https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01460ac5e1f9b4ca764621f8475ea1a8.pdf 5c2c8c05dd6f3b49e5d45b8197c0bc45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:605 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:554 Title A name given to the resource Kurpie w Puszczy Białej / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.192-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA ŻYWIRSKA K U R P I E W PUSZCZY BIAŁEJ* Sprawa ruchów m i g r a c y j n y c h pomiędzy Puszczą Zieloną i Białą, j a k k o l w i e k interesowała badaczy, nie była dotychczas w pełni wyjaśnio­ na. L . K r z y w i c k i był zdania, że p i e r w s i osadnicy znający gospodarkę leśną b y l i sprowadzeni z Puszczy Białej do borów królewskich tworzą­ cych Puszczę Zieloną w początkach j e j zaludnienia, a więc w w i e k u X V . Słuszność tego t w i e r d z e n i a mogłaby w pewnej m i e r z e uzasadnić c h r o ­ nologia faktów. P r z y końcu b o w i e m X V stulecia, k i e d y dopiero poczęły powstawać pierwsze osiedla w Puszczy Zielonej, Puszcza Biała była już gęsto zaludniona, a nawet stanowiła samodzielne c e n t r u m osadnicze. Stąd szli osadnicy na północny zachód do Puszczy Zielonej, a n a w e t sięgnęli Prus. W y k r y c i e jednakże śladów t e j m i g r a c j i jest t r u d n o u c h w y t n e i t y l k o nikły materiał a r c h i w a l n y czy n a z w y niektórych m i e j ­ scowości powtarzające się na obu terenach mogą uzasadnić j e j istnienie. Natomiast druga fala m i g r a c y j n a idąca w X V I I I w . w o d w r o t n y m k i e r u n k u zadzierzgnęła więzy bez porównania silniejsze, które szeregiem zapożyczeń k u l t u r o w y c h świadczą dotychczas o łączności pomiędzy obie­ ma Puszczami.. Ona wreszcie u s p r a w i e d l i w i a użycie nazwy Kurpiów dla mieszkańców Puszczy Białej. 1 W dotychczasowej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j b r a k było jednak d l a tego f a k t u uzasadnienia źródłowego. Utarło się mniemanie, że t e r e n właściwej K u r p i o w s z c z y z n y to wyłącznie Puszcza Zielona. Odnośnie zaś do Puszczy Białej, m i m o że pojawiała się n i e j e d n o k r o t n i e nazwa K u r p i o w s k a , a j e j mieszkańców nazywano także K u r p i a m i , nie wskazywano jednak źródła dowodów istniejącej łączności. Sprawa dotychczas pozostała nie roz­ strzygnięta, a nawet B. B a r a n o w s k i w jednej ze s w y c h p u b l i k a c j i 2 * Artykuł ten jest fragmentem w s i omawianego terenu. większe] pracy, poświęconej L . K r z y w i c k i , Kurpie, „Biblioteka W a r s z a w s k a " , B. Baranowski, Walka chłopów kurpiowskich W a r s z a w a 1951, s. 48. 1 2 historii kultury R . 52: 1892, t. 3, s. 537. z feudalnym uciskiem, �KURPIE W PUSZCZY 193 BIAŁEJ zadowolił się stwierdzeniem, że „nazwa Kurpiów l u b Kurpików (gdyż ta f o r m a jest raczej wcześniejsza) nadana została mieszkańcom dwóch różnych i zupełnie n i e łączących się ze sobą obszarów, t a k z w a n y c h póź­ niej Puszczy Zielonej i Puszczy Białej". Tymczasem już n i e m a l sto l a t t e m u A . Z a k r z e w s k i w y s u w a przypuszczenie zajęcia p e w n y c h obsza­ rów Puszczy Białej przez Kurpiów. Wymieniając jednakże niektóre wsie „ w okolicy B r o k u i O s t r o w i , pomiędzy Brańszczykiem, Długosiodłem i Nagoszewem" j a k o k u r p i o w s k i e nie daje t e m u s t w i e r d z e n i u żadnego źródłowego poparcia a n i też n i e podaje klucza, według którego miałby podstawę t a k je określić. Przyznaje się natomiast do trudności rozwią­ zania tego p r o b l e m u , gdyż — j a k pisze — „Wiele osób, które d o p y t y ­ wałem, dlaczego daną wioskę zwą kurpiowską, a inną sąsiednią spod tej nazwy wykluczają, n i e umiało m i dać zadowalającej o d p o w i e d z i " . N i e w i e l e więcej wiedział na t e n temat w 30 bez mała l a t później t w i e r ­ dząc, że „wyodrębnić t e r y t o r i a l n i e ludności k u r p i o w s k i e j w t e j okolicy obecnie n i e można" . Zresztą o przypadkowości w y b o r u w s i dokonanego przez autora świadczy fakt, że w y m i e n i a on w s i e zamieszkałe zarówno przez drobną szlachtę ( K a n k o w o , Kaczkowo), j a k i chłopów pańszczyźnia­ n y c h zamieszkałych w e wsiach leżących poza g r a n i c a m i Puszczy ( D a n i łowa, Złotoria). T e n sam błąd popełnia B. C h l e b o w s k i , stawiając p r z y opisie niektórych w s i tego t e r e n u określenia „kurpiowska". Obaj a u t o ­ r z y nie podają, na j a k i c h przesłankach o p a r l i uznanie d a n y c h w s i j a k o kurpiowskich. 3 4 5 6 Stanowisko to poddaje ostrej k r y t y c e L . K r z y w i c k i odmawiając a u t o r o m podstaw do t a k a u t o r y t a t y w n y c h stwierdzeń ponieważ — j a k pisze — niektórzy z n i c h b y l i na Puszczy zaledwie „dni k i l k a " , t y m s a m y m n i e znają zupełnie t e r e n u . Tymczasem o n sam, określając n i e ­ które wsie j a k o k u r p i o w s k i e , także nie uzasadnia żadną dokumentacją swego w y b o r u . Jedynie pisząc o Puszczy Zielonej usiłuje wskazać p r z y ­ c z y n y w z a j e m n y c h ruchów m i g r a c y j n y c h . T w i e r d z i on, że obie Puszcze zamieszkiwały r o d y bartnicze, które rozgałęziając się szły bądź z północy n a południe, bądź też z południa n a północ. Jako a r g u m e n t p r z e k o n u ­ jący podaje powtarzanie się t y c h samych nazwisk w o b u Puszczach. 1 Poza t y m — jego zdaniem — pozycja p r a w n a bartników k u r p i o w ­ skich była na t y l e a t r a k c y j n a , że mogły się zdarzać w y p a d k i p r z e n i k a n i a A . Z a k r z e w s k i , Kurpie, w a 1908—1909, t. 41—42, s. 544. 3 4 5 [w:] A . Z a k r z e w s k i , Z Puszczy Z a k r z e w s k i , Kurpie. Zielonej, Słownik geograficzny Królestwa daje t a m przymiotnik „kurpiowska" P u s z c z y Białej. 6 7 K r z y w i c k i , op. cit., 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I Wielka t. 4, s. 69. encyklopedia powszechna, Warsza­ „Wisła", t. 1: 1887, s. 74. Polskiego, W a r s z a w a 1880—1895. A u t o r d o ­ p r z y o m a w i a n i u poszczególnych w s i t e r e n u �MARIA 194 ŻYWIRSKA na Puszczę nie t y l k o chłopów pańszczyźnianych z p o b l i s k i c h folwarków, którzy i n s t a l o w a l i się w borach puszczańskich podszywając się pod cudze Znaki bartnicze, ale i szlachty zaściankowej. T o może być przyczyną występowania nazwisk szlacheckich, s p o t y k a n y c h dotychczas wśród za­ siedziałych rodów na Puszczy, j a k Grzymałowscy, R y t l o w i e , Tułodzieccy czy Rudzcy. Zarówno penetracja szlachecka, j a k chłopów pańszczyźnia­ n y c h n i e miała c h a r a k t e r u masowego. A r g u m e n t a c j a K r z y w i c k i e g o jest w w i e l u w y p a d k a c h słuszna, gdyż d r o g i p r z e n i k a n i a pojedynczych osadników do Puszczy Białej mogły być w t y m okresie różne; natomiast sprawa sprowadzenia większej masy osadników z Puszczy Zielonej do Białej staje się jasna dopiero w świetle d o k u m e n t a c j i znajdującej się w A r c h i w u m Diecezjalnym w Płocku. M i m o znacznych zniszczeń spowodowanych ostatnią wojną ocalały d w i e n i e z m i e r n i e cenne pozycje. Pierwsza z nich, to szczegóło­ w a , doskonale napisana lustracja dóbr b i s k u p i c h z 1773 r . , których częścią była Puszcza Biała. P o t w i e r d z a z a w a r t y t a m materiał druga, n i e m n i e j dokładna l u s t r a c j a z 1785 r . W o b u księgach z n a j d u j e m y szczegółowy w y k a z w s i „zasadzonych K u r p i a m i " . O d n a j d u j e m y dokład­ ną liczbę osadników k u r p i o w s k i c h , osadzonych w poszczególnych wsiach Puszczy Białej. M a m y także ich nazwiska. Natomiast a k t y lokacyjne d l a niektórych w s i zachowały się w A r c h i w u m Głównym A k t D a w n y c h w Warszawie znakomicie uzupełniających materiał płocki. Dzięki t a k drobiazgowej d o k u m e n t a c j i sprawę napływu osadników z Puszczy Z i e ­ lonej można b y po t y l o l e t n i c h dyskusjach uznać za d e f i n i t y w n i e w y ­ jaśnioną. 8 9 Konieczność sprowadzenia większej masy osadników leżała w d o t k l i ­ w y c h zniszczeniach, j a k i m uległa Puszcza Biała w X V I I i pierwszej ćwierci X V I I I stulecia. Przede w s z y s t k i m były t o s k u t k i w o j e n szwedz­ k i c h , następnie w o j n y d o m o w e j m i e d z y z w o l e n n i k a m i Sasów i Stanisława Leszczyńskiego, toczącej się na ziemi puszczańskiej, wreszcie szalejącej t a m w p a r o k r o t n y c h n a w r o t a c h zarazy. Po raz pierwszy od czasów wczesnego średniowiecza zarysowała się konieczność zaludnienia opusto­ szałych osad i zagospodarowania zdewastowanych terenów, które p o n o w ­ nie brał w swe posiadanie bór. B i s k u p i płoccy, właściciele Puszczy, którzy k o n s e k w e n t n i e p r o w a d z i l i swą politykę gospodarczą, szukali t a k i c h osadników, którzy b y o d p o w i a ­ d a l i p e w n y m określonym w a r u n k o m . D l a z a l u d n i e n i a obszarów r o l n y c h leżących na l e w y m brzegu N a r w i można było łatwo znaleźć źródło siły l u d z k i e j w p r z e l u d n i o n y c h włościach b i s k u p i c h z prawego brzegu r z e k i , A r c h i w u m D i e c e z j a l n e (dalej dóbr b i s k u p i c h z 1773 r. v o l . 122. Tamże, 1785 r. v o l . 124. 8 3 podawane w skrócie A D ) — Płock, l u s t r a c j a �KURPIE W PUSZCZY 195 BIAŁEJ zwłaszcza w p o w . ciechanowskim. Stwierdzona dzięki badaniom a n t r o p o ­ l o g i c z n y m łączność ludności zamieszkującej oba brzegi N a r w i wskazuje, że musiała istnieć i n f i l t r a c j a obopólna; na pewno więc i w t y m k r y t y c z ­ n y m momencie p r z y s z l i zza N a r w i osadnicy do Wsi okolic Obrytego czy Drwał. Jednakże największą troską gospodarzy Puszczy były opustoszałe osady leśne leżące w głębi borów. D l a n i c h należało szukać l u d z i znają­ cych gospodarkę leśną, a więc bartników, smolarzy, strzelców czy w y p a ­ laczy potażu. Tego t y p u materiał l u d z k i mogła dostarczyć leżąca w są­ siedztwie, stosunkowo m n i e j zniszczona Puszcza Zielona. T a m przypuszczalnie zwrócił się b i s k u p S. Załuski na przełomie X V I I i X V I I I stulecia, k i e d y rozpoczynał swą planową akcję podniesienia życia gospodarczego na Puszczy. N i e znamy, niestety, d o k u m e n t a c j i p l a n u i materiałów oświetlających pierwsze c h w i l e jego realizacji. Pierwszy zachowany d o k u m e n t pochodzi z okresu późniejszego, gdyż n i e w s p o ­ m i n a on o rozpoczęciu a k c j i . O s t a t n i przypada n a l a t a dziewięćdziesiąte X V I I I stulecia. W świetle więc zachowanego materiału można b y t w i e r ­ dzić, że i m i g r a c j a Kurpiów zamyka się w luźnych r a m a c h l a t 1730—1790. Obszar ogarnięty osadnictwem k u r p i o w s k i m rozciągnął się wąskim pasem poczynając od Tocznej B i e l i i Borsuków na zachodzie po Małki­ nię na wschodzie. Najgęściejsza siatka w s i „zasadzonych K u r p i a m i " p r z y ­ pada na jądro Puszczy: pomiędzy B r o k i e m , W y s z k o w e m i Ostrowią M a ­ zowiecką. Około 300 osadników rozlokowało się w następujących w s i a c h : Białe Błoto, Błędnica, B o r s u k i , B u d y Brańszezykowskie, Cieńsza, C i u r a j , D u d o w i z n a , Grabowiec, Grabownica, K a c p u r y , Knurówiec, K u z k o w i z n a , L i m a n y , Laskowizna, W o j t y , Małkinia Górna i Małkinia Dolna, N a g o szewo, Ochudno, Osuchowa, Pniewo, P o n i k i e w , Poręba, P r z y j m y Brań­ szczykowskie, Przyjmy-Kąty, Skłudy Sumiężne, Toczna B i e l , T r z c i a n k a , T u c h l i n , U d r z y n e k i Wiśniewo . P r z y l u s t r a c j i w s i Drwały w s p o m n i a ­ no także, że „ w d r u g i e j stronie rzeczki są K u r p i e " . Skądinąd także wiadomo, że K u r p i e d a l i początek osadzie Szczubełkowo. 10 1 1 Rozmieszczenie osadników k u r p i o w s k i c h szło po l i n i i generalnego p l a ­ n u o d b u d o w y w y l u d n i o n y c h terenów puszczańskich. Przewidywał on przede w s z y s t k i m uzupełnienie stanu liczebnego w s i s t a r y c h , wyniszczo­ n y c h bądź przez zarazę, bądź też w k o n s e k w e n c j i działań w o j e n n y c h . W materiale a r c h i w a l n y m spotykamy a k t y lokacyjne d l a wspomnianej w d y p l o m i e K o n r a d a Mazowieckiego z X I I I w . Osuchowej czy powstałej w X V stuleciu G r a b o w n i c y bądź Poręby. Ożywiano poza t y m zniszczone ośrodki gospodarki leśnej, miejsca w y p a l a n i a potażu czy pędzenia smoły. 1 0 11 Tamże, 1773 r. v o l . 122, s. 260—266. Tamże, s. 12. �MARIA 196 ZYWIRSKA T a k i był początek w s i Białe Błoto zasadzonej w 1747 r . osadnikami „na majdanie, gdzie kiedyś popioły p a l o n o " . Natomiast nowe w s i e t w o r z o n o bądź na w y t r z e b i o n y c h połaciach b o r u , bądź na miejscach d a w n i e j w y t r z e b i o n y c h , a obecnie ponownie zarośnię­ t y c h . T a k powstały w zachodnim krańcu Puszczy małe osady, j a k „nowe w Chrostkach w y r o b k i Cieńcza z w a n e " czy „nowe w y r o b k i od dwóch l a t zaczęte B o r s u k i zwane", czy wreszcie „nowe od dwóch l a t zaczęte G r a ­ bowiec z w a n ą " . W niektórych w y p a d k a c h władze biskupie dawały bardziej przedsiębiorczym osadnikom możność samodzielnego w y b o r u miejsca i udzielały i m przywilejów na założenie osiedla. Przykładem było zasadzenie na Tocznej B i e l i dwóch b r a c i Lesińskich, którzy sami znaleźli „sposobne miejsce do mieszkania d l a siebie" . Analogiczną ge­ nezę miały przypuszczalnie Przyjmy-Kąty czy Knurówiec, D u d y , K a c p u r y czy P u z d r o w i z n a j a k o osady małe, składające się początkowo z dwóch, a n a w e t jednego gospodarstwa. 12 13 14 Jak to powyżej było powiedziane, rozmieszczenie osadników nie było równomierne. Największe i c h skupiska t o wsie Osuchowa, Nagoszewo, Poręba czy Białe Błoto, gdzie s t a n o w i l i całość ludności. B y ł y jednakże w y p a d k i , że K u r p i e zajęli t y l k o część w s i , j a k to miało miejsce w T r z c i a n ­ ce. N a 23 siedliska 11 zajęli K u r p i e , pozostałe 12 nadal t r z y m a l i chłopi pańszczyźniani. K u r p i e zajęli obszary na wschodniej ścianie w s i , chłopi pańszczyźniani n a zachodniej. Podobnie zostało urządzone Pniewo, gdzie było sześciu chłopów pańszczyźnianych na f o l w a r k u , n a łanach zaś p r o ­ boszczowskich osiadło czterech Kurpiów. N a ogół n a krańcach Puszczy p u n k t y osadnictwa k u r p i o w s k i e g o były małe. N a zachodzie L i m a n y miały t y l k o jedno siedlisko, Toczna B i e l i C i u r a j po d w a , P o n i k i e w na początku cztery. Na wschodzie zaś nowe osiedla, j a k K u z k o w i z n a , D u d y , K a c p u r y i P u z d r o w i z n a , liczyły od 2 do 4 osadników. K u r p i e p r z y b y l i do Puszczy Białej większymi r o d a m i . W w i e l u wsiach w okresie i c h zasadzania powtarza się nazwisko Deptułów, Samslów, Ponichterów, Delugów, Zysków czy Najmołów. Często ojciec i synowie czy d w a j bracia d a l i początek osadzie. T a k było w w y p a d k u Tocznej B i e l i , gdzie osiedliło się dwóch braci Lesińskich, czy Białego Błota, zajętego przez czterech Ponichterów. Zdarzało się, że od nazwiska osadników wzięła początek nazwa w s i , j a k n p . D u d y , nazwane t a k od dwóch b r a c i Dudów: A d a m a i P i o t r a . Założycielem zaś w s i K a c p u r y był Wojciech K a e p u r a . T ę samą genezę posiada małe wyrosłe koło Obrytego SzczubełA r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej p o d a w a n e w W a r s z a w a , księgi g r o d z k i e j u r y s d y k c j i b i s k u p i e j , v o l . 5, s. 212. 1 2 1 3 Tamże, v o l . 12, s. 118. 1 4 Tamże, v o l . 9, s. 144. skrócie AGAD) — �KTJHPIE W PUSZCZY BIAŁEJ 197 k o w o założone przez przedstawiciela możnego r o d u k u r p i o w s k i e g o Szczubełków. Zachowana d o k u m e n t a c j a zdradza n a m f r a g m e n t y aktów p r a w n y c h , na których podstawie przeprowadzone było osadnictwo k u r p i o w s k i e . W świetle t e j d o k u m e n t a c j i okazuje się, że przybysze z a j m o w a l i poszcze­ gólne siedliska na podstawie pisemnego, imiennego zezwolenia; m o g l i krudować przez wyznaczony okres zarośla i dopiero w określonym t e r m i ­ nie następował p o m i a r gruntów i ich oczynszowanie. O wielkości p r z y ­ znanej działki decydowała energia, przedsiębiorczość czy liczebność r o ­ dziny. Atmosferę przeprowadzonej a k c j i odda najlepiej wyjątek z l u s t r a c j i z 1773 r . omawiający osadzenie w s i P o n i k i e w : „Kurpie nowo założeni nad starą rzeką Narwią w K a r w i n i e P o n i k i e w n a z w a n i , którzy dopiero j a k t a m osiadać zaczęli i g r o n t a dobywać, r o k minął na św. J a n C h r z c i ­ ciel w r o k u przeszłym 1772. Przeto jeszcze p o m i a r u n i e było i p r a w a żadnego i m danego, t y l k o słowne przyzwolenie w y c i n a n i a i b u d o w a n i a się stanęło. Dotąd chałup 4 z dachami, a piąta bez dachu, w s z y s t k i c h zaś na t e j P o n i k w i m a się mieścić ośmiu; wolności to jest, że nic w y r u m o wanego płacić nie mają pola, aż za l a t 7 podług p o m i a r u morgów i u s t a ­ n o w i e n i a płacy z każdego m o r g a " . 1S Podobnie było z zasadzeniem w Tocznej B i e l i , gdzie osadnicy „prawa swego i rozporządzenia i n f o r m a nie mają t y l k o in scripto p o z w o l e n i e " . Zwalniając osadników z obowiązku płacy ograniczono i c h jednocześnie p e w n y m i dość o s t r y m i r y g o r a m i . I t a k w niektórych a k t a c h c z y t a m y : „aby ciż osiadający w s z e l k i c h szkód się w y s t r z e g a l i w łąkach i b o r a c h " bądź też, g d y była m o w a o d o k o o p t o w a n i u n o w y c h osadników: „aby się szkód w żadnym drzewie i łąkach w y s t r z e g a l i " . 16 17 Stawiając osadnikom określone w a r u n k i , władze biskupie doceniały jednocześnie i c h znaczenie w odbudowie stanu gospodarczego s w y c h p o ­ siadłości. W y r a z e m tego jest przejęcie i c h i osadzenie na zupełnie o d m i e n ­ n y c h w a r u n k a c h , niż m i e l i na Puszczy chłopi pańszczyźniani w dobrach b i s k u p i c h . N o w i osadnicy b y l i z w o l n i e n i od pańszczyzny i osadzeni na p r a w a c h czynszu. Był to wyłom w dotychczasowej s t r u k t u r z e społecz­ nej Puszczy, zgodny jednakże z zarysowującą się już w t e d y ogólną na Mazowszu tendencją przenoszenia poddanych na czynsz. Podobnie j a k na p o b l i s k i c h Królewszczyznach i t u t a j w początkach X V I I I stulecia zarysowały się cztery zasadnicze u g r u p o w a n i a wśród ludności puszczań­ skiej. B y l i t o : czynszownicy — w t y m w y p a d k u K u r p i e , chłopi pańszczyź­ n i a n i osadzeni n a półwłóczkach l u b ćwierćwłóczkach, zagrodnicy czy 1 5 A D — Płock, v o l . 122, s. 30. 1 6 Tamże. 17 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 9, s. 144. �198 MARIA ZYWIRSKA chałupnicy, wreszcie k o m o r n i c y . W łonie t y c h g r u p wyodrębniali się przede w s z y s t k i m b a r t n i c y , młynarze, kowale czy karczmarze i r y b a c y oraz administracja i służba leśna. Na podstawie dokumentów nadawczych omawiających p r a w a i obo­ wiązki zasadzonych na czynszu Kurpiów można b y odtworzyć procedurę prawną tego procesu, którego przebieg był następujący: zgłaszający się k a n d y d a c i składali podanie do władz b i s k u p i c h z prośbą o pozwolenie zajęcia u p a t r z o n y c h terenów. N i e k i e d y — j a k to poprzednio było c y t o ­ w a n e odnośnie do Tocznej B i e l i — p r z y s z l i osadnicy sami w y b i e r a l i so­ bie „sposobne miejsce" w Puszczy. W y z n a c z o n y przez władze biskupie urzędnik, najczęściej komisarz sąsiedniego k l u c z a , czasem wójt, był obo­ wiązany obejrzeć t e r e n w y b r a n y p o d osadę „i gdy zważy — j a k czytamy w j e d n y m z aktów — że n a t y m miejscu zarośla t y l k o , szkody żadnej nie przyniesie, t a k w d o b r y m drzewie p r z y k r u d a w a n i u jako i w łąkach ect. d o b r o m ma pozwolić na t y m miejscu p o m i e n i o n y m budowanie się i k r u dowanie zarośli i łąk" . Wielkość nadziału nie była dla wszystkich jednakowa. Zasadą było nadanie każdemu osadnikowi jednej włóki ziemi, j a k n p . p r z y t w o r z e n i u n o w y c h w s i : : Cieńsza, B o r s u k i czy Grabowiec. Jednakże g d y przewidziane było dalsze k r u d o w a n i e zarośli nadawano czynszownikom g r u n t zastany czy też przez n i c h zajęty w momencie przeprowadzenia pomiarów, dając i m możność dalszego k r u d o w a n i a i t y m s a m y m powiększenia areału ziemi. T a k została rozwiązana sprawa osadzenia Kurpiów na Białym Błocie; w dokumencie n a d a w c z y m d l a czterech osadników czytamy: , , i t y m p o ­ m i e n i o n y m l u d z i o m j a k o już o d l a t k i l k u na majdanie, gdzie kiedyś p o ­ pioły palono osiadłym częścią z a b u d o w a n y m , częścią przez r u m o w a n i e chrustów i dobywanie kawałów pola osiadłym redukując w y r o b i l i i c h r u ­ sty do w y r a b i a n i a włók pięć, o n y m i sukcesorom wiecznemi dać i k o n ­ serwować umyśliliśmy czasy" . W d a l s z y m ciągu tego p r z y w i l e j u mówi się o możności dalszego k r u ­ dowania, karczowania i oczyszczania gruntów „gdzieby sobie u p a t r z y l i " i na t e n okres z w a l n i a n i b y l i od w s z e l k i c h podatków czy ciężarów. Był to z k o l e i d r u g i wyłom w dotychczasowym obrazie s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej na Puszczy. Dotychczas każdy chłop pańszczyź­ n i a n y siedział przeważnie na półwłóczku i tendencją władz było w y r ó w ­ nanie stanu posiadania gruntów u w s z y s t k i c h chłopów celem z n i w e l o w a ­ nia różnic w świadczeniach. W ciągu stulecia (1650—1773) znikły włóki najemne, wielkość zaś poszczególnych działek utrzymała się w granicach d a w n y c h , a więc półwłóczka. 18 19 18 19 Tamże, v o l . 12, s. 118. A D — Płock, v o l . 122, s. 169. �KURPIE W PUSZCZY 199 BIAŁEJ Tymczasem p r z y osadzaniu Kurpiów zachęcano i c h do dalszego k r u d o w a n i a zarośli, nie stawiając żadnych granic w w y m i a r a c h działki, któ­ rą osadnik zdołał oczyścić w okresie zastrzeżonym w akcie n a d a w c z y m . I l e morgów wykarczował i zagospodarował, t y l e w czasie pomiarów m u przyznawano, n i e k i e d y nawet prolongując okres karczowania, a więc okres z w o l n i e n i a od świadczeń. Dlatego w m a t e r i a l e l u s t r a c j i dóbr b i s ­ k u p i c h z 1773 г., na którym przede w s z y s t k i m opiera się r e k o n s t r u k c j a s t a n u Puszczy w t y m okresie, uderza ogromna różnorodność ilości p o ­ siadanych gruntów w e wsiach k u r p i o w s k i c h . Niemalże w żadnej w s i nie m a dwóch j e d n a k o w y c h działek. I t a k w Nagoszewie obok gospodarstw dużych, których r o z m i a r prze­ kracza nieraz d w i e włóki, spotyka się małe działki ogrodnicze poniżej morga. T r u d n o byłoby sądzić, że te dyferencje powstały w k o n s e k w e n c j i podziału spadkowego, k u p n a z i e m i czy j e j sprzedaży. Z b y t krótki okres dzieli dane zawarte w l u s t r a c j i o d m o m e n t u zasadzania Kurpiów. N i e k i e ­ dy, j a k w p r z y p a d k u G r a b o w n i c y czy Osuchowej, nie m a nawet jednego pokolenia. N a t o m i a s t na wielkość działki mógł mieć w p ł y w dłuższy czy krótszy okres z w o l n i e n i a osadnika od płacenia czynszu i spóźnione d o k o ­ nanie pomiarów. W y m i a r b o w i e m czasu wolnego od płacenia czynszu był różny. Cza­ sem n a l a t t r z y , czasem na sześć; osadnicy k u r p i o w s c y b y l i z w o l n i e n i nie t y l k o od płacenia czynszu, ale dziesięciny, pogłównego czy h y b e r n y . Po upływie wyznaczonego w n a d a n i u t e r m i n u następował p o n o w n y p o ­ m i a r w y k r u d o w a n y c h gruntów i w t e d y wyznaczane były działki d l a każ­ dego z osadników oraz ustalana była wysokość czynszu. I w t y m w y p a d k u były liczne w a r i a n t y . N i e k i e d y już po r o k u obowiązywał czynsz w w y ­ sokości 10 tynfów z włóki, a po trzech latach wzrastał do 2 0 . N i e k i e d y osadnicy po upływie trzech l a t płacili 30 zł z włóki, a dopiero po sześciu latach podnoszono i m czynsz do zł 60 . N i e k i e d y wreszcie ustanawiano od r a z u wysokość czynszu na 48 zł z włóki rocznie . Zresztą i na t y m o d c i n k u n i e zawsze d o t r z y m y w a n o t e r m i n u dokonania pomiarów. Z d a r z a ­ ło się, że sami osadnicy d o p o m i n a l i się p o m i a r u , a b y uzyskać pełnopraw­ n y a k t nadawczy. „Kurpie b i s k u p i — c z y t a m y w l u s t r a c j i P n i e w a z 1773 r . — proszą o p r z y w i l e j , ponieważ bez p r a w a dotychczas siedzą, dlatego i gruntów więcej n i e dobywają" . 20 21 22 23 N o w o osadzeni oprócz z w o l n i e n i a z opłat na określony czas m i e l i jeszcze „wolny wręb do opału w zaroślach, pastwiskach, zwykłe w o l n e 20 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 212. 2 1 Tamże, s. 52. 2 2 Tamże, v o l . 12, s. 19. 23 A D — Płock, v o l . 122, s. 33. �200 MARIA ŻYWIRSKA łąki mające być w y d o b y t e , które do czynszu regulować się m a j ą " . Ponadto m i e l i p r a w o dziania b a r c i , jednakże z drzewa nacechowanego przez biskupią straż leśną. N i e j e d n o k r o t n i e podkreślano p r z y t y m , że n i e w o l n o dziać b a r c i z drzewa przeznaczonego do spławu , a szczególnie surowo zabraniano dziać barcie w drzewie l i p o w y m . Przybyłym zaś z Puszczy Zielonej b a r t n i k o m gwarantowano, że „prawa i m te, które w i n n y c h borach i lasach królewskich b a r t n i c y mają i mieć z w y k l i , n i e ­ naruszenie zachować p r z y r z e k a m y i z a c h o w u j e m y " . B a r t n i c y z każdego b o r u czy — j a k się s p o t y k a w d o k u m e n t a c j i — b a r c i składającej się z 60 d z i e n i b y l i obowiązani składać daninę w p o ­ staci jednej rączki m i o d u „według m i a r y bartników ostrołęckich" oraz „kunowego z obrocznym złotych j e d e n " . Przemilcza się dawne, X V I I -wieczne tendencje obłożenia bartników i n n y m i ciężarami. Strzelcy zaś, którzy na mocy specjalnego i n d y w i d u a l n e g o p r z y w i l e j u m i e l i p r a w o p o ­ siadania rusznicy, m o g l i polować w Puszczy, z t y m że „rosłego zwierza jednakże n i e bijać" . W zamian za t o obowiązani b y l i dostarczyć do k u c h n i b i s k u p i e j t r z y p a r y jarząbków rocznie. Jeżeliby zaś który „smołę kurzył, od pieca jednego co r o k u beczek d w i e na Św. M a r c i n a dać był obowiązany" . Natomiast kurzacze węgla drzewnego d a w a l i dziesiąty wóz do składnic b i s k u p i c h . 24 25 2 6 21 2 8 2S 30 31 32 Rybacy d a w a l i określoną ilość beczek czy półmisków r y b na stół b i s k u p i , k l a s z t o r n y czy proboszczowski w zależności od tego, do kogo należał teren r y b a c k i , p r z y c z y m poszczególne p r z y w i l e j e określały, w j a k i e j odległości od brzegu d a n y r y b a k może łowić r y b y i jakiego t y p u siecią. 3 3 3 4 W s z y s t k i c h osadników-czynszowników, których d a n i n a z m o r g i zosta­ ła do 1785 r. wyrównana na 2 zł bądź 1 zł 10 gr, obowiązywała dziesięcina na rzecz Kościoła w postaci 1 korca żyta i 1 korca jęczmienia. Później zo24 25 26 27 28 2 9 30 31 32 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 11, s. 28. Tamże, v o l . 15, s. 59. Tamże, v o l . 12, s. 118; v o l . 5, s. 212. Tamże, v o l . 5, s. 52. Rączka zawierała 16 g a r n c y , c z y l i około 64 litrów. A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 52. Tamże. Tamże, v o l . 12, s. 110. Tamże. W l u s t r a c j i dóbr b i s k u p i c h z 1692 r. c z y t a m y : „Półmisek zaś t a k i być p o w i n i e n : s z c z u p a k główny r a c h o w a n y być m a z a d w a półmiski, s z c z u p a k łokci t r z y j e d e n półmisek, s z c z u p a k i d w a półtorałokciowe j e d e n półmisek, l e s z c z t r z y ćwierciowy półmisek, d w a p o m n i e j s z e półmisek, jaziów d w a półmisek..." ( A D — Płock, v o l . 119, s. 157). 33 34 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 52. �KURPIE W PUSZCZY BIAŁEJ 201 stała zmieniona na określoną kwotę pieniężną. Dochodziły jeszcze p o ­ d a t k i do s k a r b u królewiskiego, pogłówne i 8 zł h y b e r n y . O d t y c h n o r m trafiały się także odchylenia mające charakter i n d y w i d u a l n y . Najważniejszym j e d n a k a t u t e m dla osadzanych Kurpiów była wolność rozporządzania s w y m majątkiem r u c h o m y m i n i e r u c h o m y m , co p o d k r e ­ ślają n i e wszystkie jednakże akta nadawcze. Każdy z czynszowników objętych nadaniem mógł sprzedać swoją ziemię i przenieść się gdzie i n ­ dziej. Mógł także krudować za zezwoleniem władzy b i s k u p i e j dalsze p o ­ łacie borów i powiększać swój areał z i e m i r o l n e j . Był to na s t o s u n k i X V I I I - w i e c z n e , k i e d y akcja zamiany ciężarów pańszczyźnianych na opła­ tę pieniężną poczyna się dopiero rozwijać, p r z y w i l e j ogromnej w a g i , bardzo dla Osadników a t r a k c y j n y . Znalazło to nawet swoisty wydźwięk w j e d n y m z aktów nadawczych, w którym c z y t a m y : „ A żeby się i m t y m większa wolność i dobroć nasza pokazała, dozwala się i m g r u n t a i b u ­ d y n k i między sobą przedawać i w o l n o każdemu według upodobania k o m u inszemu na s w o j e miejsce g r u n t i b u d y n k i przedawszy wynieść i gdzie indziej wyprowadzić, gdyż i c h do żadnego poddaństwa obowiązanym być nie c h c e m y " . Czy d l a w s z y s t k i c h osadników władze biskupie były t a k łaskawe — t r u d n o orzec. Z n i e l i c z n y c h nadań, j a k i e się zachowały, s p o t y k a m y tę adnotację w akcie nadania d l a k i l k a k r o t n i e cytowanej G r a b o w n i c y i O s u chowej z 1730 r . P o w t a r z a to także K r z y w i c k i w odniesieniu do Małki­ n i . Był to jednakże okres wczesny, k i e d y b i s k u p i rozpoczynali wielką odnowę zdewastowanej gospodarki puszczańskiej i chcieli j a k najprędzej pozyskać odpowiednich l u d z i do opustoszałych borów. Uzasadniając p r z y ­ czynę takiego stanowiska piszą w j e d n y m z aktów nadawczych: „Wsie były od w i e l u l a t i l e p o p o w i e t r z u i i n n y c h r u i n a c h puste, bezludne, g r u n t a pozastane, zatem potrzebna dana była obszerna wolność niektórym tamże osiadłym l u d z i o m " . Pozostała d o k u m e n t a c j a nie w y j a w i a j e d ­ nakże odrębnej g r u p y wśród Kurpiów, którzy b y pozbawieni b y l i p r a w a rozporządzania s w y m majątkiem. We w s z y s t k i c h aktach nadawczych b r a k jest także j a k i e j k o l w i e k w z m i a n k i o zaopatrzeniu osadników w sprzęt gospodarczy, i n w e n t a r z żywy, czy też pomoc w b u d o w i e siedliska. Zapewne osadnicy o t r z y m y ­ w a l i d r z e w o n a budowę d o m u , budynków gospodarczych czy ogrodzenia; w s p o m i n a się b o w i e m w niektórych nadaniach o k o r z y s t a n i u z drzewa „nacechowanego" przez straż leśną. G d y b y więc zostali wyposażeni w i n ­ w e n t a r z ż y w y czy m a r t w y , na pewno byłaby o t y m w z m i a n k a w d o k u 35 3 6 37 38 3 5 Tamże, v o l . 15, s. 59. 36 Tamże, v o l . 5, s. 52. 37 Słownik 38 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 15, s. 59. geograficzny Królestwa Polskiego, t. 14, W a r s z a w a 1895, s. 33—34. �202 MARIA ZYWIRSKA m e n t a c j i ; byłyby w y m i e n i o n e także obowiązki z tego tytułu, j a k n p . w w y p a d k u o t r z y m a n i a rusznicy, od której m u s i e l i dawać określoną daninę w postaci kunowego (1 zł) oraz trzech par jarząbków rocznie. To pozwala sądzić, że K u r p i e p r z y b y w a l i z całym s w o i m majątkiem r u c h o m y m , żywym i n w e n t a r z e m i sprzętem gospodarczym, co musiało zaważyć na kształtowaniu się f o r m k u l t u r y miejscowej. Zostanie t o zresztą szerzej omówione w następnych rozdziałach. N a razie możemy stwierdzić, że p r a w o rozporządzania s w y m mająt­ k i e m dawało K u r p i o m odrębną pozycję społeczną, wyjątkowo u p r z y w i ­ lejowaną. Po opłaceniu b o w i e m czynszu, pogłównego, h y b e r n y i dzie­ sięciny m o g l i swobodnie rozporządzać u z y s k a n y m z w y s i e w u zbożem, p o d e b r a n y m w barciach m i o d e m , pędzoną smołą, w y p a l a n y m potażem, upolowaną zwierzyną czy wreszcie złowionymi r y b a m i , które m o g l i sprze­ dawać na p o b l i s k i c h j a r m a r k a c h i t a r g a c h . Jeśli chodzi o stanowisko p r a w n e w s i k u r p i o w s k i c h , t o — podobnie j a k inne wsie w Puszczy — miały one pewnego r o d z a j u samorząd. Miesz­ kańcy m i e l i p r a w o wybrać spośród siebie wójta i ławników, którzy r e ­ p r e z e n t o w a l i i c h wobec władz nadrzędnych. Czasem rolę ogniwa łączą­ cego i c h z władzą centralną był wójt-szlachcic osadzony na p o b l i s k i c h włókach wójtowskich; n a t r a f i a się b o w i e m w nadaniach na w z m i a n k i powierzenia j e m u pomiarów w y k r u d o w a n y c h gruntów i obliczenia w y ­ sokości przypadających czynszów. Czasami on także ułatwiał zebranie d a n i n y , choć zdarzały się w y p a d k i , że zbierał ją także leśniczy. Najwyższą władzą sądowniczą na t y m t e r e n i e był sąd b i s k u p i , do którego kmiecie czynszowi zgłaszali swe s k a r g i poprzez generalnego k o ­ misarza. O n także bronił ich wobec władz królewskich, czego w y r a z e m są podania w sprawie bezprawnego narzucania c z y n s z o w n i k o m obowiąz­ ków podwody, a nawet odrabiania pańszczyzny. Działo się to już jednak w o s t a t n i c h latach przed sekularyzacją i w czasie j e j r e a l i z a c j i . 39 Generalne z m i a n y społeczne przyniosło przejście Puszczy na własność państwa. Upaństwowienie Puszczy w 1795 r. pociągnęło za sobą zniesie­ nie u p r z y w i l e j o w a n e j odrębności społecznej Kurpiów. 3 9 Tamże, s. 125, s. 128. �