https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77d7cfe01ebb84ec4806b83c6cfc5bf0.pdf e6ed6323a44b80baec0d564b1308142b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:688 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:633 Title A name given to the resource Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.75-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia ANTONI P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 KUCZYŃSKI E T N O G R A F I C Z N Y O B R A Z S Y B E R I I W ŚWIETLE OSIEMNASTOWIECZNEJ RELACJI L U D W I K A SIENICKIEGO Na to są potrzebne kroniki, ażeby pamięci godne z życia ludzkiego w minek nie poszły... czyny zapo- S. O r z e c h o w s k i , Kroniki WSTĘP Bliższe poznanie wkładu Polaków w badania etnograficzne na obsza­ rze S y b e r i i upoważnia do stwierdzenia, że ta dziedzina h i s t o r i i naszej n a u k i w y m a g a podjęcia dalszych, dokładnych i systematycznych badań. Obecnie, g d y coraz częściej słychać głosy mówiące, iż celem współcze­ snej e t n o g r a f i i jest przede w s z y s t k i m badanie i śledzenie p r z e m i a n zachodzących w d z i e j o w y m procesie r o z w o j u k u l t u r y , konieczne jest także systematyczne i zorganizowane, głębsze aniżeli dotychczas, zainte­ resowanie się przeszłością polskiej etnografii, zwłaszcza t e j , która po­ wstała z dala o d ojczyzny, stworzona przez zesłańców p o l i t y c z n y c h z epo­ k i rozbiorów, żołnierzy powstań n a r o d o w y c h i d o b r o w o l n y c h wygnań­ ców. Realizacja tego zadania w y m a g a j e d n a k powołania specjalnego zakładu l u b p r a c o w n i h i s t o r i i p o l s k i c h badań etnograficznych n a rozle­ głych obszarach A z j i , A f r y k i , A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , gdyż praca w t y m k i e r u n k u jest równie konieczna i zajmująca, j a k badanie urozmaiconego procesu współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h . i Po t y m zasygnalizowaniu potrzeb w zakresie h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l 1 P o g l ą d t e n wyraziła między i n n y m i A . K u t r z e b a - P o j n a r o w . a ' w tykule: w Z zagadnień badaniach kultury metodyki ludowej, polskich prac etnograficznych: czas „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 28. O grafia polskiej, jej obecne zadania, metody P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 7 2 - 8 1 ; W . etnografii polskiej, fia a współczesność, i związki Dynowski, z innymi Z przedmiocie naukami, dziedzin rozwoju „Etno­ deficytowych „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 1 5 - 2 7 ; J . B u r s z t a , „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 41 - 61. ar­ przestrzeń Drogi współczesnych badań e t n o g r a f i c z n y c h zob. też: K . D o b r o w o l s k i , etnografii i Etnogra­ �76 ANTONI KUCZYŃSKI skiej w a r t o d l a przykładu przypomnieć, że zagadnienie wkładu Polaków w badania n a d kulturą ludów S y b e r i i jest w w i e l u w y p a d k a c h bardziej znane nauce radzieckiej aniżeli polskiej . Zainteresowania etnografii radzieckiej t y m zagadnieniem wyrosły z potrzeb p r o w a d z o n y c h w Z S R R badań n a d p r o b l e m a m i z zakresu h i s t o r i i etnicznej S y b e r i i i katalogiem faktów k u l t u r o w y c h zamieszkujących ją ludów. Przyznać jednak rów­ nież trzeba, że niezwykły w p r o s t wkład! Polaków w dzieło e t n o g r a f i i S y b e r i i uczynił i c h bardziej s y m b o l a m i rosyjskiego dzieła c y w i l i z a c y j ­ nego aniżeli polskiej m a r t y r o l o g i i w epoce rządów carskich. S y t u a c j a ta w y n i k a z f a k t u , że jeszcze obecnie nieporównanie większa jest pamięć Rosjan o zasługach, j a k i e p o c z y n i l i Polacy d l a w i e d z y o S y b e r i i , zwłasz­ cza w zakresie badań geograficznych, geologicznych i p r z y r o d n i c z y c h , 2 3 Z najnowszych 2 opracowań r a d z i e c k i c h poświęconych omówieniu p o l s k i c h b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h n a S y b e r i i wymienić należy: I . S . G u r w i с z, I . W . E. K. Piekarskij (K stoletju so dnja I. Karłowicz Piekarski}. wwiedienie stati, i dniewniki. pisma pod К stoletju C z e r s k i j , Etnograficzeskie D. Obruczewa, r e d . S . W. sticzeskie nabludienija Stati A. L. L. Czekanowskogo, S. W. Obruczewa, swiedienij po Dłużika, Irkutsk etnografii „Sowietskaja Antropołogiczeskie „Sowietskaja graf, i Publikacija i nabludienija nieopublikowannych naucznoj rabotie, XVII wieka. praca O soczinienii issledowanija Feliksa n r 4: 1965, s. 1 1 6 - 1 2 8 ; tenże, w badania W. zbiorowa Lingwi- lingwisticzeskie matieriałow zbiorowa pod r e d . Zabytyj istocznik Adama Kamienskogo n r 5: 1965, s. 122 - 129; S . I . W a j s z t e j n, etnograficzeskie E t n o g r a f i i , Folkłoristiki S y b e r i i , które o p u b l i k o w a n e zostały w Polaków i I. P o l e w o j , nad ludami języku Kon Kona, как etno­ t. 3: 1965, prowadzonych n a terenie rosyjskim Syberii Jakowlewicza Feliks i Antropologii", s. 196 - 220. O w y n i k a c h p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h Wkład praca Tropin, Sbornik Etnografija", S. Nieopublikowannyje i A. I. Czerskom, 1962, s. 47 - 54; В. Istorii Russkoj kommientarii Etnograficzeskie ego Sibiři Etnografija", „Oczerki o [w:] J a k u t s k 1958, s. 1 9 - 2 8 ; „Sbornik T r u d ó w po F i l o l o g i i " , t. 3: 1958, [w:] stati n r 6: — jakutowied, 1956, s. 242 - 259; G . W. I. D. Czerskogo, Puchów, Etnografija", [w:] I . D. C z e r s k i j , о I. D. Czerskom Irkutsk Czekanowskogo, A. rożdienija, zamietki. s. 2 0 Y - 222; G . M . W a s i l e w i c z , zapisy so dnja W. N. Skałona, Obruczewa, „Sowietskaja E. K. Piekar ski j как etnograf 1958, 54 - 60; I . S . G u r w i с z, Eduard rożdienija), zob. i ich kulturą, A. Kuczyński, „ L u d " , t. 51: 1968, cz. 2, s. 503 - 584. 3 W Instytucie Geografii Akademii Nauk badaniom geologicznym, 1968 z inicjatywy Międzynarodowego stąpiły do Akademii Pierwsze Komitetu oraz M u z e u m dwu kontaktów sympozjum Syberyjskiego w sympozjów dziedzinie odbędzie się w Oddziału Historii Ziemi Polskiej Nauk nauk Akademii geologicznych w 1969 г., i Tech­ Nauk na temat i roku Geologicznych Historii Nauki radziecko-polskich Warszawie polskim ną t e r e n i e S y b e r i i . W z u c z o n y m i r a d z i e c k i m i Zakład Nauk zorganizowania polsko-rosyjskich Wschodu się szereg p r a c poświęconych przyrodniczym i geograficznym i w w y n i k u porozumienia niki Polskiej Syberii i Dalekiego Z S R R w I r k u c k u prowadzi przy­ historii geograficznych. d r u g i e zaś w Lenin­ g r a d z i e w 1971 r. Informację powyższą otrzymałem od prof. dr. K . Maślankiewicza, Sekretarza Generalnego L i s t z d n i a 31 V I I 1968 r. Międzynarodowego K o m i t e t u H i s t o r i i N a u k Geologicznych. �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 77 SYBERII aniżeli pamięć, popularyzacja i wiedza o walce p o l s k i c h zesłańców z caratem i i c h t r a g i c z n y m losie n a w y g n a n i u , gdzie obok prac katorżni­ czych p o d e j m o w a l i o n i t e badania naukowe. DOKUMENT OSOBLIWEGO MIŁOSIERDZIA BOSKÜGO Cudownie z Kalwińftiey Sekty Pcwoego Slags у Chwalcę fwegp KOŚCIOŁA C H R Y S T U S O W E G O POCIĄGAIĄCY, Z wyttladem nieirtóryeh Kcmrrowerfyi ssach<xbących miedsj nau!rg Kościoła JPowfzechnego Katolickiego, i podankrc vymyslan; m rozumem luumim Lmerjkiey.Kaiwińfłiey, Uteckiey, у innych w l e j Księdze wyrażonych у oamienioaych Sett; • У * vtfpomnitnitm « mnitj ипшпусЬ Mojkimjkitgo PíiJIwa itsiascl •w pegsĄfkici Uędach jrftett xofiotacjeh, alo dvcttawntga fox*** /иdii w tiínjeb Sebtetb oS jtinotči Paitjittjncgo Xothott cuttáljeb. «ш§Ш§ t *¡»m, e*(i¿¡e * nitvuaáamoiéi ijięcych, « irukrn ptmfty г»ж WYCHODZĄCY. «»м««г Ryc. 1. L . S i e n i c k i , WWAHJ* xx.ГтШктв* Dokument osobliwego..., W i l n o 1754. F a k s y m i l e s t r o n y tytułowej Sporo jest jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d ­ k r y t e d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i , której początki rozpoczynają się nie t y l k o skrótowymi zapisami autorów rosyjskich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańcowi z epoki caratu. J e d n y m z ciekawszych polskich źródeł łączących się z t y m zagadnieniem jest s t a r o d r u k zatytułowany Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego cudownie z kalwińskiej se- �78 ANTONI KUCZYŃSKI kty pewnego sługę у chwalcę swego do kościoła W i l n o 1754, spisany przez L u d w i k a Sienickiego (1677 - ?), pułkownika w o j s k królewskich, wziętego do n i e w o l i przez Rosjan w r o k u 1707 po k a p i t u l a c j i B y c h o w a , skąd w r a z z b r a t e m K r z y s z t o f e m S i e n i c k i m , generałem a r t y l e r i i w o j s k polskich, w y w i e z i o n y został do M o s k w y , a później zesłany n a Syberię do Tobolska, następnie zaś przesiedlony do Jakucka, dokąd dotarł sam, gdyż b r a t K r z y s z t o f zmarł w drodze i pochowany został n a d Obią. W J a k u c k u przebywał L . S i e n i c k i kilkanaście l a t , a po powrocie do k r a j u (1722) napisał wspomnienia, których pozycja chronologiczna w h i s t o r i i etno­ g r a f i i polskiej jest szczególna, gdyż Dokument jest w p r a w d z i e d r u g i m z n a n y m n a m p o l s k i m opisem S y b e r i i , ale z u w a g i n a czas o p u b l i k o w a n i a (1754) w y s u w a się o n na czoło w naszej s y b e r y j s k i e j l i t e r a t u r z e pamię­ t n i k a r s k i e j . N i e ulega także wątpliwości, że znaczenie Dokumentu da się określić zarówno p o d względem jego warunków chronologicznych zapewniających m u należytą pozycję w g r u p i e ówczesnych źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i , j a k i od s t r o n y z a w a r t y c h w n i m ilościowych i j a k o ­ ściowych elementów f a k t o g r a f i c z n y c h . L . S i e n i c k i znalazł się na S y b e r i i współcześnie z P h . J . S t r a h l e n b e r g i e m , oficerem szwedzkim wziętym do n i e w o l i rosyjskiej pod Połtawą (1709), który dzięki o p u b l i k o w a n i u s w y c h obserwacji z zesłania w książce Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und AsiaStockholm 1730, a więc w y d a n e j wcześniej aniżeli Dokument, uważany jest za p r e k u r s o r a studiów ałtaistycznych . Obok książki P h . J . Strahlenberga najbliższą chronologicznie pozycją w piśmiennictwie s y b e r y j s k i m jest w odniesieniu do Dokumentu praca rosyjskiego badacza S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , uczestnika W i e l k i e j Pół­ nocnej W y p r a w y (1733 - 1743) V . B e r i n g a oraz książka drugiego członka tej ekspedycji G. W. Stellera , w których odnaleźć można potwierdzenie szeregu spostrzeżeń zanotowanych przez autora omawianego źródła. 4 5 6 7 i Szlak zesłańczej wędrówki L . Sienickiego rozpoczął się w M o s k w i e prowadził etapami przez szereg miast syberyjskich (patrz m a 4 miast Pierwszym i miejsc ofiarowana Wojciecha polskim spisany księdzu w 1874 r. od jego przyjaciół została S. w więzienia Warta. [w:] Bażyńskiemu proboszczowi 50-letniego kapłaństwa i wielbicieli, artykule: Dyarusz jest: Kamieńskiego, na Jubileusz przedstawiona 5 Syberii Adama Franciszkowi Poznaniu o ludach. Syberii, opisem przez moskiewskiego Książka przy w dniu 23 Pierwsza Kuczyński, Św. kwietnia Dyaryusza Poznań 1874. Treść e t n o g r a f i c z n a A. zbiorowa kościele Polska relacja kulturą, „Szkice „Etnografia P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 173 - 187. Kałużyński, Polskie badania nad Jakutami i ich z Dziejów O r i e n t a l i s t y k i P o l s k i e j " , n r 2: 1966, s. 174. 6 7 S . P. K r a s z e n i n n i k o w , G . W. wohnern, S t e 11 e r, dereń Sitten, F r a n k f u r t — L e i p z i g 1774. O p i s a n i e ziemli Beschreibung Nahmem, von dem Lebensart Kamczatki, bandę und S t . P i e t i e r s b u r g 1755. Kamtschatka, Verschiedenen dessen Ein- Gewohnheiten, �ETNOGRAFICZNY OBRAZ SYBERII 79 �80 A N T O N I KUCZYŃSKI p a ) — P e r m , Wierehoturję, Tobolsk i inne do J a k u c k a , który przez długie lata był miejscem jego p o b y t u . T u z dala od ojczyzny uderzał polskiego zesłańca o d m i e n n y sposób życia s y b e r y j s k i c h tubylców, a czy­ tając k a r t y Dokumentu odnosi się wrażenie, że jest o n d z i e n n i k i e m podróży, w którym n a żywo rejestrowano obraz k u l t u r y w i e l u ludów m i j a n y c h w drodze n a w y g n a n i e . L . Sienicki zainteresowany z i e m i a m i , które zwiedził, oraz l u d a m i , z którymi się zetknął, pozostawił w Doku­ mencie i n f o r m a c j e cenne d l a etnografów, a przede w s z y s t k i m dla t y c h , którzy zajmują się historią etniczną S y b e r i i . Nie należy j e d n a k zapo­ minać, że Dokument jest n i e k o m p l e t n y m obrazem k u l t u r y opisanych w n i m g r u p etnicznych; jest o n odbiciem t y l k o g r u b y c h i poważniej­ szych j e j elementów składowych. P u n k t e m c e n t r a l n y m , wokół którego obracają się materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie, jest ogólny obraz życia ludów spotkanych n a szlaku zesłańczym. Rysuje w n i m L . S i e n i c k i życie tubylców stosownie do największych i najważniejszych dla n i c h potrzeb, j a k pożywienie, mieszkanie, odzież, praca domowa, zajęcia gospodarskie, zwyczaje i obyczaje oraz wierzenia, p r z y o m a w i a ­ n i u których kładzie szczególny nacisk na podkreślenie wpływu c e r k w i prawosławnej powodującej zanik w i e l u t r a d y c y j n y c h , t u b y l c z y c h ele­ mentów k u l t u r y duchowej. 8 Zapewne t y l k o część z tego, co widział L . S i e n i c k i na w y g n a n i u , znalazła miejsce w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Wspomnieć należy, że u t r w a l o n y w n i c h obraz podstawowych elementów k u l t u r y tubylców S y b e r i i zgodny jest w ogólnych zarysach z t y m , który p r z e ­ kazany został przez i n n y c h ówczesnych podróżników rosyjskich, zesłań­ ców p o l s k i c h i późniejszych badaczy. A u t o r Dokumentu n i e podaje i n t e r p r e t a c j i zarejestrowanych przez siebie faktów i właśnie takie bez­ pośrednie czerpanie d a n y c h f a k t o g r a f i c z n y c h z otaczającego środowiska s t a n o w i o wartości historycznej omawianego źródła i w y s u w a j e n a p l a n p i e r w s z y w g r u p i e źródeł p r z y d a t n y c h do studiów n a d r e k o n s t r u k ­ cją d a w n y c h układów etnicznych n a terenie S y b e r i i i k u l t u r y zamieszku­ jących ją tubylców. 9 Na 8 opisane wg mapie oznaczono w Dokumencie. również Cyfry s t a n u n a r o k 1959, uwidocznioną mira, rejony zamieszkiwane u m i e s z c z o n e obok oznaczają w pracy: Czislennost przez grupy etniczne liczebność t y c h ludów i rasselenie narodów r e d . S . I . B r u k , M o s k w a 1962, s. 85 - 88, t a b l . 15 - 16. 9 jego Pamiętnik xiedza i towarzyszów jego 1865; J . K o b y ł e c k i , 1831, Ciecierskiego przeora przygody, doznane Wiadomości Dominikanów na Sybirze o Syberyi 1832, 1833, 1834, p r z e z J . K . , W a r s z a w a Kopcia l i n 1863. brygadjera wojsk polskich z rozmaitych wileńskich, w latach i podróże w niej odbyte 1837; J . K o p e ć , not dorywczych zawierający 1797 - 1801, L w ó w . w Dziennik sporządzony, latach Józefa Ber­ �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 81 SYBERII Kończąc t e n ogólny r y s o Dokumencie i jego autorze podkreślić należy, że szereg faktów oceniał L . S i e n i c k i z p u n k t u widzenia własnej k u l t u r y , dziwił się m i e j s c o w y m z w y c z a j o m i obyczajom, a n i e k i e d y wypowiadał nawet fantastycznie dzisiaj brzmiące Ojpimie. Do wiadomości tej k a t e g o r i i należy n p . w z m i a n k a o J a k u t a c h , którzy ,,[...] j a k o b y z dawnych l a t m i e l i być r o d e m ze S z w e c j i , a niechcąc znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, z e b r a w s z y w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y niesieni do J a k u c k a , w y s i a d s z y , trzymali wybiwszy ciężarów się i z b u n t o w a w s z y na statki n a m o r z e puścili się i w i a t r a m i Tunguzów, którzy n a t e n czas i jakucką przy­ ziemię i wypędziwszy z całego j a k u c k i e g o okręgu t a m o s i e d l i " (s. 1 1 ) . 1 0 Wiadomość t a nadająca f a k t o m z a w a r t y m w Dokumencie cech f a n t a ­ z j i nie pochodzi prawdopodobnie od samego autora, lecz — j a k słusznie zauważa S. K a ł u ż y ń s k i — jest ona zapewne odbiciem panujących już wówczas poglądów o n i e a u t o c h t o n i c z n y m pochodzeniu Jakutów, co jest dzisiaj kwestią bezsporną, gdyż wiadomo, że przywędrowali o n i n a d Lenę ze swej turańskiej praojczyzny . 11 12 Pomijając na razie inne fałszywe stwierdzenia podane przez L . Sie­ nickiego, które znajdą szczegółowe omówienie w części artykułu poświę­ conej analizie etnograficznej, stwierdzić należy, że w Dokumencie wystę­ pują przede w s z y s t k i m k o n k r e t n e f a k t y , i to bez l i t e r a c k i e j przeróbki. W a r t o również zaznaczyć, że Dokument jest pierwszą w naszej l i t e r a ­ turze publikacją zawierającą pochodzące z autopsji wiadomości o Japoń­ czykach , którzy d o c i e r a l i w czasach współczesnych L . S i e n i c k i e m u na rubieżowe obszary A z j i północno-wschodniej, handlując z r o z s i e d l o n y m i tam tubylcami. 13 10 L . S i e n i c k i , Dokument wińskiej Sekty ciągający, Kościoła z Powszechnego nach w Katolickiego, Sektach błędach Ze względu o mniej wymyślonych znanych zostających, w druku dla Kościoła rozumem Kal­ po­ nauką ludzkim y namie- Państwa krai­ duchowego pożytku ludzi odpadłych, częścią z uporu, raz wychodzący, szereg z między wyrażonych Moskiewskiego pierwszy artykule przytoczono Cudownie Chrystusowego zachodzących w tey księdze Powszechnego żyjących, n a to, że w uniknąć p o w t a r z a n i a у innych Boskiego do Kościoła Kontrowersyi jeszcze od jedności częścią z niewiadomości miłosierdzia swego a podaniem Greckiey у z wspomnieniem pogańskich w różnych у Chwalcę niektórych Kalwińskiey, Sekt, osobliwego Sługę wykładem Luterańskiey, nionych Pewnego cytatów jego tytułu, s t r o n y , z których pochodzi W i l n o 1754. z Dokumentu, cytowany aby tekst, po­ dano w nawiasach. op. cit., s. 174. 11 Kałużyński, 1 2 W. S i e r o s z e w s k i , Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. 1, K r a k ó w 1961, s. 161 - 194. 13 Informację tę zawdzięczam prof. dr. B . O l s z e w i c z o w i , do którego się w s p r a ­ w i e L . S i e n i c k i e g o zwróciłem. 6 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 �82 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI 3. N i e n i e c k i zaprzęg w renifery z końca X V I I I w. W g Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibirl, p o d r e d . M. i L . P . P o t a p o w a , M o s k w a - L e n i n g r a d 1961, s. 23 G. Lewina T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności i przydatności o m a ­ wianego źródła d l a e t n o g r a f i i S y b e r i i o d strony jego zakresu t e m a t y ­ cznego, od s t r o n y zaś faktograficznej najlepszym dowodem w i a r y g o d n o ­ ści zapisów L . Sienickiego są w y n i k i analizy etnograficznej przedstawio­ ne w dalszej, materiałowej części artykułu. ANALIZA ETNOGRAFICZNA „DOKUMENTU" Uwagi metodologiczne. Nakreślony przez L . Sienickiego obraz k u l t u r y tubylców S y b e r i i charakteryzuje się mnogością wątków wymagających w, w i e l u w y p a d k a c h d o d a t k o w y c h uzupełnień i wyjaśnień. L a t a zesłania dały a u t o r o w i Dokumentu możliwość bezpośredniego p o ­ znania ludów s y b e r y j s k i c h i dużą, j a k na owe czasy, wiedzę o i c h k u l t u ­ rze, a chociaż nie w s z y s t k i e materiały dostarczone przez niego można przyjąć b e z k r y t y c z n i e i bez d o d a t k o w y c h k o m e n t a r z y , n i e należy j e d n a k odrzucać i c h bez szczegółowej analizy opartej na w y n i k a c h poszukiwań w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Celem niniejszej analizy jest p r z e d ­ stawienie w o p a r c i u o i n n e źródła i prace etnograficzne, w j a k i m s t o p n i u relacje L . Sienickiego odpowiadają właściwemu o b r a z o w i k u l t u r y ludów Syberii. D l a umknięcia dużej ilości odsyłaczy zgrupowano w niektórych p r z y ­ pisach po k i l k a objaśnień, a niezrozumiałe słowa, z w r o t y oraz bliżej nie znane wydarzenia, i n f o r m a c j e n a t u r y ogólnej i osoby występujące na k a r t a c h Dokumentu zostały skomentowane jednorazowo. C y t o w a n a l i t e r a t u r a ograniczona została do pozycji najważniejszych, a t a m , gdzie �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 83 SYBERII było to szczególnie konieczne, kwestie wątpliwe wyjaśniono bezpośrednio w tekście. Duże uzupełnienia w p r o w a d z o n o z p u n k t u widzenia i n t e r p u n k c j i i pisowni, wprowadzając n p . zmianę samogłoski y n a i , spółgłoski j n a i, dużej l i t e r y na małą i t p . , zgodnie z głównymi zasadami obowiązującymi p r z y p u b l i k a c j i źródeł h i s t o r y c z n y c h . T a k przedstawiają się główne założenia metodologiczne zastosowane p r z y opracowaniu materiałów etnograficznych z a w a r t y c h w Dokumencie, który po raz p i e r w s z y p r z e d s t a w i o n y zostaje w całości j a k o źródło etnograficzne dotyczące wieloetnicznego obszaru S y b e r i i . Dokonana w e wstępie krótka c h a r a k t e r y s t y k a treści Dokumentu s t a n o w i chyba dosta­ teczną metrykę uzasadniającą konieczność k r y t y c z n e g o omówienia za­ w a r t y c h w n i m materiałów, chociaż występujący w n i c h słownik zaga­ dnień k u l t u r o w y c h n i e jest z b y t bogaty. Kończąc, wyjaśnić należy, że artykuł t e n jest t y l k o szkicem obszerniejszej i szczegółowszej p r a c y 0 p o l s k i c h źródłach z zakresu e t n o g r a f i i S y b e r i i , którą autor przygoto­ w u j e do d r u k u , a której ostateczne zakończenie będzie wymagać jeszcze dłuższego czasu. 14 l s * Po t y c h uwagach noszących c h a r a k t e r wstępu — może trochę p r z y ­ długiego, ale koniecznego do z o r i e n t o w a n i a c z y t e l n i k a w p r o b l e m a t y c e p o l s k i c h źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i — przejdziemy następnie do szcze­ gółowego omówienia materiałów etnograficznych zamieszczonych na k a r t a c h Dokumentu. Egzotyka syberyjska, bo t a k ją trzeba nazwać, rozpoczyna się w t y m źródle od opisu l u d u , który zamieszkiwał w począ­ t k a c h X V I I I stulecia „[...] ziemię permską, t o jest zyrańską , inszy język i obyczaje mającą" (Js. 7). Wnioskując z etnicznego układu obsza16 14 Instrukcja wydawnicza d l a źródeł h i s t o r y c z n y c h od X V I do połowy X I X w i e k u , W r o c ł a w 1953. 15 w Skrótowe artykułach: w badania 1 6 omówienie treści Kałużyński, Dokumentu etnograficznej dokonane zostało Wkład Polaków op. cit., s. 174; K u c z y ń s k i , s. 513- 515. W bliższy k o n t a k t z o b s z a r a m i u w s c h o d n i c h podnóży U r a l u z a m i e s z k a n y m i przez plemiona połowie zwane tego Małą Komi wieku weszli władcy Rosjanie na moskiewscy przestrzeni X I V opanowali tereny Permią, z a m i e s z k a n e p r z e z K o m i - Z y r i a n , a w Księstwo M o s k i e w s k i e objęło w posiadanie obszary Permii wytworzyła się oraz dogodna się po wschodniej Russkoje nasielenie włączenia sytuacja stronie Sibiři Uralu. XVII Nowogrodu do dalszej Dokładniej i naczała XVIII rzeką sto l a t później w y n i k u opanowania do Księstwa penetracji drugiej Wyczegdą n a d górną Wyczegdą K a m ą , n a których r o z s i e d l e n i b y l i K o m i - P e r m i a c y . W 1 Wielkiej stulecia. W nad Moskiewskiego obszarów o t y m zob.: W . (1472) i rzeką Małej (1478) rozciągających Aleksandrów, w., M o s k w a 1964. �84 ANTONI KUCZYŃSKI rów p r z y u r a l s k i c h w o w y m czasie stwierdzić należy, że zetknął się wówczas L . S i e n i c k i z r o z s i e d l o n y m i na obszarach leżących w d o l n y m biegu K a m y K o m i - Z y r i a n a m i i K o m i - P e r m i a k a m i zaliczanymi do t z w . p e r m s k i e j gałęzi ugrofińskiej r o d z i n y językowej. L u d y te stosunkowo wcześnie zetknęły się z cywilizacją rosyjską, gdyż zwycięski pochód Jermaka za U r a l doprowadził już p o d koniec X V I I stulecia do opanowania p r a w i e całej S y b e r i i z wyjątkiem j e j południowych rubieży. Ta p o l i t y c z n a zależność K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków od państwa 1 7 R y c . 4. N i e n i e c k i zaprzęg w p s y s. 68, r y c . 3 Tamże, rosyjskiego poprzedzona została n a w i e l e l a t wcześniej ekspansją kościo­ ła prawosławnego, co słusznie podkreśla autor Dokumentu pisząc, że m i m o to, iż l u d y te nawrócone zostały przez: „Stefana-Episkopa-Weliko-Permskiego na ruskie ogień z a b o g a chwalić nie p o r z u c i l i i ogniowi wyznanie, jednakże adorację o d d a w a l i , jeszcze a gdym z nimi mówił, że to j e d e n żywioł od b o g a n a usługę i w y g o d ę l u d z i o m s t w o r z o n y , uparcie się s p r z e c i w i a l i , mówiąc żeśmy się tego od n a s z y c h przodków n a u c z y l i , [...] choć t e r a z p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć, ale u R u s i 1 7 Poważną gonowów rolę w kolonizacji obszarów z miasta Solwyczegodzke, w 1558 r. rozległe i słabo z a l u d n i o n e w o w i e otrzymali dalsze i Obem. Z inicjatywy J e r m a k organizuje opanowywania których zostało obszary i przy poparciu odegrała n a d rzeką K a m ą . W tej r o d z i n y , będący a U Rusi — w Rosji. Stro- Groźnego 1574 S t r o g o n o - n a i c h służbie sam Jermak Kozak systematycznego z Tatarami, wpadł urządzoną p r z e z oddziały a r m i i t a t a r s k i e j i zginął w f a l a c h I r t y s z u . 18 IV n a d r z e k a m i Tobołem, I r t y s z e m (1581), która jest początkiem zdziesiątkowane, rodzina od c a r a I w a n a S y b e r i i . W o j s k o J e r m a k a stoczyło s z e r e g w a l k poważnie a my żadnego t a k mocnego n i e syberyjskich która otrzymała posiadłości p o z a U r a l e m , wyprawę za U r a l 1 8 w podczas zasadzkę, �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 85 SYBERII w i d z i m y boga, bo bogi, co w c e r k w i a c h r u s k i c h stoją, n a s z bóg ogień, k i e d y zechce, z a r a z te spalić może i w n i w e c z obrócić, czego słuchając dziwowałem się bardzo, iż czego się z młodu n a p i l i i od s w o i c h przodków się n a u c z y l i , to za p r a w d ę i f u n d a m e n t m i e l i " (s. 7). 1 9 Ta zdawkowa relacja zawiera ciekawe d l a etnografa szczegóły z za­ k r e s u k u l t u r y duchowej opisanych ludów, a chociaż b r a k w niej w y ­ czerpującego obrazu systemu religijnego, to nawet w z m i a n k a , że „ogień za boga chwalić nie p o r z u c i l i " , jest cenna, gdyż p o t w i e r d z a ona wystę­ powanie k u l t u ognia wśród K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków, który j a k o siła przyjazna i siła niszczycielska stanowił jeden z istotniejszych ele­ mentów i c h wierzeń. Z r e l a c j i tej w y n i k a również, że w śwatopoglądzie obu g r u p etnicznych występowały — m i m o działalności m i s j i p r a w o ­ sławnych — elementy wierzeń pogańskich, które przetrwały d w u w i e k o wą ekspansję kościoła prawosławnego zapoczątkowaną jeszcze pod koniec X I V stulecia przez biskupa Stefana Permskiego . Po minięciu okolic zamieszkanych przez K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r ­ miaków spotkał autor Dokumentu Mansów ( W a g u l i c z ó w ) , o c z y m pisze: 20 21 „[...] wieźli i Wierzchoturiem nas przez 23 naród Waguliczów, który leży między Solą Kamską 24 i s a m i m l e k i e m k o b y l i m się ż y w i ą , z d a r z a się, że k o n i e z a bogi chwalą; a gdym 25 i m mówił, że to bydlęta d l a usług od boga dane, tedy m i o d p o w i e d z i e l i , że to są bogowie, którzy n a s noszą, n a s karmią i do pożywienia n a m w s z y s t k i e sposoby i 2 2 , pogańskiej w i a r y i osobliwego języka . C i mnóstwo k o n i mają tego n a s p r z o d k o w i e nasi dawni n a u c z y l i i t a k t r z y m a l i , czego i my dają odmienić nie c h c e m y ; ale o n i c h do S o l i K a m s k i e j wkrótce po m n i e przyszedł u k a z , to jest ordynans carski, a b y do w y z n a n i a ruskiego k o n i e c z n i e i c h p r z y m u s i ć , co jeżeli 26 wzięło swój s k u t e k d o s k o n a l e n i e w i e m " (s. 7 - 8). 19 Czego się z młodu n a p i l i — czego się w młodości n a u c z y l i . 20 Pisał o t y m również A . Kamieński-Dłużyk kładniej zob.: K u c z y ń s k i , 21 W a r t y k u l e posługuję Pierwsza polska się przyjętymi w Dyaryuszu, dziś n a z w a m i n i m y podane przez L . Sienickiego u m i e s z c z a m w 22 Miasto Solikamsk. 23 Miasto 24 Język M a n s ó w należy do u g o r s k i e j g r u p y 1874. D o ­ ludów Syberii, a etno- nawiasach. Wierchoturje. u r a l s k i e j r o d z i n y językowej i różni się z n a c z n i e od języka K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w skiej grupy Poznań s. 179. rodziny u r a l s k i e j . Atłas narodów mira, zaliczanego w skład fiń­ r e d . S . I. B r u k , W. S . Apen- n i e napotkałem p o t w i e r d z e n i a faktu, c z e n k o , M o s k w a 1964, s. 158. 25 W dostępnej m i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u j a k o b y l u d t e n spożywał k o b y l e m l e k o . W i a d o m o n a t o m i a s t , że t z w . o b s k a i soswińs k a grupa konie Zob.: M a n s ó w posługiwała się w z i m i e końskim zaprzęgiem, l a t e m te w y p u s z c z a n o Narody Sibiři, n a p a s t w i s k a , n a których pasły natomiast się one do późnej j e s i e n i . red. M. G. L e w i n , L . P. Potapow, M o s k w a — L e n i n g r a d 1956, s. 580 - 582. 26 Przyjęcie prawosławia przez grupy etniczne Syberii było tylko czystym �86 ANTONI KUCZYŃSKI Trafność obserwacji autora Dokumentu wobec k u l t u r y Mansów zo­ stała bliżej wyjaśniona w przypisach, zatem przechodzimy do dalszego ciągu jego podróży, podczas której spotkał o n Chantów (Ost jaków): „[...] którzy i n a k s z y język mają, po w o d a c h pływają, z łowienia r y b s w o j e pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy w y p r a w i a j ą i odzienie z n i c h sobie robią, w o d ę z a boga adorują. J e d n a k w ośm l a t po odjeździe m o i m z O s t j a k u , gdy F i l o f e j A r c h i e r e j to jest A r c y b i s k u p S y b i r s k i w y s o k i m s w o i m h o n o r e m i znaczną i n t r a t a w z g a r d z i w s z y d o b r o w o l n i e zdał te a r c h i e r e j s t w o , a obrał sobie życie p u s t e l ­ n i c z e , przesłał do niego o r d y n a n s c a r , a b y jechać n a d rzekę O b i i n n e r z e k i , gdziekolwiek się znajdują O s t j a c y i przepowiadał z ewangelią ucząc r u s k i e g o w y z n a n i a , którzy b y d o b r o w o l n i e c h c i e l i się ochrzcić, a b y i c h k o n t e n t o w a ł biorąc w s z y s t k o od t a m e c z n y c h s y b i r s k i c h w o j e w o d ó w z c a r s k i e g o s k a r b u , którzy b y zaś w s w o i m błędzie b y l i u p a r c i i nawracać się n i e c h c i e l i , a b y i c h gwałtem p r z y ­ muszał. C o się i stało. L e c z c i chociaż p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć c h r z c i l i się, bynajmniej j e d n a k błędu s w e g o n i e odstąpili, w o d y [którą — A . K . ] b o g i e m m o c n i e j s z y m niż r u s c y bogowie nazywają i w i e r z ą " (s. 9). 2 7 28 A u t o r Dokumentu przedstawił bardzo s k r o m n y obraz gospodarki Chantówi i i c h k u l t u r y duchowej, a uwaga, że „po wodach pływają, z łowienia r y b swoje pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy wyprawiają i odzienie z n i c h sobie robią", w y m a g a k o m e n t a r z a wyjaśniającego, że nie wszystkie g r u p y ludności chantyjskiej utrzymywały się j e d y n i e z połowu r y b , gdyż istniało w i e l e rodów zajmujących się przede w s z y ­ s t k i m myślistwem i hodowlą reniferów. I n f o r m a c j a t a słuszna jest t y l k o w odniesieniu do Chantów mieszkających wówczas w basenie O b i , gdzie n a d r z e k a m i K a z y m , Soswa, Wach, J u g a n i A g a u koncentrowały się osady r y b a k ó w . Kończąc, wspomnieć należy, że t a k skomentowana i n f o r m a c j a znajduje odbicie w opisie S y b e r i i A . Kamieńskiego-Dłużyka i zgodna jest z i n n y m i i n f o r m a c j a m i z a w a r t y m i w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Z i n n y c h wiadomości wymagających k o m e n t a r z a jest stwierdzenie, że C h a n t o w i e „wodę za boga adorują". I n f o r m a c j a ta jest bardzo ogólnikowa, t a k że t r u d n o z n i e j wywnioskować o bliższych szczegółach związanych z k u l t e m w o d y , t y m bardziej że w dostępnej 29 3 0 aktem administracyjnym. ryjscy wyznawali nadal Mimo działalności misji szamanizm i odprawiali prawosławnych swe tradycyjne tubylcy obrzędy, sybe­ których duchowieństwo p r a w o s ł a w n e n i e było w s t a n i e wyeliminować. 2 7 Z O s t j a k u — z k r a j u Chantów (Ostiaków). 2 8 Kontentował — dzającym przyjęcie obdarowywanie wynagradzał. P o w s z e c h n i e religii prawosławnej tubylców tytoniem, — wódką, stosowanym poddanie się metalowymi środkiem aktowi kotłami wynagra­ chrztu — oraz było różnymi świecidełkami w r o d z a j u koralików itp. ska 29 Narody s0 Dyaryusz s. 181. Sibiři, s. 576. wiezienia moskiewskiego s. 382; K u c z y ń s k i , Pierwsza pol­ �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 87 SYBERII i R y c . 5. U k ł a d s z l e i w n i e n i e c k i m zaprzęgu w p s y Tamże, s. 73, r y c . 4 a u t o r o w i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u n i e natrafiono na j e j potwierdzenie. Woda wi związku z k u l t e m , a przede w s z y s t k i m z magią, występuje bardzo często u różnych ludów świata, zatem przypuszczać należy, iż m a m y t u do czynienia z zespołem w i e r z e n i o w y m sięgającym bardzo odległych, t j . p i e r w o t n y c h okresów k u l t u r y , w y r w a n y m z pierwotnego k o n t e k s t u wierzeniowego i utrzymującego się t y l k o w n i e l i c z n y c h w a r s t ­ w a c h społeczeństwa chantyjskiego. Być może głębsze s t u d i a n a d t y m zagadnieniem, a przede w s z y s t k i m dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e źródeł rosyjskich, p o z w o l i w przyszłości n a odpowiednie oświetlenie tego p r o ­ b l e m u . Podkreślić należy, że w okresie wędrówki L . Sienickiego po S y b e r i i właściwą d l a Chantów religią był szamanizm z w i e l o m a p r z e ­ żytkami t o t e m i z m u . �88 ANTONI Ryc. 1 - wygląd KUCZYŃSKI 6. Przenośny stożkowy szałas N i e ń c ó w i j e g o zewnętrzny szałasu, 2 - 4 — przekrój szałas z korytarzem, poziomy — rozplanowanie Wg Narody Sibiři, konstrukcja: 3 - przekrój pionowy, wnętrza Moskwa-Leningrad 1956, s. 619 �ETNOGRAFICZNY W dalszych p a r t i a c h Dokumentu o Nieńcach. OBRAZ 89 SYBERII zamieszczone są skromne i n f o r m a c j e „Naród Samojedów — pisze autor — widziałem t y l k o p r z e j a z d e m n a d rzeką O b , którzy w j e l e n i c h skórach n i c n i e s z y t y c h t y l k o w y p r a w n y c h z przednimi nogami, w szerścią na wierzch zwierza wszela­ które ręce kładą, jedną obróciwszy kiego, chodzą, wszystkie miasto surowo miedziane bałwanki n a obraz do n a r t szerścią odzienia jedzą mają, którym i n a o f i a r y k o n i e wprzęgając skórę do ciała, a drugą używając. i stamtąd Cokolwiek Samojedzią człowieczy w y l e w a j ą ubiją nazwani . Zamiast 3 1 i po s w o i c h k a m e r a c h bogów trzy­ 3 2 różne skóry zwierzęce przynoszą, jeżdżą n a p s a c h , 3 3 n a pięć a r s z y n ó w długości, a t y l k o n a t r z y 34 jako ćwierci a r s z y n a szerokości, n a kształt s a n i z d o b i o n y c h , n a które czterdzieści p u d ó w 3 5 cię­ żarów nakładają" (s. 9). Dopełniając wiadomości o Nieńcach wspomnieć należy, że życie i c h odbiegło już daleko od osiemnastowiecznych wzorów. Zamieszkują o n i obecnie w liczbie 25 t y s . duży obszar — ponad 3 m i n . k m , rozciąga­ jący się od wybrzeży półwyspu K a n i n aż po półwysep T a j m y r . Ongiś podstawą b y t u Nieńców było polowanie n a r e n i f e r y i inne zwierzęta, a także po części pasterska h o d o w l a reniferów. P r z y o k a z j i wyjaśnić należy, że m y l n a jest i n f o r m a c j a L . Sienickiego, j a k o b y j e d l i o n i t y l k o surowe mięso, chociaż stosunkowo często- wchodziło ono w skład i c h pożywienia obok mięsa g o t o w a n e g o . K o m e n t a r z a w y m a g a również stwierdzenie, że Nieńcy „ w j e l e n i c h skórach n i c n i e szytych t y l k o w y ­ p r a w n y c h z p r z e d n i m i nogami, w które ręce kładą, jedną skórą szerścią do ciała, a drugą szerścią na w i e r z c h obróciwszy chodzą, miasto odzie­ n i a używając". Opis t e n dotyczy j e d y n i e futrzanego skafandra z w a n e ­ go przez Nieńców „malicą" ', p r z y c z y m dodać należy, że skafander t e n zszyty był z kawałków Skóry r e n i f e r o w e j , a skórzane spodnie i f u ­ trzane b u t y stanowiły równie ważną część odzieży, co zostało pominięte w Dokumencie . 2 36 37 3S 131 Informacja t a jest o d b i c i e m panujących wśród Nieńców, k i e d y to p o c h o d z e n i e nazwy wówczas że w o b e c częstych głodów n a d a l e k i e j północy zjadano cie n a z w a t a p o c h o d z i od s a m o d y j s k i e j Szczegółowe i n f o r m a c j e graficznej poświęconej etnograficzeskie oczerki, grupy n a t e n t e m a t znajdują tej g r u p i e K a m e r a c h — mieszkaniach. 33 Do nart — o kanibalizmie się t a m n a w z a j e m . W isto­ językowej, do której należą Nieńcy. się w n a j n o w s z e j etnicznej — L . W. Moskwa—Leningrad 3 2 poglądów „Samojed" tłumaczono w t e n sposób, monografii С h o m i с z, Neńcy etno­ istoriko 1966, s. 24 - 28. do wąskich długich sań. Nieńcy używali także zaprzęgu nifery. 34 A r s z y n — d a w n a r o s y j s k a m i a r a długości = 35 P u d •—• d a w n a r o s y j s k a j e d n o s t k a m a s y = 40 funtów = 71,12 c m . 36 С h o m i с z, op. cit., s. 133 - 135. 37 С h o m i с z, op. cit., s. 118. 38 С h o m i с z, op. cit., s. 120 - 121. 16,38 k g . w re­ �90 ANTONI KUCZYŃSKI Powracając do dalszego ciągu syberyjskiej wędrówki naszego r o ­ daka, przytoczyć trzeba zawarte w Dokumencie wiadomości o E w e n k a c h n a z y w a n y c h w starszej l i t e r a t u r z e T u n g u z a m i . L u d t e n , m i m o d o ­ skonałego przystosowania do t r u d n y c h warunków s y b e r y j s k i e j p r z y r o d y , reprezentował n i s k i stopień r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j . O d d a j m y j e d n a k głos a u t o r o w i , który pisze: 9 3 „Potem przywieźli nas do J e n i s e j s k a , skąd się t u n g u s k a z i e m i a z a c z y n a , których język różny i osobliwy rzęcych w y p r a w n y c h , od i n n y c h narodów, w według s w o j e j osobliwym t a k j a k nić kręconymi, szerść jelenią c z e r w o n o dolkách miasto frędzli dają ubiorze ze skór zwie­ m a n i e r y s z y t y c h , m i a s t o n i c i żyłami j e l e n i m i tylko farbowaną u s u k n i , ogony do koła s u k n i , n a p o ­ z tyłu wyrzynane zostawiają, n a głowach z f r a n c u s k a z tyłu jedną kosę zaplecioną noszą; l u d z i e w z r o s t u kiego, po l a s a c h głębokich u s t a w i c z n i e łowami i s t r z e l a n i e m z w i e r z a się bawią, odzienie i wyżywienie sobie i dań carowi tylko wiel­ różnorodnego z leśnych zwierząt mają. C i już zaczynają mieć d o m o w e j e l e n i e [ r e n i f e r y — A . K . ] , n a których jeżdżą i łanie doją jak krowy, rąk, swojskimi że się a młode j e l o n k i , które się rodzą przyuczają stają, od C i T u n g u z i domów p e w n y c h noszą d l a pożywienia ludzi n i e uciekają, owszem bez z młodu do ludzi tęsknią. n i e mają, u s t a w i c z n i e z m i e j s c a n a m i e j s c e się p r z e ­ j e l e n i o m , n a tychże j e l e n i a c h j u r t y , a po p o l s k u namioty 4 0 s w o j e skórzane przewożą, w których rozpiętych i zimą p r z y o g n i s k u siedzą n a d z y , do koła śniegiem o s y p a w s z y . Z a boga mają 4 1 niedźwiedzia czarnego , że to uczynić m u s i e l i n i e ze s w o j e j proch Ruś władzą Gdy dała zostając rozkazawszy, musiemy a g d y się , 2 i m t r a f i k i e d y niedźwiedzia ubić, tedy n a d z a b i t y m skaczą, krzyczą przepraszając, ochoty, ale z r o z k a z u , bo i strzelbę Ruś robiła, a b y k o n i e c z n i e niedźwiedzie ich rozkaz pełnić, dlatego s t r z e l a l i , pod i m się u d a , k i e d y szczęście w u s t r z e l e n i u z w i e r z a , tedy z r o b i w s z y s z u b i e n i c y ze t r z e c h belek, zawieszają których ty n a nas nie gniewaj się. n a kształt skóry łosie albo j e l e n i e n a cześć niedźwie­ d z i o w i , dziękując z a to szczęście, które m i e l i " (s. 10). 3 9 W literaturze X V I I I Tongusami. Pochodzenie i X I X w. tego słowa Ewenkowie n i e zostało nazywani dotychczas byli Tunguzami jednoznacznie lub wyjaś­ nione. Dzielą się o n i n a d w a p l e m i o n a — E w e n k ó w R e n i f e r o w y c h , którzy nazywają siebie Oroczonami, dolnym biegiem Dokładniej n i e należy mylić z O r o c z o n a m i Drugą o t y m zob.: Narody Ewenkijskij jazyk, i paleoaziatskie 4 0 a których Amuru. Oprócz zabajkalskich) [w:] jazyki, jurt Jazyki grupę stanowią Sibiři, Ewenkowie s. 701 - 7 0 2 ; narodów SSSR, O. A. mongolskie, mieszkającymi Konni — nad Muroczoni. K o n s t a n t i n o w a , tunguso-manczrzyrskie r e d . W. W. W i n o g r a d ó w , t. 5, L e n i n g r a d 1968, s. 68. krytych wojłokiem z a m i e s z k a n i e służył l e k k i c h , gładko o b r o b i o n y c h (forma mieszkania i m przenośny szałas typowa dla składający Ewenków się z 2 0 - 3 0 żerdzi, n a które naciągano zamszową powłokę ze skór reniferowych. 41 Dolną zewnętrzną pokrycia z ziemią część szałasu w otaczano wałem miejscu zetknięcia się jego ze śniegu, który miał n a celu zamszowego zabezpieczenie wnętrza p r z e d zamiecią i napływem chłodnego p o w i e t r z a . 42 Jest to pomyłka, n i e występuje dźwiedź b r u n a t n y Zwieri gdyż na obszarach (Ursus Sibiři — chiszcznyje, niedźwiedź czarny (Selenarctos Thibetanus Cuvier) z a m i e s z k a n y c h p r z e z E w e n k ó w , n a których żyje Arctos L.). Ustalono n a podstawie: M o s k w a 1962, s. 80 - 151. nie­ S. U . S t r o g o n ó w , ��92 ANTONI KUCZYŃSKI Z a w a r t y w Dokumencie obraz k u l t u r y Ewenków zgodny jest z t y m , który nakreślony został przez i n n y c h późniejszych podróżników bądź badaczy korzystających z materiałów źródłowych . W opisie t y m znalazły się jednak i n f o r m a c j e wymagające wyjaśnienia. Taka n p . jest w z m i a n k a o p o l o w a n i u na niedźwiedzia. Wspomniane przez autora prze­ praszanie zwierzęcia za zadaną m u śmierć, p r z y jednoczesnym w s k a ­ z y w a n i u innego w i n o w a j c y , właściwe było n i e t y l k o w i e r z e n i o m e w e n k i j s k i m , lecz p r a w i e w s z y s t k i m l u d o m s y b e r y j s k i m , wśród których występował k u l t niedźwiedzia. Zwyczaj t e n jest odbiciem p i e r w o t n y c h wierzeń, których podstawę s t a n o w i przekonanie o t y m , że wszelkie i s t o t y żyjące równe są człowiekowi. Myśliwy, który zabije zwierzę, uważa, że grozi m u zemsta ducha pozbawionego ciała l u b w s z y s t k i c h i n n y c h zwierząt tego g a t u n k u , które w umyśle p r y m i t y w n e g o t u b y l c a syberyjskiego połączone są ze sobą, t a k j a k ludzie, więzami r o d z i n n y m i . Tego rodzaju uznanie dla niedźwiedzi, na które E w e n k o w i e ciągle p o ­ l o w a l i dla zdobycia cennego f u t r a i pożywienia, p o d y k t o w a n e było wiarą w to, że znajdujący się w okolicy d u c h zabitego zwierzęcia napadnie n a n i c h p r z y pierwszej nadarzającej się okazji, jeśli go wcześniej n i e przeproszą . 43 44 43 Między Tungusija innymi: А. (Ewenkijskij Leningrad gebnisse Р. 1934; F . M u l l e r , der tiersburg, Unter Olenek-Expedition 1 o w i с z, okrug der St. Pietiersburg Tungusen Kais. P. und Russ. krają), Jakuten, kultu Eine Etnografija Erlebnisse in u zagadnienie zob. też: B . K o h u t n i c k i , ludów i ateizmu, bei wierzeń Warszawa den Ainu północnych totemicznych, obszarów święcie roszewski u Ajnów, Mono- SSSR, Mos­ Kult Wybrane [w:] [w:] Kultur i elementów Azji, „Etnografia niedźwiedzia zagadnienia und Sprache, 1962, s. 4 0 4 - Podobieństwo u Ewenków z historii Problem des religii Barenfestes Wiener Beitrage zur K u l t u r - g e s c h i c h t e u n d L i n g u i s t i k , t. 11: 1952, s. 189 - 2 0 3 ; B . P i ł s u d s k i , dzim Pie- d z i k i c h zwierząt p r z e z Ameryki 1954, s. 303 - 322; A . S 1 a w i k, Zum und Giliaken, Er- St. Sibiři, s. 701 - 742. P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 322 - 346; A . F . A n i s i m o w, i und Ethnologische narodów O z a b i j a n i u „boskiego zwierzęcia" oraz p r z e b l a g i w a n i u niedźwiedzia Moskwa— Gesellschaft myśliwych pisał między i n n y m i J . G . F r a z e r, Zíoía gałąź, W a r s z a w a 419. O k u l c i e niedźwiedzia Sowietskaja N a u m o w, geogr. Tungusen. 1879; S . T о к a r i e w, k w a 1958, s. 497 - 504; Narody N. Wostoczno-Sibirskogo L e i p z i g 1882; С. H i e к i s с h, Die graphie, 44 К u гу nacjonalnyj Na niedźwie­ „Sfinks", t. 7 - 8: 1909. A oto co n a t e n t e m a t p i s z e W . S i e ­ przytaczając opowieści jakuckie: „Raz p e w i e n bohater spotkał się bez b r o n i z niedźwiedziem. Dużo i c h p r z e d t e m zabił, wiedział, że są źli n a niego i chcą go zgubić. Więc spróbował wybiegu, zaczął zawstydzać zwierza: »Nie napadać n a m n i e z n i e n a c k a ? Czyż p r z e d napaścią nie budziłem w a s w nie ostrzegałem. bezbronny. Puść mię Spróbujemy się dziś, a j u t r o wówczas«. przyjdę Niedźwiedź n a to s a m o zgodził wstyd ci barłogach, miejsce, j a k dziś, się. N a z a j u t r z łowiec przyszedł n a m i e j s c e w a l k i z pięścią obmotaną r z e m i e n i e m . Uderzył nią po głowie z w i e r z a i zabił go [...] rodowe, zemstę W t y m podaniu za z a b i c i e współbraci wyraźnie przypisują niedźwiedziowi u c z u c i e i rycerskość d z i k i c h wojowników. Dlatego �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 93 SYBERII W następnej części Dokumentu zamieszczone zostały skromne w i a ­ domości o k o c z o w n i c z y m ludzie Zabajkala posiadającym już w X V l I I stuleciu dobrze zorganizowaną gospodarkę opartą n a h o d o w l i owiec, bydła i k o n i . Oto one: „Z J e n i s e j s k a powieźli niedziel mieszkając inszy mnie naród do H e ń s k a 4 5 widziałem nazywający — wspomina się autor Braty — tam kilka [Buriaci 4 6 — A . K . ] , którzy m i e l i p r z e d tern pod swoją władzą wielką Tartarję w d z i k i c h i w i e l ­ kich polach mają, w chlujno leżącą, gdzie i t e r a z m i e s z k a j ą , bydła, k o n i , o w i e c 47 owczych kożuchach chodzą n a kształt Tatarów, t y l k o się noszą, język o s o b l i w y od t a t a r s k i e g o niezmierne zbyt i od i n s z y c h narodów. Mają z a b a w y swoje, jeżdżąc w pole n a k o n i a c h uganiają w s z e l k i e g o zawojowani i Chińczykom też zwierza i na koniach z ł u k ó w strzelają d z i k i e k o z y [...]. C i B r a t y l u d z i e graniczą z Mungułami łowie — A . K . ] , a c i M u n g u l i stada długo i n i e ­ [Mongo­ już p o d władzą chińską zostają j a k o od Chińczyków dań płacą, z tej s t r o n y murów chińskich mieszkają" (s. 10 - 11). Wiarygodność r e l a c j i L . Sienickiego o k u l t u r z e Buriatów została szczegółowo scharakteryzowana w przypisach. W y p a d a jednak podkreś­ lić, że wiadomości o wielkości stad h o d o w a n y c h przez n i c h zwierząt są dość różnorodne u różnych autorów. Najbiedniejsi n i e posiadali zgoła nic l u b co najwyżej nieco owiec i krów; dobytek najbogatszych skłanigdy Jakuci n i e zabijają w barłogach zakłują zamkniętego i osaczonego s k o przyszło bić się«. [...] hymn. Podobny h y m n niedźwiedzi, nie rozbudziwszy ich. N i m z w i a r z a , szturgają go i krzyczą: » W s t a w a j ! Woj­ P o z a b i c i u t r z e b a niedźwiedzia przepraszać, śpiewać m u należy śpiewać r o s o m a k o w i przed zabiciem. Po walce śliwcy piją po m i s e c z c e ciepłej k r w i niedźwiedziej, zjadają po k a w a ł k u my­ surowego mięsa, wątroby i tłuszczu i zwróciwszy się k u n i e b u wołają »uch«. »[...] Niedźwiedź to w c a l e nie zwierz, skóry, żeby lecz czarownik. przekonać Dość spojrzeć się, że to k o b i e t a : wodził m i s t a r y myśliwy. I s t n i e j e n a w e t dźwiedzi". P a t r z : 4 5 46 Heńsk — Sieroszewski, miasto n a niedźwiedzia o b d a r t e g o ze p i e r s i , nogi, podanie — do­ o ludziach zamienionych w wszystko kobiece« nie­ op. cit., t. 2, s. 290 - 291. Kańsk, leżące n a d rzeką K a n — dopływ J e n i s e j u . Również w źródłach r o s y j s k i c h z X V I I s t u l e c i a l u d t e n występuje p o d nazwą „ B r a t y " l u b „Bratscy l u d z i e " , a e t n o n i m B u r i a c h przeszedł do R o s j a n w X V I I I poprzez l u d y t i u r s k i e . P a t r z : 1958, s. 447. O t z w . „brackim z XVIII przez Wyspy i J. Kopeć, całą wzdłuż Kurylskie jeleniach, warte w. Azyą, narodzie" autor lotem [lądem Relacje narodów również pt. Dziennik — A.K.] do portu i stamtąd napowrót inny podróży Ochotska, Józefa Kopcia o ludach Wkład Syberii, polskich w. SSSR, Moskwa polski zesłaniec Józefa Kopcia oceanem do tegoż portu 1837, s. 157. Omówienie treści e t n o g r a f i c z n e j jest w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , etnografii. wspomina wspomnień do niższej Kamczatki Wrocław Etnografija S . T о к a r i e w, na Dziennika podróżników do przez psach za­ historii „Etnografia P o l s k a " , t. 13: 1969, s. 88 - 129. I n f o r m a c j a t a n i e jest ścisła. C h o d z i w niej z a p e w n e o to, że w o k r e s a c h poprzedzających w ę d r ó w k ę L . S i e n i c k i e g o po S y b e r i i B u r i a c i z n a j d o w a l i się pod częściowym p a n o w a n i e m m o n g o l s k i m . 4 7 �94 ANTONI KUCZYŃSKI dał się zaś z K i l k u s e t , często nawet z p a r u tysięcy owiec, k o n i i kóz, a według J . G e o r g i e g o jedna rodzina b u r i a c k a posiadając 20 sztuk „różnych zwierząt" (a h o d o w a l i B u r i a c i bydło rogate, konie, kozy, owce i wielbłądy) utrzymywała się nędznie; natomiast mając i c h 50 — do­ statnio; p r z y czym dodaje autor, że w celu zapewnienia sobie lepszych warunków życia zajmowano się jeszcze zbieraniem d z i k i c h płodów p r z y r o d y oraz łowiectwem. Na osobne p o t r a k t o w a n i e zasługuje w z m i a n k a , że B u r i a c i mają „język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów", z której w y n i k a , że a u t o r Dokumentu bacznie obserwował odmienność kulturową g r u p 48 R y c . 8. B u r i a t strzelający z łuku W g H . к a r u t z, Die Volker Noru und Mittel-Asiens, S t u t t g a r d 1925, s. 65, r y c . 15 Cytowane za: K . M o s z y ń s k i , oraz podstawowe wiadomości o formach religijnym i sztuce, K r a k ó w 1953, s. 376. 48 Ludy pasterskie, ich kultura materialna współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 95 SYBERII etnicznych m i j a n y c h na szlaku zesłańczym. B u r i a c i b o w i e m mają rze­ czywiście język o d m i e n n y od tatarskiego, gdyż wywodzą się o n i z m o n ­ golskiej g r u p y ludów, a spora i c h część mieszka obecnie na t e r y t o r i u m północnej M o n g o l i i . Najobszerniejsze materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie dotyczą Jakutów, wśród których przebywał a u t o r najdłużej. Relacja z tego zakresu rozpoczyna się opisem drogi, gdzie począwszy o d „[...] Leną Ilimska nazwaną spuścili 4 9 nas s t a t k a m i wodą k u morzu Lodowatemu jest i m o w ą i u b i o r e m i rzeką bardzo wielką do J a k u c k a ; t e n j a k u c k i naród i szeroką odmienny od w s z y s t k i c h t a m e c z n y c h narodów, m o w ę osobliwą mają, ubiór zaś n a kształt s z w e d z k i e g o , t y l k o w s z y s t k o ze skór zwierzęcych, opięte krótko, z tyłu r o z p o r y . O J a k u t a c h t y c h powiadają, j a k o b y z d a w n y c h l a t m i e l i być ze S z w e c j i , a niechcąc ciężarów znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, się i z b u n t o w a w s z y n a s t a t k i w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y puścili się i w i a t r a m i p r z y n i e s i e n i do J a k u c k a , w y s i a d s z y , t e n czas i j a k u c k a ziemię t r z y m a l i , w y b i w s z y Tunguzów, i wypędziwszy rodem zebrawszy na morze którzy z całego na jakuckiego okręgu t a m o s i e d l i ; b a w i ą się l a t e m łowieniem r y b , z j e s i e n i zaś s a m e j udają w głębokie p u s z c z e i d z i k i e l a s y , d l a s t r z e l a n i a soboli, lisów, piesków , gronosta­ 50 jów, sów popielic, tam łosi, i inszego 5 4 jedzą , 55 jeleni , żubrów , 5 1 5Z t a m będącego skóry wynosząc niedźwiedzi, wilków, z w i e r z a , mięso w s z e l a k i e g o do domów, t e m i dań lampartów , carowi tygry­ 53 zwierza, płacą się gdzie zabiją, i co i m t r z e b a kupują, pieniędzy n i e mają, ale n a każdą skórę włożyli cenę, p o p i e l i c a z a kopiejkę, gronostaj a żony z a pięć k o p i e j e k i dzieci [...] ich bawią i t y c h skór używają m i a s t o pieniędzy między sobą, się łapaniem szczurów [...] barunduków 5 6 i inszych n i e c z y s t y c h zwierząt, które jedzą, l a t e m zbierają j a g o d y , p o r z e c z k i c z e r w o n e i c z a r ­ ne, c z e r n i c e albo p i j a n i c e , ludziom znajdują wosk; 49 wozami przedają, się, kształt b r u s z n i c e , które m u r o s z k i , które maliny 5 7 mają, tylko w obfitości t a m się rodzą po m c h a c h koło większe, t w a r d s z e , n a wiosnę kopią różne k o r z e n i e , gotując sobie i ruskim lodowatego morza żółtym k o l o r e m jak n a zimę d l a w i k t u , a n a j - Ówczesne m i a s t o n a d rzeką I l i m , dopływem A n g a r y . Zobacz: mapa z trasą podróży L . S i e n i c k i e g o . 50 Piesków — pieśców. P i e s i e c (Alopex lagopus L . ) , zwierzę łowione ze względu n a c e n n e futro. 51 J e l e n i —• reniferów. 52 T e n gatunek 53 Zasięg występowania l a m p a r t a n i e o b e j m u j e zwierząt n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów. obszarów z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z Jakutów. 54 T y g r y s n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów. 55 Informacja t a n i e jest ścisła, gdyż t y l k o s p o r a d y c z n i e J a k u c i w miejscu upolowania dano po u g o t o w a n i u , 56 Burunduk wiewiórki. zwierzęcia. Przeważnie zanoszono mięso wędzeniu l u b u p i e c z e n i u . (Eutamias Ulubioną zjadali j e do domów i t a m z j a ­ zabawą sibiricum Laxm) — malutkie zwierzątko d z i e c i j a k u c k i c h jest p o l o w a n i e podobne do na burunduka, zła­ p a n y łatwo się o s w a j a . 5 7 pachu. Moroszka (Rubus chamaemoruc L.) — słodkie j a g o d y o bardzo silnym za­ �96 ANTONI KUCZYŃSKI więcej n a wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną zrzynając odrzu­ cają, jedzą, samą białą suszą i tłuką w którą się n a j b a r d z i e j a kupują n a mąkę, a potem z niej 58 u j e j k r e w n y c h , [...] a jeśli się n i e u p o d o b a , z n o w u 5 9 posłuży, to n a zapłacenie c a r o w i karaceny i mają, 6 1 drugiemu przedają, lasach n a strzelaniu zwierza d a n i przywodzą żony i d z i e c i do fortecy R u s k i m ludziom dzonej miłości k u s w o j e j szamanów i fundują i z a p a s u j ą . Żon mają t y l e , ile mogą przekarmić, a gdy się t r a f i którego r o k u , że złe i m szczęście w k u c k u i przedają kaszę warzą n a wieczne w Ja- p o d d a ń s t w o , n i c n i e mając wro­ 60 k r w i własnej. Z a boga mają łabędzia, a n a m i e j s c u popów w żelazne biją w bębny, a n a te bębnienie p r z y c h o d z i diabeł w postaci łabędzia rozmawia którzy czarnoksięską z szamanem jako naukę umieją człowiek, powiadając i ubrawszy m u każdą się r z e c z , o którą się go s z a m a n p y t a , co się m a urodzić, kto m a umrzeć i j a k i e k t o m a mieć szczęście w strzelaniu, w łowieniu ryby i i n s z y c h okolicznościach,' a gdy który mówią, że i c h s z a s t a n zieł' . C i J a k u c i zachoruje, od R u s k i c h l u d z i , którzy z a n i c h 62 carowi j a s a k to jest dań płacić podejmą się z wielką ochotą chrzczą się po r u s k u , a gdy 6S ich ojcowie chrześni płacić, z n o w u odjadą do J a k u c k a i nie m a s z za nich wracają do lasów s w o i c h , j a k u c k i e z w y c z a j e a ruską wiarę rzucają i j a k b y nigdy 58 Zapasują — robią z a p a s y . 59 Dokładniej 60 Zdarzało się n i e r a z , że J a k u t o t y m zob.: s k i m kolonizatorom komu carowi stare nazad dani przyjmują, n i e b y l i c h r z c z e n i t a k się sprawują, a którzy op. cit, Sieroszewski, t. 2, s. 1 6 1 - 1 8 1 . n i e mogąc spłacić p o d a t k u sprzedawał rosyj­ S y b e r i i żonę l u b d z i e c i za skóry zwierząt f u t e r k o w y c h , które następnie dostarczał do s k a r b u państwowego. K a r a c e n a — rodzaj 8 1 rzanej lub zrobionej p a n c e r z a z łusek m e t a l o w y c h z grubego materiału kurtki. przytwierdzonych Strój szamana do skó­ jakuckiego nie był typową karaceną, a n a z w a t a n a d a n a m u została p r z e z L . S i e n i c k i e g o z u w a g i na blaszane szamana krążki p o p r z y s z y w a n e jakuckiego W. do skórzanego k a f t a n a . A Sieroszewski: „Strój szamana oto j a k o p i s u j e jest to skórzany p o d o b n y do f r a k a , z p r z o d u krótki, z tyłu długi, o b s z y t y wokoło frendzlą obwieszony na plecach mają s y m b o l i c z n e słońcem" blachami „słońca" (künge). J e d n o (ojbon-küngáta); (bałyk), która w l e c z e z tyłu się często w kształcie k u l e k p u s t y c h a wzdłuż rąk idą b l a s z a n e boku naszyte listewki blachy wyobrażają Często są tam naszyte nich zawiesza wieka. ramionach skórzaną, z których kobiece, się „prze­ rzemieniu z a sobą się rzędami ryba drob­ brzękadełka (kondej k y c h a n ) , n a s z y t e są epolety żebra (ojogos wątrobę, s e r c e wyobrażenia (bytyrys) nazywa n a długim kilka blaszane blaszane języków (burgiine), s z t a b k i , wyobrażające p i s z c z e l e (tabytała). N a p i e r s i a c h , zwierząt się amagát, mały m e t a l o w y , Frędzle wisi od k a r k u , zwieszają wyobrażają piersi przedziurawione również (chobo), zwitków b l a s z a n y c h płaskich (czyłtyryt k y c h a n ) . N a z formy, c z a s i e czarów po z i e m i i w a b i n i e j s z e übr. N a p l e c a c h poczynając w dziwacznej z n a c z e n i e . Z tyłu, pośrodku, wiszą duże, j a k s p o d e c z k i , krążki, wyobrażające ręblą i piersiach strój kaftan, i timir), oraz inne ptaków wyżej duże organa okrągłe wewnętrzne. czarodziejskich i płaski pierożek z wyobrażeniem zakończone są m e t a l o w y m i kulkami (czoran). prócz czło­ Kaftan za n a j m n i e j s z y m p o r u s z e n i e m drży i dźwięczy l u b w s z a l o n y m tańcu h u c z y j a k b u r z a , jak oddział cwałującej kawalerii". Patrz: op. Sieroszewski, cit, t. 2, s. 321 - 322. 62 S z a s t a n zieł — zły d u c h opętał. 6 3 Chrzczą prawosławną. się po rusku — poddają się aktowi chrztu i przyjmują religię �ETNOGRAFICZNY od ruskich kupieni i pochrzczeni nazad s w o i c h r u s k i e j się w i a r y trzymają z młodości p r z y w y k l i . M ó w i ł e m dziom ca dany, tedy sią nam pokazuje, że nasz bóg 97 SYBERII wrócić n i e mogą, tylko dla panów żałując swego pogańskiego życia, do którego i m , że łabędź jest p t a k a n i e bóg, którego w y z a b i j a c i e m i odpowiedzieli, wiada [...] OBRAZ szastan d l a pożywienia l u ­ i R u s i do z j e d z e n i a łabędzia postać przedajecie. polubił i w tej Na się a m o c n i e j s z y i mądrzejszy jest od w s z y s t k i c h bogów r u s k i c h i o p o ­ n a m w s z y s t k i e przyszłe r z e c z y n a m p o t r z e b n e i o co się go p y t a m , czego r u s c y bogowie uczynić n i e umieją i n i e m o g ą " (s. 11 - 13). R y c . 9. Płaszcze szamanów j a k u c k i c h Tamże, s. 77, r y c . 12-13 Materiał etnograficzny z a w a r t y w przytoczonej powyżej r e l a c j i jest bardzo przemieszany. Opisy z k u l t u r y m a t e r i a l n e j łączą się z zagadnie­ n i a m i z zakresu k u l t u r y społecznej i duchowej. N i e umniejsza t o jednak wartości r e l a c j i , która w dużej mierze zgodna jest z opisami i n n y c h autorów — badaczy k u l t u r y j a k u c k i e j . Zadziwiający jest jednak f a k t , że nie wspomina w niej autor o h o d o w l i k o n i i bydła, o d w i e c z n y m zajęciu Jakutów, które najbardziej odróżniało i c h od sąsiadujących z n i m i g r u p etnicznych A z j i północno-wschodniej — Jukagirów l u b Czukczów. Szczegółowszy komentarz do faktów z a w a r t y c h w r e l a c j i o J a k u t a c h 64 64 w Między i n n y m i : Jakutskoj oblasti Sieroszewski, (Etnógraficzeskije W. T r o s z c z a n s k i j , Nabroski o Jakutach pisami g o, [w:] Izwiestia E. P iek ar sko za 1911 д., t. 27, Kazań 1911. 7 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 op. cit., W . P r i k r o n s k i j , oczerki), „Żiwaja Jakutskogo obszcz. Tri goda S t a r i n a " , 1891, w y p . 3 - 4 ; okruga. archeologii, Pod istorii red. i s i pri- etnografii �98 ANTONI KUCZYŃSKI podany został w przypisach. T u t a j natomiast wyjaśnić należy, że w z m i a n k a o t y m , iż J a k u c i „za boga mają łabędzia", d o t y c z y ducha pomagającego szamanowi, który według m i e j s c o w y c h zwyczajów o b j a ­ wiał się m u podczas misteriów szamańskich p o d postacią łabędzia l u b i n n y c h zwierząt, Zorientować się o t y m można z dalszej p a r t i i t e k s t u : „przychodzi diabeł [ w znaczeniu d u c h — A . K.] w postaci łabędzia i r o z m a w i a z szamanem j a k człowiek" . Dopełniając obrazu wiadomości z dziedziny e t n o g r a f i i S y b e r i i zgro­ madzonych n a stronach Dokumentu wspomnieć należy o E w e n a c h (Łamutkowie): 65 6 6 „[...] mieszkali, którzy przed przyjściem jeden język mieli, jedne a gdy T u n g u z i p r z e z Jakutów rzem Lodowatym Łamą mężni p r z y s w o j e j zaczynali przed Ci 6 9 Łamutkowie szamaństwa, odmienili, mają to jest lecz mieszkający, zostają, z a boga ludzie Tunguzami odzienie Łamutkowie wypędzić się 6 8 nosili, nad Mo­ nie dali i które [...] nie podbili jako niedźwiedzia od Jakutów, p e w n i e b y jakoż i t e r a z l u b o już p o d władzą jednakże gdzie czarnoksięstwa, te błędy, z p o s e s j i się u t r z y m a l i , ale i n a d J a k u t a m i już triumfować nie otrzymali J a k u c i ; te oba n a r o d y pospołu 6 7 trzymali, jednakie z jakuckiej ziemi wygnani, nazwanym dawnej ze S z w e c j i ceremonie i gdyby byli moskiewscy Łamutkami kiewską Jakutów się t y l k o zejdą, srodze białego nauczywszy swoich się przodków morskiego , 7 1 od dawnych mieli a się mos­ się biją od 70 . Jakutów Tunguzów z a najlepszą się prawdę i dotąd u siebie trzymają" (s. 13). Dokładny opis obrzędu szamańskiego r o s z e w s к i, op. cit., t. 2, s. 321 - 330. 65 przedstawiony jest w książce: S i e- E w e n o w i e , l u d , który z u w a g i n a s w o j e pochodzenie, kulturę i język s p o k r e w ­ n i o n y jest z E w e n k a m i . W źródłach r o s y j s k i c h z X V I I , X V I I I i X I X w. E w e n o w i e n a z y w a n i b y l i L a m u t a m i l u b Łamutami. E t n o n i m — Łamut l u b L a m u t w y w o d z i się z języka j a k u c k i e g o , w którym t e r m i n e m „łomuk", „łomut" określano E w e n ó w . Dokładniej zob.: Narody Sibiři, s. 760. 66 6 7 Z o b a c z p r z y p i s 11 i 12. W o k r e s i e poprzedzającym przyjście Jakutów n a o b s z a r y i c h dzisiejszego r o z s i e d l e n i a , t e r e n y te zasiedlone były p r z e z E w e n k ó w i Ewenów, a n a północy p r z e z Jukagirów. Zaznaczyć j e d n a k należy, że n a wschód od r z e k i L e n y w y s t ę ­ powały j e d y n i e r o d y Ewenów. O dokładnym r o z s i e d l e n i u t y c h g r u p e t n i c z n y c h w X V I I w. zob.: В. O. D o ł g i c h , Rodowa j i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, M o s k w a 1960, s. 442 - 548 oraz m a p a n a końcu książki zatytuło­ w a n a : „Karta r a s p r o s t r a n i e n i j a e t n i c z e s k i c h grup, r a s s i e l e n i j a p l e m i e n i rodów narodów Sibiři w X V I I w . " 58 W języku E w e n ó w słowo „ ł a m u " z n a c z y „morze", „jezioro" — „zbiornik w o d n y " . W g Narody Sibiři, s. 760. W n a j n o w s z y m o p r a c o w a n i u z d z i e d z i n y odkryć g e o g r a f i c z n y c h zatytułowanym: Atłas geograficzeskich otkritij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie XVII - XVIII ww., pod r e d . A . W. J e f i m o w a , M o s k w a 1964, n a m a p i e n r 164 z n a j d u j e się n a p i s „Morie Łamskoje i i i O c h o c k o j e " . 6 9 O w a l k a c h Jakutów z p l e m i o n a m i r o s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 195 - 216. 70 Niedźwiedź biały (Thalarctos rozsiedlenia Ewenów. 71 t u n g u s k i m i pisze b a r d z o maritimus Phipps) dokładnie n i e występuje na S i e- obszarze �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 99 SYBERII Jak w i d z i m y z powyższej r e l a c j i , L . S i e n i c k i dał n a m w s w y m Dokumencie j e d y n i e d r o b n e o k r u c h y i n f o r m a c j i o Ewenach, i t o i n ­ f o r m a c j i na ogół mało interesujących, do których szczegółowy k o m e n t a r z podany został w przypisach. Wyjaśnić jeszcze należy, że stwierdzenie, iż szamanizm przyjęli E w e n o w i e o d Jakutów, nie jest p r a w d z i w e . Szamanizm b o w i e m był rodzimą religią ludów A z j i Środkowej i S y ­ b e r i i , która u o b u t y c h ludów istniała niezależnie od siebie. Etnograficzne materiały zawarte na k a r t a c h Dokumentu kończą się skrótowymi wiadomościami o J u k a g i r a c h , Czukczach, K o r i a k a c h i K a m czadalach. Wiadomości te pochodzą t y l k o z częściowej obserwacji t y c h ludów, prowadzonej podczas p o b y t u w J a k u c k u , dokąd docierały one w celach h a n d l o w y c h bądź j a k o n i e w o l n i c y r o s y j s k i e j a d m i n i s t r a c j i koncentrującej się wówczas w t y m mieście, stanowiącym stały p u n k t w y p a d o w y w s z e l k i c h w y p r a w p r z e c i w k o g r u p o m e t n i c z n y m A z j i pół­ nocno-wschodniej. O K o r i a k a c h (Korakach) pisze L . S i e n i c k i , że naród ten: ,,[...] także osobliwego j e s t języka i ubiór i n n y formą m a , także ze skór rzęcych. Z ciekawości podszedłem przypatrzyć się i m , gdzie n a m t a m w i e l u zwie­ sto­ jącym z b o k u wyskoczyła świnia, której m y t a m stojący n i e uważyli. A t e n K o r a k obaczywszy świnię upadł n a ziemię wołając, że już muszę umrzeć, b o m obaczył tu swego boga, o którym jakośmy go zaczęli pytać, gdzie go i j a k widział czegośmy z n i m stojący upadszy n i e uważyli; w t y m znowu taż się wracała świnia, on powtórnie wołał, n a t e n c z a s zrozumieliśmy, że to d l a świni uczynił, wziąwszy tego onego pokazaliśmy m u świnię tłumacząc, że świnia t a k s r o m o t n a i s z p e t n a b e s t j a bogiem być n i e może, który będąc stworzycielem wszystkich rzeczy i pięknych s a m najpiękniejszym być m u s i , ale prosty i g r u b y naród s w o i c h s t a r y c h zwyczajów i zatwardziałego uporu bardziej się trzymając, słusznej perswazji i prawdziwej r a c j i przyjąć n i e chciał" (s. 13 - 14). Ta skrótowa relacja o K o r i a k a c h p o p r a w n a jest — w świetle dostę­ p n y c h a u t o r o w i materiałów — t y l k o w pierwszej części traktującej o odrębności językowej i ubiorze. Natomiast dalszy opis poświęcony wyobrażeniom o s p r a w c y śmierci n i e znajduje p o t w i e r d z e n i a w l i t e r a ­ turze. N i e w s p o m i n a o n i c h a n i S. P. K r a s z e n i n n i k o w , a n i Wj. Jochels o n , autor m o n o g r a f i i etnograficznej o K o r i a k a c h , który wyjaśnia, iż według wyobrażeń tego l u d u śmierć jest karą za przekroczenie t a b u l u b za nieskładanie o f i a r poszczególnym bóstwom. Śmierć może spowo­ dować również zły d u c h z w a n y „kalau" l u b „wielki k r u k " , stwórca świata i życia na z i e m i . W świetle powyższego można j e d y n i e p r z y 72 7 3 7 4 72 73 tion. K r a s z e n i n n i k o w , op. cit. W. J o h e 1 s o n, The Koryak, Memoir of the American part Museum 1905 - 1908. 74 J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 101. 1 - 2 ; The of Natural Jesup History, North Pacyfic Leiden—New expedi­ York, �100 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI 10. B ę b e n s z a m a n a Wg jakuckiego Istoriko-etnograficzesicij..., s. 457, r y c . 3 puszczać, że n o t k a o owej świni, która „z boku wyskoczyła" odnosi się zapewne do wyobrażeń k o r i a c k i c h o złych duchach z w a n y c h „kalau", które Najwyższa Istota zsyłała na ziemię wówczas, k i e d y chciała spo­ wodować śmierć człowieka . Na zakończenie analizy etnograficznej Dokumentu należy jeszcze dodać, że w z m i a n k a o Jukagiraćh i Czukczach nie zasługuje n a w n i k l i ­ wszą uwagę, gdyż jest zbyt ogólnikowa, więcej natomiast wspomina L . S i e n i c k i o Kamczadalach, o których pisze, że są o n i : 7S 7 5 J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 27, 101. �M Z O o > 2ñ N Z Hj O W M > N [Л и; ш м м i K o m i Zyrianie • Komi Permiacy R y c . 11. M a p k a I Chantowie aMansowie • Ewenkowie • Buriaci v Nieńcy T Jakuci — t r a s a podróż L . S i e n i c k i e g o z M o s k w y w Dokumencie oJukagirzy л Ewenowie —Czukcze L Kamczadale + Koriacy do J a k u c k a oraz g r u p y etniczne opisane �102 ANTONI [...] KUCZYŃSKI od i n n y c h języka o d m i e n n e g o rzęcych, pożywienie najbardziej żywią, największe kopią też i u b i o r u , wszakże z ryb latem z morza, korzenie które różne, w s z y s t e k ze skór które gotują sobie na z i m o w y . A l e to n a j c i e k a w s z e , że t a m mają różne zioła do l e k a r s t w zgodne, się i s a m i c i prości l u d z i e leczą i R u s k i m l u d z i o m udzielają, zwieroboj 7 6 boga mają i wszystkie nazwane, którym n i e m a l w s z y s t k i e d e f e k t a orła, z którego piór zwierze biją . 77 wziętych Japończyków, robią strzały C i Kamczadale którzy z t o w a r a m i z sobą kilku ziele ratują. w płynąc do C h i n y od m o r s k i c h ności p r z y n i e s i e n i n a Kamczatkę r o z b i l i się z s w o i m wikt którymi a mianowicie wnętrza s w o j e i n i m i się od nieprzyjaciół przywieźli zwie­ co i m w y r z u c i , t y m się Za bronią niewolę nawał- s t a t k i e m , i n s i potonęli, a ci w niewolę od K a m c z a d a ł ó w p o b r a n i do J a k u c k a p r z y p r o w a d z e n i podwówczas b y l i " (s. 15). Wiadomości dotyczące K a m c z a d a l i nie wymagają większego k o m e n ­ tarza. I c h prawdziwość potwierdzają prace i n n y c h badaczy — G. W. S t e l lera i S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , którzy w d r u g i e j połowie X V I I I stulecia znaleźli się w tej części A z j i . W a r t o również nadmienić, że podobne w i a ­ domości n a t e m a t mieszkańców K a m c z a t k i podał w 40 l a t po L . Sienick i m uczestnik b a t a l i i m a c i e j o w i c k i e j (1794), a następnie jeniec w o j e n n y caratu, J . Kopeć . 7 8 79 80 ZAKOŃCZENIE T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności materiałów etnograficz­ n y c h z a w a r t y c h na k a r t a c h Dokumentu. Stwierdzić trzeba, że autor miał dość p o p r a w n e wyobrażenie o t y c h elementach k u l t u r y , które przedsta­ wił w o m a w i a n y m źródle; w w i e l u jednak miejscach jego pojęcia o l u ­ dach S y b e r i i są zawikłane i dosyć chaotyczne, zatem wymagały odpo­ w i e d n i c h k o m e n t a r z y . Z r e l a c j i t e j w y n i k a , że L . S i e n i c k i zwrócił uwagę na różnorodność kulturową S y b e r i i wypływającą z wieloetnicznego ukła­ d u tego olbrzymiego obszaru. Materiały etnograficzne zawarte w Doku­ mencie, m i m o że n i e przedstawiają całokształtu k u l t u r y zwiedzonych obszarów i opisanych ludów, są niewątpliwie poważnym materiałem, który ułatwić może etnografom prześledzenie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h zaistniałych n a terenie S y b e r i i pod wpływem i m p a k t u c y w i l i z a c j i e u r o ­ pejskiej. Bezpośrednim celem artykułu było podanie do wiadomości n i e znanego bliżej w h i s t o r i i naszej e t n o g r a f i i źródła i postawienie w odpo­ w i e d n i m świetle z a w a r t y c h w n i m i n f o r m a c j i z zakresu k u l t u r y ludów S y b e r i i , i n f o r m a c j i , które zapewne okażą się pożyteczne d l a dalszych studiów n a d z a b y t k a m i syberyjskiej przeszłości. 70 O roślinie tej (Gentianae spec.) w s p o m i n a również S . P . K r a s z e n i n n i k o w . Zob.: K r a s z e n i n n i k o w , op. c i t . , s. 442. 7 7 O o d d a w a n i u p r z e z K a m c z a d a l i c z c i orłom b r a k j e s t w l i t e r a t u r z e i n f o r m a c j i . та S t e 11 e r, op. cit. 79 K r a s z e n i n n i k o w , 80 Kuczyński, op. cit. Wkład polskich podróżników... �