https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bb94eb0db0e5349cfb806276c58bd36.pdf abc0cd1dbfc68a46f49955c1b9cf8272 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3303 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3096 Title A name given to the resource Moi przyjaciel Łemkowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.211-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tl. 1. N a j d a c h , stary pasterz z R y c h w a ł e m , 1929 r. Roman Reinfuss M O I P R Z Y J A C I Zainteresowanie Ł e m k a m i , a p ó ź n i e j e t n o g r a f i ą z r o d z i ł y się Ł E M K O W I E m u codzienny p o s i ł e k , w r a c a ł dopiero p ó ź n ą j e s i e n i ą . Zaintereso- u m n i e z czystego p r z y p a d k u . P a r ę l a t przed w o j n ą m i e s z k a ł e m луа1о mnie ż y c i e starego s a m o t n i k a , s i a d ł e m z n i m na z m a t k ą w Gorlicach, gdzie na poczęstoлyałem kałem Lemków\ z i m ą saniami cotygodniowych targach spoty­ P r z y j e ż d ż a l i w o z a m i w y ł a d o w a n y m i drewnem, z a p r z ę ż o n y m i лу konie l u b w o ł y . 2лугаеаН m o j ą papierosem, później zjedliśmy trawie, wspólnie moją луусДоегколл'а „ w a ł ó w k ę " , a stary opoлyiadał i o p o w i a d a ł . TJ Ł e m колу ОЛУСО nie e t ^ v a j a się dobrze, z a p a d a j ą c z ę s t o na „moty- m c a g ę sлrymi l u d o w y m i s t r o j a m i , л\чес o g l ą d a ł e m ich z zainte­ l y c i u " , trzeba je ЛУ jesieni z a b i j a ć na resowaniom, czasem z r o b i ł e m j a k i e ś zdjęcie i na t y m w ł a ś c n v i e m a j ą nawet takie , . p o z w o l e ń s t w o " o d j a k i e g o ś k r ó l a , żo m o g ą лс.-^л^ко się. k o ń c z y ł o . b i t e i o s k ó r o w a n e barany spгzedaлyać na targach w Gorlicach - D o p i e r o w r. 19:11 w czasie jednej z луакасуппуек wycieczek na M a g u r ę Malastoлyską z a c z ę ł a się m o j a t r w a j ą c a j u ż p r z e s z ł o pól wieku „przygoda z Łemkowszczyziia". Szedłem śródleśną d r o g ą b i e g n ą c ą grzbietem Magury, gdy na polanoo po lewoj stro­ nie drogi z w r ó c i ł a m i ę s o . Ryclnvaldzianie moją m y a g ę spora r u d a sterta liści, obok i ОгуЬоллае. „ A s k ą d ż e w t a k i m razie b i o r ą się owce w n a s t ę p n y m r o k u ? " N a w i o s n ę c h o d z i l i ś m y po nie aż do B o j k ó w i H u c u ł ó w , t a m się je киролуа1о i p ę d z i ł o g ó r a m i do d o m u . ZafasoyiKwalo m n i e opoлviadanie starego, o d w i e d z a ł e m k t ó i e j 7.гсф1олса1о się coś, j a k b y buda dla psa, t y l k o t r o c h ę d ł u ż ­ jeszcze parę razy na polanie i w d o i n u w R y c h w a ł d z i e sza, Олусгагу). O n opoлviadał, j a n o t o w a ł e m i f o t o g r a f o w a ł e m . W Z a c z ą ł e m s c h o d z i ć w k i e r u n k u dziwnej b u d o w l i , w ó w c z a s zaszczekał pies u k r y t y w cieniu a z b u d y na czworakach w y g r a ­ sposób m o l i ł się siwy, ł y ą s a t y m ę ż c z y z n a . B y ł to m ó j pierwszy przyjaciel Т^етколузгсгу z n y . Ł e i n k o . n a z y w a ł się N a j d u c h . O d wiosny do jesieni p a s ł na tej powstał cionym późmej polud- n i o w ą d r z e m k ę w ciasnej ,,kołybie"'. D o wsi, s k ą d przynoszono dгukoлл'any artykuł na ten temat R y c h w a ł d b y ł w s i ą niezmiernie c i e k a w ą . N i e g d y ś , jak nazwa луэкаг^е stary pasterz o d b y w a ł pierwszy 1 polance k i l k a k r ó w i owiec, teraz s p o c z y w a j ą c y c h w s z a ł a s i e ple­ z g a ł ę z i , podczas gdy mój go (obecnie (Reichwald) z a ł o ż o n y przez k o l o n i s t ó w niemieckich, „ d o k w a t e r o w a n y " przez pasterzy w o ł o s k i c h i r u s k i c h r o l n i k ó w , znany b y ł w okolicy j a k o g ł ó w n e c e n t r u m hodowli 211 �milicjantów. 2 M ą d z i k i e m nie w i d z i a ł e m się w ó w c z a s . Później n a s t ą p i ł a akcja „ W " , ft w k i l k a n a ś c i e hu po niej zaczęły się pierw sze p o w r o t y . B y ł e m w t e d y k i e r o w n i k i e m swiozo r e a . k t y u n « a n o j K a t e d r y E t n o l o g i i na U M C S w L u b l i n i e , k t ó r e j w r. 1900 p r z y ­ znano po raz pierwszy n a b ó r s t u d e n t ó w . N a l e ż a ł o ieli z a p o z n a ć z p r a c ą t e r e n o w ą , z a d z i a ł a ć mocno na i c h w y o b r a ź n i ę , p o k a z a ć coś nieznanego i prawie egzotycznego. T a k więc po wielu l a t a c h z n a l a z ł e m się z n o w u w B a r t n e m , t y m razem z g r o m a d k ą stu­ d e n t ó w . M i e s z k a l i ś m y w pustej c h a ł u p i e ł o m k o w s k i e j , p e ł n i ą c e j f u n k c j ę schronu P T T K . O p i e k u n e m b y ł Ł e m k o , Stefan Felen­ czak, k t ó r y b y ł naszyn „ e t a t o w y m " i n f o r m a t o r e m . „ P a n i e Felenczak nie wie pan co s ł y c h a ć z M ą d z i k i e m , t y m co m i a ł t a k i e d ł u g i e „bajusy"? „ B y ł n a w y s i e d l e n i u i niedawno w r ó c i ł z r o d z i n ą . Mieszka t a m gdzie d a w n i e j . Teraz pewnie pasie k o n i e na p a s t w i s k u , jeden jest k a s z t a n a d r u g i siwy". Zebrałem studentów i poszliśmy szukać Mądzika. Niedaleko c e r k w i n a ł ą c z c e p a s ł y się dwa konie, siwy i kasztan, a, p r z y n i c h na k o ż u c h u o d w r ó c o n y m sierścią do g ó r y leżał M i c h a ł M ą d z i k . P o z n a ł e m go od razu, t y l k o że kruczo-czarno „ b a j u s y " przez to k i l k a n a ś c i e łat, bardzo posiwiały. „ D z i e ń d o b r y panie M ą d z i k , poznaje m n i e p a n ? " W p a t r z y ł się wo m n i o u w a ż n i e c z a r n y m i , ś w i d r u j ą c y m i na w y l o t oczami. „ C o ś n i b y poznaje... ale nic w i o m . . . " P r z y p o m n i a ł e m m u dawne czasy i studenta, k t ó r y p r z y j e ż ­ d ż a ł do niego na rowerzo. S t a r y u c i e s z y ł się i r o z g a d a ł j a k dawniej, a studenci obsiedli nas w i a n k i e m i s ł u c h a l i . O p o w i a d a ł o wysied­ l e n i u , o pobycie „ n a Zachodzie", p ó ź n i e j p r z o s z o d ł na dawno czasy m i ę d z y i n n y m i o p o w i e d z i a ł n a m o S y p k u , d z i e l n y m z b ó j ­ n i k u ł e m k o w s k i m , k t ó r y m i a ł s w o j ą k r y j ó w k ę w j a s k i n i na K o r ­ n u t a c h , a ż a d e n p o ś c i g nio m ó g ł go d o s i ę g n ą ć , p o n i e w a ż k o ń S y p k i m i a ł p o d k o w y p r z y b i t e t y ł e m do p r z o d u , wobec czego ślady jakie pozostawiały wskazywały kierunek odwrotny do jazdy. P a r ę n a ś c i e l a t t e m u z m a r ł M i c h a ł M ą d z i k . P o z o s t a ł o po n i m d w ó c h s y n ó w : I w a n c z y l i Janek i Osif ( J ó z e f ) . Janek p o m i m o , że nie p o s i a d a ł ż a d n e g o w t y m k i e r u n k u p r z y g o t o w a n i a , z a p a l i ł się do e t n o g r a f i i . C h o d z i ł po wsiach, z b i e r a ł m a t e r i a ł y , z a c z ą ł 2 n a w e t p u b l i k o w a ć . M i a ł zamiar o p r a c o w a ć całość k u l t u r y i h a n d l u o w c a m i . C h o d z i ł e m t a m w i e l o k r o t n i e nio aby dowie dzieć się czegoś bliższego o t a j e m n i c z y m p r z y w i l e j u , którego w p r a w d z i e n i k t nie w i d z i a ł , ale k t ó r y b y l przez wszystkie w ł a d z e aż do I I w o j n y ś w i a t o w e j respektowany. I n f o r m a c j e rychwał-i dzian na t e m a t p r z y w i l e j u b y ł y r o z b i e ż n e . J e d n i t w i e r d z i l i , ż e n a d a l go Stefan B a t o r y za dostawy b a r a n i n y w czasie wojennej potrzeby, i n n i p r z y p i s y w a l i go M a r i i Teresie l u b c a r o w i M i k o ł a ­ j o w i I za j a k i e ś p r z y s ł u g i na rzecz wojsk rosyjskich, g d y prze­ c h o d z i ł y przez K a r p a t y na W ę g r y w r . 1848, a ż e b y A u s t r i a k o m d o p o m ó c w zgnieceniu powstania K o s u t h a . Drugim bliskim przyjacielem moim był 7, B a r t n e g o , z n a k o m i t y „ r a b s i k " , specjalista borsuków z nor. Człowiok posiadający Michał od Mądzik „wybierania" najdłuższe „bajusy" ( w ą s y ) na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i e . D o m M ą d z i k a , a raczej w y s o k i s t ó g siana przed jego d o m e m , b y ł m o i m s t a ł y m miejscem nocle­ g o w y m . J e ź d z i ł e m t a m c z ę s t o bo M i c h a ł M ą d z i k nie t y l k o o bor­ sukach i i n n y c h polowaniach u m i a ł o p o w i a d a ć . P r z y jego po­ mocy nawiązałem kontakt z b a r t n e ń s k i m i kamieniarzami, o któ­ rych artystycznej działalności świadczą zachowane do dziś setki k r z y ż ó w p r z y d r o ż n y c h i c m e n t a r n y c h ozdobionych p ł a s k o ­ rzeźbami Chrystusa. W o j n a p r z e r w a ł a na czas d ł u ż s z y moje w ę d r ó w k i po Ł e m ­ kowszczyźnie. okupacji, w Wprawdzie byłem raz B a r t n o m z Tadeuszem jeden, bezpośrednio Sewerynem, po dyrektorem M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , k t ó r y chciał t a m f d m o w a ć „ K o z y b r a t y " (humorystyczny w y s t ę p d w u braci samochwałów) ale b y l i ś m y w B a r t n e m zaledwie p a r ę godzin, bo w okolicy gra­ s o w a ł y liczne i g r o ź n e b a n d y . Ż a d e n kierowca z Gorlic nie c h c i a ł ryzykować w y j a z d u . Ostatecznie Soweryn w y k o ł a t a ł jakiegoś gruchota i p o s t a r a ł się o o b s t a w ę w postaci trzech u z b r o j o n y c h 212 dycyjnej Łemków. Wyjechał jednak do A m e r y k i do tra­ Stanów Zjednoczonych, gdzie pracuje j a k o r o b o t n i k a r ó w n o c z e ś n i e na niwie k u l t u r a l n e j w Ł e m k o - S o j u z i e . B r a t jego Osif gospodarzy w B a r t n e m i z d u ż y m oddaniem p e ł n i o p i e k ę n a d t a m t e j s z ą za­ b y t k o w ą c e r k i e w k ą . P r z y j a ź ń j a k ą z a w a r ł e m z ojcom „ p r a w e m dziedziczenia" p r z e s z ł a n a obu s y n ó w . W czasie jednej z z i m o w y c h w y p r a w badawczych na Ł e m k o w s z c z y z n ę k r y n i c k ą p o z n a ł o m przed wojną, w Ż e g i e s t o w i e —• W s i r o d z i n ę M i l a n i c z ó w (przyczynek do t e o r i i K . Dobrowolskie­ go n a t e m a t u d z i a ł u p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n w osadnictwie wo­ ł o s k i m ? ) . G d y ś m y bardziej się z a p r z y j a ź n i l i ojciec r o d z i n y po­ k a z a ł m i z w i e l k i m n a b o ż e ń s t w e m p o ż ó ł k ł y pergamin z p i e c z ę ­ ciami, z k t ó r e g o w y n i k a ł o , żo król Stefan Batory nobilitował jednego z p r z o d k ó w Milanicza za z a s ł u g i wojenne, n a d a j ą c m u herb i t y t u ł szlachecki. P o d o b n y c h d o k u m e n t ó w b y ł o na Ł e m ­ k o w s z c z y ź n i e w i ę c e j p o n i e w a ż s o ł t y s i wsi k r ó l e w s k i c h i b i s k u p i c h z o b o w i ą z a n i b y l i konno i zbrojno s t a w a ć w razio wojennej po­ T trzeby. Ciekawe ile z t j c h d o k u m e n t ó w p r z e t r w a ł o z a w i o r u c h ę , k t ó r a p r z e s z ł a przez Łemkowszczyznę. B y ł o to chyba w r. 1936. J e c h a ł e m rowerem na p e n e t r a c j ę wschodniej Łemkowszczyzny. Przejeżdżając przez Olchowioc (dawny p o w i a t K r o s n o ) z o b a c z y ł e m p r z y drodze m ł o d e g o Ł e m k a ubranego j a k wszyscy w s t r ó j l u d o w y . Z a t r z y m a ł e m się i zagad­ n ą ł e m po ł e m k o w s k u : „ S ł a w a I z u s u C h r y s t u , majete w y u d o m u ozuhu, ja ohoozu z r o b y t y sobi znimku". O k a z a ł o się, żo c h ł o p a k m a po ojcu nie t y l k o c z u h ę ale i d a w n y „ u h e r s k y k a p e l u c h " i c h ę t n i e da się w t y m s f o t o g r a f o w a ć ale z s i o s t r ą i joj m a ł ą c ó r e c z k ą . P r z y g o t o w a n i a t r w a ł y d o s y ć d ł u g o , �II. 3. Ks. T y tar, proboszcz p a r a f i i greko-katolickiej ezowej, ok. 1933 r. I I . 5. Teodora Szlantowa, u r . 1880, Ł o s i e w Hań- I I . 4. M i c h a ł M ą d z i k , B a r t n e , 1961 r. I I . 6. W a s y l T o r o p y ł a z s i o s t r ą i s i o s t r z e n i c ą , Olchowiec, 1933 r. 213 �bo musieli się g r u n t o w n i e u m y ć , u c z e s a ć j a k do cerkwi i w y s t r o i ć , tyzm wreszcie s t a n ę l i przed o b i e k t y w e m . i nuda, więc lubił że przyślę, zapisałem nazwisko do gdy Wasyl Toropyla łóżka. Dokuczała mu bezczynność p r z y c h o d z i l i ś m y do niego. oczywiście o m a z i a r s k i m „ Ł e m p r y s l i j t o n a m pane z n i m k u . no z u b u d t e " . Obiecałem, trwale przykuł handlu, o zwyczajach Opowiadał i przesądach, a t a k ż e ś p i e w a ł . U niego n a g r a ł e m dwie rzadkie polskie p i e ś n i — Olchowiec i zdjęcia... nie p o s ł a ł e m . Po wojnie w r. 1963 b y ł e m dziadowskie, k t ó r e p r z y w i ó z ł zo swych m a z i a r s k i c h wędrówek, w Olchowcu ze s t u d e n t a m i . P y t a ł e m z okolicy I n o w r o c ł a w i a . Od niego t e ż z a n o t o w a l i ś m y informację o Toropylę, był, wrócił z przesiedlenia ale go nie o d w i e d z i ł e m bo nas burza w y p ę d z i ł a z Olchowca i trzeba b y ł o w r a c a ć do K r e m p n o j , gdzie m i e l i ś m y r b a z ę . W n a s t ę p n y m r o k u z n o w u o d w i e d z i l i ś m y Olchow ico. Po o sposobie chowania p o r o n i o n y c h p ł o d ó w . G d y S p ó l n i k b y ł ma­ ł y m c h ł o p c o m m a t k a jego p r a c u j ą c c i ę ż k o w czasie ciąży poro­ n i ł a . Niedonoszony p ł ó d został zwyczajem łemkowskim zako­ p r a c y m i e l i ś m y z e b r a ć się p r z y samochodzie. N a d e s z ł a u m ó w i o n a pany w izbie pod s t o ł e m , gdzie mial c z e k a ć do m o i n e n l i i , w k t ó r y m godzina, c z e k a ł e m na miejscu z b i ó r k i . W oddali z o b a c z y ł e m t r z y powunien n a s t ą p i ć prayyidlowy p o r ó d . W e d ł u g w iorzeń z b l i ż a j ą c e się postacie. B y ł y to dwie s t u d e n t k i i i d ą c y w t y m momencie p r z y b y w a dusza nienarodzonego dziecka i wo­ między łaniem n i m i starszy m ę ż c z y z n a . D o m y ś l i ł e m się od r a z u . domaga się c h r z t u . W tym Łemków w ł a ś n i e czasie S p ó l n i k ze „Wyste Wasyl Toropyla?" swoim starszymi b r a t e m lożoli na, ł ó ż k u . B r a t p o w r ó c i ł z handlo­ „ A wyste, pane, t o j profesor z L u b l y n a szto sia o mene p y t a u V" wej p o d r ó ż y i opowdadal o niej Piotrowu. D ł u g o w nocy c h ł o p c y r 7 I s t a ł o się coś bardzo dziwnego! C h w y c i l i ś m y się w objęcia i w y ­ r o z m a w i a l i ze s o b ą , gdy c a ł o w a l i j a k b r a c i a . On p ł a k a ł otwarcie a j a z a g r y z a ł e m w a r g i bo S p ó l n i k , usly szcli w y r a ź n e w o ł a n i e „ c h r z t u , c h r z t u " . m i b y ł o w s t y d przed s t u d e n t a m i . J a k się u s p o k o i ł z a c z ą ł opowia­ szydi się i dali szybko z n a ć rodzicom, a w ó w c z a s ojciec p o k r o p i ł d a ć j a k t o c z e k a ł na moje „ z n i m k i " , j a k s z u k a ł swej f o t o g r a f i i na miejsce p o c h ó w k u p o ś w i ę c o n ą w o d ą i w o b e c n o ś c i m a t k i d o k o n a ł w y s t a w a c h r e k l a m o w y c h f o t o g r a f ó w w R y m a n o w i e i Sanoku. A l e „ c h r z t u z w o d y " . Stary S p ó l n i k b y l g ł ę b o k o przekonany, że nie nie z n a l a z ł , a p ó ź n i e j n a d e s z ł a w o j n a . C z u ł e m się j a k z b i t y pies. twierdził uległ wraz z b r a t e m h a l u c y n a c j i . 7 Wystra- 7 7 N a szczęście m a m p r z e c i e ż klisze. W a s y l T o r o p y l a w t y d z i e ń po Pewnego razu p o s k o ń c z o n y m w y w i a d z i e u Spóhnka- c o f n ą ł e m naszym s p o t k a n i u d o s t a ł swoje „ z n i m k i " p o w i ę k s z o n e do f o r m a t u taśmę i przegrałom mu 1 8 x 2 4 , t y l k o , że siostra nie m o g ł a ich j u ż obejrzoć bo maziarskim zmarła w p e w n y m momencie, j a k zawołaniom fragment jego opowieści „ K o l o m a ź ... zakończonej Kupujto kolomaź... ". przed p a r u l a t y , a joj m a ł a c ó r e c z k a jest joszczo na zachodzie, Stary w pierwszej c h w i l i o n i e m i a ł i w p a t r y w a ł się w magne­ t a m w y s z ł a za m ą ż i ma k i l k o r o dzieci. P ó ź n i e j k o r e s p o n d o w a ł e m tofon n i e p r z y t o m n y m w z r o k i e m , n a s t ę p n i e poderw a,ł się, usiadł z T o r p y ł ą , z a p r a s z a ł m n i e do „ O l c h i u c i a na na ł ó ż k u , z a c z ą ł k l e p a ć się d ł o ń m i po udach, wroHzoio w y k r z t i i s d hryby". Sporo jest t y c h ł e m k o w s k i c h p r z y j a c i ó ł . Chciało b y się k a ż ­ demu poświęcić choć s ł o w o , ale M u s z ę jednak w s p o m n i e ć co to obchodzi c z y t e l n i k a ? o Ł o s i a n a c h , bo d r ż ą c y m z emocji głosom „ D i a b ł a m i a ł w sobie ton co to p u d e ł k o 7 wymy ślił". położono Z p o d o b n y m i r e a k c j a m i w s z e ś ć d z i e s i ą t y c h lał.a-h s p o t y k a l i ś ­ wyjątkową m y się u starszych Ł e m k ó w c z ę s t o . Szkoda, że n i e hylo drugiego Łosie k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e od Gorlic jost 7 w s i ą . O d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w jej m i e s z k a ń c y u p r a w i a l i o b w o ź n y handel m a z i ą i i n n y m i s m a r a m i . „ Z a A u s t r i i " o b j e ż d ż a l i s w o i m i magnetofonu, który by 7 to spontaniczne odezwania nagryw al, 7 by/lby to niezwykle ciekawy m a t e r i a ł . ciężko z a ł a d o w a n y m i wozami W ę g r y , Siedmiogród, Kongresów­ 7 7 7 P ó ź n ą j e s i e n i ą c h o d z i l i ś m y oczy w i.ście w Ł o s i u na, ,.v> e c z i r k i " , k ę , Ł o t w ę , L i t w ę , U k r a i n ę . Po I wojnie ś w i a t o w e j jawnie handlo­ gdzie k o b i e t y d a r ł y pierze, p l o t k o w a ł y , ś p i e w a ł y , a w a l i na terenie całej P o l s k i r o b i l i t o samo t y l e , że nie d a r l i pierza.. W czasie t y c h wieczornych a „ n a szvraro" r ó w n i e ż po Słowacji i M o r a w a c h , bo p r z e j ś c i e granicy c a ł y m taborem wozów mężczyźni nie p o p i s ó w ś p i e w a c k i c h w y s t ę p o w a ł a w całej p e ł n i mieszanka k u l ­ s t a n o w i ł o dla n i c h z b y t wielkiej t r u d n o ś c i . Ł o s i a n i e b y l i z a m o ż n i t u r o w a j a k ą t w o r z y l i maziarze z n o s z ą c do swej wsi z różny ch 7 a nawet bogaci. B u d o w a l i p i ę k n e d o m y , u b i e r a l i się po m i e j s k u , stron melodie dobrze j e d l i , więc b y l i w y r o ś n i ę c i j a k d ę b y , a i c h w ę g i e r s k u czardasze, P i o t r S p ó l n i k d ł u g ą b a l l a d ę po dziewczęta oraz t e k s t y . D u d r a spod Kiezery ś p i e w a ł po słowacku s ł y n ę ł y z u r o d y . W y g l ą d e m s w y m łosianie w y r ó ż n i a l i się w y r a ź ­ o ż o ł n i e r z u , k t ó r y z o s t a ł rozstrzelany za, dezercję u nad wszyst­ nie w masie zabiedzonych, d r o b n y c h Ł e m k ó w . N a tej podstawie kimi p o w s t a ł m i t , że łosianio są p o t o m k a m i szwedzkich j e ń c ó w wo­ Szaliapin z a d r ż a ł b y z z a z d r o ś c i . T a k b y ł o ЛУ Ł o s i u . G d y ś m y stam­ j e n n y c h z czasu „ p o t o p u " . tąd W Łosiu spędziliśmy z przerwami kilka tygodni, penetrując r ó w n i e ż s t a m t ą d wsie okoliczne. Z iosianami z ż y l i ś m y się bardzo górował p o t ę ż n y odjeżdżali pytano bas nas Stefana „A Trębacza, kiedy woboc легасасю?". którego Najdłużej „ w r a c a ł a " jedna ze studentek, k t ó r a na t e m a t Łosia i losian na­ pisała ciokawą książkę opublikowimą w wydawnictwio 3 PAN . p r ę d k o , a najbardziej z r o d z i n ą Grzegorza Jewusiaka, d o ś w i a d ­ Po w o j n i e przez k i l k a n a ś c i e lat z r z ę d u s p ę d z a ł e m z r o d z i n ą czonego maziarza, k t ó r y dawniej o p e r o w a ł g ł ó w n i e po p o ł u d n i o ­ wakacje w W y s o w e j . B y ł o t o okazja do odnowienia starych zna­ wej j o m o ś c i i n a w i ą z y w a n i a n o w y c h . M i e s z k a l i ś m y u Łemkóлv. Nasi stronie K a r p a t i to p r z e w a ż n i e zieloną granicę. Doskonały narrator „na szwarc" c z y l i przez opowiadał z humorem gospodarze Hichniewiczowie n a l e ż e l i do badaczy pisma ś w i ę t e g o czyli tzw. maziarskich z t ą r o d z i n ą pod w s p ó l n y m dachem d o s t a r c z y ł o n a m wozów przechodziły nielegalnie granice, j a k ich polscy ł u b czescy s t r a ż n i c y t r o p i l i i j a k s p r y t n i e maziarze po­ popularnie „ k o e i a r z y " . Wiele miesięcy 7 o przygodach w ł a s n y c h i swoich k o l e g ó w , j a k n o c ą c a ł e k a r a w a n y spędzonych niezwykle i n t e r e s u j ą c e g o m a t e r i a ł u do obserwacji. Przez cały czas naszego t r a f i l i w y m o t a ć się z opałów , a t a ś m a magnetofonowa n o t o w a ł a . p o b y t u nie s ł y s z e l i ś m y ЛУ t y m d o m u podniesionego głosu, prze­ Z m a t e r i a ł ó w , k t ó r e t a m są utrwalone m o ż n a b y n a p i s a ć w s p a n i a ł ą k l e ń s t w a czy prostej (1отол\чп sprzeczki. Gdy p o w i e ś ć . Opowiadania swoje p r z e p l a t a ł Jewusiak ś p i e w o m i g r ą вкаволсапо o g r ó d e k przed d o m e m i w y c i ę t o śliwy, k t ó r o t a m p i ę k ­ na h a r m o n i i . Ś p i e w a ł a z r e s z t ą c a ł a rodzina J e w u s i a k ó w czasom nie o w o c o w a ł y , stary Sylwester z a p y t a n y pizezo m n i e co o t y m wspomagana przez ciekawe s ą s i a d k i . P r z y d u ż e j m y ś l i , o d p o w i e d z i a ł spokojnie: ,,po 7 muzykalności Michniewiozowi drugiej stronio drogi jost 7 Ł e m k ó w i p r z y z w y c z a j o n y c h do w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w cer­ pusta ł ą k a m o g l i stamtoj s t r o n y u l i c ę p o s z e r z y ć , alo л\ id.aó bardziej k i e w n y c h r o d z i ł y się na poczekaniu c h ó r a l n e k o n c e r t y l u d o w y c h ра8олса!о po naszej". p i e ś n i ł e m k o w s k i c h . U J e w u s i a k ó w s p ę d z a l i ś m y d ł u g i e i nieza­ U Michniewiozow 7 nie s ł y c h a ć b y ł o ani ś m i e c h u ani *р1ел\ и. pomniane wieczory. Podobnie b y ł o u m i e s z k a j ą c y c h po s ą s i e d z k u Gdy- p r z e g r y w a ł e m t a ś m y z n a g r a n y m i j ń o s e n k a m i ł e m k o w s k i - S z l a n t ó w , gdzie c e n n ą i n f o r m a t o r k ą b y ł a 80-letnia m a t k a gos­ m i M i c h m ^ v i c z o w a s ł u c h a ł a ich z \yidoczny m zaintoresoлvanicm , podarza Teodora Szlantowa. Rej a палл-et p r z y j e m n o ś c i ą . wodziła j e d n a k jej synowa 7 Sama nio d a ł a się j e d n a l i ujrrosić by M a r i a , rodem ze Ś n i e t n i c y , k t ó r a n i e s ł y c h a n i o barwnie i d o k ł a d n i e z a ś p i e w a ł a „ b o n a m t a k i c h ś w i a t o w y c h pisenek śpiew-uć nie wol­ o p o w i a d a ł a i i l u s t r o w a ł a piosenkami „ j a k to persze Ł e m k i we- no". czirki odprawiały". PeAvnogo razu ЛУ czasie d ł u g o t r w a ł o j „ l e j b y " gdy wszystko O k a ż d e j porze d o s t ę p n y i c h ę t n y do udzielania w y w i a d u b y l co m i a ł o m do dy spozyeji z o s t a ł o już przerzytaue, p o s z e d ł e m do P i o t r S p ó l n i k , urodzony w r. 1883, ex-maziarz, k t ó r e g o reuma­ Мтптеллисголу po j a k ą ś k s i ą ż k ę . O k a z a ł o się, że d y s p o n u j ą je- 214 7 �I I . 7. N a j d u c h , stary pasterz z R y c h w a ł d u , 1929 r. dynie Pismem ś w . W z i ą l e m Stary Testament l p r z e t r z y m a ł e m Oddaleni l i s t , p r z e c z y t a ł na g a n k u i p o p r o s i ł m n i e do ś r o d k a . go, o de p a m i ę t a m , z t y d z i e ń . Ogromnie przez t o a w a n s o w a ł e m Plebania b y ł a mroczna, c z u ć b y ł o g r z y b e m . N a ś c i a n a c h b y ł y w oczach naszych gospodarzy, zaczęli na m n i o s p o z i e r a ć j a k na szare rozległe p l a m y z m u c h . T y s i ą c e ich k ł ę b i ł o się i b r z ę c z a ł o potencjatiiego k a n d y d a t a ,,na b r a t a " t y m bardziej, że niejedno­ w p o w i e t r z u . U d e r z a ł y w t w a r z , w p a d a ł y do ust p r z y m ó w i e n i u . k r o t n i e z a d a w a ł e m i m p y t a n i a na t e m a t ich w y z n a n i a . S i e d z i e l i ś m y z k s i ę d z e m naprzeciw siebie p r z y stole w j a d a l n y m W czasie licznych s p a c e r ó w i wycieczek o d b y w a n y c h z Wyso­ wej, c h o d z i ł e m d u ż o po omento,rzach. Po pierwsze dlatego, że i n t e r e s o w a ł y mnie kamienne n a g r o b k i , k t ó r o r y s o w a ł e m l u b fo­ t o g r a f o w a ł e m , po drugie z tego p o w o d u , żo s p o t y k a ł e m na. n i c h p o k o j u , k t ó r y pelnil r ó w n i e ż f u n k c j ę saloniku. „ D o b r o d z i e j a s z k u , to w ł a ś c i w i e o co w a m chodzi, co j a m a m wam powiedzieć?" „ C h c i a ł e m , p r o s z ę k s i ę d z a proboszcza nazwiska l u d z i , k t ó r y c h z n a ł e m l u b o k t ó r y c h t y l k o s ł y s z a ł e m . na t e m a t Л\" nadgranicznej lat... T o k s i ą d z doskonale i t d . i t d . " Blocbnarcc na r u i n i e omenta,rza za.cliował się nagrobek J a c k a Babnja zwanego „ G y r d a " , znanego w okolicy ,,baczy", czyli znachora,, k t ó r y leczył, p r z e p o w i a d a ł , z ł u d z i ,,zle" i b y ł bohaterom licznych W Hańczowcj natrafiłem na wypędzał opowiadań. nagrobek d o w i e d z i e ć się czegoś wierzeń i przesądów Ł e m k ó w . Ksiądz przecież tyle „ D o b r o d z i e j a s z k u tego t o j a nic w i e m . O n i m i tego nawet na ś w i ę t e j spowiedzi nie m ó w i ą , ale p o p r o s z ę j e j m o ś ć ona więcej z b a b a m i przestaje t o ona z p e w n o ś c i ą p o t r a f i coś p o w i e d z i e ć " . miejscowego pro­ boszcza ks. T y t a r a , Nazwisko jego n a l e ż a ł o b y w p i s a ć na pierw­ r I zaw ołal ż o n ę . W p r z e c i w i e ń s t w i e do k s i ę d z a j e j m o ś ć b y ł a bardzo wysoka i n i e z w y k l e t ę g a . U b r a n a j a k do r o b o t y p r z y szym miejscu na liście m o i c h i n f o r m a t o r ó w sprzed l a t pięćdziesię­ gospodarstwie, p r z y s z ł a z k u c h n i , więo świeciła się p o t e m j a k ciu. r z y m s k i z a p a ś n i k namaszczony Trudno m i o n i m nie w s p o m n i e ć j a k o , że w i z y t a u niego w r. 1932 ł u b 1933 do właśnie rozszerzyłem szczyzny i dziś moje szukałem tkwi w mojej ama,torskie odpow iednieh pamięci. ,,badanie" informatorów, o p r z e s ą d y i wierzenia. U z b r o j o n y w list p o l e c a j ą c y Wtedy Łemkow­ oliwą. W y t ł u m a c z y ł e m jej o co chodzi i z a d a ł e m k o n k r e t n e p y t a n i e : „ C z y Ł e m k o w i e o p o w i a d a j ą coś o p ł a n e t n i k a c h ?" chodziło „ O p ł a n e t n i k a c h ? T a k , o p o w i a d a j ą , że to t a k i e duchy czy pojechałem ludzie co w p o w i e t r z u p r z e n o s z ą c h m u r y gradow e. One s ą bardzo na, row erze z Gorlic do l l a ń c z o w e j do ks. T y t a r a ,,bo on ta,m ciężkie i s ł y c h a ć j a k p ł a n e t n i k i w o ł a j ą t a m z g ó r y m i ę d z y s o b ą : j u ż t r z y d z i e ś c i la,t jest na p a r a f i i , „puść! 7 najlepiej wszystko r Ł e m k ó w dobrze zna,, t o c i wyjaśni". T T p u ś ć ! bo nie w y t r z y m a m " . „ I co w t e d y ? " po werte­ „ W t e d y najlepiej w z i ą ć p a s k ę w i e l k a n o c n ą . Pan wie to t a k a pach, z w a n y c h nioslusznie „ d r o g ą " , spocony i z m ę c z o n y s t a n ą ł e m Po dwudziestu k i l k u k i l o m e t r a c h przejechanych b u ł k a , u s k r o b a ć spod spodu t r o c h ę m ą k i i w r z u c i ć do pieca. J a k przed p l e b a n i ą . B y ł to b u d y n e k drewniany, n i s k i , d ł u g i , k r y t y się spali i j a k ton d y m dojdzie do c h m u r , to p ł a n e t n i k i się t y m gontem. Od frontu w z m o c n i ą i p r z e n i o s ą c h m u r ę dalej, ż e b y g r a d nie n a r o b i ł szkody. w połowie długości znajdował się ganek k r z y w y od s t a r o ś c i . Z d u s z ą na r a m i e n i u z a p u k a ł e m do d r z w i . P o c h w i l i p o j a w i ł się w n i c h n i s k i , chudy człowieczek, o l i s i m pyszczku, odziany w s f a t y g o w a n ą c z a r n ą c z a r n a r ę , , , A dobrodziejaszek w jakiej sprawie?" A l e j a k p a n m y ś l i , t o chyba W czasie obiadu, na nieprawda?" który zostałem zaproszony, podano r o s ó ł , w k t ó r y m b y ł o t r z y rodzaje m u c h . T a k i e k t ó r e u t o p i ł y się w czasie gotowania i r o z l a z ł y się na części s k ł a d o w e , t a k i e , k t ó r e 215 �u t o p i ł y się p ó ź n i e j i nieruchomo ale w całości u n o s i ł y się na „ D o b r o d z i e j a s z k u , m o j a p a r a f i a jest w i e l k a . T u na miejscu powierzchni i t a k i e , k t ó r e w p a d ł y do talerza w drodzo z k u c h n i w H a ń c z o w e j jost dusz niewiele, ale w A m e r y c o jost i c h pareset. lub j u ż na stole, b y ł y ż y w e , r u c h l i w e i dzielnie w i o s ł o w a ł y wszyst­ O n i c z ę s t o p i s u j ą do swogo ojca duchownogo, jeden o m e t r y k ę , k i m i s z e ś c i o m a n o g a m i . W pierwszej c h w i l i t r o c h ę m n i e t a p r z y ­ d r u g i o ś w i a d e c t w o ś l u b u , trzeci o inne j a k i e ś p r a w a z a s z o k o w a ł a . S p o j r z a ł e m u k r a d k i e m co r o b i k s i ą d z , a on N i o w i e d z ą j a k za t o p ł a c i ć , w i ę c p r z y s y ł a j ą w łiścio d o l a r y , co najspokojniej w y ł a w i a ł m u c h y ł y ż k ą i l o k o w a ł j o d n ą p r z y drugiej ł a s k a i w e d ł u g z a m o ż n o ś c i . Jeden dolara, i n n y 5 d o l a r ó w , a po­ n a o b r z e ż u talerza, n a s t ę p n i e z a b r a ł się do jedzenia. niektóry Zrobiłem zaświadczenie. to i 20 d o l a r ó w w ł o ż y do l i s t u . Co j a b i e d n y proboszcz t o samo. Co b y ł o „na. d r u g i e " nie p a m i ę t a m , w i d a ć w m e n u uio z d o l a r a m i m a m robić, ? D o b a n k u p r z e c i e ż nio o d d a m , a j a k b y ł o j u ż nic specjalnie schowam atrakcyjnego. Po obiedzie p o p r o s i ł e m ks. T y t a r a aby m i p o k a z a ł cerkiew, do siennika to wypatrzą i ukradną. Jeszcze może p r z y tej o k a z j i z a b i j ą . W k ł a d a ł e m je więc do t a k i e j k o p e r t y z n a j d u j ą c ą s i ę p a r ę k r o k ó w od p l e b a n i i . K s i ą d z jednak nie b y ł i t r z y m a ł e m w o ł t a r z u p o d s e r w e t k ą , na k t ó r e j s t a ł k i e l i c h . A c i wcale zachwycony m o j ą p r o p o z y c j ą . W k o ń c u j e d n a k w y p a t r z y l i , w ł a m a l i się n o c ą do c e r k w i i u k r a d l i k o p e r t ę z do- się. W y s z l i ś m y przed p l e b a n i ę , a k s i ą d z po drodze zgodził larmi. mówił: „ D o b r o d z i e j a s z k u , a ż serce b o l i w c h o d z i ć do tej z n i e w a ż o n e j zbrodniarze ołtarza. Świętokradcy!". m i się to wszystko g d y s t a n ą ł e m n a d grobem D z i ś w nowej m u r o w a n e j plebanii mieszka z r o d z i n ą k s i ą d z „ Z n i e w a ż o n e j ?" tak uszanowali ks. T y t a r a . świątyni pańskiej". ,,A Nie Przypomniało dobrodziejaszku, znieważonoj i okradzionej! Nie p r a w o s ł a w n y . Cerkiew w y r e m o n t o w a n a jost za p i e n i ą d z e p r z y ­ s ł a n e przez Ł e m k ó w z A m e r y k i , a ikonostas z o s t a ł p i ę k n i e odno­ uszanowali zbrodniarze d o m u B o ż e g o ! " „Było włamanie i " w i o n y n a koszt p a ń s t w a przez p r a c o w n i ę k o n s e r w a t o r s k ą w Ł a ń ­ „ P a t r z dobrodziejaszku, zamek w y ł a m a l i , d r z w i u s z k o d z i l i ! " cucie. K s i ą d z o l b r z y m i m kluczem o t w o r z y ł prowizorycznie n a p r a w i o n y O d p a r u l a t nie j e ż d ż ę j u ż do W y s o w e j . M a m w ł a s n ą c h a ł u p ę z o g r ó d k i e m p o d K r a k o w e m i t a m s p ę d z a m czas w o l n y od z a j ę ć , zamek i w e s z l i ś m y do ś r o d k a . „ C z y złodzieje u k r a d l i a p a r a t y k o ś c i e l n e ? " ale m o j a „ p r z y g o d a z Ł e m k o w s z c z y z n ą " wcalo się nio s k o ń c z y ł a . „ O co t o , t o n i e ! " O d ż y w a g d y na l i c z n y c h prelekcjach o p o w i a d a m o , , Z n i e w a ż y ł i sakrament ?'' i i c h k u l t u r z e , g d y o n i c h p i s z ę , g d y p r z e g l ą d a m fotografie ro­ „Nio!" bione p r z e d l a t y . W ó w c z a s s t a j ą „ N o w i ę c co się t u w ł a ś c i w i e s t a ł o ? " stary N a j d u c h , M ą d z i k , „Świętokradztwo dobrodziejaszku, świętokradztwo!!". m i o c h n ą ł się s m u t n i e i z p e w n y m oporem z a c z ą ł Uś- opowiadać. Toropyła, Łemkach m i przed oczyma j a k ż y w i Jewusiak, Spólnik, Dudra spod K i c z o r y i w i e l u , w i e l u i n n y c h , o k t ó r y c h t u nie wspomnia­ ł e m , a b y l i t o „ d u ż e , fajno h i d e " . P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Pasterstwo na Łemkowszczyżnic dawniej a dziś, D o d a t e k L i t e r a c k o - N a u k o w y „ I l u s t r o w a n e g o K u r i o r a Codzien­ nego" nr 3 1 , 3 . V I I I , 1 9 3 1 Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, K r a k ó w 1965; J . M ą d z i k , Z . C i c ś l a - R e i n f u s s o w a , Łowiectwo i rybołóstwo; M . G r y b e l , J . M ą d z i k , Bartnictwo i pszczelarstwo; J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków M . B r y l a k - Z a l u s k a . Maziarska wieś Łosie, Ossolineum 1983 1 3 I I . 8. „ N a . w y w i a d z i e u S z l a n t ó w " , Ł o s i c , 1963 r. I I . 9. „ W e c z i r k i " w Ł o s i u , 1963 r. I I . 10. M a r i a S z ł a n t o w a z m ę ż o m , Ł o s i o , 1963 r. 10 Jot.: E . Keinfusa �