https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ce5848860a99519900a5d8e32d042dc.pdf 030817557e79c3c22e3337a59743429b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3306 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3099 Title A name given to the resource Notaki o Nikiforze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.227-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Januszkiewiczowa, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N O T A T K I О N I К I F O R Z Е Aleksander Jackowski O p o w i a d a , рггегулуа z n i e c h ę c o n y , macha r ę k ą . Podsuwa m i swoje o b r a z k i , na o s t a t n i m nie o b e s c h ł a jeszcze ś l i n a ( m a l u j ą c ślinił p ę d z e l e k ) . Pokazuje w y r y s o w a n ą c e n ę — 500 zł. Co t y ! m ó w i ę . Przed c h w i l ą prosiłeś 50 zł. U ś m i e c h a się na znak zgody. Dobrze, dobrze — n i o c h b ę d z i e 50. W k o ń c u bierze 20 zł. T o i t a k лyiQcej niż d o s t a ł o d i n n y c h . * K o l o siebio stawia sztorcem s k r z y n k ę , ЛУ k t ó r e j niósł farby i kar­ t o n y . Opiora о w i e k o „ l i s t ż e b r a c z y " , (por. s. 224) a obok opra­ w i o n y w r a m k ę list Tadeusza Przypkowskiego opatrzony odcis­ k i e m o k r ą g ł e j , ogromnej pieczęci. W liście P r z y p k o w s k i zawia­ damia, ż e zgodnie z o b i e t n i c ą przesyła zrobione przed paru m i e s i ą c a m i zdjęcia. D l a N i k i f o r a w a ż n a jest jednak nie t r e ś ć ale p i e c z ę ć . Sam r ó w n i e ż m a o k r ą g ł ą p i e c z ę ć , k t ó r ą p r z y s t a w i a na o d w r o t n e j stronie gotowego obrazka. D l a N i k i f o r a o k r ą g ł a p i e c z ę ć , k r a w a t , a nawet kapelusz (no­ szony t a k ż e latem) m a j ą znaczenie symboliczne. M a j ą ś w i a d c z y ć o jogo pozycji, o t y m , że jest malarzem, że jego o b r a z k i s ą po­ w a ż n e , j a k a k t a w magistracie. * Pierwsza m o j a w i z y t a u N i k i f o r a , 1953 i ' . Malarz pokazuje a l b u m ze z d j ę c i a m i r o d z i n n y m i Wiosną 1953 r. o t r z y m a ł e m list z K r y n i c y o d koleżanki, Jest p ó ź n o . N i k i f o r s k ł a d a swój warsztat, f a r b y , p ę d z e l e k , o b r a z k i , wszystko starannie umieszcza w drewnianej skrzynce-walizeczce. Bierze do r ę k i l a s k ę . Odchodzi. N a tle pustej ulicy widnieje jego samotna s y l w e t k a . P r z y p o m i n a j ą m i się ostatnie sceny z f i l m u Chaplina. On t e ż t a k o d c h o d z i ł w d a l , samotny, i n n y od wszyst­ kich. k t ó r a z n a ł a mojo zainteresowania. Musisz p r z y j e c h a ć i z o b a c z y ć * N i k i f o r a ! p i s a ł a . Jej u w a g i o m a l a r z u b y ł y t a k ciekawe, że nio w a h a ł e m się i w k r ó t c e b y ł e m w K r y n i c y . N i k i f o r w y w a r ł na mnie d u ż e w r a ż e n i e , więc w i d y w a ł e m go bardzo c z ę s t o . Czasom p r z y - T o j u ż trzeci d z i e ń . W r a c a m y razem, w c z e ś n i e j . R o z u m i e m j u ż c h o d z i l i ś m y do niego razem, w ó w c z a s albo j a , albo ona n o t o w a l i ś ­ prawie wszystko z tego co m ó w i . Nagle przed d o m e m r o b i się m y swoje obserwacje i refleksjo. W p a ź d z i e r n i k u N i k i f o r przyje­ nieufny. J a d w i g a wskazuje na m n i e — t o p a n redaktor. Napisze c h a ł do Warszawy' i przez d w a tygodnie m i e s z k a ł u m n i e . Z a p i ­ k i e d y ś o Tobie. N i k i f o r rozpromienia się. T a k , t a k , bardzo chce s y w a ł e m j a k się zachowuje, j a k reaguje n a ulice i k o ś c i o ł y , na żeby o n i m pisać „napiszesz, mówi m i , to będą k u p o w a ć " . Tłu­ reprodukcjo o b r a z ó w i r z e ź b . P ó ź n i e j s p o t k a ł e m się z n i m jeszcze maczy, żo teraz g d y j u ż o n i m pisali, m o ż e więcej ż ą d a ć za o b r a z k i . k i l k a razy. C h c i a ł e m go z r o z u m i e ć (o ile wogólo m o ż n a n a p r a w d ę Coś m r u c z y , liczy, liczy. Wpuszcza nas do swego p o k o j u . N i e d u ż y , z r o z n m i e ć drugiego c z ł o w i e k a ) , z w ł a s z c z a , że o t r z y m a ł e m z W y ­ pod oknem s t ó ł , k r z e s ł o , po prawej stronie ł ó ż k o , po lewej w i e l k a d a w n i c t w a „ S z t u k a " ' p r o p o z y c j ę napisania o n i m k s i ą ż k i . Z a c z ą ­ skrzynia. T a m t r z y m a swe „ s k a r b y " , o b r a z k i , fotografie, stare ł e m j ą nawet, a w y d a w n i c t w o w y d r u k o w a ł o barwne reprodukcje pisma z s e c e s y j n ą a r c h i t e k t u r ą , b i a ł y b r i s t o l . S k r z y n i a jest zdo­ kilkunastu biona na w z ó r l u d o w y , na taborecie leżą w y k o n a n e z drewna o b r a z k ó w — gdy niespodzianie okazało się, żo „ S z t u k ę " l i k w i d u j ą a w to miejsce p o w s t a j ą „ A r k a d y " — oczy­ kasety, walizeczka, t e ż zdobione. W dekoracji d o m i n u j ą b a r w y wiście z i n n y m planem w y d a w n i c z y m . N i k t j u ż nie w i e d z i a ł , co niebieska, b i a ł a , czerwona się, s t a ł o z w y p o ż y c z o n y m i o b r a z k a m i . P r z e p a d ł y . T r u d n o . Zo­ sztuce Ł e m k ó w . W k ą c i e stoi piec, w y p r a w i o n y wapnem. A l e i ciemnozielona — j a k w ludowej do N i k i f o r wie, że d o b r y piec z b u d o w a n y jest z k a f l i , w i ę c i na s w o i m p o r t r e t u N i k i f o r a , w a r t o w i ę c chyba u t r w a l i ć jo ЛУ d r u k u , z w ł a s z ­ pracowicie Ayymałował j a k b y kafle, z d o b i ą c je k ó ł e c z k a m i i i k s a m i . s t a ł y j e d n a k n o t a t k i . W i e ł e z nich wnosi nowe elementy cza, że N i k i f o r wciąż czeka na s o l i d n ą , p r a w d z i w i e p o k a z u j ą c ą T r u d n o m i j e d n a l i s t w i e r d z i ć , czy u c z y n i ł t o z potrzeby estetycz­ go m o n o g r a f i ę , nej, czy — j a k s ą d z i J a d w i g a — dlatego, że wie, iż t a k p o w i n n a w y g l ą d a ć skrzynia czy piec. A l e najsilnioj rzuca się w oczy szlak o b r a z k ó w na ś c i a n a c h . W i s z ą j a k i k o n y . Jedno „ m i a s t o " N i k i f o r a , reprodukcja Claude Krynica, murek przy D o m u Zdrojowym. Nikifor, jak każdego L o r r a i n e ' a i c a ł a seria p o r t r e t ó w m o ż n y c h tego ś w i a t a . Po k i l k a d n i a siedzi p r z y n i m i maluje. To m o j a pierwsza z n i m r o z m o w a . wizerunków Coś b e ł k o c z e , gestykuluje, t r u d n o m i z r o z u m i e ć o co m u chodzi. M o ś c i c k i e g o , L e n i n a , Rokossowskiego. Jest i M o ł o t o w . Rydza-Śmigłego, Piłsudskiego, Bieruta, Stalina, Dziwię 227 i �się. N i k i f o r nio rozumie mojego zdziwienia, b y ć m o ż e dla niego t ó w do słówek, z a p e ł n i o n e po obu stronach r y s u n k a m i d o m ó w . wielcy przywódcy Przypominają to jak święci. Jeden nie l i k w i d u j e przecież drugiego. P o r t r e t y wiszą r ó w n o , r z ę d e m , oprawione w papierowe ramki, m i się m i a s t a na Ziemiach Zachodnich. C z y ż b y t a m b y ł w czasie swojej przymusowej t u ł a c z k i 'i w y c i ę t e z i l u s t r o w a n y c h pism polskich i rosyjskich (s. * 220). * N o t u j e , obserwuje, ale zawsze komponuje t o co w i d z i , zmienia, K i e d y ś g d y N i k i f o r b y l u innie w Warszawie z a p y t a ł e m go raz jeszczo o te p o r t r e t y . P r z e c i e ż P i ł s u d s k i w a l c z y ł ze Stalinem T — a r g u m e n t o w a ł e m . W zruszył r a m i o n a m i , a gdy wieczorom w r ó ­ udoskonala. M a widzenie całościowe, k o m p o n u j e „ s w o j o " miasta, p ł a c o , r e d u t y , ciągi ulic. Z m i e n i a charakter dachów, domów, t w o r z y z e s p o ł y jednorodne w s t y l u . c i ł e m do d o m u , na stole leżał m a ł y obrazek. N a tle p e j z a ż u p r z y * s t o l i k u stali obaj wodzowie, w p a r a d n y c h m u n d u r a c h , z kielisz­ k a m i w ó d k i w dłoniach. Na stoliku stalą karafka. N a t a m t y m świeeio ziemskie k ł ó t n i e się nie liczą - - tłuma.czyl N i k i f o r . U w z n i o ś l a . Monumentalizuje. U w z n i o ś l o n i e jest z w i ą z a n o z liierat y c z n o ś c i ą , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla bizantyjskiego malarstwa, * dla i k o n . A l o to nie zabieg s t y l i s t y c z n y , N i k i f o r jest ze ś w i a t a i k o n , h i e r a t y c z n y c h g e s t ó w . W t y m k r ę g u idei i sztuki u f o r m o w a ł K i e d y b y ł e m po raz d r u g i u niego w 1955 i', wielu p o r t r e t ó w j u ż nie b y ł o , z m i e n i ł d e k o r a c j ę . P o j a w i ł y się w y c i ę t e z p i s m się, żyje i t w o r z y . A n a c h r o n i c z n y , p o w a ż n y , jakby przerzucony w nic swój czas w dwudziesty wiek. nowe o b r a z y : j a k i ś p e j z a ż , V i l l a d'Este p o d R z y m e m , reprodukcja starego sztychu, no i oczywiścio m o ż n i tego ś w i a t a , „ p a ń s t w o w i ś w i ę c i ' ' (jak m a w i a ł jeden z l u d o w y c h rzeźbiarz.}). Banach p i s a ł , j a k N i k i f o r m a l o w a ł jogo ulicę i d o i n w K r a k o w i e , * podwyższając gabaryt domów, d o d a j ą c drzewka na c h o d n i k u . To samo robi u m n i e . U w a ż a widocznie, że dwa p i ę t r a to za skroniO g l ą d a m y z N i k i f o r e m fotografie ze s k r z y n i . Pokazuje z czu­ łością — to m a t k a ! Fotografie starannie przechowuje, miejsca zniszczone retuszuje o ł ó w k i e m , staro o d b i t k i nakleja na czyste nio, stoi — patrz}- na d o m , marszczy b r w i — rysuje, z n ó w p a t r z y , rysuje — no i z tego patrzenia dodaje drzew n a u l i c y , dom pod­ wyższa o p i ę t r o , monumentalizuje. tekturki. * * Gdy go c h c ę s f o t o g r a f o w a ć staje, prostuje się. N i e rozumie dla­ Poprzednio sfotografowałem kilkanaścio rysunków konkret­ n y c h o s ó b . N i k i f o r o p o w i a d a ł w ó w c z a s k t ó r y rysunek kogo przed­ czego wszyscy, k t ó r z y r o b i ą zdjęcia c z e k a j ą , a ż zacznie m ó w i ć czy p r a c o w a ć . stawia,. Teraz m a m to jego opisy na odwrocie zdjęć. W y j m u j ę ze N a z d j ę c i a c h z ł a t m ł o d z i e ń c z y c h (ss. 219, 230) siedzi l u b s k r z y n i o r y g i n a ł y . N i k i f o r ! p r o s z ę , powiedz k t o to jest. N i o m u s i stoi upozowany. Tale t e ż przedstawia c z ę s t o siebie na obrazkach. się z a s t a n a w i a ć , w i e : M i k o ł a j ! on drzewa Zgadza się. P o k a z u j ę sprzedaje w losie. inne p o r t r e t y , rozpoznaje natychmiast. * K a ż d y portretowany ma swój charakterystyczny atrybut. K o ­ ; m e n d a n t m i l i c j i zawsze ma... p i ó r o za uchem, w ójt jest w ka­ peluszu, listonosz m a t o r b ę i c h a r a k t e r y s t y c z n ą c z a p k ę . P o k a z u j ę o b r a z k i z W a r s z a w y — p o r t r e t y J a d w i g i i m ó j . P a t r z y na m n i e z w y r z u t e m , j a k b y m ó w i ą c — co t y , u w a ż a s z m n i e za g ł u p i e g o ? P o d o b i e ń s t w o jest dla niego oczywiste, cłioć o c z y w i ś c i e zasadza się na elementach szczególnych, t a k i c h j a k uczesanie, ubiór, o k u l a r y , k s z t a ł t t w a r z y , zarost, nos długi czy k r ó t k i . Ekspresja gestu. Na obrazkach: ręka o t w a r t a d ł o ń — pozdrowienie. R ę k a wyciągnięta wyciągnięta do góry, ukośnie ku d o ł o w i , wyprostowana., palec wskazuje k o g o ś , kogo p o t ę p i a w y r o k , wskazanie w i n o w a j c y . Obie r ę c e uniesione w goście Wcrn y h o r y — ogzorcyzm. Jedna r ę k a , u g i ę t a w ł o k c i u , z palcem w s k a z u j ą c y m uniesionym k u g ó r z e — znak m y ś l e n i a o sprawach w a ż n y c h , z tamtego świata. * Pamięć szczegół. ma doskonalą, konkretną, chwytającą znaczący Jestem chory, łożę w ł ó ż k u . Rozwalono bot}-, b a ł a g a n . postanawia * namalować mój portret. Siada, Nikifor przypatruje się u w a ż n i e , rysuje (nigdy nic u ż y w a g u m k i ) , potom j u ż nic p a t r z ą c na m n i e — maluje. Okleja swo dzieło r a m k ą z kolorowego papieru. Podajo m i gotowy p o r t r e t . S t o j ę na n i m z r ę k o m a p r z y c i ś n i ę t y m i Patrz, ja.k on bez p r z e r w y obserwuje d o m y , ulice! m ó w i J a d ­ do spodni, w c z a r n y m u b r a n i u , z c z e r w o n y m k r a w a t e m , na tło w i g a . I d z i e m y z N i k i f o r e m po Warszawie. Marszczy b r w i , ciągle pieea (rzeczywiście b y l w p o k o j u ) , b i u r k a i p ó ł o k z k s i ą ż k a m i . czujny, n a p i ę t y . G d y siadamy w k a w i a r n i rysuje. N o t u j e to co Podobnie zmienia rzeczywistość o b s e r w o w a n ą w taką. j a k a winna zwróciło jego u w a g ę . N i e obchodzi go życio miasta, r u c h , prze­ b y ć — m a l u j ą c p o r t r e t y mojej ż o n y czy J a d w i g i . w a l a j ą c y się po ulicach t ł u m l u d z i , sklepy — w a ż n a jest t y l k o a r c h i t e k t u r a . N a t y c h m i a s t dostrzega na M o k o t o w s k i e j kariatyd}-, staje, notuje, p a t r z y na dachy, k o m i n y , wieże k o ś c i o ł ó w . umie r y s o w a ć , ale w m i e ś c i e go nie o b c h o d z ą . W a ż n a K r a w a t jost o z n a k ą g o d n o ś c i . M o ż e b y ć w y m i ę t y , najgorszy, ale jest t y l k o a r c h i t e k t u r a . Jego miasta s ą pusto, w y l u d n i o n e , po­ Ludzi musi b y ć , gdy N i k i f o r maluje siebie, gdy pozuje do f o t o g r a f i i . g r ą ż o n e w bezruchu. Zawsze malarze na. jego obrazach m a j ą krawaty (luli fontazie). * * W s k r z y n i z n a j d u j ę brudne, w y t ł u s z c z o n e od t r z y m a n i a w kie­ P r o s z ę go, narysuj P a ł a c K u l t u r y . Droczy się, nie chce. Jedziemy, szeni i p r z e g l ą d a n i a n o t a t n i k i N i k i f o r a . P r z y c i ę t e k a r t k i z zeszy­ p a t r z y , zadziera g ł o w ę . K r z y w i s i ę . Wracam}-. Maluje K r a k o w s k i o 228 �г �Nikifor-malarz, z p ę d z l e m w d ł o n i . N a d n i m obraz z 1913 r. ( d a t o w a n y ) , obecnie w zbiorach n o w o s ą d e c k i e g o Muzeum Okręgowego Przedmieście z kościołem św. K r z y ż a . Po d w ó c h tygodniach, „ z d o ł u " , z t z w . ż a b i e j p e r s p e k t y w y , c z y n i to sprawnie, bez w y ­ k i e d y w y j e ż d ż a , zostawia m i p o d s e r w e t ą rysunek — P a ł a c K u l ­ siłku. M a r o z w i n i ę t ą w y o b r a ź n i ę p r z e s t r z e n n ą i w p r a w ę n a b y t ą t u r y ! A l e j a k zawsze u N i k i f o r a , nie t a k i j a k i jest, locz t a k i j a k i przez l a t a nieustannego malow ania. r p o w i n i e n b y ć , zdaniom malarza. P o k a z u j ę z n a j o m y m architek­ t o m , no t a k ! cieszą się, on m a fantastyczne poczucio skali. P a ł a c Nikiforowy wyłania się s p o ś r ó d inny'ch budowli, wspaniały, strzelisty. Podnosi boczne s k r z y d ł a P a ł a c u , przez co budowla, Szczególnie l u b i k o ś c i o ł y . M y ś l ę , że m ó g ł b y je n a r y s o w a ć w do­ staje się bardziej zwarta, m o n u m e n t a l n a j a k cerkiew. wolnej perspektywie W s z y s t k o zmienia. T w o r z y w ł a s n e w a r i a n t y tego, co w i d z i . ich namalować z zamkniętymi tysiące. oczyma. P r z e c i e ż Cerkwie! najbardziej kocha musiał cerkwie. U m i e z r o b i ć d o k ł a d n y rysunek, w r ę c z z a d z i w i a j ą c y ja,k na czło­ AVyjmuje ze s k r z y n i i l u s t r a c j ę z c e r k w i a m i na Placu Czerwonym wieka, k t ó r y w Moskwie. Prosi, aby m u p r z y s y ł a ć obrazki z r ó ż n y m i cerk­ cerkwi sam musiał dochodzić do s p r a w n o ś c i . łemkowskich, publikowane kiedyś Ludowej" Rysunki w „Polskiej Sztuce wiami. m a j ą p r a w i d ł o w e proporcje. N i k i f o r b o z b ł ę d n i e roz­ w i ą z u j e t r u d n e zadania w y m a g a j ą c e opanowania r y s u n k u per­ prośbę P o k a z u j ę m u czeski a l b u m „ P r a h a " . Wielo r a z y go o g l ą d a , za­ rysuje „ z n a t u r y " , szybko, doskonale. U m i e . A l e g d y maluje spektywicznego, wyczucia p r o p o r c j i (s. 231). N a m o j ą c h w y c a j ą go barokowe k o ś c i o ł y , r z e ź b y na m o ś c i e ś w . Stefana, przetwarza w i d z i a n ą s y t u a c j ę . W y s t a r c z y s p o j r z e ć na to j a k u j ą ł k o m e n t u j e zdjęcia z c z a s ó w w o j n y i ulice p e ł n e l u d z i . T o r o b o t n i ­ K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e widziane od s t r o n y K o l u m n y Z y g m u n ­ c y ! pokazuje, nie c h c ą w o j n y . N i k t nie chce w o j n y . Zniszczenie... ta (s. 232). Często p o s ł u g u j e się r e p r o d u k c j ą , g a z e t o w ą i l u s t r a c j ą . zaczyna W i d z i a ł e m u niego m . i n . f o t o g r a f i ę P a ł a c u K u l t u r y , t u n e l u na bardzo trasie W - Z . J a k zawsze t r a k t u j e ilustracjo j a k o ź r ó d ł o p o d n i e t y c h ę t n i e opowiada o c z y m ś , co m u się z n i ą k o j a r z y . T r o c h ę j a k a nie w z ó r do skopiowania czy n a ś l a d o w a n i a . T o co w y b i e r a i j a k Szwejk. A l e k t o s ł u c h a N i k i f o r a ? D o kogo m ó g ł b y m ó w i ć , k o m u zmienia w i ą ż e się z jego upodobaniami. Ź r ó d ł a inspiracji o p o w i a d a ć , c z u j ą c , żo ten k t o ś go s ł u c h a i rozumie? b y ć r ó ż n e , ale rezultat jest jeden — p o w s t a j ą mogą zawile o p o w i a d a ć o j a k i c h ś ludziach, o wodzie. N i o go r o z u m i e m . P r z e s t a j ę notować. Oglądając ilustrację Nikifory. L i c z y , k i e d y t y l k o m o ż e . N i e d u ż o z togo w y n i k a , A l e liczy j a k dziecko, k t ó r o t w o r z y sobie „ d o r o s ł e sytuacjo". Czy zna w a r t o ś ć N i e sprawia m u ż a d n y c h t r u d n o ś c i w y o b r a ż e n i e sobie tego sa­ pieniądza? mego t e m a t u widzianego od d o ł u , face en face, z g ó r y . P o d z i w i a m m y ś l o ó , j a k m y , p r z e l i c z n i k a m i p i e n i ę d z y na rzeczy ? L i c z y swój N a pewno w i e , żo s ą m u potrzebne. A l o czy umio domy, u t a r g ż e b r a k a i malarza. P o t o m niesie te p i e n i ą d z e do znajomego ulice. K i e d y go p r o s z ę , a b y t o samo n a r y s o w a ł „ z g ó r y " czy sklepikarza i w k ł a d a do szuflady w stolo. T o jego szuflada. Za- łatwość i pewność, z j a k ą 230 szkicuje widziane k o ś c i o ł y , �m y k a j ą na z w y k ł y k l u c z y k , ale jest p e w n y , że t a m jego p i e n i ą ­ Planuje d o k ł a d n i e , ile m a n a m a l o w a ć k a ż d e g o d n i a , wyznacza dze są bezpieczne. N a w e t się nie d z i w i , ż e w c i ą ż w szufladzie sobie h a r m o n o g r a m , co m a k i e d y r o b i ć . P o t e m wieczorem s k r u ­ jest wiele miejsca,, m i m o iż t y l e do niej w k ł a d a . A l e w i e o w y ­ p u l a t n i e liczy to, co z r o b i ł . mianie p i e n i ę d z y , m a r t w i się t y m . Obserwuję go jak pracuje. Mieszkamy dwa tygodnie razem, Oszukiwano go w ż y c i u c z ę s t o . Zabierano p i e n i ą d z e , w y ł u d z a n o w j e d n y m p o k o j u . W s t a w a ł o świcie. K i e d y r o b i ł o się jasno na­ o b r a z k i , w r ę c z kradziono. K t ó r y ś z m a l a r z y k r y n i c k i c h , ukradł k ł a d a ł spodnie, m a r y n a r k ę , k r a w a t i z a b i e r a ł się do m a l o w a n i a . m u m o d l i t e w n i k , jeden z d w ó c h jakie sobio w y r y s o w a ł . D o w i e ­ N i e r o b i ł ż a d n y c h przerw. G d y ś c i e m n i a ł o się, j u ż p r z y lampie d z i a ł e m się o t y m z a b i e r a ł się do rysowania p o d k ł a d ó w p o d nowe o b r a z k i , k t ó r e od innego p l a s t y k a , krakowskiego, który z kolei p r z y w ł a s z c z y ł sobie d r u g i m o d l i t e w n i k . (Szczęśliwie u d a ł o chciał m a l o w a ć . Mógł nie o d r y w a j ą c się od r o b o t y się go k u p i ć — n i e m a l c a ł y — do z b i o r ó w muzealny cli). i 10 o b r a z k ó w . Ł z a w i ł y m u oczy, ale nie k ł a d ł się, p ó k i j a praco­ narysować w a ł e m . W y k a ń c z a ł w t e d y o b r a z k i , o k l e j a ł je paskami r a m e k , znakomicie zamykającymi kolorystyczną kompozycję i przy­ k l e j a ł uchwyty' (z n i t k i ) do wieszania. Planuje s w o j ą p r a c ę na k i l k a d n i n a p r z ó d , a nawet na dłuższe okresy. M ó w i , że chce w y j e c h a ć , j e ź d z i e . O c z y w i ś c i e bez biletu, ż e b r z ą c p r z y okazji po p r z e d z i a ł a c h . Ale n a j p i e r w m u s i s k o ń c z y ć z a c z ę t o serie o b r a z k ó w . Pokazuje r y s u n k i , liezę — 168 „miast" Kolejność czynności przy malowaniu: z w i e ń c z o n y c h k o ś c i o ł e m , k a ż d y rysunek i n n y , na k a ż d y m b i s k u p — t n i e k a r t o n na p o ż ą d a n e z p a s t o r a ł e m , raz za, d o m a m i , k i e d y indziej na k r ę t e j -— rysuje, drodze, formaty, u g ó r y , w ś r o d k u , u d o ł u tej drogi — wreszcie b i s k u p stoi sam, — p o k r y w a rysunek kolorem, na tle nieba. T a k i f i l m . M ó w i , żo musi te r y s u n k i — maluje, w y k a ń c z a obraz. Dodaje kreski, cieniuje kolor, zamalować. P o t e m pojedzie. W y b i e r a się na w ę d r ó w k ę po okolicach K r y n i c y . B ę d z i e je m a l o w a ć . M ó w i o t y m z z a c ł i w y t e m i r a d o ś c i ą . p r o w a d z a go do do­ „blasku", — — przygotowuje i dokleja stosowne r a m k i , — r o b i napisy u d o ł u obrazka (czasem k o r e s p o n d u j ą c e z te­ m a t e m , czasem dowolne, odrysowane z p l a k a t ó w czy z n a k ó w drogowych), Zaproszony do K r a k o w a odsuwa, w y j a z d , p o n i e w a ż na n a j b l i ż s z y czas m a w y z n a c z o n ą p e w n ą ilość obra,zków do wykończenia. Obrazek n a m a l o w a n y po powrocie ze spaceru po — dokleja p ę t e l k ę do zawieszania. S t a w i a na odwrocie o k r ą g ł ą pieczęć „Nikifor-Matejko", S t a r ó w c e i Mariensztacie w Warszawie. Reminiscencjo trasy W - Z , mm m m tunelu U 231 �Swobodna transpozycja widzianego p e j z a ż u . N i k i f o r m a l o w a ł , s i e d z ą c n a s t o p n i a c ł i K o l u m n y Z y g m u n t a . Ł ą c z y ł t o co w i d z i a ł z t y m co w i e d z i a ł , S t ą d P a ł a c K u l t u r y , gmachy i p o m n i k , k t ó r e „ p o w i n n y " b y ć na obrazku p r z e d s t a w i a j ą c y m Warszawę B y ł y to projekcjo jego m a r z e ń , swoista komponsacja. W k i l k u obrazkach p o k a z y w a ł s ą d (s. 234) i k a r ę j a k a s p o t k a ł a sprzedaw­ Gosposia m i a ł a m u w c i ą g u dnia d a ć obiad. G d y w r a c a ł e m pod c z y n i ę , k t ó r a o s z u k i w a ł a go na wadze. Co c i z r o b i ł a ? z a p y t a ł e m . w i e c z ó r zawsze się s k a r ż y ł na n i ą , żo zupa i m i ę s o b y ł y zimne. D o - O s z u k i w a ł a na k i e ł b a s i e ! W i ę c , aby wszystko b y ł o jasne, we w n ę ­ s t a w a ł a w y p i o k ó w , Izy p o j a w i a ł y się w j e j oczach. t r z u s ą d u a t a k ż e ś w i ą t y n i (w k t ó r e j w i s i a ł a powieszona sprze­ J a k t o ! Sta­ w i a ł a g o r ą c e , o d s u w a ł , nie j a d ł , dalej m a l o w a ł . N i k i f o r k r z y c z a ł dawczyni) w s z ę d z i e w i d n i a ł y — ona k ł a m i e ! N i e wierz j e j ! L u b i ł s k a r ż y ć na l u d z i , k t ó r z y mniej dobnie zemścił się na piekarzu — Ż y d z i e , k t ó r y w y p i e k a ł nie­ od niego znaczyli, d o n o s i ć (słyszałem, j u ż o t y m w K r y n i c y ) . d o b r y chleb (s. 235). U m n i e o b i e k t e m jego o s k a r ż e ń b y ł a oddana n a m bez kiełbaski i rzeźnickie nożo. Po­ reszty Ale rzecz znamienna, n i g d y nie m ś c i ł się w ten s p o s ó b za ustawionego k r z y w d y doznane o d l u d z i , k t ó r z y s t a l i w-yżej w h i e r a r c h i i spo­ w hierarchii s p o ł o c z n e j , a w k a ż d y m razie domowej. Ona tobie łocznej. S z a n o w a ł wojsko i m i l i c j ę , m i m o iż w ł a ś n i e do n i c h m ó g ł g r z e b a ł a w b i u r k u ! p o k a z y w a ł na porozrzucane papiery i w y ­ m i e ć n i e j e d n ą p r o t o n s j ę , szano»-ał u r z ę d n i k ó w , Stasia, k t ó r ą t r a k t o w a ł j a k k o g o ś znacznie niżej „panów". c i ą g n i ę t e fotografie, k t ó r y c h — zaskoczony m o i m p r z y j ś c i e m — nio z d o ł a ł o d ł o ż y ć na miejsce. K i l k a r a z y t a k „ n a d a w a ł " na S t a s i ę . * M o ż e w ten s p o s ó b k o m p e n s o w a ł swojo liczne w ż y c i u upoko­ rzenia... K i e d y po raz pierwszy p r z y j e c h a ł do Warszawy i z n a j o m i malarze, * do k t ó r y c h dotarł, przywieźli go do m n i e , z a c z ę l i ś m y w s p ó ł ż y c i e od wielkiego szorowania. Ż o n a K i e d y ś , g d y w r ó c i ł e m , z o b a c z y ł e m , żo w y c i ą g n ą ł ze s t e r t y k s i ą ­ żek a l b u m o m a r t y r o l o g i i go z. d u ż y m podnieceniem. Ż y d ó w w latach o k u p a c j i . O g l ą d a ł Patrz! pokazywał palcom zdjęcia nasze k a z a ł a m u zrzucie ł a c h y , aż l e p i ą c e się od b r u d u , w s a d z i ł a go do w a n n y i starannie w y s z o r o w a ł a s z c z o t k ą . Z n o s i ł to p o t u l n i e , to samo r o b i ł a przecież Ela Banachowa w K r a k o w i e . D a ł e m m u c z y s t ą b i e l i z n ę , ubranie z ] irzośladowari Ż y d ó w . S p r a w i a ł o m u s a t y s f a k c j ę , że oni b y l i po ojcu, nieźle na niego p a s u j ą c e . Z o b a c z y ł , żo jego lachy w r z u ­ bardziej poniewierani niż on. że w s p o ł e c z n e j h i e r a r c h i i s t a ł o d c i ł e m do s k r z y n i na węgiol. N i o ! p o w i e d z i a ł . T y nio w y r z u c a j , n i c h w y ż e j , czogo d o w ó d m i a ł n i e z b i t y . T o p a n y — p o k a z y w a ł t y daj biednemu... daj w ę g l a r z o w i ! J a d w i g a z a w i n ę ł a w papier na N i e m c ó w , jeszcze w t e d y w nieskazitelnie czystych, odpraso­ jego k o s z u l ę , p r z e r a ź l i w i e wanych prania, w y p i o r ę ci — p o w i e d z i a ł a . A l e p a m i ę t a j , , r o z e ź l i ł nmiuluraeli. brudną. Zaniepokoił się. B i o r ę do się, Siła b u d z i ł a w m m respekl, S t a n ó w da w i d o m y znak w y ż s z e j musi b y ć z u p e ł n i e b i a ł a , j a k ś n i e g . A l b o m ó g ł m i e ć brudne ł a c h ­ p o z y c j i w h i e r a r c h i i . Mścił się za doznane czy urojone k r z y w d y , m a n y , albo — skoro j u ż dbano o niego, chciał m i e ć wszystko j a k m a l u j ą c sceny, w k i ó r y c h winowajców Pan. spotyka z a s ł u ż o n a kara- �J a d w i g ę znal z K r y n i c y i l u b i ł . G d y j u ż w y m y t y , na nowo odziany Czy b y l n a i w n y ? -ileż t a k ! Przede w s z y s t k i m n a i w n y . T o b y ł o wszedł do p o k o j u z a p y t a ł o nią,. T w i e r d z i ł , żo m a jej coi w a ż n e g o jego silą. N a i w n a b y ł a jego w y o b r a ź n i a , w i a r a i spojrzenie na do powiedzenia,. P o d n i o s ł e m numer. ś w i a t . W i e r z y ł z ł a t w o ś c i ą we wszystko. M ó g ł b y o sobie powie­ się o d e z w a ł a d a ł e m s ł u c h a w k ę N i k i f o r o w i . R o z m o w a nie dzieć j a k wielcy w s p ó ł c z e ś n i f i z y c y , że wszystko, co sobie człowiek Gdy słuchawkę i nakręciłom kleiła się, on nio bardzo r o z u m i a ł , co m ó w i J a d w i g a , sam z r e s z t ą może bez p r z e r w y c o ś do niej m ó w i ł . R o z m o w a sprawiła, m u j e d n a l i c h o ć zawsze k o n k r e t n ą w - s z c z e g ó ł a c h , o d w o ł u j ą c ą się do clomen- wyobra.zić, m o ż e istnieć. A wyobraźnię miał ogromną, d u ż ą s a t y s f a k c j ę i o d t ą d k i l k a razy podnosi! s ł u c h a w k ę i k r z y c z a ł t ów rzeczywistości. do niej -,.1 a,d\viga'. Jadwiga'.'' d z i w i ą c się, ż e słyszy t y l k o b u ­ czenie. Sądził, żo wystarczy u m u i o p o d n i e ś ć z w i d e ł e k s ł u c h a w k ę . a.by o d e z w a ł a się J a d w i g a . U ś m i e c h a m y się p a t r z ą c na, o b r a z k i , w k t ó r y c h N i k i f o r obok popa czy biskupa w y r o k u j e o łosio l u d z i . J e d n y c h stojąc skazuje na powieszenie, i n n y cli na piekielne m ę k i . B a r d z o to zabawne, Nie dziwił się o s i ą g n i ę c i o m t e c h n i k i . Samolot, r a d i o , s a m o c h ó d , bardzo naiwno. B i e d n y N i k i f o r ! T y l e w ż y c i u w y c i e r p i a ł , a teraz telewizja, telefon — wszystko to b y ł o r ó w n i e oczywiste i niepo­ to sobie kompensuje j ę t e ,ja.k tajemnico E w a n g o h i , niebo i p i e k ł o , S ą d Ostatoczny s z y ć , jeszcze p o g ł a s k a ć — t a k i biedny i t a l i i n a i w n y ! A on jest po w obrazach. G o t o w i j e s t e ś m y go rozgrze­ i ś w i ę t y c h obcowanie. K i e d y ś n a m a l o w a ł u m n i e w d o m u zadzi­ p r o s t u okrutny-. Rozrzewnia nas, w i a j ą c ą Ucieczkę do E g i p t u . W łodzi, k t ó r e j d z i ó b miał k s z t a ł t nie jest i nie m o ż e b y ć g r o ź n y . Ałe czy przoz to o k r u c i e ń s t w o p o n i e w a ż niczego nio m o ż e , g ł o w y osiołka, p ł y n ę ł a ś w i ę t a Rodzina., a n a d n i ą . n a d wielką, jego staje się mniejsze? w o d ą leciał d w u s k r z y d ł o w y aeroplan, t a k i j a k i z a p a m i ę t a ł z l a t swej n d o d o ś c i . "Wszystko b y ł o oczywiste. ] * niepojęte. Dobrze jest w i e r z y ć ! Dobrze nuci' wia-rę u f n ą i w o l n ą od w ą t p l i ­ * wości. 'Paką mial N i k i f o r . Jego świat s k ł a d a ł się z d w ó c h w y m i a ­ rów Po co malujesz'.' zapytałem go k i e d y ś . Ż e b y j a k i e jest niebo, j a k i e jest p i e k ł o . Ż e b y ludzie wiedzieli wiedzieli.., ziemskiego i pozaziemskiego. P a n o w a ł a w n i c l i o d w r ó c o n a hierarchia. M o ż n i na t y m świecie — po ś m i e r c i szli do p i e k ł a , skrzywdzeni i p o n i ż e n i — m i e l i z a z n a ć chw-aly niebieskiej. N i k i f o r bardzo lubił m a l o w a ć a r c h i t e k t u r ę , tunele, p e r s p e k t y w ę . Ten obraz p o w s t a ł j a k o swobodna niscencja przechadzek remi­ po trasie W - Z w Warszawie 233 �Niebo N i k i f o r a jest w istocie w y o b r a ż e n i e m ż y c i a na ziemi b o g a t y c h i m o ż n y c h . Niebianie p o r u s z a j ą się d o r o ż k a m i na „ b a ­ l o n a c h " — j a k lepsi goście k r y n i c c y , w zimie m a j ą nauszniki i r ę k a w i c e , szaty też m a j ą podobne do ziemskich, t y l k o l u ź n i e j s z e i bardziej p o w ł ó c z y s t e . I c h g ł ó w n y m z a j ę c i e m jest m o d l i t w a , chwalenie Pana i uprawianie r ó ż n y c h niepiśmienny, poniewierany — będzie sztuk i n a u k . N i k i f o r , mędrcem, czytającym ś w i ę t e księgi. B ę d z i e gral na skrzypcach, m a l o w a ł , s t o j ą c p r z y prawdziwych sztalugach. Niebo jest r e k o m p e n s a t ą biednych, p i e k ł o k a r ą dla t y c h , k t ó r z y m a j ą w ł a d z ę i p i e n i ą d z e , k r z y w d z ą i n n y c h na ziemi. Za to m u s z ą s m a ż y ć się w o g n i u i smole. N a m a l o w a ł setki o b r a z ó w , w k t ó r y c h d a w a ł wyraz swej wie­ r rze w p r z y s z ł ą s p r a w i e d l i w o ś ć , w z a s a d n i c z ą o d m i a n ę sw ego losu. Jego wiara w k r a c z a ł a j u ż w sferę m a g i i . M a l u j ą c s t w a r z a ł rzeczy­ w i s t o ś ć , k t ó r a na mocy jego w i a r y i w y o b r a ź n i i s t n i a ł a na jego obrazach. Z r e s z t ą zawsze m a l o w a ł nie to, co b y ł o , lecz to co jego zdaniem b y ć p o w i n n o . Pomniki to only, o d r ę b n y rozdział w twórczości Nikifora. Cenił n a u k ę , w i e d z ę . W s t y d z i ł się swego analfabetyzmu, dlatego Podobnie j a k c z ę s t o p o w r a c a j ą c y temat N i k i f o r a - S ę d z i e g o , wy­ często u d a w a ł , żc czyta, że pisze. Ż e b y nie o d r ó ż n i a ć się mierzającego nie­ i n n y c h sam sobie s p o r z ą d z i ł k s i ą ż k ę do n a b o ż e ń s t w a . W ś r o d k u sprawiedliwość. Obraz p o n i ż e j przedstawia od b y ł y r y s u n k i — w g ó r n e j strefie d o t y c z ą c e spraw n i e b i a ń s k i c h , uczciwą sprzedawczynie; w ę d l i n Ewangelii, w dolnej — analogii ziemskich (242, 243). książki hyla (por. str. czarna, podobna do drukowanego Okładka modlitewnika 241). K i e d y ś , gdy b y ł e m u niego przyszli trzej c h ł o p c y , prosząc go o datek na b u r s ę . D a l i m całe 50 z ł o t y c h . Z d z i w i ł o m n i o t o , w i e d z i a ł e m , że jest raczej s k ą p y , na t a c ę w kościele r z u c a ł 2 z ł o t e . Z a c z ą ł m i t ł u m a c z y ć j a k w a ż n e jest, ż e b y się u c z y l i , u m i e l i czytać. Miał poczucie h u m o r u . R e a l i z o w a ł je p r z e k s z t a ł c a j ą c malowaną r z e c z y w i s t o ś ć . B a w i ł o go fantazyjne k s z t a ł t o w a l i e d a c h ó w (s. 238), n i e k t ó r e w y d ł u ż a ł , inne s p i ę t r z a ł , czasem dach b u d y n k u (który być może w Warszawie) był trawestacją przecinał — Kościoła wchodząc do Ewangelickiego wewnątrz (s. 237), czasem f o r m o w a ł na k s z t a ł t wojskowego h e ł m u , p i k e l h a u b y z l a t I w o j n y ś w i a t o w e j ( t a m ż e ) . N a w i e l u w i d o k a c ł i miast o z d a b i a ł k o m i n j a k i e g o ś b u d y n k u s t o j ą c ą f i g u r ą l u d z k ą lub popiersiem, t a k i m z w i t r y n y fryzjera. K s z t a ł t o w a ł fantastyczne b u d o w l e — banki, filharmonie, synagogi, u m i e s z c z a j ą c symboliczną dekorację. Tak na nich niekiedy więc w serii synagog s p o t y k a m y budynki, które wieńczy świecznik 7-ramienny. Zdarza się, że zapalone ś w i e c z n i k i z n a j d u j ą się po bokach k o p u ł y , na szczycie zaś widnieje w i e l k a gwiazda. Syjonu. Znakomicie się b a w i ł w y m y ś l a j ą c pomniki. M o ż n a na ich p r z y k ł a d z i e a n a l i z o w a ć k o n w e n c j ę p o m n i k a reprezentacyjnego, p o s ł u g i w a n i a się a l e g o r i ą i elementami c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla w y r a ż e n i a idei p o m n i k a — n p . u ł a n a , kolejarza, malarza, m u z y k a . M ó w i o n o o n i m : debil, n i e n o r m a l n y , d z i w a k . K i e d y b y l u m n i e w Warszawie p o s t a n o w i ł e m p o k a z a ć go lekarzom. B a d a n i a prze­ prowadzano w I n s t y t u c i e H i g i e n y Psychicznej p r z y u l . C h e ł m ­ skiej. N i k i f o r p o c z ą t k o w o c h ę t n i e p o d d a w a ł się r ó ż n y m testom, s p r a w i a ł o m u p r z y j e m n o ś ć , że t y l u p o w a ż n y c h l u d z i się n i m zaj­ m u j e . B a d a n i a m i k i e r o w a ł prof. Z a j ą c z k o w s k i . ,Ta w y s t ę p o w a ł e m w charakterze t ł u m a c z a . W y j a ś n i a ł e m N i k i f o r o w i , czego od niego c h c ą , gdy nic r o z u m i a ł p o l e c e ń p s y c h o l o g ó w , i m z a ś przekazy­ w a ł e m jego o d p o w i e d ź . Sytuacja b y ł a n i e z r ę c z n a . Psychologowie stosowali standaryzowane testy, on z a ś m i a ł j u ż 60 l a t i b y l osobow-ością u k s z t a ł t o w a n ą , w y b i ó r c z o w y b i t n i e utalentowaną. N i b y to r o z u m i e l i , ale nie p o t r a f i l i d o s t o s o w a ć t o s t ó w i p y t a ń do o s o b o w o ś c i N i k i f o r a . Stosowano m . i n . serię t e s t ó w Wechslera- �-Bollevue. N i e k t ó r o testy interesowały Nikifora, rozwiązywał je c h ę t n i e i dobrze, c h o ć p o w o l i , inne d r a ż n i ł y go s w ą o c z y w i s t o ś ­ cią. N p . p o k a z y w a n o m u r y s u n k i t w a r z y , w k a ż d e j jakiegoś istotnego pokazując elementu. Co t u brakuje? rysunek t w a r z y w k t ó r e j brakowało pytał profesor, b r a k b y ł o nosa. s p o j r z a ł na niego z d u m i o n y . B r z y d k i rysunek Nikifor za,uwa,żyl, z r e s z t ą s ł u s z n i e . A l e profesor na-da,l d o m a g a ł się odpowiedzi, s p o g l ą d a ł na- stoper. Czas m i j a ł . N i k i f o r p a t r z y ł z p o l i t o w a n i e m , ale widzia­ ł e m , że go to j u ż d r a ż n i . P r o s z ę Cię, b ł a g a ł e m , powiedz Panu, o n r z e c z y w i ś c i e nio w i e ! T o go p r z e k o n a ł o . N o s ! b u r k n ą ł i z n ó w d o d a ł o g l ą d a j ą c dalszo k a r t k i -— bardzo b r z y d k i e ! R e z u l t a t b y ł t a k i — ż a d n e j choroby psychicznej, o s o b o w o ś ć o wybitnie r o z w i n i ę t y m talencie w y b i ó r c z y m , s p r a w n o ś ć inte­ l e k t u mierzona, w skali Stanforda-Binet a ok. 45, ale j a k stwier­ dzono, wcale nie znaczy to, żo b y ł a taka. sama w latach jego m ł o ­ d o ś c i . N i k i f o r b y ł j u ż stary, zniszczony c i ę ż k i m ż y c i e m , zahamo­ w a n y wo wszechstronnym rozwoju przez d ł u g o t r w a ł ą izolację od otoczenia ( b e ł k o t ) , nastawienie t y l k o na malarstwo i zaspakajanie podstawowych potrzeb ż y c i o w y c h . (Jego w r a ż l i w o ś ć artystyczna, u m i e j ę t n o ś ć rozpoznawania s t y l ó w , k l i m a t ó w m a l a r s t w a a nawet dziel k o n k r e t n y c h m i s t r z ó w b y ł a , j a k m o g ł e m z a u w a ż y ć , znacznie wyższa, niż badających go s p e c j a l i s t ó w . Ważne były jednak dwie konstatacje, pierwsza — b r a k cech c h o r o b o w y c h , druga — przyczyna bolkotu. (czy Laryngolog stwierdził przyrośnięcie języka r t e ż jego p o d s t a w y ) . D r o b n y zabieg operacyjny ciństwie zlikwidowałby t ę dolegliwość, w dzie­ alo w t a m t y m cza.sie b i e d a k ó w nio s t a ć b y ł o na p o r a d ę l e k a r s k ą , a co dopiero ope­ rację. * Nikifora wcale nie k r ę p u j e żebranie. To m y jesteśmy zakło­ p o t a n i . I d ą c do pracy (na swoje miejsce p r z y m u r k u ) obchodzi z kapeluszem w r ę k u kuracjuszy s i e d z ą c y c h na Uuvkach p r z y P i j a l n i . D a d z ą dobrze, nio d a d z ą — t r u d n o . A l e dlaczego m i a ł b y nie w y k o r z y s t a ć s p o s o b n o ś c i zarobienia ? Jest niedziela. Siedzimy z, J a d w i g ą na ł a w c e . Zbliża- się N i ­ k i f o r . N i e z a u w a ż a nas, podchodzi, b e ł k o c ą c s w o j ą p r o ś b ę , N i k i ­ f o r ! w o ł a m . P o z n a ł , z a k ł o p o t a n y u ś m i e c h , c h o w a kapelusz. Od­ chodzi, w y r a ź n i e speszony. A l e j u ż po c h w i ł i w i d z ę , że z n ó w k r ą ż y w ś r ó d l u d z i z kapeluszem w d ł o n i . * O g l ą d a m s k r z y n i ę N i k i f o r a . Przede m n ą b y ł Banach, i n n i . N i ­ k i f o r pilnuje, a b y m nie p o m i e s z a ł serii. O b r a z k i u k ł a d a seriami, t a k je o g l ą d a i pokazuje. N i e d a w n o b y ł w p o d r ó ż y , podziwdam p e j z a ż e j a k b y z okna wagonu. Czuję w n i c h r u c h , powodujo to rytmiczność powtarzanych elementów, r mowo — s l u p ó w , p a g ó r k ó w , drzew. rozwijających się pas­ K t o p o k a z a ł lepiej ł e m k o ­ w s k i krajobraz, p o ł o n i n y , w z g ó r z a , cerkiewki ? * L i c z ę w s k r z y n i serie. K s i ą d z proboszcz — p o n a d 300 o b r a z k ó w , święci — p o n a d 1100, N i k i f o r c z y t a j ą c y ś w i ę t e księgi — prawie 200. N i k i f o r na drodze — k i l k a d z i o s i ą t . T y ł o samo N i k i f o r na tle k o ś c i o ł a czy c o r k w i . Masa m a ł y c h k a r t o n i k ó w z o y k l u „Nikifor przychodzi — witają go". * Nie n a z y w a serii, na p y t a n i o w y j a ś n i a t y l k o , co przedsta­ w i a j ą . D u ż a seria „ U c z t m a l a r z y " z r ó ż n y c h o k r e s ó w t w ó r ­ czości. D o tego t e m a t u c z ę s t o wraca. * Nosi „ p a n a m ę " , płaską, z szeroką czarną wstążką, przewiązaną na b o k u k o k a r d ą . Czasem maluje siebie w tej „ p a n a m i e " . Oglą­ d a m „ U c z t y m a l a r z y " . T ł u m a c z y , że malarze s ą b l i ż s i B o g u n i ż 235 �i n n i l u d z i e , bo t e ż t w o r z ą , Malarze m a j ą swoje a t r y b u t y , t y p o w o dla l a t m ł o d o ś c i N i k i f o r a : czarne p e l e r y n y , p ł a s k i e czarno kape­ lusza, o b o w i ą z k o w o — k r a w a t y . Z r e s z t ą k r a w a t y p o j a w i a j ą się G d y b y ł w d o b r y m humorze — śpiewał. w s z ę d z i e t a m , gdzie maluje siebie l u b l u d z i z n a c z ą c y c h — kierow­ n i k a poczty, w ó j t a , Banacha. Mnie też m a l o w a ł w krawacie, m i m o iż go p r z y n i m nie n o s i ł e m . Bardzo lubił m a l o w a ć wielkie grzyby i parasole. P o d n i m i on na cokole lub k o l u m n i e , p o m n i k . Malował c h ę t n i e c y r k i , orkiestry, * często w d w ó c h poziomach. N a g ó r n y m , sceny z nieba, na dole ziemskie. Gdy na g ó r z e g r a j ą na K i e d y ś p o k a z a ł e m m u r ó ż n e a l b u m y i reprodukcje. C h c i a ł e m się. z o r i e n t o w a ć , co wie, co m u się. podoba, j a k reaguje na sztukę. Kartkował jo, ale bez szczególnego c z y n i ą c r ó ż n e komentarze. Z a d z i w i a j ą c o harfach, na dolo r z ę p o l ą skrzypcach, j a k w muszli na k r y n i c k i m na deptaku. cudzą 7 zaintoresow ama, rozpoznawał klimat malarstwa. To niemieckie! — m ó w i ł o g l ą d a j ą c Cranaclia, to fran­ W s k r z y n i z n a j d u j ę wczesne obrazki, j a k ż e inne od znanych nam cuskie N i k i f o r ó w . Z m i e n i ł się, r o z w i n ą ł , uporczywie, m a l u j ą c przez p ó l (pokazywał Bouchera, potem Watteau), rozpoznawał Kubensa, ś m i a ł się d r w i ą c o , tykając; paluchem namalowano gole w i o k u . Pierwszy cielska. przedstawia To zlc! Obrzydliwo! bełkotał. Wyciągnął Bouchera, n a d d a r t y obrazek, jeszcze t r o c h ę widzianą z żabiej perspektywy nawę dziocinny kościoła, to t e ż z ł e ! on b y t a k i e rzeczy pod kluczem t r z y m a ł . S ą d y m i a l W l e w y m g ó r n y m rogu wielkie, c z e r w o n o - ż ó ł t o s ł o ń c e . Wczesno ostre. P o m y ś l a ł e m , co b y to b y ł o , g d y b y pozwolono m u prace, wyro­ k o w a ć o łosio s z t u k i . ' W y r z u c i ł b y wiele o b r a z ó w , z o s t a w i ł i k o n y . T a k , i k o n y go z a c h w y c a ł y nieodmiennie, z t r u d e m się od o d r y w a ł . J e d n ą , k t ó r ą z o b a c z y ł w albumie chciał od razu przeważnie o charakterze i l u s t r a c y j n y m przedstawiają r ó ż n e t y p y , kuracjuszy, p i ę k n e d a m y , f i r c y k ó w , w n ę t r z a restau­ nich racji, p i j a k a , scenki satyryczne. Dopiero p ó ź n i e j zaczyna d o m i ­ ma­ n o w a ć t e m a t y k a religijna. Zmienia się rodzaj działania,, wczesno prace są bardziej graficzne, kolor k ł a d z i o n y jest lekko, dominuje lować. rysunek, w y r a ź n i e zaznaczony k o n t u r . W późniejszych kolor staje się g ł ó w n y m n o ś n i k i e m ekspresji. N i k i f o r dochodzi do swo­ ich „ s p o s o b ó w ' przedstawiania drzew, lasów, p ó l . l u d z i . Zadzi­ R e a g o w a ł na t e m a t y k ę . N a j w y ż e j , to oczywiste, cenił r e l i ­ g i j n ą , a k c e p t o w a ł p o r t r e t y k r ó l i , k r a j o b r a z y , nawot sceny ro­ dzajowe (Beuglda), ale boz zgorszenia, n a g o ś c i , p i j a c k i c h scen. P o k a z a ł e m m u Venus z M i l o . Przede w s z y s t k i m z w r ó c i ł u w a g ę na brak r ą k , dopiero p o t e m k r y t y k o w a ł n a g o ś ć . K p i ł , tykając palcem r e p r o d u k c j i . Bez r ą k ! Co on, nie wie, g ł u p i ! P o d s u n ą ł e m o b r a z k i dzieci. O d razu p o z n a ł — ,,to dzioci m a l u j ą " . Kryty­ k o w a ł w j e d n y m z m a l u n k ó w b r a k oka. S p o s t r z e g ł to momen­ talnie (biodni psychologowie ze s w y m i tostami). W y r a ź n i e się w i a j ą c e , że p r z y t y m nie t r a c i świeżości, nie wpada w r u t y n ę . A k c e p t u j ą c pewno „ s p o s o b y " w c i ą ż szuka, wciąż p r ó b u j e . Czy ś w i a d o m i e ? Togo nic w i e m . A l e chyba jest wiolo r o d z a j ó w świa­ d o m o ś c i , wiole jej form. Aż do s t a r o ś c i fu N i k i f o r a , zniszczonego T b i e d ą i g r u ź l i c ą b ę d z i e to okres po 65 latach) maluje wciąż z w own ę t r z n e j potrzeb}', z p r z e ś w i a d c z e n i a , że jest to jego zadanie i o b o w i ą z e k malarza. W c i ą ż jest t w ó r c z y , nawet gd.y m a już za s o b ą najlepsze lata. Dopiero k o ń c o w a dekada jogo ż y c i a ś w i a d ­ czy o z n u ż e n i u , o wyczerpaniu się sil t w ó r c z y c h . o ż y w i ł , k i e d y m u p o k a z a ł e m reprodukcje o b r a z ó w H e n r i Rous­ seau. K i w a ł Szczególnio z uznaniem g ł o w ą . mu się podobał To kolega! —- „zimowy" komentował. autoportret Celnika z praskiego M u z e u m Narodowego, ten znany, z p a l e t ą na tle W 1955 r. c h c i a ł e m m u p o m ó c w k ł o p o t a c h , jakie m i a ł z miejs­ cową administracją. Przyjechałem z listem f i r m o w a n y m przoz s t a t k ó w . Po p e w n y m czasie, gdy k a r t k o w a ł jakiś a l b u m nagle P o l s k ą A k a d e m i ę N a u k , j a k o r e d a k t o r naczelny, p e ł n o m o c n i k w y k r z y k n ą ł : O! Kolega! P a t r z ę , znalazł Vivine'a. Ministra Podsunąłem Kultury i Sztuki. Tłumaczyłem przewodniczącemu m u F e j e ś a , G e n e r a l i ć a . K i w a ł g ł o w ą , to b y ł jego ś w i a t , jego ko­ R a d y Narodowej k i m jest N i k i f o r , dlaczego p o w i n n o m u ledzy. Z w ł a s z c z a p o d o b a ł p o m ó c i t d . S ł u c h a ł , potom лесе t c h n ą ł i z a p y t a ł „ C o w y w n i m mu się F a j e ś . Matejko! powiedział się o n i m , c h c ą c w y r a z i ć s w o j ą a p r o b a t ę . M a t e j k o to b y ł dla, niego widzicie? P r z e c i e ż s y m b o l wielkiego malarza. Czy znal w ó w c z a s jego obrazy, czy Dziecko b y lepiej u m i a ł o n a m a l o w a ć ! A t u , z d a w a ł o b y się po­ u m i a ł r o z p o z n a ć autora? N i e wiem, nio s p r a w d z i ł e m , teraz ż a ł u j ę . w a ż n i ludzie, p r z y j e ż d ż a j ą , Dlaczego o t y m nie pomyślałem? to żebrak! włóczęga! A te jego obrazki? interweniują." P o c z ę s t o w a ł m n i e k a w ą . A l e nic z a ł a t w i ł niczego. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa D z i a ł o się to w K r y n i c y w i o s n ą 1953 r. „ D o b r a p a n i ' " z a f u n d o w a ł a m u ł ó ż k o . „ N i e m o g ę p a t r z e ć j a k on śpi na ziemi. Jak z w i e r z ę " -- m ó w i ł a w s z y s t k i m . W o g ó l e d u ż o się o t y m ł ó ż k u mówiło w K r a k o w i e , w Warszawie. Ł ó ż k o dla N i k i f o r a s t a ł o się s p r a w ą kluczową. Nie z d a w a ł sobie sprawy, że r o b i k a r i e r ę , bo (o i n n i r o b i l i ją na n i m . D o niego nie d o c i e r a ł o , że jogo obrazki sprzedaje się za d u ż ą cenę w k r a j u No więc zafmidow'ali m u to ł ó ż k o . Z a w i e ź l i , u s t a w i l i . Trzeba p r z y z n a ć , że d u ż o t r u d u sobie zadali. Nie b y ł a m p r z y t y m jak to łóżko m u p r z y w i e ź l i , ale wiem, że n i g d y się na n i m nie p o ł o ż y ł . Spal j a k dawniej na ziemi. i kupowali i zagranicą. Po prostu przychodzili ludzie za grosze lub w y ś w i a d c z o n ą p r z y s ł u g ę . Zresztą, za­ pewne, nawet nio wiedział co to jest kariera. W i e d z i a ł t y l k o , bo d o ś w i a d c z y ł , co to jest pozycja, hierarchia s p o ł e c z n a , B y l w niej tak nisko, żc j u ż czul się od niej w y z w o l o n y . .Malował, Ten N i k i f o r , raz poniewierany i p o n i ż a n y , raz otaczany t r o s k ą i g ł a s k a n y , t a k czy owak u p o ś l e d z o n y — b y l c z ł o w i e k i e m bardzo niezależnym. Sprowadzony do mia,sta, goszczony -— uciekał z miejsca, w k t ó r y m m u się nio p o d o b a ł o . P r z y c h o d z i ł i o d c h o d z i ł k i e d y chciał z sobie t y l k o znanych p o w o d ó w . Ż y j ą c poza społe­ M o ż n a sobie b y ł o k u p i ć jego obrazki, ale nic jogo samego. N a w e t c z e ń s t w e m , poza p o r z ą d k i e m s p o ł e c z n y m w y r o b i ł sobie w ł a s n y nie wiem czy m i a l j a k i e ś uczucie wdzięczności za pomoc j a k ą model ż y c i a . Mial w ł a s n e zdanie o świecie, k t ó r \ m u ś w i a d c z o n o . N i e z a u w a ż y ł a m tego w k a ż d y m razie. Wszelkie silnych i .słabych, p o n i ż a j ą c y c h i p o n i ż a n y c h . 236 dzielił się na przysługi przyjmował jako coś naturalnego, równie natural. �O b r a z k i z serii f a n t a s t y c z n y c h a r c h i t e k t u r świadczą, nierzadko o d u ż y m poczuciu h u m o r u k r y n i c k i e g o m i s t r z a * nogo j a k k r z y w d y k t ó r e go s p o t y k a ł y . Czasem, jeśli k t o ś syste­ matycznie o k a z y w a ł m u pomoc, p o t r a f i ł się nawet domagać czegoś i t o t a k ż e u w a ż a ł za naturalne. Skoro c h c ą d a ć — niech P o k a z y w a l i ś m y m u r ó ż n e reprodukcje. O g l ą d a ł je z c i e k a w o ś c i ą , dają. to, co i n n potrzebno. ale bez uznania, nawet dla w i e l k i c h m i s t r z ó w . B y ł a t o sztuka w y r a ź n i e m u obca. M y ś l ę , c h o ć to b r z m i paradoksalnie, że nie i n t e r e s o w a ł się s z t u k ą j a k o t a k ą . W a ż n o b y ł o dla niego t o , co sam m a l o w a ł . Może dlatego znacznie bardziej i n t e r e s o w a ł a go archi­ N i o p o t r z e b o w a ł uznania. T o j e m u samemu m i a ł y się p o d o b a ć tektura. Jogo o b r a z k i . N i e wiem, czy w ogóle p o t r z e b o w a ł l u d z i , ich życzli­ k t ó r ą m a l o w a ł — a nie j a k o dzieło s z t u k i . A r c h i t e k t u r a b y ł a Obserwował j ą niezwykle u w a ż n i e , wości. W k a ż d y m razie nie o k a z y w a ł tego. Z w y r a ź n y m jednak jednym z najważniejszych zadowoleniem p o d e j m o w a ł k o n t a k t kiedy k t o ś go r o z u m i a ł , jego w y p o w i a d a ł się n a j p e ł n i e j . Ale malarstwo j a k o t a k i e , malarstwo motywów tak jak naturę, jego m a l a r s t w a . W niej i n n y c h uialo go o b c h o d z i ł o . A l b o i wcale. T a sfera p r z e ż y ć este­ mowę. t y c z n y c h b y ł a m u obca. * K i e d y N i k i f o r p o r t r e t o w a ł Jacka m i a l on g r y p ę . L e ż a ! w p i ż a m i e , w r o z n i e m ł a i i o j pościeli, w ś r ó d niezmiernego b a ł a g a n u panują­ cego u- p o k o j u . N i k i f o r m a l o w a ł s p o g l ą d a j ą c od czasu do czasu na 0 r z e ź b i a r z u , k t ó r y nut robił p o r t i e t m ó w i ł l e k c e w a ż ą c o , paro- swego modela, c h c ą c Gdy d i u j ą e gestami jego p r a c ę . Nie r e a g o w a ł na f a k t , ż e k t o ś toż się s p o j r z e l i ś m y na g o t o w y j u ż p o r t r e t z a s k o c z y ł nas. T w a r z J a c k a zajmujo s z t u k ą . Ż a d n e j w s p ó l n o t y . I s t n i a ł o d l a niego t y l k o jego istotnie p r z y p o m i n a ł a modela, ale na obrazku b y l on w garniturze malarstwo. Ono go cieszyło, t r a k t o w a ł je j a k p o w o ł a n i e . oddać wiernie jego p o d o b i e ń s t w o . i f i g u r o w a ł na tle p ó l e k z k s i ą ż k a m i . Ja z kolei, bo zaraz potem * N i k i f o r mnie p o r t r e t o w a ł , s i e d z i a ł a m na fotelu s t o j ą c y m na dy­ wanie, c h o ć w r z e c z y w i s t o ś c i s i e d z i a ł a m na brzegu owego rozmeinlanego tapczanu i w ś r ó d całego b a ł a g a n u . B y ł a m w t e d y ubrana J e ś l i mial poczucie hiorarchii w z i e l o n ą s p ó d n i c ę i liliową b l u z k ę . N i k i f o r u z n a ł widocznie, że jej d o ś w i a d c z y ł na sobie. Dlatego t e ż poczucie h i e r a r c h i i ograni­ n a l e ż y t o p o p r a w i ć i na portrecie w y m a l o w a ł o d w r o t n i e . Fiole­ czało się do najbardziej elementarnego t o w ą s p ó d n i c ę i zieloną b l u z k ę . 1 poniżonych. T o , ż e „ p o p r a w i a ł " r z e c z y w i s t o ś ć w e d ł u g swego uznania b y ł o nam w i a d o m o . A l e p o r t r e t reprezentacyjny'! Skąd Prawdopodobnie ,,z drugiej r ę k i " . Może z e k r a n ó w t o znal V fotografów ulicznych czy k o n w e n c j i p o r t r e t ó w fotograficznycli. Może z obra­ zów- w i d z i a n y c h gdzieś w w i t r y n a c h sklepowych. społecznej to o t y l e t y l k o , o ile p o d z i a ł u na możnych To p r a w d a , że t y c h m o ż n y c h i silnych s z a n o w a ł a p o n i ż o n y c h nic. A l o czy n i m i g a r d z i ł ? N i o s ą d z ę . J e ś l i r e c h o t a ł z r a d o ś c i o g l ą d a j ą c zdjęcia z p r z e ś l a d o w a n i a Ż y d ó w , czy donosił na gospo się to m y ś l ę , że b y ł a to sprawa raczej kompensacji n i ż pogardy. Т а jego reakcja bardzo niemile mnie z a s k o c z y ł a , ule chyba nie trzeba z niej w y c i ą g a ć z b y t jednoznacznych w n i o s k ó w . Za- 237 �W d z i ę c z y się do niego j a k pederasta i p r z y t y m p a t r z y na s w ą i patrzy t o w a r z y s z k ę . Ta z n ó w w d z i ę c z y się do N i k i f o r a na J u r k a . Jurek zaś p a t r z y w p o d ł o g ę . P o k l e p a l i , p o g ł a s k a l i , wzięli obrazki i p r ę d z i u t k o pobiegli u m y ć ręce. „A" —- z n a n y p l a s t y k m ó w i : N i k i f o r k u . . . Cmoka p r z y obrazkach i udziela, N i k i f o r o w i fachowych r a d , k t ó r y c h t e n oczy­ wiście nawet nie s ł u c h a . P r z y n i ó s ł l i n i j k ę , k t ó r e j N i k i f o r nie c h c i a ł , cyrkiełek, k t ó r y o b e j r z a ł i zwrócił, wreszcie metalowe, b ł y s z ­ czące p u d e ł k o po papierosach, k t ó r e m u bardzo z a c h w a l a ł , j a k Murzynowi. Wybrał za t o bez p u d ł a najlepsze obrazki i dał po 5 zł. O p r a w i a jo w passe-partout i z n o w u cmoka. Żona pana „ A " : Och j a k i ten N i k i f o r e k ! Och j a k a k o ł d r a ! Ocli j a k a s k r z y n k a ! Patrzcie — on się o s t r z y g ł ! Patrzcie on m a łyżkę! itd. Goście k r y n i c c y : z a t r z y m u j ą się. N a obrazki nie p a t r z ą , oglądają. N i k i f o r a , w y m i e n i a j ą p r z y n i m opinie na t e m a t jego w y g l ą d u i r ó ż n e hipotezy na temat jego stanu u m y s ł o w e g o oraz sytuacji soojalnej. L u d a u t o o h t o ń s к i : Okrada go i l e k c e w a ż y . G a r d z i jego p r a c ą . A l e nie b r a k i d u m y dla swojej k r y n i c k i e j osobliwości. D o w c i p N i k i f o r a p r z e j a w i a ł się m . i n . w s y t u o w a n i u popiersi na szczycie wieży budynku, tańczących par na, dachach itd. stanawia, w niej t a k ż e b r a k w s p ó ł c z u c i a dla p o k r z y w d z o n y c h . A l e czy N i k i f o r w ogóle m i a ł zrozumienie dla k r z y w d y ? On, k t ó r y t y l e tej k r z y w d y d o z n a ł , że a ż s t a ł a się c z y m ś n o r m a l n y m . I c o ś w a ż n i e j s z e g o jeszcze — czy b y ł zdolny do w s p ó ł c z u c i a ? (Tryba nie, t a k samo j a k nio b y ł zdolny do uczucia w d z i ę c z n o ś c i , do jakiegokolwiek p r z y w i ą z a n i a , do życzliwości. Podejrzewam, że m i a ł j a k i ś n i e d o r o z w ó j emocjonalny, co w y n i k a ł o z jego izo­ lacji od n a j m ł o d s z y c h l a t . A p r z y b r a k u k o n t a k t u z l u d ź m i co m i a ł o r o z w i j a ć jego e i n o c j o n a l n o ś ć ? Niczego od ludzi nie oczeki­ wał i niczego i m nie d a w a ł . L u d z i e , to b y l j a k i ś i n n y , obcy ś w i a t , poza z a s i ę g i e m jego ż y c i a . * Ludzie w k o n t a k t a c h z N i k i f o r e m d e m a s k u j ą s i ę : „X": znajduje w urokach surrealistycznej niezwykłości rację dla swej pogardy wobec dzisiejszego ś w i a t a , k t ó r y nie d o c e n i ł jego w ł a s n e j wielkości. Szczery podziw i s y m p a t i a dla a r t y s t y , k t ó r y z n a t u r y nie „ w y p ł y n i e " . ,,Y" — „Dobra p a n i " : przynosi papierosy, eukierki, interesuje się z d r o w i e m , c z y s t o ś c i ą a raczej b r u d o m . P y t a o stan c z y s t o ś c i jego k a l e s o n ó w , o g l ą d a paznokcie, sprawdza zawartość portfela, szuflad. Demonstracyjnie p o u f a l ą . D o b r a i j a k a ś bez­ w s t y d n a . M a g r z y w k ę , ciemne, s k o ś n e o k u l a r y , w ą s k i e spodnie w k r a t k ę , l u ź n ą b l u z k ę i N i k i f o r a j a k o p o i n t ę swojej ekseentryczności i o r y g i n a l n o ś c i . A , , K " j a k o widza, ś w i a d o m e g o smaku dopełnień i kontrastów. ,,K" — L i t e r a t : Całuje N i k i f o r a w p o l i c z k i , c h o ć się zaraz p o t e m m y j e . M a swoje tezy. N i k i f o r jest n o r m a l n y , to ś w i a t jest nienormalny. 238 Przypisuje Nikiforowi najgłębszą świadomość. Scena z E w a n g e l i i . W t a l a c h obrazach d u ż ą rolę o d g r y w a ł n a s t r ó j , w y d o b y t y kolorem, ujęciem tematu �