdżając często do P o l s k i i p r e n u m e ­ rując polską prasę, głównie rolniczą. T r a d y c j e polskości wyrażane są �68 MAREK ARPAD KOWALSKI przez niego i w i n n y sposób: d o m Bzorka k r y t y jest słomą (pod którą wszakże znajduje się ognioodporna dachówka eternitowa), w gospo­ d a r s t w i e znajduje się też koń, nie z a t r u d n i a n y zresztą do żadnych prac. T o — j a k t w i e r d z i badany — ,,na pamiątkę P o l s k i " . R y c . 2. Z l e w e j G e o r g e N e l l e m a n n , autor p u b l i k a c j i o P o l a k a c h osiadłych w D a n i i , z p r a w e j W o j c i e c h B z o r e k , „duński" P o l a k . L u n d b y p e r N o r r e A l s l e v , w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i A d a p t a c j a Polaków do społeczności duńskiej, znajdująca p o t w i e r ­ dzenie w e w z a j e m n y c h o p i n i a c h i z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych, była uzależniona o d postawy o b u g r u p . Przybysze niewątpliwie w p i e r ­ w s z y c h l a t a c h b y l i w jakiejś mierze d y s k r y m i n o w a n i przez ludność miejscową. W odpowiedziach dotyczących złego t r a k t o w a n i a Polaków 4 1 % p y t a n y c h skarży się n a aufseherów, 1 6 % n a duńskich rządców, 1 4 % n a gospodarzy i robotników duńskich, reszta zaś skarżyła się n a d o c i n k i ze s t r o n y dzieci i młodzieży. Stosunek t e n ulega j e d n a k r a ­ d y k a l n e j poprawie, gdyż n a p y t a n i e , czy szykany ze s t r o n y duńskiej zdarzają się i obecnie, odpowiedzi brzmią następująco: 1 9 % t a k , 6 3 % nie, 9 % n i e w i e m . Zważywszy, że ostatnia g r u p a daje odpowiedzi p o ­ d y k t o w a n e t y m , że p r a k t y c z n i e n i e zetknęła się z żadnymi szykanami, można j e zatem traktować j a k o odpowiedzi należące do k a t e g o r i i d r u - �POLACY W 69 DANII giej, a więc osób n i e skarżących się na dyskryminację. Szykany są zatem obecnie rzadko s p o t y k a n y m ewenementem. Polscy r o b o t n i c y z d o b y w a l i coraz większy szacunek swoich współobywateli, zawdzięczając go p r a ­ cowitości i gospodarności. W s p o m n i a n y już poprzednio Wojciech Bzorek, będący przykładem przystosowywania się Polaków¡ do nowego otoczenia, łatwo wszedł w n o ­ w e środowisko. Danię, w której osiadł, t r a k t u j e j a k o drugą ojczyznę. M o m e n t a m i decydującymi o pozostaniu były względy gospodarcze i społeczne. Pierwsze są oczywiste, co do d r u g i c h t w i e r d z i , że w duńskim społeczeństwie znajduje większą tolerancję poglądów osobistych i moż­ liwości i n d y w i d u a l n e j przedsiębiorczości. Jednak s t o s u n k i z Duńczy­ k a m i układały się rozmaicie na przestrzeni l a t . I n f o r m a t o r był początko­ w o narażony na d r o b n e w p r a w d z i e , lecz d o k u c z l i w e s z y k a n y ze s t r o n y miejscowej ludności, n a dyskryminację j a k o „obcego" i k o n k u r e n t a do pracy. Zdecydowaną zmianę w t y m n a s t a w i e n i u odczuł zwłaszcza po obję­ c i u własnego gospodarstwa. Obecnie, j a k t w i e r d z i n a przykładzie własnej w s i , Polacy cieszą się szacunkiem i pełnym z r o z u m i e n i e m duńskich gospodarzy. Niewątpliwie w w i e l u p r z y p a d k a c h t r u d n o jest dociec i s t o t y rzeczy, gdyż w y w i a d y dotyczące wzajemnego ustosunkowania się do siebie o b u g r u p ludnościowych przynoszą odpowiedzi wiążące się ze s p r a w a m i rozgrywającymi się przed pół w i e k i e m , dlatego szereg i n f o r m a c j i należy traktować ostrożnie. F a k t e m jest, że p r z y zetknięciu się d w u różnych g r u p społecznych obcych etnicznie musiały istnieć tarcia i niezgodności. N i e były one j e d n a k n a t y l e w i e l k i e , b y n i e mogły ulec l i k w i d a c j i , a dowodem tego jest asymilacja Polaków z ludnością duńską. Adaptacja ta dokonała się głównie na p o l u gospodarczym, dzięki przyjęciu przez przybyszów u p r a w r o l n y c h i t e c h n i k miejscowych, przez przyjęcie w i e l u duńskich obyczajów, t r y b u życia etc. Drugą, nie m n i e j ważną, stroną zagadnienia jest przystosowanie się Duńczyków do imigrantów. N i e można b o w i e m pomijać wkładu t y c h ostatnich do k u l t u r y miejsco­ w e j . W p ł y w y polskie, wyraźne n a L o l l a n d - F a l s t e r , uwidoczniają się w zakresie p r a c y w p o l u i na gruncie r e l i g i j n y m . Chociaż pewne, prze­ jęte o d i m i g r a n t o w i t e c h n i k i prac r o l n y c h n i e są p o l s k i m i , lecz n i e ­ m i e c k i m i m e t o d a m i , to j e d n a k zostały przejęte przez sezonowych r o ­ botników i przez n i c h przyniesione. T a k n p . w miarę, g d y przybysze s t a w a l i się s a m o d z i e l n y m i f a r m e r a m i , rozpowszechnił się w D a n i i zwyczaj w y k o n y w a n i a samodzielnie p e w n y c h p r o s t y c h narzędzi użytku domowego i gospodarczego, r o b i o n y c h n i e k o m e r c j a l n i e , a n i przez rze­ mieślników, lecz w domu, przez gospodarzy. Można b y przytaczać szereg dalszych tego rodzaju d r o b n y c h przykładów. Różnica postaw religijnych była również jednym z czynników �70 MAREK ARPAD KOWALSKI utrudniających adaptację do miejscowych wzorów k u l t u r o w y c h . O b o ­ jętność r e l i g i j n a cechująca społeczeństwo duńskie dopiero stopniowo docierała do g r u p y imigrantów. T e m u procesowi zmian duńskie spo­ łeczeństwo ulegało przez lata, był on natomiast znacznie przyśpieszony w p r z y p a d k u imigrantów. Przybysze przynieśli ze sobą stereotyp utożsamiający Polaka z k a t o l i k i e m . Z d r u g i e j s t r o n y Kościół R z y m s k o ­ k a t o l i c k i w D a n i i odcinał się o d tego rodzaju poglądów, nie chcąc tworzyć p o l i t y k i popierania mniejszości n a r o d o w y c h a n i wiązania się z określonymi g r u p a m i e t n i c z n y m i . P r o b l e m zatem wpływu Polaków na społeczność duńską w dziedzinie r e l i g i i wyszedł od n i c h samych, spontanicznie, a n i e ze s t r o n y e l i t y kościelnej. Polska i m i g r a c j a spo­ wodowała wzrost k a t o l i c y z m u w D a n i i (jak już wyżej podano, oblicza się, że ok. połowy katolików duńskich jest pochodzenia polskiego) , stymulowała też p e w n e z m i a n y w niektórych obyczajach duńskich l u ­ teranów. T a k n p . zwyczaj palenia świec w pewne d n i na grobach zmar­ łych k r e w n y c h w t a k p r o t e s t a n c k i m k r a j u , j a k Dania, p r z y p i s u j e się wpływom k a t o l i c k i c h przybyszów z P o l s k i . Z w y c z a j t e n pojawił się w D a n i i po I w o j n i e światowej, rozpowszechniając się w l a t a c h 1920 - 1930, poczynając od t z w . „polskich obszarów", t z n . od w y s p L o l l a n d - F a l s t e r i przechodząc później n a cały k r a j . Był to okres, k i e d y poczęli umierać p i e r w s i polscy osiedleńcy. 13 1 4 W p ł y w y r e l i g i j n e polskie równoważyły się oddziaływaniem d r u g i e j s t r o n y . W z o r y zachowań otoczenia spowodowały obojętnienie a k t y w n y c h przecież r e l i g i j n i e Polaków. Postawa ta p o j a w i a się w d r u g i m i t r z e c i m p o k o l e n i u duńskich Polaków, a więc w t y m , które zasymilowało się w pełni. F o r m a l n i e pozostając członkami Kościoła Rzymskokatolickiego, nie wykazują w dziedzinie w i a r y większego zaangażowania. Adaptacja pod względem n o r m zachowania się r e l i g i j n e g o była ułatwiona t y m , że księża n i e s t a n o w i l i raczej e l i t y społecznej wśród imigrantów, zgod­ nie z tendencją władz kościelnych, p r z e c i w n y c h , j a k to było już w i e ­ l o k r o t n i e podnoszone, t w o r z e n i u j a k i c h k o l w i e k f o r m polskiego nacjo­ n a l i z m u . P e w n e tendencje k l e r y k a l n e pojawiają się dopiero po 1945 r . i są związane ze z m i a n a m i p o l i t y c z n y m i zaszłymi w Polsce. Księża w p r o ­ wadzają do swojej p r a c y elementy działalności p o l i t y c z n e j . Wszakże w a l k a o w p ł y w n a zachowania i postawy P o l o n i i duńskiej nie miała żadnych r e p e r k u s j i w stosunkach z m i e j s c o w y m społeczeństwem. Nellemann, op. cit., s. 76 - 84. M. R e h n b e r g , Ljusen paa gravarna, S t o c k h o l m 1965, s. 58 - 63; К. U l d a 11, Folkefesternes katolske grundlag w Nordiske Folkelivsод Folkemindeforskermade, K o b e n h a v n 1963, ed. L . B 0 d k e r , B . H o l b e k . 13 1 4 �POLACY ORGANIZACJE W 71 DANII POLAKÓW W DANII Przez długi czas nie było wśród przybyszów próby zrzeszenia się. Działalność Kościoła ograniczała się do spraw pomocy duchowej i spo­ łecznej, aktywność zaś Związków. Z a w o d o w y c h i duńskich i n s t y t u c j i państwowych, które penetrowały środowisko imigrantów, miała na celu wciągnięcie i c h do r o d z i m y c h stowarzyszeń. Pierwsze próby łączenia się i a k t y w i z a c j i społecznej były podjęte w 1918 r. przez osoby będące raczej e m i g r a n t a m i p o l i t y c z n y m i . J . M . D r o p i o w s k i i J . K o w a l c z y k założyli Skandynawską Katolicką Unię Polakowi (Den S k a n d i n a v i s k U n i o n af K a t o l s k e Polakker), której orga­ n e m był t y g o d n i k ,,Polak w, D a n i i " , mający prenumeratorów zrzeszonych w 17 oddziałach t e r e n o w y c h : N a k s k o v (275), M a r i b o (147), N i v a a (87), A a r h u s (123), N y k o b i n g , K o b e n h a v n , Hairsholm, Naestved, Praesto, V o r d i n g b o r g , Slagelse, K a l u n d b o r g , Holbaek, Odense, Grenaa, H a m m e l oraz w Stora M a r k i e w połudiniowoszwedzkiej p r o w i n c j i Skania (w n a w i a ­ sach liczba prenumeratorów). Pismo miało c h a r a k t e r p o l i t y c z n y , było antysemickie i antysocjalistyczne, o s k r a j n i e r e a k c y j n y m n a s t a w i e n i u . Wszelako po opuszczeniu D a n i i w 1919 r . przez założycieli U n i i t a efe­ meryczna organizacja rozpadła się. Działalność organizacyjna wśród imigrantów rozpoczęła się dopiero w 1925 г., g d y powstał Związek Robotników Polskich w D a n i i , s t w o r z o n y samorzutnie przez osiadłych t a m Polaków. Zrzeszenie to w 1930 г., a więc w okresie swojego r o z w o j u posiadało 22 oddziały terenowe p o ­ krywające cały k r a j : L o l l a n d - F a l s t e r : Nakskov, M a r i b o , N y k o b i n g Zelandia: K o b e n h a v n , Naestved, Slagelse, Ringsted, H i l l e r o d , Taas t r u p , Nivaa, Holbaek, K o g ę Fionia: Odense J u t l a n d i a : A a l b o r g , Randers, P i n d s t r u p , Horsens, K o l d i n g , H a d e r slev, Sonderborg, Tonder Bornholm: Aakirkeby. W 1933 r . zmieniono nazwę n a Związek Polaków w Danii,. Zadaniem Związku była praca społeczna i organizacyjna wśród imigrantów, d o ­ starczanie i n f o r m a c j i o Polsce. Związek miał c h a r a k t e r organizacji polo­ n i j n e j powstałej n a g r u n c i e sentymentów n a r o d o w y c h i przywiązania d o ojczyzny oraz u t r z y m a n i a t r a d y c j i n a r o d o w y c h i znajomości języka p o l ­ skiego wśród imigrantów, a szczególnie i c h dzieci. Od k w i e t n i a 1933 r . do maja 1939 r. Związek wydawał miesięcznik „Polacy w D a n i i " , p o 15 15 Nellemann, op. cit., s. 66 - 68. �72 MAREK ARPAD KOWALSKI z b a w i o n y zabarwienia politycznego, przynoszący natomiast wiadomości dotyczące spraw k r a j o w y c h , organizacyjnych, wiadomości z Polski, wiadomości o życiu imigrantów, działalności p o l s k i c h szkół. K o l e j n y m i r e d a k t o r a m i b y l i Bolesław Rediger, który prowadził pismo przez 5 n u ­ merów, i A d a m R. Sokolski, p o l s k i nauczyciel z Nakskov, redagujący miesięcznik do końca jego w y d a w a n i a . K o s z t y w y d a w a n i a pisma były p o k r y w a n e ze składek związkowych oraz z płatnych ogłoszeń w n i m zamieszczanych, które zajmowały 1 5 % p o w i e r z c h n i d r u k u . W latach 1928 - 1940 istniały też polskie szkoły w D a n i i . Pierwsza z n i c h powstała w październiku 1928 r. w Nakskov, a następne w M a r i b o i N y k o b i n g . Nadto, poza L o l l a n d - F a l s t e r , istniały szkoły w Kopenhadze, N i v a a i Haderslev. N a uc z y c i ela m i były osoby przysłane z Polski. Szkoły uległy l i k w i d a c j i po I I w o j n i e światowej, g d y młodsze pokolenie i m i ­ grantów zasymilowało się z duńskim społeczeństwem, n i e chcąc znajdo­ wać się w położeniu izolowanej mniejszości n a r o d o w e j . Wśród drugiej i trzeciej generacji osób pochodzenia polskiego pielęgnowane są je d ynie pewne k u l t u r a l n e t r a d y c j e narodowe, p r o w a d z i się naukę języka p o l ­ skiego, organizuje zespoły pieśni i tańca w o p a r c i u o p o l s k i f o l k l o r . Dunizacja t y c h l u d z i W i połączeniu z p o d t r z y m y w a n i e m k u l t u r a l n y c h R y c . 3. G o s p o d a r s t w o Wojciecha Bzorka w Lundby per Nr. Alslev, w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i �POLACY W DANII 73 związków z k r a j e m jest chyba najlepszym sposobem wejścia w życie nowego społeczeństwa. Początkowym miejscem zebrań Polaków były t y l k o kościoły. W miarę organizowania się imigrantów powstawały D o m y Polskie, będące ośrod­ k i e m spotkań, p r a c y społecznej i k u l t u r a l n e j . Pierwsze z n i c h powstały w Nakskov, M a r i b o i Saskobing, późniejsze w i n n y c h regionach D a n i i . Stanowiły one pomieszczenia dla p o l s k i c h szkół, prowadziły t r y b p r a c y klubowo-świetlicowej. Z w a r t a organizacja Związku uległa r o z b i c i u pod koniec l a t czter­ dziestych, po I I w o j n i e światowej, w okresie 1946 - 1949 r. Nastąpił wówczas rozłam, gdyż część oddziałów popierała nowe władze polskie, część zaś e m i g r a c y j n y rząd londyński. Ukonstytuował się wówczas k o n k u r e n c y j n y Związek W o l n y c h Polaków: organizacja ta istniała wszak­ że krótko. W rezultacie Związek Polaków w D a n i i reaktywował w pełni swoją działalność, z t y m że utrzymało się p r z y życiu j e d y n i e 7 oddziałów: w, M a r i b o , Nakskov, N y k o b i n g , Odense, A a l b o r g , H a d e r slev i Kopenhadze, o różnym n a s t a w i e n i u p o l i t y c z n y m . Jednakże m i m o rozbicia n a oddziały „warszawskie" i „londyńskie" działalność Związku nie ma c h a r a k t e r u politycznego i k o n c e n t r u j e się n a sprawach życia Polaków w D a n i i , i n f o r m a c j a c h ze starego k r a j u i organizacji w y c i e ­ czek do P o l s k i . �