-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/228b9ce2aade48f65a354f43546eee6d.pdf
30540b86e3be29858f563b4b20b178de
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3299
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1985
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3092
Title
A name given to the resource
Ośrodki kamieniarstwa ludowego na Łemkowszczyźnie Środkowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.177-186
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Łopatkiewicz, Tadeusz
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I I . 1. M a g u r y c z W i e l k i , 788 n p m . W i d o k od p ó ł n o c y . S t r z a ł k ą zaznaczono rejon k a m i e n i o ł o m ó w
Tadeusz Łopatkiewicz
OŚRODKI KAMIENIARSTWA LUDOWEGO NA ŁEMKOWŚZCZYŹNIE ŚRODKOWEJ
I n t e r e s u j ą c o nas r z e m i o s ł o uprawiane
1
było w k i l k u wsiach
wspomniana informacja o z b u d o w a n i u m ł y n a , a inwestycja t a k a
B e s k i d u Niskiego, p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i o w y - w s c h ó d od Gorlic.
p o w s t a ć m o g ł a dopiero p r z y w i ę k s z e j liczbie m i e s z k a ń c ó w B a r t
Obok Folusza i Wapiennego, n a j p o w a ż n i e j s z y m
nego i ich gospodarczej
ośrodkiem lu
stabilności.
dowej w y t w ó r c z o ś c i s t a ł a się wieś B a r t n e oraz s ą s i a d u j ą c e z n i ą :
T e z ę o o d l e g ł y c h t r a d y c j a c h k a m i e n i a r s k i c h t y c h stron po
Przegonina i B o d a k i . D z i ę k i ł a t w e m u d o s t ę p o w i do złóż oraz w y
ś w i a d c z a t e ż zapis w k s i ę g a c h m i e j s k i c h Biecza, m ó w i ą c y o z a p ł a
sokiej j a k o ś c i wydobywanego surowca,
XIX
wsie te, na
przełomie
i X X w i e k u , s t a n o w i ł y silne c e n t r u m kamieniarstwa, za
r ó w n o u ż y t k o w e g o , j a k t e ż artystycznego.
cie m u r a r z o w i , k t ó r y w 1668 r o k u p o d r ó ż o w a ł do Przegoniny po
k a m i e ń potrzebny
6
do odnawiania bieckiej w i e ż y
ratuszowej .
W z m i a n k a t a ś w i a d c z y o i s t n i e n i u w tej wsi c z y n n y c h kamienio
Niejasno przedstawia się geneza tego ubocznego w z g l ę d e m r o l
n i c t w a zajęcia, t a k w o ś r o d k u b a r t n i a ń s k i m , j a k i w p o z o s t a ł y c h .
ł o m ó w , d o w o d z ą c r ó w n i e ż i c h szerokiej w t y m czasie s ł a w y .
I n t e r e s u j ą c y m zagadnieniem
jest p r o f i l kamieniarskiej pro
N i c z a c h o w a ł y się b o w i e m ż a d n e m a t e r i a ł y archiwalne, pozwa
d u k c j i , j a k a w t e d y m o g ł a t u m i e ć miojsco. W y d a j e się, iż nie
lające określić w czasie p o c z ą t k i k a m i e n i a r s t w a na t y m terenie.
była
W B a r t n e m t r a d y c j a miejscowa w i ą ż e je z b r a ć m i Boroszowi-
b o w i e m nie w y k o n y w a n o t u ż a r e n , g d y ż do 1784 r o k u , w Galicji
2
ona z b y t szeroka
ani j a k o ś c i o w o , ani ilościowo.
c z a m i , k a m i e n i a r z a m i z pobliskiej J a s i o n k i , k t ó r z y osiedlili się
i s t n i a ł zakaz ich posiadania
j a k o pierwsi na miejscu dzisiejszej wsi, z a k ł a d a j ą c w jej n a j w y ż e j
dworskim
3
p o ł o ż o n e j części m ł y n w o d n y . O d n o ś n i e tego przekazu, przypusz
młynom
przez
maksymalne
chłopów, mający
ilości
ziarna
do
Kaczej
zapewnić
7
przemiału .
W s y t u a c j i t e j , jeśli nie j e d y n y m , to n a j w a ż n i e j s z y m
źródłem
c z a ć n a l e ż y , iż kamienie m ł y ń s k i e w y k u t o z o s t a ł y na miejscu,
dochodu
bo ich transport z J a s i o n k i , w poprzek pasm g ó r s k i c h , jest m a ł o
m ł y ń s k i e . H i p o t e z a m o j a staje się bardziej prawdopodobna, g d y
prawdopodobny.
w z i ą ć p o d u w a g ę zaplecze surowcowe b a T t n i a ń s k i e g o
dla
miejscowych k a m i e n i a r z y
mogły
być
kamienie
ośrodka.
T a k zatem w y g l ą d a ć m o g ł a b y geneza i n t e r e s u j ą c e g o nas rze
0 jego s ł a w i e , t a k ja-k i w X I X w i e k u , p r ó c z solidności w y k o n a
m i o s ł a , jeśliby w s p o s ó b jednoznaczny m o ż n a b y ł o s t w i e r d z i ć ,
nia, d e c y d o w a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y g a t u n k o w o rodzaj piaskowca.
iż przy k o ń c u X V I w i e k u , t j . w okresie l o k o w a n i a B a r t n e g o ,
W y d o b y w a n o go z p ó ł n o c n e g o
J a s i o n k ę zamieszkiwali kamieniarze, a mrwet więcej — że wieś
788 n p m ( i l . 1), na k t ó r y m do c z a s ó w najnowszych i s t n i a ł szereg
ta j u ż w t y m czasie i s t n i a ł a , O d p o w i e d ź na pierwsze z p y t a ń na
stanowisk o d k r y w k o w y c h .
zawsze chyba pozostanie w sferzo d o m y s ł ó w , drugie zaś posta
n a l e ż ą c y do bardzo t w a r d y c h i t r u i l n o ś c i e r a l n y c h
wiono t u dla,tcgo, że n a j w c z e ś n i e j s z a w z m i a n k a o Jasionco po
magurskich
4
5
chodzi dopiero z I I p o l o w y X V I I w., z r o k u 1665 . D a t a ta n i e
z domieszką
zbocza
Magurycza
Wielkiego,
Ł a m a n o w nich tzw. „siwyj k a m i ń " ,
łupków
8
krystalicznych ,
piaskowców
stanowiący
z r a c j i togo d o s k o n a ł y m a t e r i a ł na kamionio m ł y ń s k i o i ż a r n o w e .
jest w p r a w d z i e r ó w n o z n a c z n a z m o m e n t e m l o k o w a n i a J a s i o n k i ,
J a k o ś c i o w o i n n y surowiec w y s t ę p u j e na K o m u t a ć h i Mochna-
w pewien j e d n a k s p o s ó b p o d w a ż a w i a r y g o d n o ś ć przekazu o bra
t y m w p a ś m i e M a g u r y W ą t k o w s k i e j 846 n p m , z a m y k a j ą c e j od
ciach Boroszowiczaoh. B y ć m o ż e jost on p r a w d z i w y , ale sam f a k t
p ó ł n o c y d o l i n ę B a r t n o g o i Przegoniny. Piaskowiec t e n jost m i ę k k i
osiedlenia
się k a m i e n i a r z y z J a s i o n k i w B a r t n e m
należałoby
p r z e s u n ą ć w czasie na okres p ó ź n i e j s z y . Wskazuje zresztą, na t o
1 drobnoziarnisty, co p o w o d o w a ł o , że k u t e z niego
kamienie
m ł y ń s k i e , a w m n i e j s z y m s t o p n i u ż a r n o w o , b y ł y gorszej j a k o ś c i
177
�i nie w y t r z y m y w a ł y k o n k u r e n c j i z m a g u r y c k i m i . P r a w d o p o d o b
z p a m i ę t n ą d a t ą 1848, j u ż t o z. o g ó t n ą p o p r a w ą w a r u n k ó w b y t o
n y m jost, iż e k s p l o a t a c j ę t y c h złóż r o z p o c z ę t o stosunkowo p ó ź n o ,
wy eh na. wsi
k u j ą c z w y d o b y t e j w nich s u r ó w k i kiepskie ż a r n a . Piaskowiec
ten
w s z e d ł w ł a s k i bartniariskioh
kamieniarzy dopiero
około
p o ł o w y X I X w i o k u , kiedy o k a z a ł się bardzo p o d a t n y m materia
łem rzeźbiarskim.
galicyjskiej.
W kwestii tej u d a ł o się z e b r a ć ciekaw и m a t e r i a ł y o pierwszoj
ba,rtniańskiej
s p ó ł c e kamieniarskiej z I I p o ł o w y X I X
dokumentując
P i o r w s z y m w i a r y g o d n y m przokazern p o t w i e r d z a j ą c y m
dzia
wieku,
k t ó r a w y s i ł e k swój k i e r o w a ł a w y ł ą c z n i e na r z e ź b ę w k a m i o n i u ,
swą
działalność
szeregiem
krzyży
i
kapliczek
p r z y d r o ż n y c h . W jej s k ł a d w c h o d z i l i : M a l e j C i r k o t (27),
Iwan
ł a l n o ś ć p r ę ż n e g o w X I X w i e k u o ś r o d k a jest i n s k r y p c j a z kamie
D u t k a n y c z (15) oraz W a s y l G r a c o ń (20). W e d ł u g
n i o ł o m u n a M a g u r y c z u ( i l . 2). A u t o r o m jej jest Stofan Felenczak
s p ó ł k a t a p r a c o w a ł a w n i e z m i e n i o n y m s k ł a d z i e przez p o n a d 40
9
( l ) , założyciel całej l i n i i k a m i e n i a r z y o t y m n a z w i s k u . B y ł on
l a t , zajmując, się w y ł ą c z n i e k a m i e n i a r k ą a r t y s t y c z n ą . P o c z ą t k o w o
po trosze stolarzom, k o w a l e m z w ł a s n ą k u ź n i ą , gospodarzem n a
rzeźbę figuralną
7 morgach, a d o d a t k o w o z a j m o w a ł się toż k a m i e n i a r k ą .
nego) w y k o n y w a ł jodynie Matej Cirkot. W
Miał
trzech s y n ó w : I w a n a (3), Ignacego (4) i Aleksego. D w ó m p i e r w
informatorów
(monolitycznie k u t e p e ł n e reliefy
Ukrzyżowa,-
pierwszych latach
naszego w i e k u z o s t a ł on jednak zdystansowany przez W a s y l a
1859,
Graconia, już w t e d y z r ę c z n e g o r z e ź b i a r z a , a ś w i a d c z ą o t y m naj
l u b co bardziej prawdopodobne, 1858 r o k u n a l e ż a ł do t z w . „ S p ó ł k i
lepiej wszystkie krzy że k u t e przez s p ó ł k ę , n o s z ą c e od togo czasu
s z y m p r z e k a z a ł t e ż swe kamieniarskie u m i e j ę t n o ś c i . D o
1 0
p o d j a w o r e m " , w y d o b y w a j ą c e j d o s k o n a ł y surowiec w j e d n y m
T
7
wizerunek U k r z y ż o w a n e g o d ł u t a G r a c o n i a ' . Niejasno natomiast
T
z o d k r y w k o w y c h stanowisk na M a g u r y c z u . W ł a ś c i c i e l e m tej części
rysuje się spraw a r z e ź b i a r s k i c h u m i e j ę t n o ś c i I w a n a Dutkanye/.a.
k a m i e n i o ł o m u oraz z a ł o ż y c i e l e m spółki b y ł W a s y l P i d b e r e ź n i a k
R o m a n Reinfuss
(26). W jej s k ł a d w c h o d z i l i jeszcze J a k u b (Loszko) L o o h a n y c h
przypisuje wprawdzie 1 lutkanyezow i pewien o k r e ś l o n y t y p
i d ą c y za przekazem t r a d y c j i
miejscowej
re
1 8
(13).
liefu U k r z y ż o w a n e g o , gorzej jednak z jego p r a k t y c z n ą egzempli-
Z e s p ó ł ten k u ł d o s k o n a ł e kamienie m ł y ń s k i e dla o d b i o r c ó w zo
f i k a c j ą w z i n w e n t a r y z o w a n y m przez nas materiale z a b y t k o w y m .
S ł o w a c j i i W ę g i e r , a nazwa . . S p ó ł k a p o d j a w o r e m " s ł u ż y ł a klien
P o z o s t a j ą w i ę c dwie m o ż l i w o ś c i : albo przekaz t r a d y c j i jest fał
(14)
11
oraz d a l e k i k r e w n y Stefana - -
t o m za znak i g w a r a n c j ę n a j w y ż s z o j
M i c h a ł Felenczak
s z y w y , albo D u t k a n y c z t a k wiernie n a ś l a d o w a ł r z e ź b y C i r k o t a ,
1 2
jakości .
N a s k u t e k niesnasek m i ę d z y kamieniarzami, na k r ó t k o przed
1859
rokiem
Stefan
Felenczak
został
wykluczony
zo
19
że są one nie do
spółki.
odróżnienia .
W 1913 r o k u , w czasie p o ż a r u z a b u d o w a ń s ą s i a d a , I w a n D u t
Zaraz t e ż z a ł o ż y ł n o w ą , w y d o b y w a j ą c ą k a m i e ń w nieeksploatowa-
kanycz p o p a r z y ł się i z m a r ł . W role p ó ź n i e j o d s z e d ł toż
nej jeszcze części Magurycza. F a k t ten u p a m i ę t n i a wspomniana
C i r k o t . Ostatni ze s p ó ł k i
w y ż e j i n s k r y p c j a ( i l . 2), t r e ś c i ą s w ą n a w i ą z u j ą c a do zbudowanej
roku .
- Wasyl Gracoń
Matoj
- p r a c o w a ł do
1925
2 0
w poprzek s t o k u sztolni —- „ u l y c i " , slnżącoj do t r a n s p o r t u w y
W
d o b y t y c h b l o k ó w . N o w y zespół t w o r z y l i : D a ń k o Felenczak (2) —
zygnując
właściciel pasa lasu, w k t ó r y m ł a m a n o k a m i e ń , A l e k s y D u t k a -
zespół, o w y r a ź n i e a r t y s t y c z n y m charakterze, s t a n o w i ą c y
nyez
pracowała
t y n u a c j ę dzieła C i r k o t a , D u t k a i y c z a i Graconia. W jego s k ' a d
(16) oraz M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k
(24). S p ó ł k a t a
do I w o j n y ś w i a t o w e j , z n a s t ę p u j ą c y m i
1928 r o k u w s p o m n i a n y j u ż Stefan Felenczak (7), nio re
z udziału w spółce na
Maguryczu, z a k ł a d a
własny
kon
zmianami osobowymń
weszli z r o s z t ą dwaj synowie tego ostatniego — I w a n (21) i A n d r z e j
s k ł a d u : po ś m i e r c i Stefana Felenczaka miejsce jego zajęli Seman
( 2 2 ) . S p ó ł k a p r a c o w a ł a w n i e z m i e n i o n y m s k ł a d z i e do 1947 r o k u ,
Felenczak (10) i I w a n Felenczak (3), pod n i e o b e c n o ś ć
w y k o n u j ą c z a m ó w i e n i a na krzy że — głownio jednak c m e n t a r n o
p r a c o w a ł syn M i c h a ł (6). Po ś m i e r c i
21
którego
r
D a ń k i Felenczaka z a s t ą p i ł
22
oraz ż y d o w s k i e macewy (tzw. szajbece).
go syn I l k o (5). S p ó ł k a t a przez c a ł y okros d z i a ł a l n o ś c i w y k o n y
C h a r a k t e r y z u j ą c o ś r o d e k b a r t n i a ń s k i w aspekcio jogo d z i a ł a l
w a ł a k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r n o w e , n. ś l a d y jej d z i a ł a l n o ś c i do dziś
n o ś c i a r t y s t y c z n e j , nie s p o s ó b p o m i n ą ć k a m i e n i a r z y p r a c u j ą c y c h
widoczne są na
i n d y w i d u a l n i e . J e d n y m z n i c h b y l I w a n K o z a k (29). P o c z ą t k o w o
Maguryczu.
Po I wojnie ś w i a t o w e j I l k o Felenczak (5) z a k ł a d a n o w ą s p ó ł k ę
pracował w spółkach eksploatujących
okresie m i ę d z y w o j e n n y m i
k a m i e n i o ł o m y na
Magu
p a r a ł się t a k ż e
rzeźbą,
w y d o b y w a j ą c ą k a m i e ń na prawo od miejsca zajmowanego przed
ryczu. а w
tem
Seman
w y ł ą c z n i e jednak a r c h i t e k t o n i c z n ą . K o z a k w y k o n y w a ł macewy ,
Teodor
a t a k ż e k r z y ż e cmentarne, do k t ó r y c h bardziej biegli od niego
r
przez zespół Stefana Felenczaka. S p ó ł k ę t w o r z ą :
Felenczak (10)
--
właściciel tej
partii kamieniołomu,
13
Felenczak (12), I w a n D u t k a n y c z (17) oraz Osif D u t k a n y c z ( 1 9 ) .
rzeźbiarze dorabiali wizerunki
Ukrzyżowanego.
J a k o ś ć ł a m a n e g o k a m i e n i a w a r u n k o w a ł a p r o d u k c j ę — kamienie
W a r t o w t y m miejscu w s p o m n i e ć jeszcze o n i e k t ó r y c h cieka
m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . S k ł a d osobowy i tej s p ó ł k i nie b y ł z b y t sta
w y c h wydarzeniach z h i s t o r i i b a r t n i a ń s k i e g o o ś r o d k a . Bohaterem
b i l n y . Po ś m i e r c i z a ł o ż y c i e l a z a s t ą p i ł go I w a n K o z a k (29), a Teo
jednogo z n i c h jest I w a n H n a t o w i c z (33), w opinii i n f o r m a t o r ó w
dor Felenczak c z ę s t o wyręczany" b y l przez Stefana Felenczaka
człowiek wszechstronnie u z d o l n i o n y . Zainspirowany r z e ź b i a r s k ą
t w ó r c z o ś c i ą swych k o l e g ó w -
Obok d z i a ł a l n o ś c i z w i ą z a n e j z k a m i e n i o ł o m a m i n a
Magury
r
czu, i s t n i a ł jeszcze j a k o ś c i o w o i ilościowo i n n y rodzaj a k t y w n o ś c i
o ś r o d k a , opartej na piaskowcu w y d o b y w a n y m na
MocJuiatym,
Andrzeja Sobina i nieznanego
z imienia Xeeia — a b s o l w e n t ó w Z a k o p i a ń s k i e j S z k o ł y P r z e m y s ł u
Drzewnego ---- p o s t a n o w i ł w y r z e ź b i ć w piaskowcu f i g u r ę M a t k i
Boskiej. W 1910 r o k u H n a t o w i c z p o s t a w i ł O \ V Q r z e ź b ę na w y k u
w p a ś m i e M a g u r y W a t k o wskiej. N u r t ten jest dla nas szczególnie
t y m przez siebie cokole, jednak k s i ą d z b a r t n i a ń s k i
w a ż n y , bowiem z n i m n a l e ż y w i ą z a ć powstanie szeregu ł e m k o w
K a l u ź n i a c k i j , z u w a g i na
skich k r z y ż y i kapliczek p r z y d r o ż n y c h . Daje w t y m
H n a t o w i c z o w e j f i g u r y p o ś w i ę c i ć . W t e d y „ r z e ź b i a r z " zwrócił się
wypadku
z n a ć o sobie pewna p r a w i d ł o w o ś ć w mechanizmie f u n k c j o n o w a n i a
Wolodymir
n i k ł e walory estetyczno, nie
chciał
z p r o ś b ą o jej poprawienie do W ł a d y s ł a w a J a m e r a z Ł u ż n e j — -
o ś r o d k ó w k a m i o n i a r s k i c h . Z r e g u ł y bowiem na bazie kamie
cechowego kamieniarza z a c h o d n i o p o g ó r z a ń s k i e g o . J a m e r p r z e k u ł
n i a r s t w a u ż y t k o w e g o (kamienie m ł y ń s k i e , ż a r n o w e , brusy, o s e ł k i ,
r z e ź b ę , a k s i ą d z zadowolony z banalnej p o p r a w n o ś c i dziola za-
15
b l o k i n a p o d m u r ó w k i i t p . ) dochodzi do w y o d r ę b n i e n i a się w z g l ę d
a k e o p t o w a ł j ą . F i g u r a t a stoi do dziś w B a r t n e m , z t y m , że
nie autonomicznogo n u r t u t w ó r c z o ś c i , z w i ą z a n e j z r z e ź b ą archi
w 1946 r o k u przoniesiono j ą w o b r ę b ogrodzenia cerkiewnego
t e k t o n i c z n ą i f i g u r a l n ą . O ś r o d k i ł e m k o w s k i e nie s t a n o w i ł y w tej
(il. 3 ) .
2 3
materii wyjątku,
a m o m e n t powstania tej gałęzi ludowej w y
I n t e r e s u j ą c o — w ś w i e t l e innego zdarzonia - - przedstawia sit;
t w ó r c z o ś c i p r z y p a d a t u t a j na p o ł o w ę X I X w i e k u . N i e posiadamy
sprawa
bowiem
T y m k o Szkurat z Bartnego, na k i l k a l a t przed I w o j n ą ś w i a t o w ą ,
żadnych
przekazów
o kamieniarzach
uprawiających
przyjmowania
do
spółki
nowego
kamieniarza.
Oto
w c z e ś n i e j t w ó r c z o ś ć z zakresu r z e ź b y , nie z n a m y toż z autopsji
chciał w s t ą p i ć do z e s p o ł u C i r k o t a , D u t k a n y c z a i Graconia. Ci
ż a d n e g o o b i e k t u z i n t e r e s u j ą c e j nas dziedziny, k t ó r y b y p o w s t a ć
ostatni
16
m ó g ł przed p o ł o w ą u b i e g ł e g o s t u l e c i a . O g ó l n i e znany jest na
i
postanowili
polecieli m u
praktycznie
przeegzaminować
w y k o n a n i e kamiennego k r z y ż a
kandydata
przydrożnego.
t o m i a s t f a k t znacznego w z r o s t u ilościowego d o w o c y j n y c h f u n d a c j i
Szkurat
chłopskich
t j . o b r o b i ł go z grubsza, jednak p o z o s t a w i ł sobie z b y t m a ł o ma-
178
w okresio p o u w ł a s z c z e n i o w y m ,
związanego
już
to
wyłamał
odpowiedni
blok
piaskowca,
„oszpicował",
�t e r i a ł u , by s t a r c z y ć go mogio no plastyczny relief U k r z y ż o w a n e g o .
niarzy
Z a c i ą ż y ł o to nn «м-oni* ogólnej egzaminu i petent m u s i a ł odejść
cowni wszystko — o d k a m i e n i m ł y ń s k i c h po k r z y ż e . W z w i ą z k u
z k w i t k i e m . N i e d o k o ń c z o n y k r z y ż p o z o s t a ł na miejscu w kamie
z t y m i o s t a t n i m i dygresja.
n i o ł o m i e , s k ą d k i l k a l a t t o m u , ś c i ą g n ą ł go w ł ó k i e m do wsi J ó z e f
M ą d z i k — kustosz z a b y t k o w e j c e r k w i w B a r t n e m .
z Przegoniny
D o t y c z y ona w y s u n i ę t e j
wysoki
P o d k r e ś l a l i ś m y w c z e ś n i e j silne z w i ą z k i ł ą c z ą c e k a m i e n i a r z y
Bartnego z P r z e g o n i n ą i B o d a k a m i , d a j ą c e p o d s t a w ę do p o ł ą c z e
i Bodaków.
2 9
W y k o n y w a n o w tej
przez R o m a n a
poziom a r t y s t y c z n y swycli k r z y ż y
Reinfussa
pra
tezy,
zawdzięcza
iż
Tarbaj
I w a n o w i S z a t y ń s k i e m u , zawodowemu k a m i e n i a r z o w i , k t ó r y
ze
w z g l ę d ó w p o l i t y c z n y c h p r z e n i ó s ł się z okolic D o b r o m i l a na Ł e m -
n i a t y c h wsi w jeden o ś r o d e k . P r z e m a w i a j ą za t y m r ó w n i e ż inne
k o w s z c z y z n ę i z a m i e s z k a ł w Nieznajowej. O n t o w ł a ś n i e m i a ł do
w z g l ę d y — w s p ó l n e (poza Maguryczem) k a m i e n i o ł o m y w p a ś m i e
Tarbajowych krzyży rzeźbić kształtne wizerunki Ukrzyżowanego,
M a g u r y W ą t k o w s k i e j , p o w i ą z a n i e siecią s p ó ł e k , czy t e ż stosun
z daleko p o s u n i ę t y m
k a m i pracodawca- n a j m u j ą c y się, wreszcie b e z p o ś r e d n i e sąsiedz
szczegóły
t w o t y c h w s i , l e ż ą c y c h p r z e c i e ż w jednoj dolinie g ó r s k i e j . D u ż e
że jest t o hipoteza chybiona. S z a t y ń s k i nio b y ł b o w i e m zawo
prawdopodobieństwo
d o w y m kamieniarzem a malarzem c e r k i e w n y m , na
m a r ó w n i e ż hipoteza, iż m i e s z k a ń c y B o -
d a k ó w i Przegoniny — m i m o iż osady te b y ł y wcześniej lokowano
2 4
---- kamieniarskie u m i e j ę t n o ś c i z a p o ż y c z y l i w ł a ś n i e w B a r t n e m .
Za
pierwszych
kainienieniarzy w Przegoninie
i
Rodakach
u w a ż a się Leszka Sołiina (H) oraz Andrzeja (2) i I w a n a (1) Choin-
3 0
realizmem i d b a ł o ś c i ą
o
najdrobniejsze
( i l . 4). W t o k u b a d a ń w ł a s n y c h o k a z a ł o się jednak,
31
Łemkow-
s z c z y z n ę p r z y b y ł nie w latach t r z y d z i e s t y c h a przed I
wojną
3 2
ś w i a t o w ą , nie m ó g ł t e ż b y ć r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m przesadnie
realistycznej r z o ź b y U k r z y ż o w a n e g o ( i l . 4 )
3 3
i utrzymanej w l u
3 4
d o w y m p r y m i t y w i e Św. R o d z i n y ze Świorzowej Ruskiej ( i l . 5 ) .
Kornutach
Co w i ę c e j , S z a t y ń s k i , prawdopodobnie dopiero na Ł e m k o w s z c z y ź -
piaskowca., t r u d n i l i się oni g ł ó w n i e k a m i e n i a r s t w e m u ż y t k o w y m ,
nie z e t k n ą ł się z k a m i o n i a r s t w o m i to nie w warsztacie Osifa Tar-
k u j ą c ż a r n a , brusy. ..('okle''
baja, a raczej — j a k sugeruje Stefan Folenczak — W a s y l a B r a -
2
kowiczów \
Korzystając
z łatwo ' dostępnego
na
b l o k i na p o d m u r ó w k i , nie gardzili
macewami. Loszko Sobin wraz z b r a t e m
conia. B i o r ą c t e d y p o w y ż s z e p o d u w a g ę , u w a ż a m ż e S z a t y ń s k i
M i c h a ł e m (9) dostarczali t e ż surowego k a m i e n i a do r z e ź b y W o j
w ż a d n y m razie nie m ó g ł b y ć nauczycielem Osifa Tarbaja, g d y ż
również żydówskhni
ciechowi S e r w o ń s k i o m u -
cechowemu k a m i e n i a r z o w i z Gorlic.
Silny r o z w ó j k a m i e n i a r s t w a w t y c h wsiach p r z y p a d a na lata
I
wojny
światowej
i czasy b e z p o ś r e d n i o
po jej
dzieła j a k i e po sobio p o z o s t a w i ł zupelnio nie d o r ó w n u j ą r z e ź b o m ,
3 5
k t ó r e w y s z ł y spod d ł u t a kamieniarza z B o d a k ó w .
zakończeniu.
Stwierdzenie p o w y ż s z e nio jest jednak r ó w n o z n a c z n e z t e z ą , iż
I l r y ć Ohomkowicz (.'Hi), syn wspomnianego j u ż I w a n a , żeni się
Osif Tarbaj nauczycieli nie m i a ł , czy z obcych w z o r ó w nie ko
w B a r t n e m i w s t ę p u j e do s p ó ł k i Ś c i n a n a Felenczaka (10), eksploa
r z y s t a ł . T a k z c a ł ą p e w n o ś c i ą nio b y ł o , a j o d n y m z t a k i c h kamie
t u j ą c e j k a m i e n i o ł o m y na M a g u r y c z u . N i e pracuje w niej j e d n a k
niarzy
r
był dla
Tarbaja
wspomniany
już Władysław
Jamor,
3 6
•długo. O k o ł o 1930 r o k u w raca. do rodzinnej Przegoniny i z a w i ą z u j e
cechowy m i s t r z k a m i o n i a r s k i z Ł u ż n e j . Ł e m k o z B o d a k ó w od
;spólkę w ł a s n ą , p r a c u j ą c ą na K o r n u t a c h , w lesie F i l i p a Szkurata.
p o c z ą t k u swej d z i a ł a l n o ś c i u t r z y m y w a ł z n i m o ż y w i o n e k o n t a k t y ' .
26
2 7
W y s y ł a ł do Ł u ż n o j surowy k a m i e ń do r z e ź b y , c z ę s t o o d w i e d z a ł
i b r a t z a ł o ż y c i e l a M i c h a ł Chomkowiez (4). Z e s p ó ł ten k u ł kamienie
jego p r a c o w n i ę i t a m z a p o z n a ł się z n i e z n a n y m i t y p a m i profesjo
ż a r n o w o , brusy, ,,cokle'' oraz ż y d o w s k i o „ s z a j b e c o " . O k o ł o 1936
n a l n y c h d ł u t , t a j n i k a m i kamieniarskiego fachu, czy niespotyka
W j e j s k ł a d w c h o d z ą : D m y t r o K o p c z a ( 1 8 ) , Osif Tarbaj
(ll)
nymi
z w i ą z a n y c h z t y m w y p a d k i e m niesnasok, a nawet procesu są
r ó w n i e ż p o d p a t r z y ć m ó g ł n o w y t y p ikonograficzny
dowego, s p ó ł k a r o z p a d ł a się. H r y e Chomkowiez p o r z u c i ł kamie
U k r z y ż o w a n e g o , k t ó r y — m o ż o nawet
n i a r s t w o , D m y t r o K o p c z a założył w Przegoninie sklep, ale po
wdączył w s t r u k t u r ę f o r m a l n ą swych k r z y ż y .
z o s t a ł p r z y k a m i e n i a r s k i m fachu Osif T a r b a j , k t ó r e g o d z i a ł a l n o ś ć
zaważyła
znacznie
na obliczu
łemkowskiej
a r c h i t e k t u r y przy
28
w
Bodakach
rodzajami
tworzyw
37
r o k u H r y ć Chomkowucz z ł a m a ł w k a m i e n i o ł o m i e n o g ę i na skutek
rzeźbiarskich .
Tam
Chrystusa
za w i e d z ą J a m e r a —
3 8
Wracając
do g ł ó w n e g o t o k u
rozważań
podkreślić
musimy
j e d n o : T a r b a j , j a k o pierwszy, z a ł o ż y ł d u ż y warsztat, w k t ó r y m
d r o ż n e j , a w w i ę k s z y m jeszcze s t o p n i u — s e p u l k a r n o j . T a r b a j
— z a l e ż n i e od c h a r a k t e r u i ilości z a m ó w i e ń — n a j m o w a ł i n n y c h
z a ł o ż y ł w ł a s n y warsztat, do k t ó r e g o n a j m o w a ł d r o b n y c h kamie
k a m i e n i a r z y z Przegoniny i B o d a k ó w . Z u n i f i k o w a ł o
I ] . 2. W kamieniołomu-* na M a g u r y c z u . I n s k r y p c j a Stefana
t o artys-
Falenczaka
279
�tyczne oblicze ł e m k o w s k i e j r z e ź b y w okresie s c h y ł k o w y m , b o w i e m
t w ó r c z o ś ć T a r b a j a d o c z e k a ł a się szybko f a l i
3 9
naśladownictw .
P o p r z o s t a j ą e na t y m s z k i c o w y m rysie h i s t o r i i o ś r o d k a bart-
wano, pogardzane przez kamieniarzy z Bartnego, osełki a t a k ż e
b r u s y , p ł y t y chodnikowe oraz n a d a j ą c e Foluszowi p e w n ą specy
f i k ę — kamienno b l a t y do p r y m i t y w n y c h
s t o ł ó w , k u l e z owego
42
n i a ń s k i e g o , s k o n c e n t r u j m y u w a g ę na n a s t ę p u j ą c y m c e n t r u m l u
piaskowca ł a t w o ł u p i ą c e g o się na d u ż e t a f l e .
dowego k a m i e n i a r s t w a ł e m k o w s k i e g o , j a k i m b y ł do 1947 r o k u
artystycznej b y ł niniejszy, aczkolwiek bardzo i n t e r e s u j ą c y i spro
Folusz.
w a d z a ł się do m a j ą c e g o w y b i t n i e autochtoniczny charakter t y p u
W i e ś t a posiada bardzo bogate t r a d y c j e w dziedzinie zajęć
kapliczki
dwukondygnacjowoj
43
Zakres
( i l . 6). A u t o r o m
produkcji
tej
formy,
pozarolniczych, k t ó r y c h podejrnowanio z w i ą z a n e b y ł o ze s ł a b y m
w sensie p r o j e k t o w a n i a i w y k o n a n i a , b y ł Petro K r ó l , ojciec ż y
rolnictwem, niezdolnym wyżywić poszczególnych rodzin. W y k o
j ą c e g o do dziś w Foluszu kamieniarza — M i c h a ł a K r ó l a . J u ż
n y w a n o w i ę c w Foluszu drewniane s ą s i e k i na z b o ż e , ryzowane
przed I
skrzynio sarkofagowe, w a ż n ą r o l ę g r a ł o t e ż k a m i e n i a r s t w o . N i e
u ż y t k o w e j , jej a r t y s t y c z n ą o d m i a n ą , zakresem nie w y k r a c z a j ą
jestem jednak s k ł o n n y p o d t r z y m y w a ć za K . M a r e z a k o w ą tezy,
c ą jednak
iż c a ł a m ę s k a część Folusza t y m o s t a t n i m r z e m i o s ł e m się parała,.
grobowco. D w ó c h s p o ś r ó d trzech jego s y n ó w — I l k o i M i c h a ł —
wojną
światową,
poza
trudnił
r a m y rzeźby
7
się on, o p r ó c z k a m i e n i a r k i
architektonicznej -— k a p l i c z k i ,
W w y m i e n i o n y c h b e w i e m przez a u t o r k ę siedmiu rodach kamie
k o n t y n u o w a ł o do 1947 r o k u dzieło ojca, k u j ą c ż a r n a , brusy, k a p
n i a r s k i c h , t y l k o w trzech p r z y p a d k a c h u d a ł o się t a k i o t r a d y c j o
l i c z k i , a t a k ż e „ c o k l o " na p o d m u r ó w k i . I c h a u t o r s t w a s ą t a k ż o
o d n a l e ź ć . D o kamieniarskich rodzin należeli j e d y n i e : K r ó l o w i e ,
n a g r o b k i na okolicznych cmentarzach, nie p o s i a d a j ą c e
Draganowie i K i c i l i ń s c y ,
rzeźby
4 0
jeśli p o m i n ą ć
kilku indywidualnych
jednak
figuralnej.
a m a t o r ó w w y k o n u j ą c y c h jedynie osełki do ostrzenia kos, co w t y m
D r u g ą i n t e r e s u j ą c ą nas r o d z i n ą z Folusza- b y l i Draganowie.
w y p a d k u nio m i a ł o jednak charaktoru w y t w ó r c z o ś c i s t a ł e j a n i
K a m i e n i a r s t w o nie m i a ł o w niej jednak z b y t silnego oparcia.
masowej.
U p r a w i a ł je I w a n D r a g a n , ł ą c z ą c t o zajęcie z gospodarowaniem
W i e l k o ś ć o ś r o d k a , zakres jego p r o d u k c j i b y l — t a k j a k i w
na, r o l i i w tej t e ż formio o d z i e d z i c z y ł je jogo syn B a z y d i .
44
Do
c e n t r u m b a r t n i a ń s k i m — w a r u n k o w a n y zapleczem s u r o w c o w y m ,
m e n ą D r a g a n ó w b y ł a w y ł ą c z n i e k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w a — głów
a szczególnie jogo j a k o ś c i ą . Folusz zasadniczo nie p o s i a d a ł kamie
nie ż a r n a , brusy, a. t a k ż e osełki. To ostatnie s t a n o w i ł y
n i o ł o m ó w w formio o p i s y w a n y c h poprzednio. Surowiec zbierano
wowe ź r ó d ł o dochodu dla r o d z i n y K i c i l i ń s k i c h , k t ó r a p r o d u k o w a ł a
tu
je na w i e l k ą s k a l ę . Z a j ę c i e to b y ł o u d z i a ł e m Bazylego K i e i l i i i -
z powiorzclmi
ziemi, w postaci l u ź n o ł o ż ą c y c h g ł a z ó w
D i a b l i m K a m i o n i u , eksploatow-ano t e ż w i e t r z e j ą c y
piaskowiec w H u c i e P i e l g r z y m s k i e j .
b y ć m o w y o produkcji
41
na
materacowo
W s y t u a c j i tej nie m o g ł o
k a m i e n i m ł y ń s k i c h , bo z w i e t r z a ł y ma-
t o r i a ł , zbierany z p o w i e r z c h n i , p o z w a l a ł co n a j w y ż e j na w y k u c i e
skiego
45
i jego d w ó c h s y n ó w — Bazylego i I w a n a .
podsta
Pomijając
i n n y c h d r o b n y c h w y t w ó r c ó w osełek, nazwiska te w y czerpy w a ł y b y
personel o ś r o d k a .
Niewielkie
centrum
rzemiosła
kamieniarskiego
stanowiła
s ł a b y c h j a k o ś c i o w o ż a r e n . O p r ó c z n i c h , na s z e r s z ą s k a l ę p r o d u k o -
r ó w n i e ż wieś Wapienne. Zajęcie to nio w y k s z t a ł c i ł o się t u na
I I . 3. B a r t n e , figura M a t k i Boskiej, w y s . 290 c m . Cokół w y k o n a ł
I I . 4. B a r t n e , r z e ź b a z nagrobka Grzegorza Paszko. W g R . R e i n -
I w a n H n a t o w i c z , r z e ź b ę — w 1911 r o k u — p r z e k u ł W ł a d y s ł a w
fussa a u t o r e m jej jost I w a n S/.atyń.ski, lata trzydzieste
Jamer
180
�szerszą s k a l ę . W opinii r d z e n n y c h m i e s z k a ń c ó w , p i e r w s z y m i ka
P r z e g l ą d h i s t o r i i i personelu ł e m k o w s k i c h o ś r o d k ó w kamie
m i e n i a r z a m i b y l i I w a n M i z i k i M i k o ł a j K o ł t k o (obaj z m a r l i przed
niarskich p r a g n ę zakończyć garścią informacji
I
znanym
wojną
światową). W
okresie m i ę d z y w o j e n n y m
czynni
byli
Wasyl Borsuk i Tyrnko K o l t k o . W Wapiennem wyrabiano żarna,
b r u s y , „ c o k l e " oraz — j a k podaje K . Marezakowa —
zagadnieniu,
jakim
jest
o słabo
technologiczna
raczej
strona
tego
rzemiosła.
krzyże
Praca kamieniarza r o z p o c z y n a ł a się w k a m i e n i o ł o m i e , w k t ó
p r z y d r o ż n e , co j e d n a k nie z n a l a z ł o dotychczas potwierdzenia.
r y m pozyskiwano surowiec do dalszej o b r ó b k i . T e n p r z y g o t o
Zaplecze surowcowo stanowiły', t a k j a k i w p i e r w s z y m o ś r o d k u ,
w a w c z y etap c y k l u technologicznego o m ó w i m y n a
K o r m i t y oraz n i e w i e l k a o d k r y w k a na K a m i e n n e j G ó r z e (obecnie
Magurycza Wielkiego. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u i s t n i a ł o
M ę c i ń s k a G ó r a 679 n p m ) , łożącej na p o ł u d n i e o d w i o s k i .
t u 7 stanowisk z w a n y c h k o p a l n i a m i . K a ż d e z n i c h b y ł o w ł a s n o ś c i ą
4 6
Kończąc
przegląd
łemkowskich
ośrodków
kamieniarskich
w s p o m n i e ć jeszcze n a l e ż y o kamieniarzach p r a c u j ą c y c h
indy
5 1
przykładzie
jednej s p ó ł k i kamieniarskioj. P r z y g o t o w a n i e o d k r y w k i w y m a g a ł o
u s u n i ę c i a w a r s t w y ziemi i zwietrzeliny k a m i e n n e j , a o d s ł o n i ę t y
w i d u a l n i e , w k i l k u wsiach beskidzkich, k t ó r z y j e d n a k p r a c ą s w ą
w ten s p o s ó b ł i t y p o k ł a d z a p e w n i a ł dopiero d o b r ą j a k o ś ć surowca
nio n a d a w a l i i m specyficznego c h a r a k t e r u osady kamieniarskioj.
i w y r o b u . Ł a m a n i e k a m i o n i a rozpoczynano od w y k u c i a w po
W s ą s i a d u j ą c y m z B o d k a m i P s t r ą ż n e m p r a c o w a ł w okresie
k ł a d z i e szeregu o t w o r ó w współliniow-ych, w odległości k i l k u n a s t u
m i ę d z y w o j e n n y m Petro Ż e l e m .
4 5
K o r z y s t a j ą c z b l i s k o ś c i kamie
c e n t y m e t r ó w od siebie. W o t w o r y te wbijano n a s t ę p n i e k o ł k i ,
n i o ł o m ó w na K o r n u t a c h i K a m i e n n e j G ó r z e , w y k o n y w a ł ż a r n a ,
w nie
brusy, a t a k ż e kamienne c o k o ł y , w k t ó r y c h osadzano n a s t ę p n i e
o wadzo ok. 10 k i l o g r a m ó w . Po I wojnie m e t o d ę t ę u n o w o c z e ś
żeliwne
krzyże.
4 8
Niewielkie
znaczenie m i a ł a
toż
działalność
I w a n a H a n d z i a k a zo Swierzowej R u s k i e j . M i e s z k a j ą c blisko B a r t
nego, p o z a z d r o ś c i ł on t a m t e j s z y m k a m i e n i a r z o m w y s o k i c h
za
stalowe k l i n y pobijane
niono, z a s t ę p u j ą c
otwory
„kijanem"
szczelinami, a
—
dużym
młotem
drewniane k o ł k i
stalowymi okładzinami z płaskownika, między które
—
wbijano
k ł i n y . W y ł u p a n y t y m sposobem b l o k piaskowca p o d l e g a ł w ka
r o b k ó w i sam c h w y c i ł się kamieniarskiej r o b o t y . Szło m u to j e d n a k
m i e n i o ł o m i e dalszej o b r ó b c e , m a j ą c e j n a celu nadanie m u
nieudolnie i ż a r n a jego nie
z b l i ż o n e j do gotowego w y r o b u . P o s ł u g i w a n o się w t y m p r z y p a d k u
Znacznie c i e k a w s z ą
dla
cieszyły się wielką
nas
postacią
popularnością.
może być
z imienia kamieniarz z Malastowa — Sahajda (lub
P r a c o w a ł on
w końcu
X I X wieku
nieznany
Saehajda).
i z jego prawdopodobnie
warsztatem w i ą z a ć n a l e ż y zinwentaryzowano w terenie f i g u r y
M a t k i Boskiej z D z i e c i ą t k i e m , o w y b i t n i e l u d o w y m
charakte
4 9
r z e . J e ś l i b y przypuszczenie to o k a z a ł o się s ł u s z n e t o ż a ł o w a ć
bardzo n a ł o ż y , iż nie z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i ludzkiej ż a d n e f a k t y
z b i o g r a f i i tego ł e m k o w s k i e g o
5 0
twórcy ,
11. .">. Swieizowa J ! t » k i i . Ś. R o d z i n a , wys. 77 c m . w y k o n a ! I w a n
S z a t y ń s k i w 1938
roku
formy
w s p o m n i a n y m j u ż „ k i j a n e m " , a t a k ż e „ ś p i c o m " ( i l . 10). Operacja
t a m i a ł a na celu zmniejszenie o i ę ż a r u surowca, k t ó r y
przetransportować
do wsi. Stanowisko o d k r y w k o w e
należało
opuszczał
b l o k d ł u g ą , t r a w e r s u j ą c ą stok s z t o l n i ą , „ u ł y c i ą " . Dopiero w te
renie m n i e j s t r o m y m ł a d o w a n o k a m i e ń na w ó z , z i m ą na sanie,
b ą d ź ś c i ą g a n o go s m y k i e m , doczepiwszy orczyk.
Prace w k a m i e n i o ł o m i e t r w a ł y zasadniczo przez c a ł y
rok.
W a r t o w t y m miojscu w s p o m n i e ć o zapleczu socjalnym dla pra
l i . 6. Folusz, k a p l i c z k a d w u k o n d y g n a c j o w a , wys. 300 c m . , w y
k o n a ł P e t r o K r ó l w 1891 r o k u
181
�I I . 8. B a r t n e , Stefan Felenczak demonstruje s p o s ó b w y k o n y w a n i a
r
'
.
'
11. 9. B a r t n e . J a n C h w a l i k podczas p r a c y p r z y n a g r o b k u , 1981 rok
brusa, 1980 r o k
c u j ą c y c h t a m l u d z i . K a ż d e stanowisko p o s i a d a ł o w ł a s n ą , , k o l i b ę "
kowane
( i l . 2). B y l to rodzaj wkopanego w stok s z a ł a s u , o w y m i a r a c h
fizycznymi
5 2
2 x 3 m e t r y . Ś c i a n y zbudowane b y ł y z niespojonego
zaprawą
piaskowca, zaopatrzone w a s y m e t r y c z n y , n i e z a m y k a n y
w e j ś c i o w y . D a c h , najczęściej
pulpitowy,
kach,
piaskowca.
i
pokryty
oświetlano
był
taflami
centralnie p o ł o ż o n y m
w s p a r t y na
Wnętrze
otwór
krokiewogrzowano
ogniskiem, w o k ó ł
którego
to
było
również
kamieniarza,,
umiejętnościami
jednak
można
i
go
predyspozycjami
z
przybliżeniem
o k r e ś l i ć . I t a k w c i ą g u jednego d n i a m o ż n a b y ł o w y k o n a ć 1 ka
m i e ń do brusa, 30 osełek, b ą d ź 5 m e t r ó w b i e ż ą c y c h eokli na pod
murówkę.
Wykuciu
zestawu
kamieni żarnowych
poświęcano
z w y k l e 2—3 d n i . W i ę c e j czasu w y m a g a ł a k a m i e n i a r k ą artystycz
na, Cokół p o d k r z y ż ż e l i w n y z a j m o w a ł t y d z i e ń , kapliczka 2
3
Wspomniana,
t y g o d n i e , z a ś k r z y ż z reliefem U k r z y ż o w a n e g o nawet do jednego
i n s k r y p c j a z 1859 r o k u z o s t a ł a w y k u t a m o i m -zdaniem w ł a ś n i e n a
m i e s i ą c a . Rzecz jasna, że p o ś w i ę c o n y na. w y k o n a n i e czas oraz
b i e g ł y przymocowano do ścian
drewniane ł a w y ,
w e w n ę t r z n e j ś c i a n i e takiej k o l i b y , a nie
- j a k t w i e r d z i K . Mar-
wysiłek kształtowały cenę wyrobu.
czakowa — na j e d n y m z l e ż ą c y c h w k a m i e n i o ł o m i e b l o k ó w . Po
wpływ
mieszczenia te rzadko s ł u ż y ł y k a m i e n i a r z o m za miejsca nocle
tabela.
jakość
użytego
ma.toriału,
N a jej w a ł i a n i a m i a ł a t e ż
co ilustruje
przedstaw-iona
54
gowe, d a j ą c j e d y n i e schronienio w d n i deszczowe.
Dalsze
etapy
technologiczne
przebiegały
gospodarskim kamieniarza. N a j c z ę ś c i e j
już
pracowano
w
CENY W Y R O B Ó W K A M I E N I A R S K I C H
W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM
obejściu
pod
gołym
niebem, jedynie w n i e p o g o d ę p r z e n o s z ą c się p o d dach, z w y k l e
n a „ b o i s k o " l u b do s z o p y .
Rodzaj
53
wyrobu
Bartne
Bodaki
Folusz
Oszpicowany z grubsza surowiec obrabiano n a j p i e r w m ł o t
kiem
(il.
groszkowym „ k r y n g l ą "
11), celem w y r ó w n a n i a
(ił. 12) oraz m a ł y m
powierzchni. P ó ź n i e j
„kijanem"
gładzono
ją
szerokimi d ł u t a m i , o d k u t y m i w- stali przez miejscowych k o w a l i
( i l . 10). D ł u t a pobijane b y ł y p a ł k ą , w y t o c z o n ą z jednego k a w a ł k a
bukowego l u b lepiej jaworowego drewna,. P r z y b o r a m i pomocni
czymi
były
różnej
wielkości
,,winkle",
drewniany cyrkiel
do
wyznaczania o b w o d u kamienia ż a r n o w e g o , czy specjalny m ł o t e k
do nasiekiwania i c h części p r a c u j ą c e j .
Najczęściej
kamieniarz
k u ł w pozycji s i e d z ą c e j ( i l . 8), a w p r z y p a d k u p r a c y n a d k r z y ż e m ,
b ą d ź n a g r o b k i e m — s t o j ą c e j ( i l . 9).
W ścisłym związku
z rodza.jom w y r o b ó w
7
pozostawał
czas,
j a k i na ich w y k o n a n i e n a l e ż a ł o p o ś w i ę c i ć . W p r a w d z i e w a r u n -
182
żarna
35 zł
30 z l
k a m i e ń do brusa
2—3 zł
2—3 zł
eokle n a pod
murówkę
20 zł
2 zł
i zl za,
1 mb
blat stolowy
macewa
10—15 zl
100 zł
200 z l
krzyż
kapliczka
osełka
170 zl
170 zł
200 z l
200 zł
30 gr
100 zł
1 0 - 2 0 gr
�W okresie m i ę d z y w o j e n n y m cena na n i e k t ó r o d r o ż s z o w y r o b y
w i a j ą k a m i e n i u p r y w a t n y c h o d b i o r c ó w , u s t a ł a t e ż m o d a na de-
obliczana t e ż b y ł a w dolarach U S A w g relacji 1:5 i w tej t a k ż e
wocyjne fundacje p r z y d r o ż n e a n a g r o b k i w y k o n u j e się z l a s t r i k o .
walucie odbierano n a l e ż n o ś ć za z a m ó w i e n i e .
Zerwana
K r e s i n t e r e s u j ą c e j nas gałęzi z a j ę ć pozarolniczych na. Ł e m kowszczyźnie
położyły
masowe
wysiedlenia
mające
miejsce
ciągłość
kultury
zahamowała
r z e m i o s ł a . Starzy kamieniarze natomiast
rząd Lasów Państwowych,
powróciła
w a t e m geologiczno-przyrodniczym. W
swych
boskidzkicłi
siodzib,
kamieniarstwo
nie
młodych
do
odcięci s ą od s w y c h
k a m i e n i o ł o m ó w , k t ó r e w p r z y p a d k u Magurycza p r z e s z ł y pod Za
w latach 1944—1947. M i m o iż p r z y k o ń c u l a t 50 część Ł e m k ó w
do
napływ
zaś K o r n u t y
objęte zostały
s y t u a c j i tej
rezer
kamieniar
o d r o d z i ł o się j u ż n a t a k ą s k a l ę j a k przed w o j n ą . M i a ł y na t o w p ł y w
stwo z a m a r ł o n i e m a l c a ł k o w i c i e , a j e d y n y m , k t ó r y jeszcze k u j e ,
różne c z y n n i k i . G ł ó w n i e b r a k zapotrzebowania na w y r o b y . Ż a r n a
jest -Jan Chwalik z Bartnego, r o b o t ą s w ą nie n a , w i ą z u j ą c y jednak
w y c h o d z ą j u ż bowiem z u ż y c i a , u p a . ń s t o w i o n e m ł y n y nio zama,-
do Kwietnych t r a d y c j i da-wnego kamieniarstwa t y c h
li.
10.
Dłuta,
kamieniarskie
i
.,śpis".
II.
dł. 40 c m
I I . Mały
„kijan"
do s u r ó w k i ,
dl.
31 cm
II.
12.
Młotok
groszkowy
stron.
5 5
,,kryngla'
dł. 36 c m
F o l : T. Łopatkiewicz, i l . 1—6, 8—17; B , Iteinfuss, il. 7
A N EК S
Biografie k a m i e n i a r z y z Bartnego
1. Stefan Felenczak, u r . 1827, z m . 30 m a j a 1903. B y ł stola
rzem, k o w a l e m , kamieniarzem, g o s p o d a r o w a ł t e ż n a 7 mor
g o w y m gospodarstwie. D o 1859 r o k u p r a c o w a ł w t z w . S p ó ł c e
pod j a w o r e m , kierowanej przez W a s y l a P i d b e r e ź n i a k a (26),
razem z J a k u b e m (Leszkiem) Ł o c h a n y c z e m (14) i s w y m
d a l e k i m k r e w n y m M i c h a ł e m Felenczakiom (13). S p ó ł k a
e k s p l o a t o w a ł a k a m i e n i o ł o m na M a g u r y c z u i w y k o n y w a ł a
kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . W 1859 r o k u , l u b nieco wcześ
n i e j , Stefan Felenczak z o s t a ł w y k l u c z o n y ze s p ó ł k i i założył
w ł a s n y z e s p ó ł w s k ł a d z i e : D a ń k o Felenczak (2), A l e k s y
D u t k a n y c z (16) oraz M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k (24). S p ó ł k a t a
p r a c o w a ł a do I w o j n y z n a s t ę p u j ą c y m i z m i a n a m i s k ł a d u :
— po ś m i e r c i Stefana Felenczaka z a s t ą p i ł go Seman Fe
lenczak (10) i I w a n Felenczak (3). P o d n i e o b e c n o ś ć tego
ostatniego p r a c o w a ł syn M i c h a ł (6).
— po ś m i e r c i D a n k a Felenczaka na jego miejsce w s z e d ł syn
I l k o (5)
S p ó ł k a t a t r u d n i ł a się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą .
2. D a ń k o Felenczak, u r . ok. 1835, z m . 13 g r u d n i a 1910.
S y n k u z y n k i Stefana Felenczaka (1) ze s t r o n y ojca. W 1859
r o k u D a ń k o , j a k o właściciel pasa lasu n a M a g u r y c z u , z a c z ą ł
w y d o b y w a ć k a m i e ń w s p ó ł c e Stefana Felenczaka ( ł ) wraz
z A l e k s y m D u t k a n y c z e m (16) i M i c h a ł e m P i d b e r e ź n i a k i e m
(24). Po ś m i e r c i z a s t ą p i ł go syn I l k o (5). D a ń k o w i ą z a ł ka
m i e n i a r s t w o z gospodarowaniem na 24 m o r g o w y m gospo
darstwie.
3. I w a n Felenczak, s. Stefana (1), ur. 1857, z m . 15 marca 1917.
M i a ł d w ó c h s y n ó w — M i c h a ł a (6) i Stefana, k t ó r y w b r e w
o p i n i i K . M a r c z a k o w o j — nie b y ł kamieniarzem. I w a n
Felenczak p r z y ż e n i ł się do w d o w y i g o s p o d a r o w a ł na 12
morgach. D o d a t k o w o p r a c o w a ł w spółce na M a g u r y c z u ,
z a ł o ż o n e j przez swego ojca w 1859 r o k u . P o d n i e o b e c n o ś ć
I w a n a z a s t ę p o w a ł go w robocie syn M i c h a ł (6).
4. I g n a c y Felenczak, s. Stefana ( ł ) , ur. 1863, z m . 25 sierpnia
1907.
.lost ojcom ż y j ą c e g o do dz.i.ś SLofa,na Felenczaka (7). Tgnnoy
odziedziczył po ojcu gospodarstwo wraz z k u ź n i ą , p r a c o w a ł
t e ż j a k o kamieniarz na M a g u r y c z u W i e l k i m .
56
5. I l k o Felenczak, s. D a n k a (2), u r . m i ę d z y 1865—1885, z m .
ok. 1930 r o k u .
Miał d w ó c h s y n ó w — Teodora (8) i I w a n a (9). G o s p o d a r o w a ł
na 24 morgach. P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł wraz z ojcem w s p ó ł c e
Stefana Felenczaka (1). Po ś m i e r c i ojca s t a ł się p e ł n o p r a w
n y m c z ł o n k i e m s p ó ł k i . Po I wojnie i rozpadzie w / w zespołu,
z a c z ą ł p r a c o w a ć z Teodorem Felenczakiem (12), Semanem
Felenczakiem (10), I w a n e m D u t k a n y c z e m (17) i Osifem
D u t k a n y c z e m (19). S p ó ł k a t a u t w o r z y ł a n o w ą k o p a l n i ę
na p r a w o od miejsca gdzio w y d o b y w a ł k a m i e ń Stefan
Felenczak (1). P o ś m i e r c i l i k i miejsce jego zajął w zespole
I w a n K o z a k (29).
6. M i c h a ł Felenczak, s. I w a n a (3), ur. 1883, z m . 1941.
N a n i m k o ń c z ą się t r a d y c j o kamieniarskie w tej gałęzi Fel e n c z a k ó w . M i c h a ł g o s p o d a r o w a ł na 12 morgowej o j c o w i ź n i e
oraz k u ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w o . P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł
z ojcem, a po jego ś m i e r c i z o s t a ł p e ł n o p r a w n y m c z ł o n k i e m
s p ó ł k i z a ł o ż o n e j przez swego dziadka — Stefana Felenczaka
(1).
7. Stefan Felenczak, s. Ignacego (4), ur. 21 stycznia 1900,
ż y j e do dziś.
D o 1960 r o k u t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m . Jest o s t a t n i m
z ż y j ą c y c h w B a r t e m k a m i e n i a r z y . W p o c z ą t k a c h swej
k a r i e r y p r a g n ą ł u c z y ć się r z e ź b y w p r a c o w n i Wojciecha
Serworiskiogo — cecłiowego mistrza kamieniarskiego z Gorlic.
P ó ł s i e r o c i e nie m i a ł jednak k t o p o m ó c w realizacji tego
zamierzenia. Po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j z a c z ą ł p r a c o w a ć
j a k o z a s t ę p c a Teodora Felenczaka, (8) w spółce Semana
Felenczaka (10). P r a c o w a ł w t e d y z Teodorom D u t k a n y c z e m
(18), I w a n e m K o z a k i e m (29), H r y c i e m Chomkowiczem (36).
W 1928 r o k u , nie r e z y g n u j ą c z u d z i a ł u w w / w s p ó ł c e , za
k ł a d a w ł a s n ą , e k s p l o a t u j ą c ą w y c h o d n i e piaskowca
na
M o ć h n a t y m . W jej s k ł a d weszli A n d r z e j (22) i I w a n (21)
Graconiowie. Z e s p ó ł ten w y k o n y w a ł k r z y ż e oraz n a g r o b k i .
W czasie o k u p a c j i , za, u i o w y w i ą z y w a n i e się z o b o w i ą z k o w e g o
k o n t y g o n t u , Stefan Felenczak wywieziony' zostaje do Oświę
cimia, a p ó ź n i e j k i l k u i n n y c h o b o z ó w . U d a j e m u się j e d n a k
p r z e ż y ć . J e s i e n i ą 1945 r o k u wraca do Bartnego, ale d o m
zastaje p u s t y — wszyscy, u w a ż a j ą c go za n i e ż y j ą c e g o ,
wyjechali na U k r a i n ę R a d z i e c k ą . Stefan m i m o t o pozostaje
183
�8.
9.
10.
11.
12.
w rodzinnej w s i , nio na d ł u g o jednak. W 1947 r o k u , z r e s z t ą
B a r t n i a n , przesiedlony zostaje na Ziemie Zachodnie. W 1959
na fali p o p a ź d z i e r n i k o w e j o d w i l ż y , ponownio wraca do
Bartnego i t u mieszka do d z i ś .
Teodor Felenczak, s. I l k i (5), ur. 3 maja 1916, żyje do d z i ś .
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgowej o j c o w i ź n i e , t r u d n i ą c się do
d a t k o w o k a m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą . W czasie I I w o j n y ś w i a t o
wej w y j e c h a ł do Z S R R , alo w k r ó t e o w r ó c i ł s t a m t ą d do B a r t
nego. S t ą d w 1947 r o k u przesiedlono go na Ziemio Zaehcdnie,
s k ą d w y j e c h a ł do TJSA i t a m mieszka do d z i ś .
I w a n Folenczak, s. I l k i (5), ur. 24 listopada 1904, z m . ok.
1979 w Z S R R .
T r u d n i ł się k a m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą i razem z b r a t e m Teodo
r e m (8) g o s p o d a r z y ł n a o j c o w i ź n i e . W l a t a c h I I w o j n y
ś w i a t o w e j w y j e c h a ł do Z S R R .
Seman Felenczak, koligacje nieznane, nazwisko o t r z y m a ł
po matce, ur. o k . 1880, z m . 1930.
B y ł w ł a ś c i c i e l e m części k a m i e n i o ł o m u na M a g u r y c z u W i e l
k i m . P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł w s p ó ł c e Stefana Felenczaka
(1), z a s t ę p u j ą c w niej z a ł o ż y c i e l a . Po I w o j n i e u t w o r z y ł
w ł a s n ą o d k r y w k ę i p r a c o w a ł w e s p ó ł z Teodorem Felenczak i e m (12), I w a n e m D u t k a n y c z e m (17), l i k i e m Felenczakiem
(5) i Osifem D u t k a n y c z e m (19).
H r y ć Felenczak, s. M i c h a ł a (13), ur. o k . 1850, z m . 1910—
1920.
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach, t r u d n i ł się też k a m i e n i a r s t w e m
u ż y t k o w y m . Ojciec, jego p r a c o w a ł z W a s y l o m P i d b e r e ź n i a k i e m (26), Stefanem Felenczakiem (1) i J a k u b e m (Losz
kiem) L o c h a n y c z o m (14) w t z w . S p ó ł c e p o d j a w o r e m .
H r y ć p o z o s t a ł w nioj prawdopodobnie po ś m i e r c i ojca.
Teodor Felenczak, s. H r y c i a (11) i Pelagii, ur. 1865, z m .
1926.
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach i t r u d n i ł się k a m i e n i a r k ą
u ż y t k o w ą . Po I wojnie ś w i a t o w e j w s t ą p i ł do s p ó ł k i Semana
Felenczaka (10), p r a c u j ą c e j n a M a g u r y c z u . N a c m e n t a r z u
w B a r t n e m stoi jego nagrobok, w z o r o w a n y n a k r z y ż a c h
Wojciecha S e r w o ń s k i e g o z Gorlic, w y k o n a n y przez s p ó ł k ę
Stefana Felenczaka ( 7 ) .
M i c h a ł Felenczak, ojciec H r y c i a (11), dziadek Toodora (12),
z m . o k . 1860—1870 r o k u , na pewno po 1859.
P r a c o w a ł w t z w . S p ó ł c e p o d j a w o r e m wraz z W a s y l o m
P i d b e r e ź n i a k i e m (26), Stefanem Felenczakiem (1) oraz Ja
k u b o m (Leszkiem) Lochanyczom (14).
Leszko (Jakub) Loehanyez — p r o t o p l a s t a r o d u Dutka.nyczów.
Niejasna jost sprawa jego imienia,. T r a d y c j a miojscowa
wskazuje n a i m i ę Leszko, z a ś K s i ę g i u r o d z i n i z g o n ó w wsi
B a r t n e , p o d a j ą i m i ę J a k u b . Podczas s ł u ż b y wojskowej
w a r m i austriackiej zmieniono m u nazwisko na D u t k a nycz. Leszko b y ł c z ł o n k i e m t z w . S p ó ł k i pod j a w o r o m , za
łożonej przez W a s y l a P i d b e r o ź n i a k a (26).
I w a n D u t k a n y e z , s. Leszka (Jakuba)) (14), ur. 1845, z m .
z m . 31 marca 1913.
G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach i t r u d n i ł się k a m i o n i a r s t w o m ,
p r a w i e w y ł ą c z n i e a r t y s t y c z n y m . N a l e ż a ł do najstarszej
s p ó ł k i na M o c h n a t y m , w k t ó r e j s k ł a d w c h o d z i l i : Matej
C i r k o t (27) i W a s y l G r a c o ń (20). Spółka, ta p r a c o w a ł a razom
przez ponad 40 l a t , k u j ą c k r z y ż e p r z y d r o ż n e i cmentarne,
a t a k ż o k a p l i c z k i . Podobno I w a n r o b i ł t e ż czasami ż a r n a .
W 1913 r e k u , podczas p o ż a r u z a b u d o w a ń s ą s i a d a , r a t u j ą c
dziecko, p o p a r z y ł się i z m a r ł .
A l e k s y D u t k a n y e z , u r . ok. 1825, z m . ok. 1900.
W e h o d z i ł w s k ł a d s p ó ł k i Stefana Felenczaka (1) i p r a c o w a ł
z D a n k i e m Felenczakiem (2) i M i c h a ł e m P i d b e r e ź n i a k i e m
(24). W y k o n y w a ł kamionie m ł y ń s k i o i ż a r n o w e .
I w a n D u t k a n y e z , s. Aleksego (16), k u z y n I w a n a D u t k a nycza (15), data urodzenia nieustalona, z m . ok. 1930 r o k u .
G o s p o d a r o w a ł n a 18 m o r g a c h i t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m
u ż y t k o w y m . Po I wojnie p r a c o w a ł w s p ó ł c e Semana Felen
czaka (10) wraz z l i k i e m Felenczakiem (5), Teodorem
Felenczakiem (12) i Osifem D u t k a n y c z e m (19). O k o ł o 1925
r o k u do s p ó ł k i d o ł ą c z y ł jego syn Teodor (18).
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
5 7
13.
14.
;
15.
16.
28.
29.
5 8
30.
31.
r
17.
Teodor D u t k a n y e z , s. I w a n a (17), w n u k Aloksego (16), ur.
27 m a j a 1894, z m a r ł 1955 w Z S R R .
G o s p o d a r o w a ł na. 18 morgach. O k o ł o 1925 r o k u w s t ą p i ł do
s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), gdzie k u l kamienie m ł y ń s k i e
i ż a r n o w e . W czasie. I I w o j n y ś w i a t o w e j w y j e c h a ł do Z S R R .
19. Osif D u t k a n y e z , p o k r e w i e ń s t w o nieustalone, z m a r ł po I
wojnie.
G o s p o d a r o w a ł na 22 morgach. T r u d n i ł się t e ż kamieniars
t w e m u ż y t k o w y m , p r a c u j ą c w s p ó ł c e Semana Felonezaka.
(10).
32.
33.
I w a n H n a t o w i c z , u r . 1886, z m . po I wojnie.
W opinii Bartnian był człowiekiem wybitnie uzdolnionym.
W 1910 r o k u , zainspirowany r z e ź b i a r s k ą
działalnością
A n d r z e j a Sobina (ur. 12 g r u d n i a 1887) i nieznanego z i m i e n i a
Necia, p o s t a n o w i ł w y k u ć w piaskowcu p e l n o p l a s t y c z n ą
f i g u r ę M a t k i Boskiej. Z u w a g i na niskie w a l o r y ostotyeziio
tej r z e ź b y z r o d z i ł się k o n f l i k t m i ę d z y H n a t o w i c z e m a księ
dzem b a r t n i a r i s k i m W o ł o d y m i r e m K a ł u ź n i a c k i m . g d y ż ten
o s t a t n i nic chciał f i g u r y p o ś w i ę c i ć . H n a t o w i c z zwrócił się
w t o d y do W ł a d y s ł a w a J a m o r a z Ł u ż n e j , mistrza, kamie
niarskiego i biegłego r z e ź b i a r z a , z p r o ś b ą o poprawienie
r z e ź b y . W 1911 r o k u J a m e r p r z e k u ł r z e ź b ę , złożył na mej
nawet s w o j ą s y g n a t u r ę i w r ó c i ł a ona do Bartnego.
34.
Teodor D z i a m b a , s. I l k a , w n u k Stefana Felonezaka (1).
k u z y n Stefana Felenczaka (7), z m . 1934.
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach a d o d a t k o w o , przed I w o j n ą
światową, pracował w „Spółce pod jaworem". W y k o n y w a ł
kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e .
36.
T y m k o Szkurat, s. H r y c i a , u r . 1884, z m . przed I I w o j n ą .
18.
20.
184
W a s y l G r a c o ń , u r . 9 stycznia 1858, z m . 10 marca 1930.
G o s p o d a r o w a ł na 16 morgach i z a j m o w a ł się w y ł ą c z n i e ka
m i e n i a r k ą a r t y s t y c z n ą . P r a c o w a ł n a M o c ł m a t y m wraz
z I w a n e m D u t k a n y c z e m (15) i M a t e j o m C i r k o t e m (27).
W s p ó ł c e t e j , ok. 1900 r o k u , z a c z ą ł r z e ź b i ć p ó ł p l a s t y c z n e
reliefy Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , k t ó r y c h do dziś z a c h o w a ł
się na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o k a ź n y ' zospół.
I w a n G r a c o ń , s. W a s y l a (20), ur."ok. 1900, z m . ok. 1970 na,
Ziemiach Zachodnich.
G o s p o d a r o w a ł na o j c o w i ź n i e i t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m ,
w y ł ą c z n i e jednak r z e ź b ą . W 1928 r o k u , wraz zo Stofanom
Felenczakiem (7) i s w y m b r a t e m A n d r z e j e m (22) z a k ł a d a j ą
s p ó ł k ę na M o c ł m a t y m , k u j ą c k r z y ż e i ż y d o w s k i e macewy.
A n d r z e j G r a c o ń , s. W a s y l a (20), ur. ok. 1900, żyje w Z S R R .
P r z y ż e n i ł się do 12 morgowego gospodarstwa. D o d a t k o w o
t r u d n i ł się r z e ź b ą k a m i e n n ą . O d 1928 r o k u p r a c o w a ł w spółce
Stefana Felenczaka. (7) wraz z b r a t e m I w a n e m (21).
I w a n G r a c o ń , s. Bazylego, u r . 17 stycznia 1895, w y j e c h a ł
do K a n a d y .
W y k o n y w a ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e w „ S p ó ł c e pod
jaworem".
M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k , u r . o k . 1845, z m . 1923.
G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach. N a l e ż a ł do s p ó ł k i Stefana
Felenczaka (1) i p r a c o w a ł w e s p ó ł z D a n k i e m Felenczakiem
(2) i A l e k s y m D u t k a n y c z e m (16). K u ł ż a r n a i kamionie
młyńskie.
W a s y l P i d b e r e ź n i a k , s. M i c h a ł a (24), data urodzenia nie
ustalona, w czasie I I w o j n y ś w i a t o w o j w y j e c h a ł do ZSRR,
i tam zmarł.
Ł ą c z y ł gospodarowanie na 12 m o r g o w y m gospodarstwie
z kamieniarstwem u ż y t k o w y m ,
W a s y l P i d b e r e ź n i a k , s t r y j M i c h a ł a P i d b o r o ź i ń a k a (24), z m .
przed I w o j n ą ś w i a t o w ą .
B y ł z a ł o ż y e i o l e m „ S p ó ł k i pod j a w o r e m " w s k ł a d z i e : Stefan
Felenczak (1), Leszko (Jakub) Loehanyez (14), M i c h a ł
Felenczak (13). W 1858 l u b 1859 r o k u , na skurek z a t a r g ó w
w y k l u c z y ł ze s p ó ł k i Stefana Felenczaka. Z e s p ó ł ten w y k o
n y w a ł d o s k o n a ł e kamienie m ł y ń s k i e d l a o d b i o r c ó w zo Sło
wacji i Węgier.
M a t e j C i r k o t , d a t a urodzenia nieustalona, zm. 1914.
G o s p o d a r o w a ł n a 12 morgach a d o d a t k o w o t r u d n i ł się ka
mieniarstwem — w y ł ą c z n i e r z o ź b ą . C i r k o t j a k o pierwszy
w s p ó ł c e z D u t k a n y c z e m (15) i W a s y l e m Graconiem (20)
z a c z ą ł r z e ź b i ć w i z e r u n k i U k r z y ż o w a n e g o na k r z y ż a c h przy
d r o ż n y c h i cmentarnych.
W a s y l C i r k o t , bratanek Mateja C i r k o t a (27), zięć Hrycia.
Felenczaka (11), data urodzenia nieustalona., z m a r ł na. Zie
m i a c h Zachodnich.
G o s p o d a r o w a ł n a 24 morgach i t r u d n i ł się d o d a t k o w o ka
m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą . N a l e ż a ł do nowego s k ł a d u „ S p ó ł k i
pod j a w o r e m " , po r o k u 1859, t j . po o d e j ś c i u Stefana Fe
lenczaka (1).
I w a n K o z a k , s. A n d r z e j a , ur. 6 marca 1894, z m . ok. 1933.
G o s p o d a r o w a ł na 20 morgach i t r u d n i ł się d o d a t k o w o ka
m i e n i a r s t w e m . Po I w o j n i e z a j ą ł miejsce I l k i Felenczaka
(5) w s p ó ł c e Somana Felenczaka (10). K o z a k k u ł k a m i e n i o
m ł y ń s k i o i ż a r n o w e , t r u d n i ł się t e ż r z e ź b ą a r c h i t e k t o n i c z n ą
— w y k o n y w a ł k r z y ż e , do k t ó r y c h i n n i kamieniarze d o r a b i a l i
wizorunki r z e ź b i o n e .
M i c h a ł K o z a k , b r a t I w a n a K o z a k a (29), u r . 19 m a j a 1900,
żyjo w Z S R R .
G o s p o d a r o w a ł razem z b r a t e m . N i e n a l e ż a ł do s p ó ł e k , a t y l k o
n a j m o w a ł się u r ó ż n y c h k a m i e n i a r z y . W czasie I I w o j n y
w y j e c h a ł do Z S R R .
M i k o ł a j Chwalik, s. Teodora, ur. 26 listopada 1895.
G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach i dorywczo k u ł kamienio ż a r
nowe. Po I I wojnio z a c z ą ł w y k o n y w a ć n a g r o b k i ze s w y m
synem J a n e m (32).
J a n Chwalik — mieszka w B a r t n e m .
Gospodaruje na o j c o w i ź n i e , sporadycznie k u j ą c jeszcze
n a g r o b k i , ale bez r z e ź b y figuralnej.
�Z nazwiskiem t y m w i ą ż e się i n t e r e s u j ą c a historia. Szkurat
c h c i a ł z o s t a ć kamieniarzom i zwrócił się do s p ó ł k i Mateja
Cirkota z p r o ś b ą o p r z y j ę c i e . Ten k a z a ł m u na p r ó b ę w y k u ć
k r z y ż z wizerunkiem U k r z y ż o w a n e g o . Szkurat w y ł a m a ł
na M o e h n a t y m odpowiodni blok piaskowca i o b r o b i ł go
z grubsza. P o z o s t a w i ł jodnak z b y t m a ł o miejsca na relief
postaci U k r z y ż o w a n e g o i w z w i ą z k u z t y m k a n d y d a t u r a
jogo z o s t a ł a odrzucona. N a p ó l obrobiony k r z y ż leżał długi
czas w k a m i e n i o ł o m i e , s k ą d do wsi ś c i ą g n ą ł go J ó z o f M ą d z i k .
H r y ć Chomkowiez, s. I w a n a , zięć I w a n a Graconia (23),
ur. 24 lutego 1898, z m . ok. 1979 na Ziemiach Zachodnich.
P o c h o d z i ł z Frzogoniny, ale ożenił się w B a r t n e m i t n osiadł
ua 24 m o r g o w y m gospodarstwie. O k o ł o 1925 r o k u w s t ą p i ł
do s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), ale nie p r a c o w a ł w niej
dlużoj niż 3—5 lat. O k o ł o 1930 r o k u p o w r ó c i ł do Przegoniny
by z a ł o ż y ć n o w ą s p ó ł k ę z D m y t r o m K o p c z ą (18), Osifem
T a r b a j e m (11) i M i c h a ł o m Chomkowiczem (4). S p ó ł k a w y
d o b y w a ł a k a m i e ń na K o r n u t a c h , w lesie F i l i p a Szkurata,
k u j ą c ż a r n a i kamionio m ł y ń s k i e . O k o ł o 1930 r o k u H r y ć
z ł a m a ł w kamieniolomio n o g ę i na skutok niesna.sek, a naw et
procesu s ą d o w o g o , zespół r o z p a d ł się. Chomkowiez nie po
wrócił j u ż po t y m w y p a d k u do kamieniarstwa.
30.
8.
Loszko Sobin, szwagier M i c h a ł a Chomkowieza (4), zm. ok.
1920.
Jeden z pierwszych k a m i o n i a r z y w Przegoninie. W y k o n y w a ł
kamienie ż a r n o w o i brusy. Razem z b r a t e m M i c h a ł e m (9)
dostarczali surow~ogo k a m i e n i a do r z o ź b y
Wojciechowi
S c r w o ń s k i o m u z Gorlic,
M i c h a ł Sobin, s. Symeona, ur. 16 listopada 1874, zm. po
I wojnie.
B y l kamieniarzom samodzielnym. W r a z z b r a t e m Leszkiem
(8) dostarczali surowego kamienia do r z e ź b y W . S e r w o ń skiemu.
I w a n Sobin, s. M i c h a ł a , w y j e c h a ł do Z S R R .
K u l kamienic ż a r n o w e i macewy. Z a t r u d n i a l i go Osif Tarbaj
i Iwan Koltko.
Osif T a r b a j , ur. 6 stycznia 1904, zm. 23 lipca 1964 w Bodakach.
U c h o d z i za najlepszego r z e ź b i a r z a w ś r ó d k a m i o n i a r z y ł e m
kowskich. Pcla m i a l niewielo, s t ą d k a m i e n i a r s t w o bydo
jego j e d y n y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a . O k o ł o 1930 r o k u Tarbaj
z o s t a ł c z ł o n k i o m s p ó ł k i H r y c i a Chomkowieza (36). Po nie
s z c z ę ś l i w y m w y p a d k u H r y c i a i rozpadzie s p ó ł k i , Tarbaj
założyd d u ż y warsztat k a m i e n i a r s k i w B o d a k a c h , w k t ó r y m
z a l e ż n i e od charakteru i ilości z a m ó w i e ń , n a j m o w a ł inny cli
kamieniarzy z B o d a k ó w i Przegoniny. D z i ę k i d u ż y m umie
j ę t n o ś c i o m i rzotolności w y k o n a n i a m i a l zawsze d u ż o z a m ó
w i e ń , g ł ó w n i e na kamienie m ł y ń s k i e czy ż a r n o w e oraz
k r z y ż e i macowy.
W a s y l Ż e l e m , w y j e c h a ł do Z S R R ,
W y k o n y w a ł macowy, a t a k ż e ż a r n a i ookle ua p o d m u r ó w k i .
Aleksy H o ń c z a k , ż y j e na Ziomiaoh Zachodnich.
N a j m o w a ł się u Torbaja (11) i I w a n a K o l t k i ( K i ) .
Petro P r o k i p c z a k , ż y j e na Ziemiach Zachodnich.
P r a c o w a ł niewiele, n a j m o w a ł sio u i n n y c h .
H r y ć Gluz, u r . 9 listopada 1901.
N a j m o w a ł się u T a r b a j a (11) i I w a n a K o l t k i (10).
I w a n K o l t k o , ur. m i ę d z y 1901—1910, ?.m. na Ziemiach
Zachodnich.
B y ł kamieniarzom samodzielnym, w y k o n y w a ł macowy,
kamienie ż a r n o w e , cokle, brusy i t p . D o s t a r c z a ł t e ż surowego
k a m i e n i a do r z e ź b y dla Franciszka D u s z y , kamieniarza
z Gorlic, ucznia Wojciecha S o r w o ń s k i e g o . W warsztacie
s w y m , z a t r u d n i a ł K o l t k o wielu k a m i e n i a r z y z Przegoniny
i Bodaków.
Petro K o s t y k , s. I w a n a , ur. 19 maja 1893, z m . 1961.
K u l kamienie ż a r n o w e i brusy. N a j m o w a ł się u Torbaja
i Koltki.
D m y t r o Kopcza, p r z y ż e n i o n y do rodziny C h o m k o w i e z ó w ,
zm. na Ziemiach Zachodnich.
W l a t a c h trzydziestych n a l e ż a ł do s p ó ł k i H r y c i a Chomko
wieza (36). Po n i e s z c z ę ś l i w y m w y p a d k u w k a m i o n i o ł o m i e ,
p o r z u c i ł kamieniarstwo i z a ł o ż y ł w Przogoninio sklep.
7
9.
10.
11.
7
r
Biografie k a m i c i darzy z Przegoniny i Boda.ków
1.
I w a n Chomkowiez, s. H r y c i a , ur. ok. 1854, zm. 30 listopada,
1917.
K a m i e n i a r s t w e m t r u d n i ł się dorywczo - - ł u p a ł k a m i e ń na
p o d m u r ó w k i , choć niewykluczone, że m ó g ł też k u ć ż a r n a
a, nawet macewy. Obaj jego synowie — H r y ć (30) i Michał
(4) b y l i k a m i e n i a r z a m i .
2. Andrzej Chomkowiez, s. Bazylego, ur. 10 grudnia 1808, zm.
przed I w o j n ą ś w i a t o w ą ,
Andrzej b y l s t r y j e m H r y c i a (36) z Bartnego. G o s p o d a r o w a ł
ua 12 morgach a d o d a t k o w o t r u d n i ł się kamieniarstwem
użytkowym.
3. H r y ć Chomkowiez - - p a t r z B a r t n e poz. 36
4. .Michał Chomkowiez, s. I w a n a (1), b r a t H r y c i a (36), ur. 10
listopada 1895, zin. 26 lutego 1939.
G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach. N a l e ż a ł do p o w s t a ł e j ok.
1930 r o k u s p ó ł k i H r y c i a Chomkowieza (36). W y k o n y w a ł
ż a r n a i brusy.
o. I w a n Chomkowiez, s. Dymitra., ur. 5 k w i e t n i a 1894, w y j e c h a ł
na Ziemie Zachodnie.
Nie z a j m o w a ł się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą . K u l w y ł ą c z n i e
k r z y ż e oraz ż y d o w s k i e macewy.
6. M i c h a ł Chomkowiez, s. Hnata., ur. 25 lutego 1908, zm.
w ZSRR.
W y k o n y w a ł kamienie ż a r n o w o , brusy i podobnie j a k wszyscy
('homkowieze •— macewy. B y ł kamieniarzem samodzielnym
i nie należał do ż a d n e j s p ó ł k i .
7. Wasv] N o w a k , data urodzenia nieustalona, zm. 1979 w Bodakaoh.
P r a c o w a ł niowdele, n a j m o w a ł się u i n n y c h kamieniarzy.
Z a j m o w a ł się kamieniarstwem u ż y t k o w y m .
12.
13.
14.
r
15.
16.
18.
18.
t
19.
Andrzej K o l t k o , data urodzenia nieustalona.
N a j m o w a ł się w warsztatach Tarbaja i I w a n a K o ł t k i . K u l
kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e , a t a k ż e cokle na p o d m u r ó w k i
i brusy.
P R Z Y P 1 S Y
1
I ' o d s t a w ę mniejszego tekstu s t a n o w i fragment pracy magis
terskiej autora i M a ł g o r z a t y P a s ł a w s k i e j , napisanej pod kierun
k i e m prof, dra J ó z e f a B u r s z t y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M
w Poznaniu, w 1982 r o k u , na, t e m a t „ M a ł e f o r m y a r c h i t e k t u r y
sakralnej w ł e m k o w s k i c h wsiach Beskidu Niskiego". Z uwagi
na t o . iż w i ę k s z o ś ć ł e m k o w s k i c h figur, k r z y ż y i kapliczek p r z y
d r o ż n y c h stanowi dzieła miejscowy eh k a m i e n i a r z y , obok t e m a t u
g ł ó w n e g o , podjęliśmy r ó w n i e ż badania nad h i s t o r i ą l u d o w y c h
o ś r o d k ó w kamieniarskich. W icli t o k u u d a ł o się z e b r a ć interosujące m a t e r i a ł y , pozwalające uzupełnić dotychczasową wiedzę
na, ton temat. Poi . K . Marczakowa, Kamieniarstwo
ludowe
u Łemków.
Ze studiów
nad ludową rzeźbą kamienną
na
Łemkowszczyźnic,
cz. 1, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. 16, 1962, n r 2,
s. 84- - 9 1 ; R. Reinl'uss. Rzeźba figuralna
Łemków, Ze studiów nad
ludową
rzeźbą kamienną
na Lemkowszczyźnie,
cz. 2, „ P o l s k a
Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963 n r 3—4, s. 122—134
I n f o r m a c j a pochodzi od Stefana Felenczaka z Bartnogo.
Ta część Bartnego do dzisiaj nazywa się „ Z a m ł y n o m " .
Rejestr )>oborowy województwa
krakowskiego
z roku
J629,
pod rod. S. I n g l o t a , W r o c l a w 1956, s. 273
A . Pawiiiski, Polska XVI
wieku pod względem
geograficzno-statystycznym. Małopolska,
t. 3 (w:) Źródła dziejowe, t . 15, W a r
szawa 'l886, s. 53
" K . -Marczakowa, op. cit., s. 84
H . O l s z a ń s k i , Stan i probłemutyka
badań nad historią
łudo7
7
-
2
3
4
5
7
wego budownictwa
przemysłowego
południowej
Rzeszowszczyzny,
„ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", 1970
nr 11, s. "8
W . K r y g o w s k i , Beskid Niski,
Pogórze Ciężkowickie
i Po
górze Strzyżowsko-Dynowskie,
Warszawa 1977, s. 15
Cyfry obok nazwiska kamieniarza o d s y ł a j ą do właściwej
p o z y c j i w aneksie kamieniarzy ł e m k o w s k i c h .
N a z w a t a w i ą ż e się z p o t ę ż n y m jaw orom r o s n ą c y m obok
stanowiska o d k r y w k o w e g o , eksploatowanego przez s p ó ł k ę .
Niejasna jest sprawa jogo imienia. T r a d y c j a miejscowa
przekazuje i m i ę Loszko, zaś księgi urodzin i z g o n ó w m i e s z k a ń c ó w
wsi B a r t n e , p o d a j ą i m i ę J a k u b . Ciekawa historia w i ą ż e się r ó w nioż z jego nazwiskiem. Podczas s ł u ż b y wojskowej w c.k. a r m i i
austriackiej zmieniono jo na D u t k a n y c z i w tej też. formio p r z e j ę ł a
je cala linia p o t o m k ó w kamioniarza.
Informacje o „ S p ó ł c e pod j a w o r o m " i losach jej c z ł o n k ó w
p o d a ł Stefan Felenczak z Bartnego, w szeregu w y w i a d ó w prze
prowadzonych z n i m w latach 1980—1984
Tamże
Stefan Felenczak s. Ignacego jest o s t a t n i m z ż y j ą c y c h
w B a r t n e m kamieniarzy. D z i ę k i n i o m u z o s t a ł a zgromadzona
większość matoriałów o d n o s z ą c y c h się do h i s t o r i i o ś r o d k a . D u ż o
m a t e r i a ł u biograficznego p r z y n i o s ł a toż. kwerenda, archiwalnych
k s i ą g p a r a f i a l n y c h : Księga
zgonów
Przegoni na 1803—194 ii,
Księga urodzeń Przegonina
1868—1914,
Liber nutorum in Pre8
9
7
1 0
7
1 1
7
1 2
7
7
1 3
1 4
7
185
�gonina, tom VI, 1925—1945,
Liber natorum Bodaki
1923—
1946, Księga zgonów Bartne 1841--1893,
Księga zgonów
Bartne
1893—1945, Księga urodzeń Bartne 1878—1907, Księga
urodzeń
Bartne
1914—1915
R . Reinfuss, oj), o i l . , s. 124
M . P r z e ź d z i e c k a z a n o t o w a ł a jodynie i n f o r m a c j ę o moist n i e j ą c y m od dawna k r z y ż u p r z y d r o ż n y m z Bartnego, n o s z ą c y m
d a t ę 1789. K r z y ż ton nio p o s i a d a ł jednak r z e ź b i o n e g o w i z e r u n k u
U k r z y ż o w a n e g o , t a m ż e , s. 126
Por. M . P a s ł a w s k a , T . L o p a t k i e w i e z , Male formy
archi
tektury sakralnej w łemkowskich
lesiach Beskidu Niskiego, s. 72—
83, i l . 104—126, praca magisterska złożona w Bibliotoeo I n s t y t u
t u E t n o l o g i i U A . M w Poznaniu.
R . Reinfuss, op. c i t . , s. 129
Z D u t k a n y c z e m w i ą ż e się natomiast inna. bardzo interesu
j ą c a historia. W B a r t n e m opowiadano m i bowiem, iż Dutka.nycz
z o s t a ł pochowany w w y k u t y m przez siebie, w i e l k i m , monoli
t y c z n y m sarkofagu k a m i e n n y m , k t ó r y , j a k p a m i ę t a j ą starsi
w i e k i e m B a r t n i a n i e , c i ą g n ę ł o na. cmentarz 3 pary w o ł ó w . S ą
d z i ł e m w ó w c z a s , iż i n f o r m a t o r ó w chyba, trochę, p o n i o s ł a fantazja.
O k a z a ł o się w k r ó t c e , żo jednak nie, W 1983 roku J . Ma.dz.ik
z Bartnego o d n a l a z ł p o d o b n y sarkofag na M o c ł m a t y m , pozosta
w i o n y t a m przez D u t k a n y e z a . Kamieniarz zostawił go w kamie
niołomie na, skutek p ę k n i ę c i a bocznej ś c i a n y , a. sa.m n i e z r a ż o n y
niepowodzeniom, z a b r a ł się do pracy nad d r u g i m , t y m w ł a ś n i e ,
w k t ó r y m z o s t a ł pochowany na. ba,rt,uiaiiskim cmentarzu.
T a k ą d a t ę nosi ostatni z k r z y ż y Graeonia. odnaleziony
w Regetowio N i ż n y m . K . Marezakowa, op. c i t . , s. 89, o k r e ś l a
da,tę ś m i e r c i tego kamicnia,rza na r o k 1920. Nie z n a l a z ł o to jednak
potwierdzenia, bowiem na, nagrobku Graeonia w B a r t n o m data,
zgonu to 10 marca 1930 r o k u .
T a m ż e , s. 89 a u t o r k a podajo informację, o spółce p r a c u j ą c e j
na Moclmu,tym, w s k ł a d k t ó r e j w c h o d z i l i : Matej C i r k o t , W a s y l
G r a c o ń , synowie jego Andrzej i I w a n oraz. p r z e j ś c i o w o Stefan
Folenczak. Spółka, t a k a n i g d y jednak na M o c ł m a t y m nio dzia
łała. P r z e c i e ż z a t r u d n i o n i w niej — Stefan Folenczak, Andrzej
i I w a n Graeoniowie — w c h w i l i śmierci C i r k o t a mieli po 14 l a t !
Felenczak, co sam stwierdza, z a c z ą ł k u ć w w i e k u 25 lat i nie na
M o c ł m a t y m . lecz na M a g u r y c z u , zamiennie z Teodorem Felen
czakiem. W t y m czasie Matej C i r k o t nie żył od 12 l a t !
Jej autorstwa, jest m . i n . nagrobek Teodora Felenczaka na
emonta,rzu w B a r t n e m , w y k o n a n y w 1941 r o k u .
Za i n f o r m a c j ę t ę d z i ę k u j ę F . K u z i a k o w i z, Bartnego.
Przogoniua p o w s t a ł a w I p o l . X V I w., B o d a k i p o j a w i a j ą się
już w 1581 r o k u , zaś B a r t n e — na przełomie X V I / X V I I w i e k u .
K . Marezakowa, op. c i t . , s. 89 podaje to nazwisko j a k o
H o m k o w i c z . Jednak w k s i ę g a c h parafialnych Przegoniny i B o
d a k ó w pisane jest ono w formie spolszczonej, jako Chomkowiez
i t ę w e r s j ę t r a k t u j o m y dalej j a k o o b o w i ą z u j ą c ą . Podobnie rzecz
w y g l ą d a z p o d a w a n y m przez a u t o r k ę nazwiskiem C y r k o t i p i
sanym w w / w k s i ę g a c h — Cirkot.
A nie j a k podaje K . Marezakowa, t a m ż e , s. 90, p r z y p i s 9 —
D m y t r o Kopacz.
A nie j a k t a m ż e , s. 90 . . - I w a n T u r b a j .
O p r ó c z Tarbaja k a m i e n i a r s t w e m a r t y s t y c z n y m t r u d n i ł
się w B o d a k a c h I w a n Chomkowiez (5).
R o m a n Reinfuss w y k o n a ł w 1931! roku fotografię kamieniar
skiego w a r s z t a t u Osifa Tarbaja. Nie podaje jednak, k i m s ą osoby
sfotografowane. D z i ę k i u p r z e j m o ś c i i dobrej p a m i ę c i Stefana
Felenczaka z Bartnego, u d a ł o się je r o z p o z n a ć - - od lewej s t o j ą :
Osif T a r b a j , W a s y l F r y n e k o i Ł u k a s z K o ł t k o — dwaj o s t a t n i
nie b y l i k a m i e n i a r z a m i i w warsztacie znaleźli się p r z y p a d k o w o .
S i e d z ą — A n d r z e j K o ł t k o i Petro K o s t y k , k t ó r y c h T a r b a j w pra
cowni swej zatrudnia.1.
R . Roinfuss, op. c i t . , s. 129 oraz i l . 17
I n f o r m o w a ł Stefan Felenczak", k t ó r y S z a t y ń s k i e g o znal
o s o b i ś c i e i dobrzo go p a m i ę t a .
N a cmentarzu w Nieznajowej z n a l a z ł o m sygnowany przez
S z a t y ń s k i o g o nagrobek, p o c h o d z ą c y z 1911 r o k u .
Por. R . Reinfuss, op. c i t . , i l . 17
Por. t a m ż o , s. 129, p r z y p i s 7
Szczogółowe. bogato ilustrowane r o z w a ż a n i e tej k w e s t i i
z n a ł e ź ś ć m o ż n a w cv+owanoj pracy masisterskiej, s. 89—92
i 105—107, i l . 146—185
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
3 4
3 5
3 6
Por. R . Roinfuss, op. c i t . , s. 131
N p . z b i a ł y m wapieniem p i ń c z o w s k i m , bardzo m i ę k k i m
i p o d a t n y m do r z o ź b y . Z wszystkich k a m i e n i a r z y ł e m k o w s k i c h
j e d y n i e Tarbaj s t o s o w a ł ten rodzaj tworzywa,, z d o b y w a j ą c jo
z r e s z t ą nielegalnie, od r o b o t n i k ó w z a t r u d n i o n y c h p r z y remoncie
kościoła w Grybowie.
3 7
3 8
O autorytecie, j a k i m cieszył się Jamor u k a m i e n i a r z y lemkowskich ś w i a d c z y zdarzenio, k t ó r e g o bohatorami b y l i Osif
Tarbaj i Stefan Folenczak (7). Ton ostatni p o d j ą ł się w y k o n a n i a
nagrobka, na. cmentarz w D ę b o w c u , nie posiadając f o r m a l n y c h
u p r a w n i e ń , ,,papieru". T a r b a j . dowiedziawszy się o t y m , poszedł
na s k a r g ę do Jainera, o c z e k u j ą c , iż ton odbierze Felenczakowi
186
roboto i zleci w y k o n a w s t w o j e m u samemu. N i e w i e m j a k w z g l ę .
dem tego sporu z a c h o w a ł się Jamor, f a k t o m jest jednak, żo
nagrobek w y k o n a ł Felenczak.
N p . międzyw-ojenno k r z y ż e I w a n a i A n d r z e j a G r a c o n i ó w ,
Stefana Felenczaka, I w a n a Chomkowicza.
I n f o r m a c j o d o t y c z ą c o Folusza p o c h o d z ą z w y w i a d ó w
przeprowadzonych w 1981 r o k u z M i c h a ł e m K r ó l e m , o s t a t n i m
z ż y j ą c y c h w tej wsi k a m i e n i a r z y .
Wietrzenie materacowe powoduje rozwarstwianie się b l o k u
piaskowca na pojedynczo tafle, o znacznej n i e k i e d y powierzchni.
Filia Muzoum Okręgowego w N o w y m Sączu, mieszcząca
się w z a b y t k o w e j cerkwi w B a r t n e m , przechowuje t a k i b l a t
o w y m i a r a c h 1 5 7 x 87 c e n t y m e t r ó w .
N i c o tej formie nio w s p o m i n a j ą K . Ma.rczakowa, op. c i t . ,
ani R . Reinfuss, op. c i t .
Obaj zmarli przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą .
Z m a r ł w 1955 r o k u .
K . Marezakowa, op. c i t . . s. 90
A nie j a k t a m ż e , s. 90 — I w a n Żoleń.
I n f o r m o w a ł Stefan Folenczak
Hipotezo t ę z a s u g e r o w a ł m i Stefan Felenczak z Bartnego,
p o d k r e ś l a j ą c , iż r z e ź b t y c h z c a ł ą p e w n o ś c i ą nie w y k o n y w a n o
w B a r t n e m . Por. R . Reinfuss, op. c i t . , s. 133. Podczas jnwenturyzaeji przeprowadzonej w 115 wsiach ł e m k o w s k i c h znaloźliśmy 9 przykładów owych przedstawień, pochodzących z 2
ostatnich dekad X I X w i e k u . Z i n w e n t a r y z o w a n e p r z y k ł a d y
z n a j d u j ą się w : Bodakach, D ł u g i e m , Jasionce, L i p n e j , Malastowie, R o p i c y G ó r n e j , Smerokowcu, Swicrzowej Ruskiej oraz
W a p i e n n y m , t w o r z ą c nieco szerszy zasięg n i ż to przedstawia
R . Reinfuss. W y n i k a lo z f a k t u , iż autor nie objął s w ą a n a l i z ą
4 do dziś i s t n i e j ą c y c h r z e ź b z D ł u g i e g o , Jasionki, Lipnej i Smorekowca — por. t a m ż e , s. 133.
N i e z a l e ż n i e ocl p o w y ż s z e g o , hipotezy Felenczaka nio u d a ł o się
n a m w Malastowie z w e r y f i k o w a ć , g d y ż starych m i o s z k a ń c ó w
jest t u niewielu i nic pewnego nio p o t r a f i ą o Sachajdzie po
wiedzieć.
Uwaga, ta d o t y c z y nie t y l k o Sachajdy alo i całej proble
m a t y k i ł e m k o w s k i e g o kamieniarstwa ludowego. Po c y k l u b o w i e m
p o p u l a r n y c h a r t y k u ł ó w o t y m r z e m i o ś l e i m o i m apelu do czytel
n i k ó w (chodziło m i t u g ł ó w n i e o starych kamioniarzy i ich po
t o m k ó w m i e s z k a j ą c y c h na Ziemiach Zachodnich) o podzieleiuo
się ze m n ą s w y m i uwagami, t u d z i e ż posiadanymi i n f o r m a c j a m i
— nio o d e z w a ł się n i k t . Por. T . L o p a t k i e w i e z , Z doslidżeń
nad
narodnim
kamieniarstwom
na Lemkiwszczyni,
„Nasze Słowo",
R . 28, 1983, nr 9, 10, 11, 12, 13
W s p o m n i a n y k a m i e n i o ł o m na M a g u r y c z u b y ł własnością;
k i l k u gospodarzy z Bartnego, g d y ż o b e j m o w a ł y go nadano i m
lany l e ś n e . Pasmo M a g u r y W ą t k o w s k i e j z o d k r y w k a m i na Mochn a t y m i K o r n u t a c h s t a n o w i ł o w ł a s n o ś ć K l a s z t o r u Norbertanok
z K r a k o w a . P r a c u j ą c e t a m s p ó ł k i m u s i a ł y więc u z y s k i w a ć od
K l a s z t o r u pisemne zezwolenie na e k s p l o a t a c j ę , k t ó r e potwier
dzał n a s t ę p n i e leśniczy.
Mieściło się w n i m z w y k l e 8 o s ó b .
Z w i ą z a n e to b y ł o z u c i ą ż l i w y m p y ł e m , j a k i unosił się
p r z y pracy. S t ą d niemal z a w o d o w ą c h o r o b ą k a m i e n i a r z y jest
pylica płuc.
S k ł a d a j ą się na n i ą dane z a r t y k u ł u K . Marczakowej, op.
l i t . . . s. 89 oraz m a t e r i a ł y z b a d a ń w ł a s n y c h .
W 1976 r o k u p o w s t a ł i n t e r e s u j ą c y p o m y s ł zorganizowania
w B a r t n e m niewielkiego l a p i d a r i u m ł e m k o w s k i e j r z e ź b y ka
miennej wraz z e k s p o z y c j ą n a r z ę d z i i n i e k t ó r y c h w y r o b ó w ka
m i e n i a r s k i c h . A u t o r a m i koncepcji b y l i — m g r W e r o n i k a Н о т а
— W o j e w ó d z k i K o n s e r w a t o r Z a b y t k ó w w N o w y m S ą c z u , mgr
A l o j z y Cabala — d y r . Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m S ą c z u
oraz J ó z e f M ą d z i k — kustosz z a b y t k o w e j cerkwi w B a r t n e m ,
z k t ó r ą owo muzealne p r z e d s i ę w z i ę c i e m i a ł o b y ć z w i ą z a n e , nie
t y l k o z r e s z t ą organizacyjnie. W t y m celu w y r e m o n t o w a n o ka
m i e n n y spichlerz p l e b a ń s k i p r z y c e r k w i , a nawet w y k o n a n o
p r o j e k t adaptacji jego w n ę t r z a do celów ekspozycyjny cli. Z róż
n y c h jodnak p r z y c z y n do roalizaeji tego l a p i d a r i u m nie d o s z ł o ,
choć J ó z e f M ą d z i k przez c a ł y ten czas, w d o m u swoim gromadzi
rozproszone ś l a d y i d o k u m e n t y kamieniarskiej przeszłości B a r t
nego i okolicy. Dopiero niedawno, w 1982 r o k u , p o m y s ł ponownie
w y p ł y n ą ł a sponsorami p r z e d s i ę w z i ę c i a s ą B i u r a B a d a ń i D o
kumentacji Z a b y t k ó w w Krośnie i N o w y m Sączu, przy ścisłym
udziale n o w o s ą d e c k i e g o W o j e w ó d z k i e g o K o n s o r w a t o r a Z a b y t
k ó w . W y b r a n o j u ż teren p o d l a p i d a r i u m , a p i s z ą c y te s ł o w a
w y t y p o w a ł 25 o b i e k t ó w kamiennej r z e ź b y Ł o m k ó w , k t ó r e
t w o r z y ć b ę d ą t r z o n p r z y s z ł e j ekspozycji. S ą d z i ć n a l e ż y , iż t y m
razem wszelkie przeszkody uda się szczęśliwie p o k o n a ć a tradycje
kamieniarskie t y c h stron z o s t a n ą w n o b i l i t u j ą c y j o s p o s ó b
udokumontowane.
3 9
4 0
4 1
4 2
4 3
4 4
4 5
4 6
4 7
4 8
4 9
5 0
5 1
5 2
5 3
5 4
5 5
5 4
Por. K . Marezakowa, op. c i t . , s. 88
I n f o r m o w a ł autor nagrobka.
•* J e d n y m i z fakich byli bracia Graeoniowie oraz
Felonozak.
3 7
Stefan
�