https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75d1b2a204c49c72491f9a6b779cff1f.pdf c6e2540e71bfb2962406f69714445206 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3098 Title A name given to the resource Przyczynek do biografii Nikifora Drowniaka nzwanego "Krynickim" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wis'ocki P R Z Y C Z Y N E K D O B I O G R A F I I N A Z W A N E G O W k s i ą ż c e E l i i Andrzeja .Banuchów U Шоу in о Nikiforze N I K I F O R A D R O W N I A K A „ K R Y N I C K I M " roku m u s i a ł z n a ć jego personalia. Przyznaje to bezpośrednio w y d a n e j w 1966 r. w K r a k o w i e piv.cz W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , na stronie 43 Historii r o z d z i a ł 22 z a t y t u ł o w a n y jest: Nikifor ocalić Nikifora, od wysiedlenia wraz z i n n y m i Ł e m k a m i z K r y n i c y staje si} Krynickim". o Nikiforze, opowiadając jak próbował Oto p o c z ą t e k : , , W dniach o d 11 do 16 lutego 1903 r. Agencja w ramach a k c j i Prasowa, r o z e s ł a ł a do d z i e n n i k ó w więc u nas w y r a ź n i e p r z e r a ż o n y . P r z y n i ó s ł j a k i e ś papiery, p a p i e r y znanego prymitywisty następującą k r y n i c k i e g o Nikifora, notatkę: powoli ,,Życie się nor­ „Wisła": „ P e w n e g o ranka Nikifor zjawił się g r o ź n o , a r e s z t ę d o p o w i e d z i a ł n i e w y r a ź n ą m o w ą . " Jost r z e c z ą malizuje. O t r z y m a ł nowe mieszkanie, zainstalowano m u telefon o c z y w i s t ą , iż p a p i e r y d o t y c z ą c e wysiodlenia m u s i a ł y i dano nazwisko — K r y n i c k i . ( . . . ) " d o k ł a d n e porsonalia, o s ó b na to skazany cli. N i o m o g ł o więc by ć r W w y d a n y m przez , , A r k a d y " w 1983 r. albumie z a t y t u ł o ­ w a n y m Nikifor bowiem Banach przyznaje, ż e N i k i f o r m i a l swoje nazwisko, byl nieślubnym dzieckiem Llusinki zawierać (Łemkini) Derowniak, t a k więc zgodnie zo s t o s o w a n ą o d w i e k ó w Marii praktyką w t a k i c h p r z y p a d k a c h , m u s i a ł nosić p a n i e ń s k i e nazwisko m a t k i ! W o w s z y s t k i c h p u b l i k a c j a c h prasowych i k s i ą ż k o w y c h Ba­ mowy o nieznajomości nazwiska N i k i f o r a w okresie pisania pierwszej o n i m k s i ą ż k i . Na teronie K r y n i c y mieszka liczna, i rozgałęziona, rodzina ł e m k o w s k a K r y n i c k i c h , p o c h o d z ą c a z P o w r o ź n i k a , wsi leżącej w p o b l i ż u K r y n i c y D o l n e j ( D a w n a W i e ś ) . W momencie nadania D r e w n i a k o w i togo nazwiska, a trzoba wiedzieć, że jego m a t k a po- nach przedstawia się j a k o j e d y n y mecenas N i k i f o r a i j a k o czło­ ehodzila z P o w r o ź n i k a , w i e k , k t ó r y wie o n i m wszystko. N a w e t jeżeli jest to w j a k i e j ś k r e w n y m i w y e l i m i n o w a ć z tej roli B a n a c h ó w . Zabiegali t a k ż o mierze p r a w d ą , nio znaczy iż autor rzotolnie i p r a w d z i w i e referuje po ś m i e r c i N i k i f o r a o spadok po n i m , d o w o d z ą c rzeczywistego zderzeniu obu i n f o r m a c j i , usiłowali „ z a o p i e k o w a ć " się p o k r e w i e ń s t w a , k t ó r o i c h ł ą c z y ł o ze s ł a w n y m m a l a r z e m - p r y m i - biografię Nikifora. W Kryniccy k t ó r e przytoczy dom powyżej, t у wista. przedzielonych i n t e r w a ł e m 17 l a t — k r y j e się wiele p o d t e k s t ó w . W t y m miojscu n a l e ż y p r z y t o c z y ć dano z odnalezionoj przez Nasuwa się p y t a n i e : dlaczego, po oo m i a ł o miejsco takie m ą c e n i e P a w ł a Stefanowskiego m e t r y k i , aby to co piszę b y ł o z r o z u m i a ł o : w o d y w o k ó ł nazwiska N i k i f o r a ? B a n a c h , c h o ć b y t y l k o z racji N i k i f o r , a w ł a ś c i w i e E p i f a n D r o w n i a k u r o d z i ł się 21 maja 1895 r. piastowanej przez siebie w y s o k i e j , u r z ę d o w e j f u n k c j i j u ż w 1947 w ' K r y n i c y w d o m u n r 49 (oczywiście K r y n i c y - W s i ) . M a t k ą jogo 219 �N e f y f o r . " Jest w t y m s ł w i e r d z o n i u , obok przeinaczenia nazwiska joszcze i n n y b ł ą d , p o w a ż n y i r a ż ą c y . N a terenie K r y n i c y i zachod­ niej Ł e m k o w s z c z y z n y n i g d y w p r z e s z ł o ś c i nio b y ł o prawosław-ia, autochtoniczna l u d n o ś ć ł e m k o w s k a b y ł a wyznania grecko-katolickiego, t a k więc w Krynicy znajdowała się cerkiew u n i c k a , lub j a k m ó w i ł o się w y m i e n n i e — kościół u n i c k i . Jest to bardzo istotna r ó ż n i c a . Ten b ł ą d w zestawieniu z p o d a n y m w albumie . . A r k a d " r z e k o m y m b r z m i e n i o m nazwiska „ D r e w n i a k " sugerują d o ś ć przewrotnie u k r a i ń s k i r o d o w ó d N i k i f o r a . Za-chodzi w t y m przypadku będziemy pewna subtelność podawać jako Derewniak z fonetyką — jako fonetyczna: Drewniak, zukrainizujemy j ę z y k a - czy j a k jeżeli nazwisko spolonizujemy jo, je, podczas g d y zgodnie wolą i n n i , g w a r y ł e m k o w s k i e j nazwisko to b r z m i D r o w n i a k to jeżeli — i tydko t a k n a l e ż y je p o p r a w n i e p i s a ć oraz w y m a w i a ć . Zgodna z zapisem w m e t r y c e jest t a k ż e pisownia na-zwiska N i k i f o r a w w y d a w a n y c h przez a m e r y k a ń s k o -kanadyjskio emigracyjno skupiska łemkowskie kalendarzach i i n n y c h d r u k a c h , gdzie d o ś ć c z ę s t o w s p o m i n a n y jest „artysta N i k i f o r D r o w n i a k z K r y n i c y " . J u ż w 1961 r. Karpatoruskij ka- lendar zamieszcza dwa jego zdjęcia w y k o n a n e na d e p t a k u w K r y ­ nicy. P r z e d s t a w i a j ą N i k i f o r a w otoczeniu c z ł o n k ó w zespołu piośni i t a ń c a z B i e l a n k i . b ę d ą c e g o z a l ą ż k i e m obecnej „ Ł e m k o w y n y - " . Kalendarz ten, podobnie j a k inno w y d a w n i c t w a m i a ł o wielu Ł e m k ó w rozproszonych w diasporzo na torenie Polski. Z licznych relacji w y n i k a , iż f a k t y te b y ł y znane B a n a c h o w i przed p o d j ę c i o m i n i c j a t y w y nadania N i k i f o r o w i nazwiska — K r y n i c k i . I m i ę N i k i f o r w r z e c z y w i s t o ś c i b y ł o przezwiskiem, zastępczym, lub czymś w tym rodzaju, nadanym imieniem mu przez Ł e m k ó w , k t ó r e zrosło się z n i m nierozerwalnie. W i e m o tym z p r z e k a z ó w r o d z i n n y c h . M a t k a mówiła, m i , żo i m i ę E p i f a n bydo w ś r o d o w i s k u ł e m k o w s k i m rzadkie, dziwne, a w i ę c t r u d n e do z a p a m i ę t a n i a ; p o n a d t o jego rodzicielka b y ł a n i e m o w ą , r o d z i n y nie m i e l i , t u ł a l i się po s ł u ż b i e w ś r ó d obcych — k t ó ż więc m i a l z a p a m i ę t a ć , że c h ł o p i e c n a z y w a się E p i f a n ? K t o ś , coś p i ą t e przez d z i e s i ą t e p r z y p o m i n a ł sobie, w i ę c j a k b y p o w t ó r n i e go nazwano, nio mniej niezwykle i nieco d ź w i ę k o p o d o b n i o — Nicefor. W K r y n i c y Dolnej naprzeciwko szpitala, stoi jeszcze, c h o ć d n i jego są j u ż policzone, d r e w n i a n y d o m wzniesiony przed w o j n ą w nowszym s t y l u ł e m k o w s k i m . U l i c a n a z y w a się Kraszewskiego, d o m m a n u m e r 147 i jest j e d n y m z w i e l u , j a k i e w l a t a c h m i ę d z y ­ wojennych i budowało urlopowiczach się tłumnie wyłącznie z myślą zjeżdżających do o kuracjuszach modnego kurortu latem i zimą. Ton dom na. p ó l p o k r y t y b l a c h ą , na p ó l d a c h ó w k ą , z balko­ n i k i e m od f r o n t u , jest o s t a t n i ą z a c h o w a n ą b u d o w l ą z zasobnego ongiś obejścia szanowanego o b y w a t e l a k r y n i c k i e g o Harasyma Gromosiaka. Z t y l u , po lewej stronie — p a t r z ą c od szpitala — s t a ł o szczytem do uliey w ł a ś c i w e domostwo. Rozebrane z o s t a ł o T zaraz po drugiej wojnie światow oj. W i e k o w e , wzniesione z solid­ n y c h b i e r w i o n zwiezionych z J a w o r y n y — zwanej „ g ó r ą Gro- m o s i a - k ó w " , d ł u g i e i parterowe, k r y t e s t r z e c h ą , a p ó ź n i e j d a c h ó w ­ J c w d o k i a D r e w n i a k , m a t k a N i k i f o r a . Zdjęcie ..ze s k r z y n i , " k ą — bydo przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u stałymi p u n k t e m p o b y t u , retuszowane o ł ó w k i e m przez malarza a raczej s t a l ą b a z ą k r y n i c k ą N i k i f o r a D r o w n i a k a . H a r a s y m Gromosiak, m ó j dziadek po k ą d z i e l i , zasobny gospo­ darz, ale cześnie b y k i Jcwdokia, D r e w n i a k , c ó r k a Hryhoria i Tatiany z domu też z n a k o m i t y m y ś l i w y i pszczelarz, u c h o d z i ł jedno­ za autorytet moralny krynickiej gminy łemkowskiej. Byd p a t r i a r c h ą w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu. B y ć m o ż e z odru­ K r y n i c k i e j ze wsi P o w o r o z n y k . Ojciec nieznany. P o ł o ż n a A k u l i n a chu serca, hyc Szkwarla, E p i f a n nego przez Pismo Ś w i ę t e — p r z y g a r n ą ł biednego w ł ó c z ę g ę , u p o ś ­ b vł ochrzczony t maja. 1895 r. w grecko- m o ż e z poczucia moralnego o b o w i ą z k u nakaza­ -katolickiej cerkwi w K r y n i e y - W s i . Ochrzcił go M y k o l a K o r o p a ś , ledzone, n i e ś l u b n e dziecko n i e s z c z ę s n e j n i e m o w y J e w d o k j i D r o w ­ greeko-katolieki duszpasterz w K r y n i c y . R o d z i c a m i chrzestnymi n i a k . Pod b y l i A n d r e j H o r a k i K a i ery na. w d o w a po J a k o w i - R y s t w cju — dzielącej domostwo na dwie części, k a z a ł Haras z r o b i ć miejscowi w i e ś n i a c y . B y l w i ę c po babce N i k i f o r k r o w n y m Kry­ - k l i t k ę z d r z w i a m i z a m y k a n y m i na p r o s t ą z a w o r k ę . T a m miał n i c k i c h , a nadanie m u tego nazwiska o k a z a ł o się p ó ź n i e j p r z y c z y n ą N i k i f o r legowisko i p ó ł e c z k i na swoje r ó ż n e p r z y b o r y , w tym dość kłopotliwych i malarskie, na ś w i ę t e o b r a z k i , r ó ż n e oleodruki, gazetowe ilustracje 1'rzy okazji w publikacjach sytuacji dla inicjatorów owego humbugu. n a l e ż y s p r o s t o w a ć dwie inne . . w o l t y " Andrzeja Uanaoha, W łfisfoiii zawarte <i Xi!:ijoi~t'. na wspomnianej 43 stronicy pisze, że przed 1947 r. N i k i f o r „ c h o d z i ł w n i e d z i e l ę do 220 cerkwi, b y l więc prawosławnymi, n a z y w a ł się o b s z o m y m i schodami w i o d ą c y m i na s t r y c h , w sieni pokoik- i t p . T u m też s p o c z y w a ł a jego skrzynia, k t ó r ą w y p r o s i ł u b a b c i ; AS- niej trzy mai swe n a j w i ę k s z e „skarby". W d u ż e j izbie, zwanej ś w i e t l i c ą j a d a l i wszyscy razem — do­ mownicy i s ł u ż b a . K a ż d y m i a ł swoje s t a ł e miejsce p r z y stole. �N i k i f o r t a k ż e . W czasie jego corocznych w ę d r ó w e k , n i k t tego lubił m a l o w a ć na denkacb pudelek miejsca nie z a j m o w a ł i zawsze s t a ł p r z y n i m talerz z n a k r y c i e m , r o s ó w z u s t n i k i e m o nazwie „ E g i p s k i e " . B y ł a to dobra g a t u n k ó w o. b o w i e m m i a ł N i k i f o r swojo s t a ł o miejsce t a k ż o w domowej spo­ biała tektura łeczności. N i e b y ł o ono wysokie, ale i nie p o d ł e . R o b o t y od niego szczególnie u r o c z y ś c i e . T a k i e t e ż , obok i n n y c h , w i ę k s z y c h , m u ­ nie wymagano, bo się do ż a d n e j nie n a d a w a ł , c h o ć czasem coś lów anych na kartonie i b y l e j a k i m papierze w r ę c z a ł Gromosia- z w ł a s n e j fantazji p o m ó g ł . Ci z p o ś r ó d d o m o w n i k ó w , czy t e ż k o w i . Scena t a niezmiennie, co r o k u w y w o ł y w a ł a wiele wesołości i malowane d u ż \ c h . eleganckich na niej obrazki N i k i f o r papie­ traktował s ł u ż b y , k t ó r z y z p o c z ą t k u p r ó b o w a l i t r a k t o w a ć go l e k c e w a ż ą c o , u d o m o w n i k ó w , ale dziadek, m i m o , iż nio p r z y k ł a d a ł wagi do skarceni surowo przez dziadka, zaniechali z biegiem czasu uszczyp­ o w y c h m a l u n k ó w , c h c ą c o k a z a ć N i k i f o r o w i , żc t r a k t u j e go po- liwości. B y ł t r a k t o w a n y j a k o to „ b o ż e stworzenie", któremu w a ż n i o i godnie, nie t y l k o ich nie w y r z u c a ł , ale c h o w a ł w swojej trzeba po c h r z e ś c i j a ń s k u p o m ó c . Po wsiach ł e m k o w s k i c h , leżą­ izbie obok p r z y b o r ó w m y ś l i w s k i c h , co b y ł o nio lada w y r ó ż n i e ­ cych dalej o d K r y n i c y , gdzie w czasie swojej m ł o d o ś c i lubił się n i e m . G d y D r e w n i a k p r z y c h o d z i ł z i m o w a ć , p o k a z y w a ł m u je w letnie m i e s i ą c e w ł ó c z y ć , miano go przez p ó ł za p r z y g l u p a , wszystkie, co s p r a w i a ł o m a l a r z o w i w i e l k ą r a d o ś ć . ale przez drugie p ó ł za nawiedzonego, „jurodiwego" „bożego W ten s p o s ó b u z b i e r a ł o się w d o m u dziadka d u ż o wspania­ s z a l e ń c a " — a więc t r a k t o w a n o go z p o g a r d ą , ale t e ż z przymiesz­ ł y c h , przedwojennych k ą zabobonnego strachu, bo n u ż k t o wie, czy nie jest w kon­ Co się z n i m i s t a ł o ? Przet r w a ł y w o j n ę , p r z e t r w a ł y szachtach zo „ z ł y m " i p o t e m ludziom zaszkodzi. Lepiej j u ż b y ł o który d a ć m u j a ł m u ż n ę , coś do zjedzenia, j a k trzeba t o i s k r o m n y nocleg z K O P E - o m w Muszynie i za pomoc w u k r y w a n i u b r o n i w Czar­ w latach i z czasu okupacji m a l u n k ó w okupacji zadeiuinojowaiiy za Nikifora. Gromosiaka, współdziałanie cim Jarze, więziony b y ł na M o n t e l u p i c h w K r a k o w i e , na sianie, byle sobie j a k najszybciej p o s z e d ł dalej. D z i w n y m b y ł dla otoczenia przez swój „ d z i a ł k a j ą c y " b e ł k o t razom w jednej celi ze S t a n i s ł a w e m Marusarzem, a p o t e m zestal roz­ i to malowanie od n a j m ł o d s z y c h lat, k t ó r e do niczego p o r z ą d n e g o strzelany na W z g ó r z a c h Krzoslawiokich. Przeniesiono ze starego, nie b y ł o podobne. Z a t r z y m y w a ł się n i z tego n i z owego, c h o ć b y rozebranego domu j u ż po z a k o ń c z e n i u w o j n y , do d o m u dla let­ p o d c e r k w i ą w T y l i c z u i m a l o w a ł . Czasem r y s y czyjejś t w a r z y n i k ó w , p r z e t r w a ł y a k c j ę w y s i e d l e ń c z ą w 1947 r o k u . p o c h w y c i ł , ale c z ł o w i e k a j a k b y p r z e m i e n i ł w świętego. I strój Po wywiezieniu N i k i f o r a ria z a c h ó d , m i m o i n t e r w e n c j i pana- b o g a t y cerkiewny m u p r z y d a ł i a u r e o l ę n a m a l o w a ł , a b y ł to banaohowych, k i e d y o k a z a ł o się, żc wrócił on, n a p r z ó d bez swojej z w y k ł y opilec i ludzie sarkali na to. D z i w n o to b y ł o , niezwyczajne. B a n o się, że t y m i o b r a z k a m i czary m o ż e c z y n i ć , u r o k i na ludzi i doby tok r z u c a ć . J a k i ż i n n y m ó g ł b y ć p o ż y t e k i cel malowania t a k i c h b o h o m a z ó w , k t ó r y m k u d y b y ł o do cerkiewnej doskona­ łości ? N i k i f o r o d c z u w a ł b o l e ś n i e takie t r a k t o w a n i e i z biegiem l a t coraz rzadziej w y p u s z c z a ł się poza K r y n i c ę , k t ó r ą u k o c h a ł sobie, bo to i b y ł y w nioj „ e l e g a n c k i e p a n y " , k t ó r e czasem wzięły obra­ zek i groszaka r z u c i ł y , no i H a r a s y m Gromosiak, k t ó r y umiał się z n i m od n a j m ł o d s z y c h l a t d o g a d y w a ć i n i g d y nio o k a z y w a ł r m u l e k c e w a ż e n i a , a i od s w o j a k ó w lepszego doznaw al t r a k t o Wania, W e d ł u g mojej, niestety j u ż nie żyjącej m a t k i Olgi, sprawa u p o ś l e d z e n i a w y m o w y w y n i k a ł a nic t y l e z p r z y c z y n u ł o m n o ś c i fizycznej, ile z f a k t u , iż N i k i f o r b y ł j a k M o w g l i , bohater „ K s i ę g i d ż u n g l i " K i p l i n g a , w okresie n i e m o w l ę c y m i wczesnego dzieciń­ stwa w y c h o w y w a n y w y ł ą c z n i e przez m a t k ę - n i e m o w ę . B y ł a n ę d z a r k ą — m ó w i ł a m o j a m a t k a —- w ogóle b y ł a u p o ś l e d z o n a f i ­ zycznie. C h o d z i ł a na palcach i zawsze spiesznym truchtem. W y d a w a ł a k r ó t k i o , wysokie d ź w i ę k i p r z y p o m i n a j ą c e szczekanie psa, nic w i ę c dziwnego, że c h ł o p i e c nie n a u c z y ł się m ó w i ć . C h o w a ł a go sama, n o s i ł a w t o b o ł k u na plecach. G n i e ź d z i l i się w r ó ż n y c h miejscach T w zależności od tego, u kogo z n a l a z ł a się robota. T r z y m a n o się p r z e w a ż n i e od nich na odległość jak od z a d ż u m i o n y c h : n i e z g u ł a , do tego z n i e ś l u b n y m dzieckiem! To b y ł y inne, z u p e ł n i e inne czasy. Ona nic n a u c z y ł a go a r t y k u ł o w a n i a d ź w i ę ­ k ó w znaczących w mowie ludzkiej, bo sama ich artykułować nie p o t r a f i ł a . P a m i ę t a m , j a k b y ł a m d z i e w c z y n k ą , j a k ona zawsze za s o b ą w l o k ł a m a ł e g o N i k i f o r k a , zawsze biegiem. On nio n a d ą ż a ł , nogi m u się p l ą t a ł y , w t e d y gniewnie na niego dzialkala i bila. .lak m u z m a r ł a m a t k a , k t ó r e j nic ż a ł o w a ł z b y t n i o , m ó w i ł nieraz do t a t y , że b y ł a biedna i g ł u p i a , s t r a c i ł na powiem czas swój p u n k t oparcia. Z o s t a ł sam. Nasz d o m u l u b i ł sobie j u ż w c z e ś n i e j , a to za s p r a w ą ojca, k t ó r y z a p r a s z a ł go na obiady w niedziele i on p r z y c h o d z i ł . M i a ł t a k i osobliwy zwyczaj, żo za. k a ż d y m daniom T d z w o n i ł ł y ż k ą w talerz. K i e d y dziadek z a p r o p o n o w a ł m u s t a ł y k ą t ucieszył się. Prze­ m i e s z k i w a ł w n i m od jesieni do wiosny bez p r z e r w y , a potem u d a w a ł się na wspomniano wcześniej w ę d r ó w k i po L e m k o w s z o z y ź nie. M i a l o i l m ł o d y c h Jat poczucie g o d n o ś c i , a swojo obrazki t r a k t o w a ł j a k o swoisty ś r o d e k w y m i o i i n o - p l a t n i e z y . Zawsze po zimie, k i e d y zbierał się do drogi p r z y g o t o w u j ą c węzełek z nie­ z b ę d n y m i w jego p o j ę c i u p r z e d m i o t a m i , robił z dziadkiem „ r o z hczenio" za g o ś c i n ę . B y ł a t o forma r e w a n ż u , j a k m i ę d z y r ó w n y m i sobie. Nikifor honorowo wręczał Harasymowi kilka, więcej o b r a z k ó w , w y k o n a n y c h w zimowe m i e s i ą c e . Przed czasem wojną N i k i f o r sfotografowany z listem proszalnym na d e p t a k u w K r y ­ nicy. Zdjęcie z l a t dwudziestych 221 �N i k i f o r p r z y obrazach. T o zdjęcie, podobnie j a k inno, pochodzi „zo s k r z y n i " malarza. Widoczne z a m i ł o w a n i e malarza uo ujęć hieratycznych �skrzyni, a p o t e m i skrzynia się z n a l a z ł a , ale bez obfitości przecho­ t o w y w a n o balie z g o r ą c ą w o d ą , a oni zrzucali swoje ł a c h y , od- w y w a n y c h w niej przedwojennych o b r a z k ó w , r u s z y ł B a n a c h na wiązywali teren K r y n i c y W s i s z u k a ć , czy jeszcze czegoś się w ś r ó d l u d z i nie z głów-, w cudowny znajdzie. Dowiedziawszy się o p r z y j a ź n i m i ę d z y Gromosiakiom poczym zaczynali się m y ć i p r z e b i e r a ć . B y l i w ś r ó d nich i p r a w d z i ­ i N i k i f o r e m d o t a r ł do d o m u p o d n u m e r e m 147 na u l i c y w i kalecy, alo stanowili oni z d e c y d o w a n ą m n i e j s z o ś ć . S t r o i l i się Kra­ „ropiejące 7 rany", zdejmowali strupioszale peruki s p o s ó b o d z y s k i w a l i b r a k u j ą c e ręce i nogi, szewskiego. M i e s z k a ł w n i m pewien dezerter z a r m i i r u m u ń s k i e j , w k t ó r y K a r p a t a m i aż do K r y n i c y uciokł i u dziadka Harasa schro­ 0 w s p a n i a ł o ś c i . G u d a k i j u ż z cicha p r z y g r y w a l i . W k u c h n i k o ń - nienie z n a l a z ł , za p a r o b k a z o s t a ł p r z y j ę t y , p a p i e r y „ l e w e " otrzy­ czydy się piec i g o t o w a ć m i ę s i w a , sosy, zupy i inne frykasy m a ł , d z i ę k i czemu u n i k n ą ł k u l i w leb, a p o t o m się z G r o m o s i a k o w ą całonocną ucztę. cudaczno stroje, będąco jakimiś ich projekcjami marzeń 7 p a s i e r b i c ą ożenił i j a k Ł o m k ó w wysiedlono — za g a z d ę z o s t a ł . P o n i e w a ż o caloj sprawie n i k t nio ś m i a ł się d o w i e d z i e ć na pod K i e d y d o w i e d z i a ł się za c z y m chodzi ten pan z K r a k o w a , zdecy­ g r o ź b ą u t r a t y ż y c i a , a j e d n o c z e ś n i e do p o s ł u g i p r z y d o w a ł , że o b r a z k i , k t ó r e j a k o rodzinne p a m i ą t k i (tak jo t r a k ­ żebrakach towano) po ojcu m i a ł a o t r z y m a ć m o j a m a t k a , sprzeda i n t r a t n i e . więc za zgodą, „ k r ó l a " i r a d y starszych ż e b r a c z e j I t a k też zrobił. Owe p l a e i d ł a z serca i w d z i ę c z n o ś c i Nikiforow'ej czasem do pomocy dobierano k o g o ś z r o d z i n y . I t a k p a r ę razy s p r z e d a ł o n ż o R u m u n n i e z w y k l e korzystano panu Banachowi za moja m a t k a b y ł a przy t a k i m karnawale dziadowskim, ale zawsze dwa l i t r y w ó d k i czystej, p ę t o k i e ł b a s y i kilkaset- z ł o t y c h (przed brano do wymianą.) na a j e d n o c z e ś n i e , zafascynowany n i e s a m o w i t y m m i s t e r i u m , dokładkę. B y l to biznes dla obu stron znakomity - jedna z nich m o g ł a We wszystkich publikacjach, лее wszystkich pomocy N i k i f o r a , który- jako niemowa b y l p e w n y , rozmowach oży­ S z c z e g ó l n i e f a s c y n u j ą c a b y ł a druga noc, j u ż po z a k o ń c z e n i u odpustu. W t e d y , zgodnie z ż y c z e n i a m i granicą. karczmy, konfraterni wiony i dzięki t e m u p r z y d a t n y . efektownie k o n t y n u o w a ć „ g a u z b a l " w gronie kolegów, a druga p r z y g o t o w a ć się do w i e l k i c h w y s t a w w k r a j u i za 7 c z ę s t o nie wy starczala n o r m a l n a o b s ł u g a licznych żebraków, wyganiano ostatnich gości przed d z i o w i ą t ą , z r e s z t ą większość p ą t n i k ó w j u ż 0 N i k i f o r z o przejawia się w ą t e k jego ż e b r a c z y c h u p o d o b a ń . Jest opuściła w t y m wiele zdziwienia.: po co'r dlaczego ; t y m bardziej, że w k o ń ­ jeszcze efoktow-niejsze niż poprzedniego wieczora. N i k i f o r p a t r z y ł 7 cu otoczony by 1 o p i e k ą , z a r a b i a j ą c y p o w a ż n e sumy, t a k ż o w obcej 7 w alucie, nie t y l k o , że nie m u s i a ł , ale u i o p o w in ie n był Krynicę. rozszerzonymi w dziesięcioro, Abluoje były zo zdumienia jęczący, szczególnie oczami, j a k ropiejący, uroczysto, ci n ę d z n i , skamlający stroje skręceni ludzkioj łaski, ż e b r a ć . T e n m a n i a k a l n y n a w y k coniedziolnego ż e b r a n i a w p i j a l n i , j a k te s t r z ę p y ludzkiego rodzaju, n a g ł o p r z e c h o d z ą z d u m i e w a j ą c ą czy m e t a m o r f o z ę . P r o s t u j ą się, c z y s z c z ą , t r e f i ą , liczą na s t o ł a c h ba­ w y s t a w i a n i a kapelusza na datki ogromnie u t r u d n i a ł jogo opiekunom w y w i n d o w a n i e N i k i f o r a na p i e d e s t a ł Wielkiego A r t y s ­ jońskie kwoty, t y w r o z u m i e n i u t e g o ż t e r m i n u przez t a k w pas zwanego masowego c h o ć w groszakach, g u d a k i i m g r a j ą , Kusyki 7 się k ł a n i a j ą . Ż e b r a k i , a pany ! W i e l k i e p a n y ! N i e raz, możnych niejeden z n i c h n ó ż ostry j a k b r z y t w a p r z y ł o ż y ł m u do g a r d ł a Moja m a t k a p o w i e d z i a ł a m i k i e d y ś , że ci ludzie z u p e ł n i e nie c h o ć s ł o w o m o t y m co w i d z i a ł , a N i k i f o r p a d a ł na kolana, r ę c e r o z u m i e j ą o co t u chodzi. Jest to historia stara i b a r w n a . W K r y ­ b ł a g a l n i e w znosił i d z i a ł k u j ą c z a p e w n i a ł , ż e on — n i g d y ! Ś m i a ł y nicy wsi s t a ł a cerkiew u n i c k a pod wezwaniem P i o t r a i P a w ł a , się z niego ż e b r a k i , aż karczma się t r z ę s ł a , ałe k i e d y zabawili oboemo zamieniona na k o ś c i ó ł r z y m s k o - k a t o l i c k i . B y ł o t o miejsce się d o ś ć , t y m jeszcze od n i c h n ę d z n i o j s z y m stworzeniem, p o t r a ­ k u l t u s ł a w n o na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i o po obu stronach granicy f i l i m u r z u c i ć nieraz całe d w a d z i e ś c i a z ł o t y c ł i ! D o s t o ł u go polsko-słowackiej. Na praszali, alo bal się do nicłi d o s i ą ś ć , za w i e l k i b u d z i l i w n i m res­ odbiorcę. Powodował zżymanie się na niego wielu 1 ś m i e j ą c się z p r z e r a ż e n i a n i e z g u ł y , groził ś m i e r c i ą j a k 1 „światłych". piśnie : 7 początku lipca rokrocznie odby-wał się za­ w toj cerkwi w i e l k i odpust, na k t ó r y ciągnęli ludzie w p i e l g r z y m ­ p e k t . P a t r z y ł na t a ń c e , na swawolne h u l a n k i , p a t r z y ł na t o , jak kach pieszo i wozami nieraz aż spod Koszyc, z H u c u ł s z c z y z n y . szef miojseowoj p o l i c j i , j u ż w c y w i l n y m u b r a n i u bierze „ d o l ę " Po obu stronach p o t o k u K r y n i c z a n k a od szpitala w dól do cerkwi od ż e b r a k ó w i j a k i jest grzeczny dla ich „ k r ó l a " . S ł y s z a ł w roz­ rozkładały- się g ę s t y m szpalerem kra-my z j a r m a r e z o - o d p u s t o w y m i m o w a c h w karczmie, że t a k i c h p o t r a w , że t a k i c h w i n nie wspaniałościami. i nie je wielu t y c h Dewocjonalia, zabawki, kramy z jedzeniem, z n a p o j a m i , k r z y k , wrzask, rwetes, stroje o d ś w i ę t n e p ą t n i k ó w , polskich p a n ó w , co t a m w y ż e j do pije zdroju przyjechali! P a t r z y ł j a k n a d ranem k ł a d l i się ż e b r a c y s p a ć p o k o t e m a po­ bogate ludowe, ale i skromne chudzin r ó ż n o r a k i c h . B a r w y rw-aly ognia, zjadacze szklanek, k i e l i s z k ó w , siłacze r o z r y w a j ą c y wszelkich r a c h u n k ó w , o p ł a t na rzecz swojej organizacji, jeszcze chy b a w i l i p o b o ż n y c h p i e l g r z y m ó w . P r z y b y w a l i t a k ż e łańcu­ żebracy. To b y ł o ich ś w i ę t o . D o K r y n i c y ś c i ą g a ł y rzesze o w y c h oczaj­ 7 s p r a w n ą , o r g a n i z a c j ę , wedle zasad r u nich o b o w i ą z u j ą c y c h o t r z y m y w a ł i miejsce do ż e b r a n i a . Pokry­ 7 wały się ono z terenem objętymi k r a m a m i . E l i t a ż e b r a c z e j fraterni sadowiła, się zawsze n a j b l i ż e j kon­ I n k u mijamy 7 a za n i ą budyneczek k u ź n i . D a l e j , naprzeciw szkoły podstawowej, przed pawilonem mieszczącym sklep 7 spożywczy , znajduje się zapłaceniu I t a l i to p o z o s t a ł o w jego ś w i a d o m o ś c i . T a k i m zawsze chciał b y ć . P o d j ą ł raz nawet p r ó b ę , p r z e ł a m a w s z y n i e ś m i a ł o ś ć , dostania się do klanu ż e b r a c z e g o . N i o przy-jęli go, w y ś m i a l i , kazali „ t r e ­ n o w a ć " , to w t e d y , b y ć m o ż e , b y ć m o ż e . . . Wspomina u l i c z k ę s k o ś n i e biegnącą, w s t r o n ę t o r u kolejowego, się w r ó ż n o strony , po u w o ż ą c niezłe sumy zmienione j u ż na p i e n i ą d z e papierowe lub cerkwi. I d ą c od szpitala, w dól l e w ą s t r o n ą ulicy Kraszewskiego, na rozjeżdżali srebrne. d u s z ó w , k t ó r z y żorowali na ludzkioj n a i w n o ś c i i g ł u p o c i e . K a r n i , zdyscyplinowani, posiadający chyłkiem 7 oczy, zawsze p r z y j e ż d ż a ł j a k i ś p r z e w o ź n y l u n a p a r k . Polykaezo tem się. czasem o perypetiach Nikifora Drowniaka z w i ą z a n y c h z wysiedleniem go z K r y n i c y , alo j a k d o t ą d nikt sprawy rzetelnie nie p r z e d s t a w i ł a ociera się ona o tragifars;,. Otóż. w 1947 r o k u m a l u j ą c y na swoim m u r k u , na d e p t a k u , z o s t a ł aresztowany 7 kryniekiem i postawiony w stan oskarżenia wolna p r z e s t r z e ń . W ł a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h s t a ł a t a m obszerna j a k o szpieg, nacjonalista p r z y g o t o w u j ą c y szkice m a j ą c e k a r c z m a , k t ó r a należała, do mojej c i o t k i J u l i i , po m ę ż u K u s y k . inw azję K r y n i c y przez TJPA! 11 T a k p o w a ż n e podejrzenia miejsco­ ułatwić O t ó ż „ k r ó l " ż o b r a k ó w - Ł e n i k ó w (bo tydko oni mogli w t e d y źebra,ć) wej m i l i c j i w y w o ł a ł y fantastyczne transformacje architektoniczne, na p a r ę d n i przed odpustem co r o k u u s t a l a ł z c i o t k ą , j a k i e to k t ó r e m i a l pecha, tego d n i a m a l o w a ć . K o n t a k t ó w z banderowcami ekstra delicje m a j ą b y ć dla ż e b r a c z e j b r a c i sprowadzone. P a m i ę ­ m u nie udowodniono, ale s t r z e ż o n o go bardzo. Stale m i a l kolo t a m z j a k i m wzburzeniem o p o w i a d a ł a m i m o j a m a t k a , żo specjal­ siebio k i l k u uzbrojonych l u d z i . „ J a z e m b y ł wy siedlany 17 lipca 7 nie dla n i c h sprowadzano w t a j e m n i c y najlepsze w i n a w ę g i e r s k i e , 1947 r o k u h i s z p a ń s k i e , w ó d k i ekstra od Baczewskiego ze L w o w a i t d . Za­ w Krynicy m a w i a n o t a k ż e dwde, а czasem t r z y kapole g u d a k ó w — ł e m k o w ­ Strasznie go obstawiali, bo szpiega p r z y w i e ź l i ! On w naszym 7 - m ó w i B a z y l i Sowa, Ł o m k o z a m i e s z k a ł y obecnie - - i wtedy 7 p r z y w i e ź l i do Ł a b o w e j togo N i k i f o r a . skich C y g a n ó w . W pierwszy d z i e ń o d p u s t u — t r w a ł on dwa d n i - transporcie j e c h a ł do Krzy-ża i do P i ł y biedaczy-sko. Znalem go po zwykle, z K r y n i c y z p r z e d w o j n y i t a k sobie m y ś l a ł e m , ż e b y n i e m o w a b y l t y d n y m w e j ś c i e m schodzili się ż e b r a c y . Z a s ł a n i a n o okna, przygo­ szpiegiem — to raczej dziwno. P r z e c i e ż to bydo ry sow ane i m a ł o - zamknięciu karczmy o dziesiątej wieczorem, j a k 7 7 223 �wane z jego fantazji i ukochania Ł e m k o w s z c z y z n y . Może dlatego p r z y k r e w r a ż e n i e . W n i o s k o d a w c o m c h o d z i ł o o t o , b y wreszcie t a k d u ż o m a l o w a ł , bo nie m ó g ł się w y g a d a ć ? Zawieźli go gdzieś t e n oberwaniec p r z e s t a ł do w o j e w ó d z t w a g d a ń s k i e g o , a on p o m a ł u u c i e k a ł do K r y n i c y . uzdrowiska. szpecić ulice k u l t u r a l n e g o i czystego T r o c h ę się wiózł a t r o c h ę pieszo d o t a r ł spowrotem t u t a j . Л а к się Osoby z n a j ą c e N i k i f o r a bliżej i d o k ł a d n i e j , w s k a z u j ą n a jego zjawił, z n ó w go w y w i e ź l i , teraz jako Ł o i n k a , j u ż nie szpiega, b e z p o ś r e d n i e i mocne emocjonalnie z w i ą z k i z c e r k w i ą grecko- ale gdy znów w r ó c i ł to go chcieli w y w i e ź ć trzeci raz jako że­ - katolicka, i ze s z t u k ą b i z a n t y j s k ą . M i a l o n o g r o m n ą s ł a b o ś ć do braka." c e r k w i , p o p ó w i i c h r o d z i n . T o b y ł jego c a ł y , j a k b y pozareligijny Z a Nikiforem ujął się w k o ń c u Juliusz Zawadowski, ó w c z e s n y Naczelny Lekarz uzdrowiska i zarazem b u r m i s t r z K r y n i c y . To w ł a ś n i e Zawadowski u c h r o n i ł N i k i f o r a od d e f i n i t y w n e j deportacji. W t y m dziele p o m a g a ł t a k ż e d o k t ó r Saw czak, co trzeba p o d k r e ś l i ć gwoli prawdzie i sprawiedliwości. dzie j u ż potom, a w swoich Banach książkach p o j a w i ł się w zasa­ rzecz zmistyfikowal. k u l t . C h o ć m o ż e t o z a b r z m i e ć paradoksalnie, w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i j a k ą sobie w y t w o r z y ł , k u l t cerkwi s t a ł co p r a w d a na n a j w y ż s z y m poziomie, alo w z n o s i ł się b e z p o ś r e d n i o nad Miał Nikifor także swojo kultem żebractwa. sądy estetyczne. zdecydowane Z o p i n i i k i l k u o s ó b , k t ó r e p o t r a f i ł y się z n i m d o g a d a ć w y n i k a , iż nio u z n a w a ł on m a l a r s t w a europejskiego. U w a ż a ł , że j o d y n i e dlatego w a ż n e jost, t o , k t ó r e p r z y s z ł o z B i z a n c j u m . Specjalnym uwiel­ wielo f a k t ó w przekręcił lub nic p o d a ł do publicznej w i a d o m o ś c i , bieniem o t a c z a ł i k o n ę . Bardzo lubił k r ę c i ć się po c e r k w i . U d a w a ł , bo t a k b y ł o m u wygodnie i dla k o n i u n k t u r y politycznej i dla że w niej s ł u ż y . Przed w o j n ą , j a k b y ł o w cerkwi pusto r o z s i a d a ł „ B a n a c h m o i m zdaniem — m ó w i B a z y l i Sowa. -- interesu. On się p r z e c i e ż rozpytywał o Nikifora u tutejszych się czasem w gospodarskich ł a w k a c h i u d a w a ł , że jest kimś Ł e m k ó w , k t ó r z y zostali. R o z m a w i a ł t a k ż e ze m n ą k i l k a razy, bardzo w a ż n y m , ale po wojnie k i e d y j u ż o s i ą g n ą ł sukces, k i e d y a z tego. eo m y ś m y m u powiedzieli nic do k s i ą ż k i nie to z r o z u m i a ł , c h o d z i ł specjalnie do tej c e r k w i , c h o ć t o już by I weszło." Niecli n i k o m u się nie wydaje, że na t y m z a k o ń c z y ł y się p r ó b y kościół r z y m s k o - k a t o l i c k i , r o z s i a d a ł się w ł a w c e , r o z w a l a ł w r ę c z usunięcia, N i k i f o r a z. K r y n i c y . Mówił mi A n t o n i K r o h , ż e w czasie po p a ń s k u , p o d p i e r a ł g ł o w ę r ę k ą . Cała ł a w k a b y ł a jego, а d o s i ą ś ć kiedy pracował w M u z e u m O k r ę g o w y m w Nowym S ą c z u z e t k n ą ł się m ó g ł j e d y n i e ten, kogo on znal. się t a m z. pismem K o m e n d y Miejskiej MO w K r y n i c y wysto­ „ P r z y c h o d z i ł do m n i e c z ę s t o na r o z m o w ę — m ó w i Bazyli sowanym do w ł a d z p o w i a t o w y c h . Pismo to, ostre w tonie, po­ Sowa — c i ą g n ę ł o go, bo j a k s i ę d z a (popa) syn. On do p o w a ż n e j chodzi z r o k u r o z m o w y to c h c i a ł t y l k o k s i ę d z a , k s i ę ż e g o syna, a j ą k n i e — t o 1954 czy 1955 i wnosi o wysiedlenie N i k i f o r a , j a k o żo jost ż e b r a k i e m , że jest n a t r ę t n y , napastuje l u d z i , u b r a n y świętego jest niechlujnie i na, kuracjuszach i na t u r y s t a c h m o ż e s p r a w i a ć P a m i ę t a m j u k nieraz po swojemu p r z y g a d y w a ł m i : nie m a 224 Mikołaja. Miał ogromno poczucie swojej wartości. kra- �w a t u , nie m a niczego, a ze mną, rozmawia ? T y bez k r a w a t y dziad, tacjo a j a jest w i e l k i malarz. Mówił nieraz, że n a j w y ż e j i k o n ę p o w a ż a , idealizowania i w y o l b r z y m i a n i a — kreowania m a l a r s t w a i osoby a natura N i k i f o r a D r o w n i a k a , p r z y p i s y w a n i e m u intencji i a t r y b u t ó w nie­ jego przedstawiania d z i w n a b y ł a w obrazach, które m a l o w a ł . Ś w . .Mikołaja c z ę s t o r y s o w a ł w rosyjskiej czapce, tak samo ś w . P i o t r a i na dodatek w" kufajce. P y t a ł e m go o t o , ale nie c h c i a ł p o w i e d z i e ć czemu t a k maluje, funkcji społecznej, idąca w kierunku mesjanistycznego i s t n i e j ą c y c h faktycznie. N a jego g r ó b w K r y n i c y p r z y j e ż d ż a j ą Ł e m k o w i e 7. r ó ż n y c h stron P o l s k i , a czasem i z zagranicy, b y z ł o ż y ć na n i m k w i a t y L u b i ł j a k k t o ś do niego po ł e m k o w s k i ! z a g a d a ł . T o go w r ę c z i p o m o d l i ć s i ę za N i k i f o r a . D w a l a t a t e m u w K r y n i c y byłem u z d r a w i a ł o . Raz do niego, na jego u r o d z i n y p r z y j e c h a ł a z M o k r e ­ ś w i a d k i e m , j a k ż e ń s k i c h ó r greeko-katolicki p r z y k o ś c i e l e 0 . 0 . B a ­ go do K r y n i c y grupa ś p i e w a c z a , m o ż e sześć o s ó b . Chcieli m u z y l i a n ó w w Warszawie, prowadzony przez J a r o s ł a w a P o l a ń s k i e g o o d ś p i e w a ć k i l k a p i e ś n i , że t a k rozsławił n a r ó d ł e m k o w s k i w świe­ ( Ł e m k a p o c h o d z ą c o g o ze wsi P o l a n y ) , p r z y g o t o w u j ą c y cie. Było to w 196") i'. P y t a l i mnie gdzie N i k i f o r mieszka. Odpo­ w y s t ę p ó w w R z y m i e , na zaproszenie Ojca Ś w i ę t e g o , przed w y ­ się do w i e d z i a ł e m : N i k i f o r mieszka m i ę d z y l u d ź m i , trzeba go s z u k a ć . jazdem o d ś p i e w a ł p r z y g o t o w a n y p r o g r a m N i k i f o r o w i n a d gro­ P o s z l i ś m y razem. Prawie kolo Starego D o m u Zdrojowego w i d z ę b e m ! J e m u na c h w a l ę , a sobie na... szczęście w w i e l k i m świecie. go j a k idzie z t ą t a b l i c z k ą , l a s e c z k ą się p o d p i e r a ł i w białej czapce. P o w s t a j ą wiersze o N i k i f o r z e . M a m na m y ś l i nic k o k i e t l i w i e - Zaraz ci ś p i e w a c y otoczyli go i z a ś p i e w a l i m u ,,Mnohaja l i t a " . - n i a k i j a ż o w ą , a o d pewnego czasu s a m o c h w a l c z ą t w ó r c z o ś ć na T l u i u y l u d z i , kuracjuszy się z e b r a ł y w o k ó ł nas, niesamowite t ł u ­ t e m a t y ł e m k o w s k i e Jerzego H a r a s y m o w i c z a , ale p r ó b y poetyckie m y nas obskoezyly. N i k t z n i c h chyba nie słyszał, j a k m y śpie­ powstające wamy elegancko ..Mnohaja l i t a " , nasze ł e m k o w s k i e „ S t o l a t " — silnie m o t y w i d e n t y f i k a c j i a on j a k to u s ł y s z a ł , po prostu się r o z p ł a k a ł , o p a r ł się r ę k a m i podkreśla 0 nas. o b e z w ł a d n i a ł c a ł k i e m z w r a ż e n i a , j a k b y z e m d l a ł . z a w ł a s z c z e n i a jego osoby, s ł a w y . Oto jeden z t a k i c h wierszy: wśród młodzieży łemkowskiej. Występuje narodowej się jego ł e m k o w s k i e z krynickim pochodzenie, ale w nieli mistrzem, też. i próby •lak miał j u ż t ę b u d k ę do m a l o w a n i a , w y m a g a ł , że m a m go i b o ć raz na t y d z i e ń o d w i e d z i ć i p o g a d a ć z n i m n a s z ą gwarą. G d y b y m go nie odwiedzi), to b y k r z y c z a ł , po p r o s t u b y n m i o o p l u ł . Co by to m i a ł o z n a c z y ć , ż e b y m go t a k z n i e w a ż y ł . " I tak z a r y s o w a ł się d o ś ć niespodziewanie n o w y w ą t e k — roli jaką zaczął p e ł n i ć dla swego m a ł e g o n a r o d u , jeszcze za ż y c i a , w m i a r ę jak s ł a w a jego z a t a c z a ł a coraz to szersze k r ę g i na świecie. S t a ł o się tak j a k jest powiedziane w P i ś m i e Ś w i ę t y m , że ostatni s i a n ą się p i e r w s z y m i . N i k i f o r z pogardzanego niedorajdy, z po­ pychania stuł się ł e m k o w s k i m bohaterem, tytułem do d u m y , k i m ś k t o jednoczy ł e m k o w s k ą s p o ł e c z n o ś ć w diasporze! Żaden z n a j w y b i t n i e j s z y c h m a l a r z y — p r y m i t y w i s t ó w w świecie t a k i e j r o l i nic o d e g r a ł . P r z y t y m w s z y s t k i m , trzeba sobie z d a w a ć spra­ w ę , iż nie oznacza to wcale, że wszyscy Ł e m k o w i e akceptują jego m a l a r s t w o , czy, żo c h o ć b y je z n a j ą . N i c z t y c h rzeczy P r z y z n a j ą się do N i k i f o r a j e d y n i e j a k o do rodaka, k t ó r y s t a ł się w świecie n a j s ł a w n i e j s z y m Należy s p o ś r ó d n i c h wszystkich. w t y m miejscu z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t narastania specyficznego m i t u N i k i f o r a D r o w n i a k a w ś r ó d Ł e m k ó w , na coraz częstsze p r z y p a d k i otaczania go po ś m i e r c i s w o i s t y m k u ł t e m R o d z i się m i t , k t ó r y zaczyna coraz swobodniej o d c h o d z i ć od faktów, kreując go na ł e m k o w s k i e g o „narodowego świętego". ,,-la w swoich zapiskach — m ó w i B a z y l i Sowa — n a p i s a ł e m t a k ą u w a g ę co do N i k i f o r a : od m ł o d o ś c i w y c h o w a n y w biedzie, wyz\ sku — m a t k a s ł u ż ą c a , on bez przestanku w y d a w a n y na p o ś m i e w i s k o , b y w a ł za s ł u ż ą c e g o — p a ś ć b y d ł o w y p a d ł o mu nieraz, czy gęsi albo ś w i n i e , czy co inne r o b i ć — u c i e k a ł od togo 1 b e z przestanku widział siebie p o n a d to wszystko. O n się w y ­ o d r ę b n i a ł od z w y c z a j n o ś c i i to j u ż o d bardzo dawna przed w o j n ą . Chciał się z r o b i ć j a k i m ś p r z y w ó d c ą tego t y p u , który widział niedolę l u d u biednego j a k o n sam b y ł . On b y ł w y r a z i c i e l e m tej biedy ł e m k o w s k i e g o l u d u i m y ś l a ł , że j a k ludzie od niego w y k u p i ą i r o z n i o s ą po świecie o b r a z k i , to przedstawi ś w i a t u , j a k skrajnie jeszcze t u t a j ludzie ż y j ą . Ja wiem, że on dzisiejszej r z e c z y w i s t o ś c i nie odpow iadal. t ł u nic g ó r o w a ł w w i e l k i c h p o ł a c i a c h w swoich wyrazach stali', lxv. p r z e s t a n k u : i pisał P o m ó ż c i e m i , bo jestem b i e d n y , bo jestem n i e d o ł ę ż n y . M ó w i ą o N i k i f o r z e , że nie u m i a ł c z y t a ć i p i s a ć ! T y l u ludzi jest k s z t a ł c o n y c h wysoko, а nic poti'cfia tyle. tak prosto i od serca p o w i e d z i e ć , co on swymi obrazkami. Nikifor, ten nieuk, ten n i e d o ł ę g a , n i e ś l u b n y syn gęglawej poslugaczki, nagle stal się w i e l k i m tego ś w i a t a , geniuszem, a to oznacza, że nic on m u s i a ł iść do ś w i a t u , t y l k o ś w i a t p r z y s z e d ł do niego, a on z naszogo n a r o d u p o c h o d z i . " Opinio Bazylego Sowy przez fakt jego wysokiej pozycji m o r a l n e j , a u t o r y t e t u , j a k i m się cieszy w ś r ó d swych w s p ó ł b r a c i , warte s ą przytoczenia, c h o ć b y dlatego, że nio s ą jego p r y w a t n y m , Podobnie j u k na z d j ę c i a c h p r z e d s t a w i a ł siebie N i k i f o r n a obra­ odosobnionym zdaniem. S t a r a ł e m się z a c h o w a ć ich o r y g i n a l n y zach. O t o jeden z t a k i c h w y i d e a l i z o w a n y c h p o r t r e t ó w , z k s i ę g ą k s z t a ł t s t y l i s t y c z n y , k l i m a t i b a r w ę . Rzuca się w oczy interpre­ w dłoni 225 �„Drowniak" S p o t k a ł e m się w r ó ż n y c h stronach P o l s k i z d o w o d a m i takiego stanu rzeczy. Z b i e r a j ą c m a t e r i a ł y na terenie J a n o w a d o t y c z ą c e k o ł a , do k t ó r e g o n a l e ż a ł o k i l k u w y b i t n y c h p r y m i t y w i s t ó w , j a k T y c o ś na d e p t a k u g ł o d n y nieraz stal Ociepka, U r b a n e k , Stolorz, B ą k , W r ó b e l i S ó w k a n a t r a f i ł e m na Niejednemu willę w y k r e ś l i ł e ś n o w ą Za k ą t i k a w a ł e k t a k ą c i e k a w ą r e l a c j ę . „ N i e w i e l u b y ł o t a k i c h u nos — m ó w i ł nie­ chleba ż y j ą c y j u ż A n t o n i J a r o m i n — w kole, co b y m i e l i coś osobistego Szczerze i s ł o n o p ł a c i ł e ś do w y r a ż e n i a . N o , a wszyscy chcieli się w y b i ć , co t u r o b i ć w t a k i m D w a razy n a z a c h ó d w y s ł a ł a cię W i s ł a razie? B y ł a m o d a na tego n i e m o w ę z K r y n i c y , na D z i ś genialny polski Pisali o n i m , b ę b n i l i , o b r ó ż k i p o k a z y w a l i w r o z m a i t y c h gazetach, artysta Nikifora. to Stolorz i B ą k z a c z ę l i s i ę p o w t a r z a ć po N i k i f o r z e . S t a ł się on A u t o r e m jest P i o t r S z k w a r ł a z K r y n i c y . Wiersz p r z y t a c z a m , dla n i c h wzorcem, nawet pisali n a obrazach j a k on, ż e b y się j a k m i m o jego n i e d o s k o n a ł o ś c i , g d y ż oddaje syntetycznie i emocjo­ najbardziej u p o d o b n i ć . I co? C h w y c i ł o , komisje n a g r o d y d a w a l i , n a l n i e w j a k i s p o s ó b m y ś l i o „ K r y n i c k i m M a t e j c e " m ł o d e po­ w gazetach zaczeni i c h w y c h w a l a ć , że p r i m a sort, że oryginalne i t a k i e i n n e b z d u r k i . B ą k t o n a w e t specjalnie b y ł w K r y n i c y kolenie Ł e m k ó w . Skoro jest m o w a o N i k i f o r z e i jego t w ó r c z o ś c i , o t w o r z e n i u się m i t ó w po jego ś m i e r c i , m y ś l ę , że w a r t o p r z y okazji z a z n a c z y ć , u N i k i f o r a . J a k w r ó c i ł , t o s i ę d z i w o w a ł , żo s p a ł za iż za ż y c i a stal s i ę on t a k ż e wzorcem a r t \ s t y c z n y m do k o p i o w a n i a z tego ( i t o d o s ł o w n i e ) przez m a l a r z y - a m a t o r ó w spragnionych s u k c e s ó w . p o t e m p l u ł do f a r b ó w . " r specjalno odcienie k o l o r ó w Jedno z ostatnich zdjęć N i k i f o r a . Stary, z m ę c z o n y , schorowany Nikifor miał już to, o c z y m dawniej m a r z y ł — d o m , s a m o c h ó d , r a d i o , zegarki — ale nie u m i a ł się j u ż t y m cieszyć 226 tapczanem n a p o d ł o d z e , a ś l i n a m i f a r b y r o z r a b i a ł . M y ś l a ł nawet, wydobywa i że to sam �