https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/895f0874095f5ce6a9354a7331606a76.pdf 4ea3102ba241a2d209289f95607b0a3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3249 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3045 Title A name given to the resource Wyobrażenie piekła w średniowiecznej Polsce (XIV-XV w.) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.97-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bylina, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Bylina W Y O B R A Ż E N I E PIEKŁA W Ś R E D N I O W I E C Z N E J P O L S C E ( X I V - X V w . ) Polski chrześcijanin, żyjący u schyłku średniowiecza, od­ czuwał śmierć łudzką jako zjawisko zwykłe i n a t u r a l n e , choć za naganne i zabobonne. Jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h teologów polskich X V w i e k u , J a k u b z Paradyża (Jacobus de Paradiso) znal równocześnie napawała go ona lękiem, gdyż otwierała nieznany chrześcijan, którzy chcąc się dowiedzieć, czy i c h zmarłe m a t k i i niepokojący obszar b y t o w a n i a . Uczestnicząc od w i e l u pokoleń przebywają wśród mąk, czy też t a m , gdzie jest radość ( i n poenis w kulcie chrześcijańskim, p o d d a w a n y nauczaniu Kościoła, miesz­ sine i n gaudio), z a p y t y w a l i o t o stare k o b i e t y — yctulae. Zwraca­ kaniec ziem p o l s k i c h , podobnie j a k jego współwyznawcy z całej no się do umierających z prośbą, by po śmierci p o w i a d o m i l i żyją­ zachodniej c h r i s t i a n i t a s , znać mógł jedynie jedną alternatywę cych o losie swoim i o losie i n n y c h ludzi wcześniej zmarłych (za­ życia pośmiertnego: wieczną nagrodę, będącą udziałem l u d z i w y ­ pewne członków r o d z i n y ) . pełniających nakazy religijne i kościelne, l u b karę — wieczną, bądź t y l k o przemijającą, grożącą różnym k a t e g o r i o m grzeszni­ ków, którzy nie o d p o k u t o w a l i za życia swych przewinień. Wiedział również, iż zarówno nagroda, j a k i k a r a , związane są z określo­ n y m i miejscami p o b y t u dusz l u d z k i c h . T y m , którzy należeli do grona l i t t e i a t i , wykładnię d o k t r y n y eschatologicznej przynosiły dzieła Ojców Kościoła i późniejsze uczone t r a k t a t y teologów. I l l i t t e r a t i poznawali w ogólnym zarysie p r a w d y w i a r y o chrześci­ jańskich zaświatach z kazań, pouczeń spowiedników, z malowideł kościelnych oraz z utworów l i t e r a t u r y religijnej pisanych i n v u l g a r i , t a k i c h j a k powstała w X V w i e k u polska wersja Ma-gislri Połycarpi cum Dialogus Morte . 1 Człow iek nie znal natomiast swego własnego losu pośmiert­ T 2 Odżegnując się o d przepowiadania pośmiertnego losu jednost­ k i , d y d a k t y k a kościelna nie skąpiła człowiekowi opisu zaświa­ tów, zwłaszcza miejsca k a r y wiecznej. W Polsce w b r a k u poważ­ niejszego d o r o b k u wcześniejszych teologów, n a u c z a n i u treści eschatologicznych p r z y b y l i z pomocą uczeni wykształceni w P r a ­ dze, później w większości związani z o d n o w i o n y m w początku X V w i e k u u n i w e r s y t e t e m k r a k o w s k i m . O d schyłku X I V w i e k u zaznaczyło się intensywniejsze oddziaływanie n a kler oraz n a w i e r n y c h w dziedzinie przekazu wiedzy o miejscach pośmiertnego b y t o w a n i a . W następnym stuleciu nauczanie kościelne charakte­ ryzuje odwoływanie się do wyobraźni l u d z k i e j . Przemawiają d o niej plastyczne obrazy n a g r o d y i k a r y . Wyobraźnia akceptuje i c h strukturę i poszczególne zbiorowa składniki, lecz także nego oraz losu swych bliskich już zmarłych. Kościół nie udzie­ przeciwstawia — narzuca d y d a k t y c e Kościoła własne wyobraże­ lał w t y m względzie odpowiedzi, zapewniając jedynie o udziale n i a zaczerpnięte z głębokich pokładów wierzeń l u d o w y c h , t r a d y ­ świętych w wiecznej nagrodzie. Nie rezygnując ze swego p y t a n i a , c y j n y c h , oraz z popularnej wiedzy i obsorw aeji świata. Z b i o r o w a człowiek zwracał się przeto k u warstwie k u l t u r y p o p u l a r n e j , k u wyobraźnia wierzeniom i postawom t r a d y c y j n y m , u z n a w a n y m przez teologów k o n f r o n t a c j i wiedzy uczonej, popularnej i k u l t u r y t r a d y c y j n e j . T eschatologiczna kształtowała się n a płaszczyźnie 97 �D o k t r y n a chrześcijańska nie spotykała wśród ludności ziem Kościół uznawał więc potrzebę oddziaływania na ludzi polskich i i n n y c h Słowian Zachodnich istotnego o p o r u w postaci poprzez wzbudzanie grozy i s t r a c h u przed potępieniem w i e c z n y m pozostałości pogańskich wyobrażeń o zaświatach. W y d a j e się, iż lecz traktował t o j a k o środek ostateczny, stosowany wobec jed­ słowiański system eschatologiczny nostek był słabo rozwinięty i nie o p o r n y c h i zatwardziałych w grzechu. Być może, iż wiązał się z wizją nagród l u b k a r zależnych o d zasług bądź w y ­ w t a k i e j s t r a t e g i i Kościoła ujawniały się ślady dawnej t r a d y c j i , stępków l u d z k i c h . Wierzenia t r a d y c y j n e , o których świadectwa sięgającej początkowej fazy c h r y s t i a n i z a c j i Słowian i niektórych pozostawiły X V - w i e c z n e kazania, łączyły się n a t o m i a s t z w y o b r a ­ ludów ościennych. P i e r w s i misjonarze u n i k a l i w s w y c h n a u k a c h żeniami materialnego pośmiertnego b y t o w a n i a człowieka l u b jego w i z j i mąk p i e k i e l n y c h , eksponując w większym s t o p n i u m o t y w ducha, zachowującego swe doczesne p o t r z e b y , pojawiającego się radości z b a w i o n y c h . Równocześnie j e d n a k nacisk, j a k i w k r a j u chętnie wśród l u d z i , zwłaszcza wśród swego poprzedniego otocze­ należącym do regionu opóźnionej wobec Z a c h o d u c h r y s t i a n i z a c j i , n i a . W t e j dziedzinie spuścizna eschatologii słowiańskiej prze­ kładą t e k s t y n o r m a t y w n e n a omawiane m e t o d y postępowania, trwała długo jeszcze po c h r y s t i a n i z a c j i k r a j u i po wygaśnięciu zdaje się wskazywać, iż rzeczywistość p a r a f i a l n a mogła bywać 3 1 0 kultów pogańskich. W X V w i e k u n a d a l rozpalano ognie, p r z y odmienną. Mogło się czasami dziać t a k , j a k w p o b l i s k i c h Czechach, których mogłyby się ogrzać dusze b l i s k i c h zmarłych, przebywają­ gdzie księża, wedle świadectwa J a n a H u s a , straszyli swych w i e j ­ ce widocznie w miejscach z i m n y c h . Pozostawiano d l a n i c h r e s z t k i skich słuchaczy mówiąc: „Chłopi, m y was możemy posłać do pożywienia l u b nie z m y w a n o m i s po posiłkach . Równocześnie piekła" , obawiano się p o w r o t u zmarłego do jego dawnego d o m u i w różny W świetle z n a n y c h dotychczas źródeł kaznodziejskich nie wydaje 4 11 przedstawiając przy t y m drastycznie jego grozę. sposób próbowano t e m u przeciwdziałać. K o n t a k t ze zjawą mógł się j e d n a k , b y w n a u c z a n i u kościelnym w Polsce element s t r a c h u być b o w i e m niebezpieczny d l a l u d z i , g d y stawała się ona demonem przed piekłem pełnił funkcję narzędzia dydaktycznego szczególnie —• u p i o r e m . B a d a n i a etnologiczne wykazały, iż wśród zjaw w r o ­ istotnego i powszechnie gich społeczności żyjącej przeważały d u c h y l u d z i zmarłych n i e ­ naturalną, gwałtowną śmiercią . Teologowie i kaznodzieje 5 XV w i e k u łączyli świat zmarłych pojawiających się na ziemi z miejsca­ m i i c h k a r y : czyśćcem l u b piekłem, surowo zakazując wszelkich p r a k t y k , czy t o mających pomóc p r z y b y s z o m z zaświatów czy też zmierzających do zabezpieczenia się przed n i m i . Słowiański świat zmarłych poddawał się c h r y s t i a n i z a c j i , stając się zbiorowoś­ cią cierpiących za nieodpokutowane grzechy, lecz niełatwo pozwalał się zamykać w czyśćcu l u b w piekle. W stosowanego. w a r s t w i e wiedzy uczonej, w t r a k t a t a c h teologicznych omawiających p r o b l e m k a r y wiecznej, akcentowano jej istotę w postaci carrentio visionis beatificae, c z y l i pozbawienia możli­ wości oglądania Trójcy Świętej. Tę prawdę w i a r y p o z n a w a l i również odbiorcy kazań, którym starano się ją uprzystępnić mówiąc o utracie o d m a l o w y w a n e j wcześniej rajskiej radości l u b 0 męce w z r o k u potępionych skazanych n a rozpoznawanie wśród piekelnych ciemności wyłącznie strasznych postaci diabłów oraz realiów udręki . D y d a k t y k a k a r y pozbawienia w i d o k u Boga 12 K o n f r o n t a c j a dwóch systemów wierzeń i wyobrażeń nastę­ 1 świętych, nie mająca wsparcia w postaci przedstawień plastycz­ powała także n a i n n e j płaszczyźnie. Nauczający w i e r n y c h prze­ n y c h , o b r a z o w y c h , z t r u d e m wykraczała poza enigmatyozność k a z y w a l i i m wizję t r w a l e j k a r y pośmiertnej j a k o z n a k u spra­ i deklaratywność opisu. Cechy t e znikały w zetknięciu z wizją wiedliwości Bożej, skazującej na wieczne potępienie t y c h , którzy cielesnych mąk w otchłani piekielnej. z własnej w o l i w y b r a l i zło. W y k a z y w a l i p r z y t y m , iż nie zaprzecza W p r a w d z i e polskie późne średniowiecze pozostawiło świa­ ona Bożemu miłosierdziu. A l e t a p r a w d a w i a r y , u t r w a l a n a w świa­ dectwa powszechnego przekonania o f i z y c z n y c h mękach w p i e k l e , domości lecz i c h wyobrażenia były raczej ogólnikowe, nacechowane nie­ ludzkiej, współistniała z wyobrażeniem potężnego gniewnego bóstwa mszczącego się za swą obrazę l u b b r a k posłu­ wielką inwencją, zaś repertuar t o r t u r dość ograniczony. Polskie szeństwa. Piętnastowieczna piekło rzadko wybuchało w i e l k i m pożarem, płonąc polszczyzna oddawała przemiesza­ nie pojęć k a r y i zemsty w płaszczyźnie eschatologicznej, j a k najczęściej ogniem w p r a w d z i e d o t k l i w y m , lecz u m i a r k o w a n y m , t a k i m j a k g d y b y pamiętając o dawnej słowiańskiej zemście funkcjonującej t e n , który przedstawiają w systemie p r a w n y m . P o l s k i glosator łacińskich kazań uzupełniał J a n a w Gnieźnie . W t r a k c i e X V w i e k u w i z j a cierpień nieprze­ malowidła ścienne kościoła świętego 13 zawartą w n i c h prośbę o odsunięcie wiecznej k a r y : „nos n o n mijających uległa znacznemu r o z b u d o w a n i u , lecz brakło w n i e j punis już nie mścij się n a d n a m i i u x t a n o s t r a m e r i t a " . wyrafinowanego 6 W Polsce późnego średniowiecza, zwłaszcza w X V w i e k u , ujawniała się t r o s k a władz kościelnych o nadanie pożądanego kielne w okrucieństwa niektórych charakteryzującego wyobrażeniach n a terenie męki pie­ E u r o p y Za­ chodniej . k i e r u n k u w p r z e k a z y w a n i u masom chrześcijańskim t y c h treści Zgodnie ze stanowiskiem Ojców Kościoła starano się prze­ nauczania religijnego, które wiązały się z zagadnieniem k a r y kazać w i e r n y m przekonanie, że k a r y piekielne są znacznie surowsze pośmiertnej i miejscem wiecznego potępienia. Usiłowania t a k i e i dotkliwsze od wszelkich k a r ziemskich, ale i c h wyobrażenia odzwierciedlały się w s t a t u t a c h w y d a w a n y c h przez biskupów nie oddalały się z b y t n i o o d rzeczywistości doczesnej. W i w postanowieniach synodów diecezjalnych. W zakresie spraw p l u m , którym się posłużył w początku X I V w i e k u śląski d o m i n i ­ ostatecznych człowieka, według wskazań b i s k u p a krakowskiego k a n i n , a u t o r p o p u l a r n y c h zbiorów kazań, Peregrinus z Opola, A l b e r t a Jastrzębca (1423 г.), księża głoszący kazania w i n n i za­ wspomniane przekonanie starała się wpoić bezskutecznie pobożna exem- chowywać szczególny u m i a r i ostrożność. T y m i zasadami należy żona mężowi grzesznikowi bojącemu się p o k u t y nałożonej przez się kierować zarówno przedstawiając w i e r n y m grozę piekła i su­ spowiednika. P o r w a n y przez demony do piekła, wrócił o n później rowość sądu Bożego, j a k i ukazując i m nadzieję z b a w i e n i a . O d ­ na wpół zwęglony n a ziemię, b y zaświadczyć o męce, która go powiednie wskazówki o t r z y m y w a l i także spowiednicy. Już w po­ spotyka . W czątkach X I V w i e k u w s t a t u t a c h b i s k u p a N a n k e r a zwrócono piekła ogień n i g d y nie wygasający, p o d o b n y w jakości do ziem­ uwagę na t o , b y spowiadający nie złorzeczył p e n i t e n t o w i i n i e skiego, s t a n o w i najdotkliwsze źródło f i z y c z n y c h cierpień skazań­ doprowadzał go do n a d m i e r n e j desperacji (a więc i do zwątpienia ców. N a ziemiach należących do geograficznej w odpuszczenie grzechów) . W późniejszych s t a t u t a c h diecezjal­ o s u r o w y c h , mroźnych z i m a c h , obecny był także m o t y w męki n y c h postulowano łagodną formę w z y w a n i a p e n i t e n t a do s k r u c h y piekielnej w postaci zanurzania w lodowatej wodzie, l u b cierpienia 7 8 1 4 następnym stuleciu w kaznodziejskich w i z j a c h strefy klimatu i szczerego w y z n a w a n i a grzechów oraz zalecano przedstawianie z p o w o d u chłodu , lecz nie należał o n do najbardziej ekspono­ m u dobrodziejstw Bożych, d o b r o c i i miłosierdzia Chrystusa d l a wanych. grzeszników. Inną treść pouczeń rezerwowano 15 d l a penitentów Ogień, groźny, niszczycielski żywioł, z d o l n y zniweczyć cały o p o r n y c h l u b trwających w swych grzechach. Wówczas spowied­ l u d z k i d o b y t e k (zwłaszcza w k r a j u o dużej przewadze z a b u d o w y n i k w i n i e n przedstawić i m grozę przyszłego sądu, niekończącą drewnianej), mogący być przyczyną dotkliwego bólu, skutecznie się karę piekła, straszny w i d o k demonów. Pouczać i c h także w i ­ oddziaływał n a wyobraźnię człowieka. Toteż J a k u b z Paradyża n i e n i , iż Bóg, najsprawiedliwszy sędzia, nie odpuści żadnego zła zestawiał ból oparzonego palca z cierpieniem całego ciała p o d ­ zatajonego w czasie s p o w i e d z i . dawanego 9 98 n i e u s t a n n e m u działaniu płomieni . Pojawiające się 16 �w exemplach zniszczone ogniem postaci potępieńców przywoły­ kojarzyć diabła z k a t e m , zaś piekło z izbą t o r t u r wyposażoną wały sugestywny w i d o k l u d z k i c h ciał zwęglonych w czasie poża­ w odpowiednie narzędzia mąk. Tymczasem rów. Piekło — strefa ludzkiego bólu — nie odwoływała się na­ z udrękami stosowanymi przez aparat sprawiedliwości doczesnej j e d n a k skojarzenia t o m i a s t do wyobrażoń k a r y ogniowej n a stosie. W Polsce wspom­ były sporadyczne. W rejestrze k a r , przeznaczonych d l a grzesz­ nianą karę egzekwowano niezmiernie rzadko, znane są zaledwie ników w zależności o d i c h przewinień, j a k i zestawił o k . 1390 r . jej sporadyczne p r z y p a d k i (np. wobec fałszerzy m o n e t ) . Zauważyć w j e d n y m ze swych kazań Stanisław ze S k a r b i m i e r z a (Stanislaus w a r t o , iż do X V w i e k u h e r e t y k był postacią n i e m a l nieznaną de w Królestwie P o l s k i m , później zaś surowe ustawodawstwo władz ciężarami, krępowanie żelaznymi więzami, chłostanie b i c z a m i . państwowych I n n e męki nawiązywały do archaicznej t r a d y c j i zadawania śmierci wobec zwolenników husytyzmu (utrakwistów) było realizowane zaledwie w nikłym s t o p n i u . Scarbimiria), odnaleźć można przygniatanie ołowianymi skazańcom: wrzucanie w ogień, topienie w głębokiej Potępieni odczuwali b r a k zaspokojenia p o d s t a w o w y c h p o ­ trzeb znanych i m z życia n a ziemi. W nieustającym skwarze m a ­ r z y l i o k r o p l i w o d y , która była d l a nich niedostępną i odczuwali głód, który n i g d y n i o był zaspokajany. I c h udziałem było uczucie goryczy, której smak miały piekielne p o k a r m y i którą s y m b o l i ­ zowała wieczną mękę i rozpacz, podobnie j a k , słodycz — wieczną radość niebieską. W p r a w d z i e znane w Polsce diably-dręczyciele wodzie, strącanie z wysokości w przepaść . T a m , gdzie pod wpływem 23 p r a w a niemieckiego t o r t u r y były bardziej zakorzenione w p r a k ­ tyce, a zatem żywiej przemawiały do wyobraźni, inwencja w p r z e d s t a w i a n i u cierpień była bogatsza. W m a l o w i d l e ściennym z kościoła świętego J o n a w T o r u n i u piekło jest wyposażone w sto­ sunkowo urozmaicono narzędzia służące z a d a w a n i u mąk l u b śmierci. nie wyszukiwały d l a swych ofiar wzbudzających wstręt pokar­ Piekło j a k o władztwo księcia ciemności (princeps tenebra- m ó w : r o p u c h , węży i robaków (jak czyniły t o szatany z różnych r u m ) zaledwie mgliście ujawniało swą organizację. Przedstawiano o b c y c h w i z j i piekła), lecz nieodmiennie częstowały potępieńców je j a k o państwo potężne (panująca w n i m nędza stanowiła j e d y n i e smolą, j e d y n y m c h y b a p o k a r m e m k u c h n i piekielnej. Z karą p i c i a aspekt męki potępionych), podbite raz t y l k o , przez z m a r t w y c h ­ smoły s p o t y k a m y się zwłaszcza w t y c h tekstach piętnastowiecz- wstałego Chrystusa, który pokonał piekielne moce. n y c h , w których obecne są elementy k u l t u r y p o p u l a r n e j , t a k i c h bywało królestwem, podobnie zresztą j a k niebo. Jego odrażają­ j a k wierszowany lub cego władcę, L u c y f e r a , przedstawiano j a k o siedzącego n a t r o n i e , fabuła o graczach w kośei-bluźniercaeh, wpleciona do pieśni o męce w królewskiej k o r o n i e n a głowie (malowidło ścienne w kościele Dialog mistrza Polikarpa ze Śmiercią... C h r y s t u s o w e j . Być może, iż były t o echa wcześniejszego związku parafialnym polskiego słowa „ p i e k ł o " (1'enfer) ze smołą. Otóż słowo „ p i e k ł o " polszczyźnie otrzymywał o n n i e k i e d y m i a n o „starosty" piekiel­ 17 w Koprzywnicy w Małopolsce) . W Nazywane 24 ziem ówczesnej (lub w b r z m i e n i u s t a r o p o l s k i m „ p k i e ł " ) wywodziło się z języka nego; w świadomości mieszkańców prasłowiańskiego i początkowo nie miało nic wspólnego z miejscem m i m o , iż zależny o d króla i ograniczony zasięgiem l o k a l n y m , polskich ów urząd, k a r y pośmiertnej. Prasłowiański „ p e k o ł " oznaczał b o w i e m smolę łączył się z silną władzą wykonawczą. W państwie p i e k i e l n y m i w t y m znaczeniu słowo t o zachowało się jeszcze przez czas pewien panowała surowa d y s c y p l i n a , n a k a z y wydawane przez L u c y f e r a po c h r y s t i a n i z a c j i . Słowo „pkelnici", występujące n p . w d o k u ­ musiały być bezwarunkowo spełniane przez diabły. Te ostatnie m e n t a c h czeskich z X I I i X I I I w . , oznaczało S m o l a r z y , a więc wyposażone l u d z i , których praca polegała na przeróbce żywicy drzew iglastych dręczeniu potępionych, z chwilą, g d y wyruszały do w a l k i o dusze poprzez dole . ludzkie, otrzymywały uzbrojenie, n a które składała się włócznia, G d y zaszła potrzeba znalezienia słownego o d p o w i e d n i k a łaciń­ miecz i buława. W i z j a władztwa piekielnego zbliżała się często 18 19 i c h prażenie w odpowiednio przygotowanym 20 na co dzień w prymitywne narzędzia służące skiego „inferum" sięgnięto do pojęcia z zakresu życia doczesnego, do jego wyobrażenia j a k o potężnej, dobrze umocnionej i dobrze materialnego, wiążącego się z miejscem c i e m n y m , pełnym ognia, strzeżonej t w i e r d z y z diabelską załogą, w której lochach znajdują f e t o r u i d y m u , znajdującego się we wgłębieniu ziemi. W p o l s k i m się więźniowie l u b jeńcy •— potępieni. późnym średniowieczu „ p k i e l " l u b „ p i e k ł o " (w Czechach zaś „ p ę k ł o " ) oznaczało już t y l k o i n f e r u m , lecz w s p o m n i a n e uprzednio ślady pierwotnego znaczenia mogły się zachować w popularnej wyobraźni estchatologicznej. Później w folklorze p o l s k i m utrwalić się miało powiązanie smoły ze światem zła. W w a r s t w i e przekazu treści eschatologicznej piekło u k a z y ­ wało się j a k o wieczne zamknięcie, z którego nie m a wyjścia i j a ­ kiegokolwiek sposobu wyzwolenia. Polskie pieśni religijne podej­ mujące m o t y w zstąpienia Chrystusa do otchłani i wyswobodzenia dusz „świętych O j c ó w " (proroków Starego Testamentu) akcento­ T e c h n i k a t o r t u r w p o l s k i c h wyobrażeniach piekła jest p r y ­ m i t y w n a i ograniczona a i c h r e p e r t u a r u b o g i w s t o s u n k u do wały zniszczenie klatek" . 2 5 Zwrot przezeń „wrota „piekielnych piekielne" i „piekielnych ujmowany wrót" symbolicznie wcześniejszych i współczesnych wyobrażeń Z a c h o d u i niektórych w t e k s t a c h m o d l i t e w n y c h miał swój odpowiednik w s z t u k a c h regionów wobec P o l s k i ościennych. N i o s p o t y k a m y t u a n i fantas­ p l a s t y c z n y c h j a k o wąska b r a m a w k a m i e n n y m m u r z e (w rzeźbach tycznego ognistego koła z n a w l e c z o n y m i n a jego zęby potępień­ krakowskiego Ołtarza Mariackiego W i t a Stwosza), l u b j a k o cięż­ c a m i , a n i współczesnych narzędzi t o r t u r , j a k i e zauważyć można kie, o k u t e d r z w i drewniane. W malowidłach ścieimnych L u c y f e r n a przykład w malowudlach ściennych w Zgorzelcu n a zachodnim ustawiał n i e k i e d y swój t r o n p r z y wejściu do piekła, będąc równo­ krańcu Śląska l u b w T o r u n i u , należącym w o m a w i a n y m okresie cześnie jego władcą i strażnikiem. Już w drodze do miejsca k a r y do potępieni pędzeni przez diabły bywają skrępowani łańcuchami, państwa krzyżackiego . Fragmentaryczność 21 zachowanych malowideł ściennych n a terenie Królestwa Polskiego nakazuje zaś całą jamę piekielną otacza g r u b y sznur, d l a podkreślenia w p r a w d z i e ostrożność w wyciąganiu wniosków dotyczących i c h zniewolenia dusz potępionych (na przykład w m a l o w i d l e ścien­ treści, lecz także polskie źródła pisane n i e przynoszą opisów w y ­ n y m kościoła w Strzelcach koło Sobótki n a Śląsku). T a k i e w y ­ rafinowanych obrażenia miejsca wiecznej k a r y niewątpliwie nasuwały skoja­ mąk i przykładów diabłów wobec potępionych. W y d a j e wymyślnego okrucieństwa się, iż nie jest t o j e d y n i e rzenia z więzieniem i t a k i e było zapewne powszechne odczucie. p r o b l e m ubóstwa wyobraźni a r t y s t y c z n e j . N a t a k i s t a n rzeczy Zresztą odwoływania się do wyobraźni ludzkiej w t y m zakresie wpływ mogło mieć b o w i o m niewielkie upowszechnienie w Polsce nie u n i k a l i kaznodzieje testów stanowiących istotne źródła i n s p i r a c j i o d t w a r z a n i a świata popularnego z b i o r u kazań piekielnego, t a k i c h j a k wizja świętego Pawła l u b w i z j a T n u g d a l a . w i e k u Mikołaj z Błonia (Nicolaus de Błony) zauważył, że dusze P o n a d t o sygnalizowane zjawisko wiązać można z rzeczywistością potępionych są „jakby związane i t r z y m a n e w nieustającym wię­ prawną Polski późnośredniowiecznej. W p r a w d z i e tortury sto­ i a u t o r z y tekstów r e l i g i j n y c h . A u t o r de tempore z pierwszej połowy X V z i e n i u " ( i n carcere p e r p e t u o ) . T y m bardziej a u t o r z y później­ 26 sowano już o d d a w n a w różnych okolicznościach, znało je także szych tekstów a p o k r y f i c z n y c h nie m i e l i już żadnych p r a w o magdeburskie, jednakże, j a k o środek w y m u s z a n i a zeznań w utożsamianiu przebywających w piekle z jeńcami w pętach, oporów sądowych zaczęto jo stosować dopiero w X V w i e k u a i c h udział których n i k t nie może wyzwolić. Poprzez frazeologię p o l s k i c h w w y m i a r z e sprawdedliwości zdaje się być początkowo raczej nie­ pieśni r e l i g i j n y c h mówiących o w y k u p i e więźniów z piekła u j a w ­ wielki . niało się przekonanie o zbieżności rzeczywistości piekielnej z ziem- 2 2 Dopiero następne stulecie zacznie w szerszym zakresie 99 �ska, gdzie w y k u p z więzienia l u b z n i e w o l i bywał możliwy. Л\ dia­ d o w i s k o w y i e l i t a r n y . W wersji przeznaczonej l o g u k a r y wiecznej z wyobraźnią zbiorową, pierwsza z n i c h chętnie ich miejsce zajęli księża oddani życiu światowemu i łatwo zauwa­ podejmowała pojęcia zaczerpnięte z życia, ziemskiego, posługując żalnym się n i m i d l a różnych celów, a wśród n i c h d l a w y k a z a n i a odosob­ Wydaje n i e n i a pieklą. J a k u b z Paradyża, przedstawiał los potępionych za swe występki zajął t r w a l e miejsce w wyobraźni mówiąc, iż przebywają o n i t a m ,,skąd nie można uciec, skąd nie W drugiej polowie X V w i e k u opowiadano w Małopolsce o roz­ można apelować i gdzie wszelka laska i miłosierdzie są odebra­ wiązłym, hulaszczym i niemiłosiernym dla ubogich opacie cys­ ne" t e r s k i m , p o r w a n y m za życia przez diabły do piekła „ w godzinę 2 7 . W nauczaniu przeznaczonym dla mas chrześcijańskich jjieklo występkom, budzącym niekiedy dla pospólstwa zgorszenie laików. się, iż zwłaszcza grzeszny m n i c h , pokutujący w piekle obiadową zbiorowej. (hora p r a n d i i ) w d n i u świętego J a k u b a r o k u 1456 zamknięte i szczelne różniło się od miejsca k a r y przemijającej, w diecezji czyśćca, z którego m o d l i t w y , msze i dobre u c z y n k i żywych mogły zbiegli z klasztorów m n i s i b y l i wyzwalać dusze pokutujące. W trosce o t o , b y w wyobrażeniach grzesznych biskupów, kanoników i proboszczów (polska wersja w i e r n y c h różnice między t y m i d w o m a miejscami kary pośmiertnej Dialogu nie zacierały się, kaznodzieje wzywając w i e r n y c h do m o d l i t w y nych za zmarłych zaznaczali, iż idzie t u o dusze czyśćcowe. Wydaje się, k r a k o w s k i e j , co w i c i u l u d z i mistrza widziało" . 32 Również k a n d y d a t a m i do pieklą, obok D o świadomości i wyobraźni wier­ Polikarpa...). trafiał obraz potępienia niegodnego kleru, akceptowany zapewne przez nich t y m chętniej, iż trafiał n a g r u n t żywycłi wów­ iż akcentowanie l i e r m e t y z m u piekła miało także na celu przeciw­ czas antagonizmów między klerem a ludźmi świeckimi, zwłaszcza stawianie się t r a d y c y j n y m wierzeniom w k o n t a k t y żywych z po­ szlachtą. tępionymi, wracającymi z miejsca s w y c h cierpień na ziemię l u b A l e piekło kleryków nie usuwało w cień w i z j i potępienia błąkającymi się w miejscu swych przewinień bądź śmierci. Mogły grzesznych l u d z i świeckich, stanowiących jedną z f o r m d y d a k ­ być wśród nieh stare słowiańskie demony a także poddy.no już tycznego nalotowi zresztą zapełnione j e d y n i e o k r u t n y m i i w y r a f i n o w a n y m i zbrod­ w chrystianizacji dusze przebywaniu na ziemi . W 2 8 grzeszników folklorze doznające krajów ulgi słowiańskich d u c h y topielców, samobójców, wisielców miały zapewnioną wielo­ oddziaływania na w i e r n y c h . Piekło laików nie było n i a r z a m i , choć Śmierć mówiła P o l i k a r p o w i o karze czekającej „morderców i okrutników". Otchłań piekielna rezerwowała nie­ wiekową egzystencję. W p o l s k i m późnym średniowieczu m o t y w odmiennie miejsce dla grzeszników o d stuleci zwalczanych w Koś- kontaktów potępionych z żywymi przenikał również do fabularnej c i t l 1 i stereotyjiowyoh miłośników świata, których zły śmiech w a r s t w y d y d a k t y k i kościelnej. Wo wcześniejszych exeniplach, miał się zamienić wo I z y . S t a t u t y a r c y b i s k u p a Mikołaja Trąby w y k o r z y s t y w a n y c h w X I V i X V w i e k u ujawniała się obecność (1420 r.) nakazywały s p o w i e d n i k o m , b y szczególnie dokładnie w y ­ potępionych w świecie z i e m s k i m . D o żywych przybywały zja,wy p y t y w a l i penitentów o grzechy najbardziej z pieklą w cielesnej powłoce, b y powiadamiać i c h o konsekwenc­ W j a c h grzechów 3 3 rozpowszechnione. wyobrażeniach piekła z n a j d o w a l i miejsce 34 ludzie rozwiąźli, popełnionych n a ziemi. D y d a k t y k a kościelna, p i j a c y i gracze w kości. W scenie Sądu Ostatecznego w Strzelcach akcentująca h e r m e t y z m piekła, godziła się n a k o m p r o m i s z wie­ p o d Sobótką n a Śląsku wśród postaci przebywających w piekle rzeniami t r a d y c y j n y m i . rozpoznać można kobietę nalewającą w i n o z beczki, graczy w kości K o n t a k t y potępionych z i c h d a w n y m , ziemskim otoczeniem były t y m łatwiejsze, iż wyobraźnia masowa chętnie lokalizowała piekło w sposób k o n k r e t n y i w t e d y odległość o d niego okazywała się niewielką. W fabułach wplecionych do kazań, oddających po­ p u l a r n e wyobrażenia, człowieka, któremu dane było poznać męki potępionych, prowadzono do miejsca n i e z b y t odległego. Miesz­ czanin z kazania Pcregrinusa z Opola ujrzał wejście do pieklą na p o l u swego podmiejskiego f o l w a r k u , w j a m i e po wyschłym źródle; grzesznik o którym opowiada J a k u b z Paradyża, zaprowadzony został do pobliskiej d o l i n y , b y usłyszeć jęki, plącz, i nar7.el4a.nia potępionych . Podróże do zaświatów, w t y m również d y d a k ­ 29 oraz skąpca (a może lichwiarza) z w o r k i e m pieniędzy . D o piekła 35 t r a f i a l i więksi i m n i e j s i oszuści s p o t y k a n i w życiu społecznym m i a s t i w s i : zarówno nieuczciwi karczmarze, j a k i licliwia.rze szczególnie gorliwie zwalczani przez Kościół. Piekło otwierało się k u s t a n o m , zarówno w t y m znaczeniu w j a k i m je rozumiało zazwyczaj nauczanie kościelne (sermones a d status), j a k i k u s t a n o m społecznym. Otwierało się k u członkom r o d z i n y , których k a r a stanowić miała budujący, odstraszający przykład dla n a j ­ bliższych, k u małżonkom k a r a n y m w piekle (lub w czyśćcu) za b r a k wstrzemięźliwości. Otwierało się k u n i e d o b r y m przełożonym i k u nieposłusznym l u b niemilująeym i c h podwładnym. tyczne „zwiedzanie" pieklą nie były w y p r a w a m i długimi i dale­ K o b i e t y , zgodnie z tradycją łatwo podatne n a podszepty k i m i . Podziemne położenie pieklą nie musiało także oznaczać jego szatana, również trafiały do piekła, lecz wydaje się, żo polskie wielkiej późne średniowiecze nie było d l a nieh p o d t y m względem z b y t głębi, wbrew zapewnieniom z Błonia zaznaczał, że piekło znajduje podobnie jak wiadomo, że serce nauczających (Mikołaj się w c e n t r u m ziemi, usytuowane jest zawsze surowe. W p r a w d z i e moraliści zalecali mężczyznom b y wystrzegali się k o b i e t , lecz w X V w i e k u nie brakło już w Połsee budujących w środku i s t o t y ż y j ą c e j ) . W wyobrażeniach ludności wiejskiej przykładów wejściem do pieklą mogła być j a m a , przepaść l u b pieczara, za- O b o k żywo rozwijającego się k u l t u maryjnego miało t o wpływ pew ne dobrze znana mieszkańcom o k o l i c y . Istniały przeto lokalne na kruszenie się dawnego s t e r e o t y p u kobiety-narzędzia grzechu. 30 i i i f c r n a , miejsca otoczone z jakichś p r z y c z y n atmosferą i ziej sławy. T o p o n o m a s t y k a polska zna n a z w y grozy „Piekło" lub „ P i e k i e ł k o " , z których część pochodzi ze średniow i e e z a . 3J Społeczność potępionych dość konsekwentnie zachowywała świętych niewiast otaczanych powszechną czcią. Kaznodzieje w y p o m i n a l i k o b i e t o m skłonność do o b m o w y i p l o t e k , nieodpowiednie zachowanie się w kościele, strój odwracający uwagę mężczyzn o d m o d l i t w y . M o t y w y potępienia sprowadzały 3 6 się n i e k i e d y do grzechów cielesnych. W męskim tłumie grzeszni­ swą podwójną strukturę: klerykahią i świecką. Oczywiście sama ków", których obecność p e w n y c h postaci wśród przebywających w jiiekle mówi Polikarpa...), Śmierć zabiera na zatratę (w Dialogu niewiele. Grzeszni b i s k u p i i m n i s i , przedstawiani w malowidłach wadzące rozwiązłe życie. A l o pędzone do piekła P a n n y Głupie z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla n i c h a t r y b u t a m i , niezmiennie poja­ w w i a l i się w stereotypowych obrazach piekła. Dopiero począwszy t y l k o m o d n e : ubrane w kolorowe, pasiaste, obcisło s u k n i e . I c h mistrza pleć odmienną reprezentują jedynie k o b i e t y p r o ­ k a p l i c y kościoła cysterskiego w Lądzie (Wielkopolska) są 3 7 od drugiej połowy X I V w i e k u , g d y tendencjo r e f o r m y Kościoła zly los, przeciwstawiany ujawniły się również w Polsce, wiążąc się z k r y t y c z n y m i posta­ wyrażał bardziej potępienie określonych w a d niż bliskość piekła w a m i wobec niegodnej części k l e r u , piekło coraz bardziej zapełnia szeroko otwartego d l a k o b i e t . się złymi książmi: w i n n y m i s y m o n i i , zwróconymi k u sprawom radosnej nagrodzie Panien Mądrych W wyobrażeniach wiecznej k a r y pośmiertnej nie stwierdza­ świeckim, zaniedbującymi swe obowiązki duszpasterskie. Zwłasz­ my cza potępieni w ówczesnych s t a t u t a c h diecezjalnych bez c h r z t u (limbus p u e r o r u m ) nio przyjął się w d y d a k t y c e koś­ symoniacy obecności dzieci. Stan eschatologiczny d l a dzieci zmarłych t r a f i l i do k a t e g o r i i największych grzeszników, pokutujących po cielnej, nie próbowano także odtwarzać miejsca w którym nie śmierci za swe występne p r a k t y k i świętokupstwa. A l e piekło ma symoniaków z kazań s y n o d a l n y c h miało charakter raczej śro- dziców, b y chore dzieci nie zmarły pozbawione pierwszego sa- 100 a n i mąk a n i radości. Poświadczona w źródłach t r o s k a r o ­ �k r a m o n t u , świadczy o t y m , iż brano p o d uwagę groźbę u t r a t y oszustwami i skłanianiem l u d z i do grzechu pijaństwa. Stanisław przez n i e zbawienia. ze Skarbimierza głosił w kazaniach, że piekło czeka nieuczciwych Wskrzeszenia przez l o k a l n y c l i świętych k r a k o w s k i c h dzieci zmarły-ch bez c h r z t u , zapisywane w pięt- rzemieślników, którzy z myślą o zysku źle wykonują swe w y ­ nastowiecznych rejestrach m i r a c u l a , również są śa\ iadeetwem r o b y . Grzeszny obaw został wtrącony do piekła za t o , iż nie chciał słuchać mszy nie­ 3 8 o i c h los ostateczny. T r u d n o byłoby odpowiedzieć n a mieszczanin, który w początku X I V w i e k u 4 2 p y t a n i e , czy w k a z a n i a c h p a r a f i a l n y c h mówiono o mękach gro­ dzielnej, w następnym stuleciu ustąp>il miejsca t y m , ktorz.v po­ żących małym nieochrzczonym. N a ziemiach pełniają występki przeciw etyce życia zbiorowości miejskiej. Prusów t a m t e j s i księża,, w myśl wskazówek podręcznika duszpastorskiego Jana M e r k e l i n a (przed 1400 г.), przedstawić m i e l i taką groźbo w postaci ognia piekielnego, jedynie m n i e j d o t k l i w e g o , niż t e n . który pali „ O d y ubodzy mają niebo a cisi ziemię, cóż ma, zostać pysz­ n y m i g n i e w l i w y i n ? Zaiste, t y l k o piekło" — zauważył polski potępionych dorosłych . A l e t e n bardzo archaiczny wątek w i z j i kaznodzieja z p o l o w y X V w i e k a * , odsuwając groźbę k a r y wiecz­ eschatologicznej nej o d ewangelicznych ubogich, przeciwstawionych możnym i bo­ 39 rozwijał się n a ziemiach wciąż obciążonych g a t y m grzesznikom. niedorozwojem opóźnionego ehrześrijaństwe. Wyobrażenia k a r y wiecznego potępienia odnosiły się do grze­ szników należących do różnycli w a r s t w i grul) spoleczn\ ch. Po­ staciami, które można uznać za wzorcowe, żywo funkcjonują­ c y m i w d}-daktyce, okazują się jednak przedstawiciele górnych wa,rstw społeczeństwa. Oczywiste bliżej nieokreślony stereotypowy miejsce zajmuje wśród nich bogacz, gotów dla. pieniędzy zaprzedać się szatanowi, l u b b o g a t y skąpiec niepomny n a po­ trzeby bliźnich. Pojawiają się także panowie gnębiący podda­ n y c h --- n e g a t y w n y wzorzec szeroko rozpowszechniony w śred­ niowieczu. N i e k i e d y s p o t y k a m y się jednak z bliższymi określe­ n i a m i przynależności społecznej potępionych oraz z p o « iązanicm icli występków ze współczesnymi realiami życia zbiorowego. Stereotypowi ,,opressores p a , u p e n i m " stawali się przedstawicie­ l a m i możnych i szlachty, przyłączającymi do swych dóbr ziemie chłopskie. W k a z a n i u Mikołaja z Błonia diabeł wzywa, n a swą ucztę złych panów, którzy straciwszy swe dobra wskutek roz­ rzutności, marnotrawią mienie ubogich. Wzywa, następnie przemocą przy właszczone także w i e l u ze szla,cłity, którzy idąc na wojnę grabią dobra kościelne. Kaznodzieja, mając n a myśli w o j n y husyckie, powołuje się n a przykład z sąsiednich Czech, gdzie „laici nobilcs", niczym 3 rozbójnicy, napadają kościoły i przywłaszczają sobie i c h m i e n i e . M o t y w potępienia wiecznego 40 stawał się wdęc także i n s t r u m e n t e m p o l e m i c z n y m w sporach między klerem a szlachtą o korzystanie z dóbr doczesnych a nie­ k i e d y również narzędziom propagandy a n t y h u s y c k i e j . W warstwie t a k i c h przeciwstawień bliżej nieokreśleni ubodzy i prości z y s k i w a l i n i e k i e d y status społeczny chłopów, oraczy. Oracze pół stawali się bliższymi zbawienia niż dostojnicy kościelni. Pasterze owiec i świniopasi b y l i dalsi o d potępienia wiecznego niż dostojnicy i możni świeccy . Piekło 44 wyobrażane w Polsce schyłkowego średniowiecza nie wciągało do swych otchłani chłopów. D y d a k t y k a kościelna rezerwowała sobie jednak wobec n i c h pewien zasób ostrzeżeń. Chłopów, rol­ ników i l u d z i prostych najeży pouczać, b,y dobrze c z y n i l i i przez swą bozrozu inność nie zostali potępieni — załocal duszpasterzom krakowski teolog i autor kazań . 40 Enigmatyczne ostrzeżenie pnzed karą wieczr-ą grożącą n i e r o z u m n y m wieśniakom zyskuje wyjaśnienie w potępieniu ludow-ych wierzeń i pa'akty-k uznaw-an y c h przez teologów za zabobonne. K a r a wieczna zbliżała się k u t y m , którzy posługując .się chrześcijańskim znakiem i gestem lub poświęcony ni zapev. nieniii przedmiotem c z y n i l i własne zabiegi urodzaju poloni, bezpieczeństwa wokół d o m o w i i zabu­ d o w a n i o m , wokół zdro>\ ia ludzi i zwierząt . Zbliżała, się przeto, 46 k u strefie zakazu, ujętej w t r a k t a t a c h o zabobonach słowom „illieit.uin". Croźbe. potępienia zwracała się także przeciw dycyjnemu obyczajowi ludowemu, odpornemu na tra­ wpływy chrystianizacji. Zwracała się przeciw- t y m , którzy w y p r o w a d z a l i ze śpiewem n a krańce wsi kukłę nazywaną śmiercią a następnie t o p i l i ją. w błocie . Przeciw t y m , którzy w wiosennym korow odzie 47 r tanecznym wznosili dawne i chyba już niezrozumiale zawołania: isaja, lado, ileli ja j a , j a k o b y wzywając diabła, tego z którym pójdą n a wieczne z a t r a c e n i e . W t y m właśnie obszarze l u d z k i c h 48 W większym s t o p n i u , niż wynikać b y t o mogło z bezpośred­ niej treści źródeł, wizje poczynań mieszkańcy wsi stawali się, „wiuroloincami i odstępca- piekła zwracały się k u mieszkańcom m i " (praoqaiicatores et apostatae), których p r a k t y k i prowadzą miasta, Funkcjonując w nauczaniu kościelnym miały t u większo k u potępieniu . Przed p r o s t y m wieśniakiem i p r a c o w i t y m ora­ możliwości utwory dotarcia do odbiorców piśmiennictwa poprzez niż do społeczności 49 kazania, obraz, czem, mniej narażonymi na grzechy niż bogaci, możni i dostojni wiejskiej, która otwierała się droga do r a j u . Żywotną na wsi polskiej słowiańską nawet w' X V w i e k u jeszcze rzadko spotykała się ze stałym kazno­ kulturę ludową, tał-; często obejmow-aną zakazami dziejstwem p a r a f i a l n y m i która w przeważającej części stanowiła o r t o d o k s j i chrześcijańskiej, wchłaniała otchłań piekła. strażników zbiorowość analfabetów. A l e polscy kaznodziejo nie t r a k t o w a l i miasta spadkobierców- Piekło, nie n a z b y t o k r u t n e , nie n a z b y t agresywne i natrętne, K a i n a , założyciela pierwszego m i a s t a . D o pieklą t r a f i a l i przed­ jako grzesznej zbiorowości ludzkiej, nie domagało się orl mieszkańców ziem p o l s k i c h d a n i n y w postaci stawiciele obsesji 4 1 za,wodów bliskich grzechowi: lichwiarze, monet i towarów, nieuczciwi k u p c y podwójnie fałszerze wynagradzający sobie utracone z y s k i , a także oberżyści, obciążeni zawodowymi potępienia. Przypominało wszakże o sw-ym istnieniu w t e d y , g d y zw-raealo się k u głębszym, t r a d y c y j n y m i pokładom syn kret у c/nogo chrześcijaństwa polskiego. l ' B Z Y F l SY Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (w:) Średniowiecz­ na poezja polska świecka, w y d . S. V r t e l - W i e r c z y i i s k i , W r o c l a w 1952, s. 15—42 J a k u b z Paradyża, Wybór tekstów dotycz({cyc]t reformy Kościoła, wy d. S.A. Porębski, Warszawa 197S, s. 305; Stanislaw ze Skarbimierza, Sermones sapientiale.s, w y d . B . Chmielowska, t. 2, Warszaw-а 1979, s. 8 7 : ..(...) c o m m i t t u o t rnorituris. a,gonizantibus, u t ipsos de succossu suo vel eveniu a h o r u m mform a r e n t (...)". 1 2 T •"' 11. ł.ow-iniański, Religia Słowian i jej upadek (т. VI—XII), Warszawa 1979, s. 360 m i . * Tekst kazania polskiego z X V w . c y t o w a n y przez J . B y ­ stronia, Kultura ludowa. W a r s z a w a 19.47, s. 150; Stanisław ze Skarbimierza, Sermoncn sapientiales, t . 2, s. 9 0 ; zob. także: Л. B r u c k n e r , Literatura, religijna w Polsce średniowiecznej, W a r ­ szawa 1002, t . I , s. 40 л и . ' Zol). L . S t o m m a . Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, s. .37 i m . W y n i k i badań etnologiczny ch uwzględnił Л. 4 r 5 r 101 �Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1982, s. 220 n n . E . Balcerzowa, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średnio­ wiecznych, t . I , Wrocław 1981, s. 49 Statuta Alberti Jastrzębiec, episcopi Cracoviensis (w:) Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t . 4, Kraków 1875, s. 78 Najstarsze statuty synodalne krakowskiego biskupa Nankera x 1320 г., w y d . J . Fijałek, Kraków 1915, s. 9 Statuta Alberti Jastrzębiec, s. 72 H . Łowmiański, Religia Słowian, s. 361 n n . J a n H u s , Betlemski texty, w y d . B . R y b a , P r a h a 1951, s. 16 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t . 2, s. 380, 391 W . Pajzderski, Kościół św. Jana w Gnieźnie, „Prace K o ­ m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , I I I , 1923, s. 73—104 J . W o l n y , Exempla z kazań niedzielnych Peregryna z Opola (w:) Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średnio­ wiecza, p o d r e d . B . Geremka, Wrocław 1978, s. 263 J a k u b z Paradyża, Opuscula inedita, w y d . S.A. Porębski, W a r s z a w a 1978, s. 3 5 6 ; Sermones venerabilis magistri Nicolai de Błony de tempore et de Sanctis, A r g e n t i v e 1498, f o l . 84v (dalej cytuję: Nicolaus de Błony, Sermones de tempore). J a k u b z Paradyża, Wybór, s. 351 Średniowieczna poezja, s. 2 5 ; Polskie pieśni pasyjne. Średniowiecze i wiek XVI, w y d . M . K o r o l k o , t . 1, Warszawa 1977, s. 123 A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 407 Codex diplomaticus et epistołaris regni Bohemiae, t . 1, P r a h a 1904, s. 381, 384, t . 2, s. 217. Wskazówki źródłowe i cenne u w a g i dotyczące materiału czeskiego, bardzo t u istotnego d l a celów porównawczych, zawdzięczam Prof. Josefowi Maćkowi z Pragi. Historia kultury materialnej Polski w zarysie, t . 1, p o d r e d . M . Dembińskiej i Z. Podwińskioj, Wrocław 1978, s. 106 n n . H . B r a m i e , E . Wiese, Schlesische Malerei und Plastik des . Mittelalters, Leipzig 1926, s. 2 2 1 , i l u s t r . 193; M . G u t o w s k i , Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 215 H . Zarembska, Infamia w Polsce średniowiecznej. Rze­ miosło katowskie (w d r u k u ) . Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria in Excelsis", w y d . R . M . Z a w a d z k i , W a r s z a w a 1978, s. 52 Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, p o d r e d . A . K a r ­ łowskiej-Kazmowej, Poznań 1984, s. 328 Średniowieczna pieśń religijna polska, w y d . M . K o r o l k o , Wrocław 1980, s. 1 1 , 5 1 , 162 Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 85v J a k u b z Paradyża, Opuscula, s. 460 A . B r u c k n e r , Literatura religijna, t . 1, s. 59 n n . ; tenże, Kazania średniowieczne, Kraków 1895, s. 9 J . W o l n y , Exempla, s. 268; T . Szostek, Exempla w kaza­ niach de tempore Jakuba z Paradyża i Mikołaja z Błonia, Wrocław 1983 (maszynopis). Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 190r J . Banaszkiowicz, Fabularyzacja przestrzeni. Średniowiecz­ ny przykład granic, „Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t . 80, 1979, N r 4, s. 988 Michael de Clepardia, Sermo de luxuria cum exemplo de abbate a diabolo recepto (w:) Z opowiadań średniowiecznych, w y d . H . K o w a l e w i c z , Warszawa 1974, s. 11 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t . 1, s. 389 Statuty synodalne wieluńsko-kaliskie Mikołaja Trąby z 1420 г., Kraków 1951, s. 114 A . Karłowska-Kamzowa, Malarstwo śląskie 1250—1450, Wrocław 1979, s. 17 A . B r u c k n e r , Literatura religijna, t . 1, s. 73 M . G u t o w s k i , Komizm, s. 205 n n . A . W i t k o w s k a , Kulty pątnicze piętnastowiecznego Krako­ wa, L u b l i n 1984, s. 194 n n . J a n M e r k e l i n , Liber de instructione simplicium sacerdotum, w y d . M . Borzyszkowski, t . 1, Warszawa 1982, s. 169 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 253v Z o b . n a t e n t e m a t F . Smahel, AntUdeól mlsta v dile Petra Chleóickeho, ,,Ćeskoslovenski ćasopis h i s t o r i c k y " ' , X X , 1972, № 1, s. 392 t . 1, Stanisław ze Skarbimierza, Sermones s. 392 Kazanie na Dzień Wszech Świętych, czyli tzw. praskie (w:) Wybór tekstów staropolskich, w y d . S. Vrtel-Wierczyński, Warszawa 1977, s. 380 J a k u b z Paradyża, Wybór, s. 351 Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t , I , Stanisław s. 392 8 2 — 9 4 ; tenże, Sermones super „Gloria", tamże, t . s. 103—104 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria", s. 104. Z o b . także Statuta synodalia Andreae episcopi Poznaniensis (w:) Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t . 5, cz. 1, s. X V I I : De imagine straminis in jejunio. F r a g m e n t kazania J a n a z M i c h o r z y n a (1423 r.) c y t u j e J . Bystroń, Kultura ludowa, s. 159 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria", s. 104 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 1 6 17 1 8 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 i 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 Piekło, Paul tres de Limbourg, riches heures 1116 r. Miniatura d u D u e de B e r r y " �