https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1079d6a51f61703a477bf0a86b07b2be.pdf 7e1d81b89ac1accbf372928a864280a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4705 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa XX wiek Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4368 Title A name given to the resource Współczesna rzeźba ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1, s.1-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski W S P Ó Ł C Z E S N A R Z E Ź B A L U D O W A j ę t n y f a k t , iż n a w s i w y k o r z y s t u j e się n i e r a z f o l k l o r czy strój l u d o w y obyczaje, Opieka oraz ze formy n i e są w bardziej form konkursy i propagowania s t a n i e zmienić zahamować ludowej konserwujący dawne miejscowe. s t r o n y ipaństwa, wszelkie czości jako element autorytety procesu sztuki wystawy ludowej twór­ t y c h faktów, a tym zaniku na wsi. Opieka tradycyjnych dotyczy więc twórców l u d o w y c h , o n i t o otrzymują stypendia, moż­ liwości d a l s z e j p r a c y — ale p r o d u k t t e j p r a c y , o w y s o k i m poziomie uznania w nawet artystycznym, nie znajduje miejscowym środowisku i zostaje już ekspor­ t o w a n y d o m i a s t o r a z za g r a n i c ę . Jak w tej twórczości? sytuacji Fakt dokonują pierwszy: się przemiany przemiany są wewnętrznego r o z w o j u twórców, którzy otoczeni nowe przejawy przez życia, p o d d a n i w p ł y w o m p r a s y , r a d i a , filmu, telewizji i nowych wzorów skrępowanie w wynikiem tradycyjną formą estetycznych czują i bywa, swej sztuki że próbują ją zmienić, n i e z a w s z e zresztą z korzyścią. F a k t d r u g i : n i e i s t n i e j e w zasadzie o p i n i a środowiska, która dawniej decydowała o charakterze i poziomie twórczości, dokonując j e j s e l e k c j i i e l i m i n u j ą c formy nieudane, zbyt ponie­ waż — j a k to ekstrawaganckie. już powiedziano Nie istnieje, — sztuka ludowa Frasobliwy. II. 1. Wys. 37 cm. Wyk. 1950. Feliks Błaszczyk, szawa, pow. Aleksandrów Kujawski. II. 2. Wys. 25 cm. 1958. Wincenty Pitura, Sułowiec, pow. Zamość. SYTUACJA OBECNA RZEŹBY W SZTUCE LUDOWEJ Spośród w s z y s t k i c h d z i e d z i n l u d o w e j czość rzeźbiarska wyróżnia dynamiką swego ujawniają się n o w i jący. rozwoju. Rozszerza powstają krąg — tychczasowych nieraz nowe ośrodki, bardzo i odrębne w twór­ szczególną podejmowanej dzieła o r y g i n a l n e razie, n o w e sztuki obecnie Powstają twórcy, się się interesu­ tematyki, swym wy­ choć w y n i k a j ą c e bezsprzecznie z d o ­ tradycji. to tłumaczyć? Co w p ł y n ę ł o n a f a k t , że n a t l e s t a l e postępującego roz­ padu ludowej właśnie kultury twórczość n y proces Chcąc wszystkim i z w zaniku tradycyjnej wykazuje odpowiedzieć wziąć pod Obca tradycyjnych wręcz na to pytanie, trzeba uwagę się c o r a z świadomości powodu sytuację bardziej zarówno wsi i przez jej negatywnego jej form m a młode losu, symbol nędzy przede obecną, obca gdy własne­ zmiany, kulturze, jakie jak też stosunku, jaki do pokolenie, w folklorze i plastyce l u d o w e j relikt dawnego skiego sztuki tak aktyw­ przemian? środowisku. zaszły i rzeźbiarska sztuka l u d o w a staje mu Czym i zacofania. Dla widząc chłop­ powsta­ w a n i a t e g o r o d z a j u uprzedzeń n i e j e s t n a p e w n o o b o - Nie­ Wyk. �w małym s t o p n i u zaspokaja konsumentów, już spójne, potrzeby samo nie reprezentuje estetycznych, wym a do tego jest bowiem miejscowych środowisko określonych pod nie upodobań względem r o z b i t e i właśnie w n i m s a m y m jest kulturo­ zachodzą naj­ Rzeźba, na właśnie inwencji dycją, stała tycznych i dlatego twórcy i że mniej się t e r e n e m formalnych. t a k silnie jest nowych Sprzyja opiera ograniczona poszukiwań temu w i ę k s z e p r z e m i a n y . F a k t t r z e c i : n a straży „czystości" o r a z d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i . Istnieją b o w i e m i plastycy, b y twórczej w y p o w i e d z i , których nie może specjalizujący Fakt i się w czwarty: opiece n a d l u d o w y m i instytucje organizujące twórcami. wykonywanie produkcję jedynie sztuka „wyrażająca", s k u p ( C P L i A i i n n e spółdzielnie r e g i o n a l n e ) przez żywają wodują bicje zmiany w twórczości ludowych wytwórców. mują często n o w e t e m a t y , które i c h z d a n i e m nią i m n a g r o d y Przemiany zapew­ i uznanie na konkursach. wywołane zachodzą r ó ż n i e w wej wycinankę oraz więc znacza dziej, malarstwo, tematyczną te rodzaje sztuki, ceramikę tkaninę w których się r o l a i n w e n c j i w ł a s n e j a szczególnie kontynuuje modyfikując się w formy za­ Gdzie i n ­ rzemiosłach — dawne, nieznacznie je tylko regionach. O przede figuralną, najsilniej ujawniać i które daje a więc w zakresie pla­ zaspokajają n a t o m i a s t rzeźba prze­ dziś tema­ kontynuuje d y c j e , k t ó r e zostały jeszcze ż y w e n i e m a l w e ludo­ tradycyjnych (trudno bowiem przeważnie „dywany", (obojętne dwuosnowową, twórcy. rzemiosł, tra­ wszyst­ 1 czynniki dziedzinach w t e j c h w i l i — u d a n e czy c h y b i o n e ) o b e j m u j ą rzeźbę, potrze­ o b e c n i e n o w ą f a z ę r o z w o j o w ą , z t y m że a m ­ malarskie tyczne kich przez te wszystkie poszczególnych sztuki. T a k więc p o s z u k i w a n i a twórcze wszystkim a podej­ jest zaspokoić s t y k i — rzeźba i m a l a r s t w o . Obie t e d z i e d z i n y selekcję, z a m ó w i e n i a , a często i z w y k ł e żądania p o ­ C i zaś, c z u l i n a w s z y s t k o co się m ó w i i d z i e j e , artystycznych iż miejskiego tradycyjnej f o r m y stoją dziś e t n o g r a f o w i e tema­ fakt, obecnie w y k o n y w a n a głównie d l a o d b i o r c y się tra­ przemiany TWÓRCZOŚCI RZEŹBIARSKIEJ W każdej n i e m a l dziedzinie przekazywania tów umiejętności następował w drodze sztuki ludowej i tradycyjnych bezpośredniego proces schema­ kontaktu m i s t r z a i c z e l a d n i k a , o j c a i s y n a , m a t k i i córki. Z p o ­ kolenia w kazywano sposoby p o k o l e n i a , j a k pałeczkę sztafetową, w i e d z ę o rzemiośle, u s t a l o n e i produkcji, charakterystyczne f o r m y regionowi czy ośrodkowi. zachodzące w świadomości tkając, haftując c z y l e p i ą c pod garnki). l a t a całe r a z e m czujnym okiem Młody starego, garncarz dziewczyna prze­ sprawdzone właściwe uczył się pracowała z m a t k ą i babką, n i m stała się d o - �świadczoną tkaczką. T y l k o r z e ź b i a r z „ r o d z i ł s i ę " s a m . N i k t go p r z e w a ż n i e n i e uczył, n i e p o k a z y w a ł j a k w y ­ rzeźbić o k o , j a k z b u d o w a ć w y p u k ł o ś ć czoła, a u s t o m nadać opór do wyraz bólu. drzewa, tajników użyteczne Sam odkrywał wszystko, budowy formy, znajdować sposoby definiowania detalu. W procesie p r a c y bryły, jakimi były musiał sobie tylko kształtowania uczył się w y r a ż a ć s w ó j z a ­ m i a r , myśleć k a t e g o r i a m i r e a l n y c h Wzory, badał sens układu słoi, s a m docierać dla niego możliwości. figury spotkane w kościołach i k a p l i c z k a c h p r z y d r o ż n y c h — inspirowały go, tak trudne to jasne, ale w z o r y te były często do d o k ł a d n e g o p o w t ó r z e n i a , t a k n i e m o ż l i w e do sko­ p i o w a n i a , że z g ó r y już ś w i ą t k a r z r e z y g n o w a ł z t a ­ kiej myśli, ograniczając formę jemu dostępną się i do przełożenia właściwą. zmuszała go d o s z u k a n i a r ó ż n y c h pobudzała sprawna intencji inicjatywę, była sposobów wyobraźnię. dłoń, i m w i ę k s z a rzeźbiarza, t y m b a r d z i e j i c h na Nieumiejętność A obawa wyrazu, im o mniej czytelność wyjaskrawiać mu­ siał w y r a z p o s t a c i , t y m d o b i t n i e j określać gest, w y r a z twarzy, stan większego uczuciowy. Powodowało n a c i s k u n a ekspresję to rzeźby. położenie Deformacje, j a k i e w i d z i m y w d a w n y c h rzeźbach, m i a ł y s w e ź r ó d ł o nie t y l k o w wydobywając w filmie) wyrazowi, nieudolności, b y ł y o n e często ś w i a d o m e , jak reflektor najważniejszy w teatrze moment (czy spektaklu, zbliżenia służyły k u l m i n o w a ł y napięcie, k t ó r e g o i n a c z e j nie dało się w y r a z i ć . 4fW U. 3. Chłop zafrasowany. Wys. 50,5 cm. Wyk. 1962. Ryszard Miernik, Kielce. Frasobliwy. II. 4. Wys. 22,5 cm. Wyk. po 1947. Leon Kudła, Świerże Górne, pow. Kozienice. II. 5. Wys. 30,5 cm. Wyk. 1962. Stanisław Dużyński, Za­ widz Kościelny, pow. Sierpc. II. 6. Wys. 31 cm. Wyk. 1962. Jan Centkowski, Nieszawa, pow. Aleksandrów Ku­ jawski. II. 7. Wys. 28 cm. Pocz. XX w. �W s y t u a c j a c h t a k i c h nieumiejętność i możliwości t e c h n i c z n y c h rozwiązań, ograniczenie s t a w a ł y się ź r ó d ł e m prowokowały do s z u k a n i a nowych takich sposo­ b ó w w y r a ż a n i a pożądanej treści, j a k i e z g o d n e b y ł y b y z repertuarem środków, biarz. Dzięki temu swoją ekspresją, którymi właśnie sprawia rodności form stycznie odbiorcę i ujęć. w dysponował rzeźba wrażenie Działa sposób wizją czyni artysty, tylko bardziej Niezależność od była w l u d o w e j w którą prawdziwą pla­ świeży, f o r m y , ale i w z r u ­ odcień i naiwności przejmującą. ikonograficznego zawsze r z e ź b i e większa, niż t o m i a ł o twórczości p r o f e s j o n a l n e j . nas różno­ na wyrobionego pewien wzoru wielkiej nieoczekiwanie z d o l n a n i e t y l k o cieszyć w a l o r e m szać rzeź­ zaskakuje miejsce Śmiałość, z j a k ą k a r z e traktują w i z j ę U k r z y ż o w a n i a , m o ż n a świąt- porówny­ w a ć j e d y n i e z w s p ó ł c z e s n y m i dziełami S. D a l i , G. R i chier czy u n a s W . H a s i o r a i A . Rząsy. P a t r z ą c n a t r z y p o d a n e t u p r z y k ł a d y l u d o w y c h r z e ź b ( i l . 10—12) odnosi się wrażenie, że i c h twórcy zdawali sobie s p r a w ę z t e g o , iż siła o d d z i a ł y w a n i a p o z o s t a j e w sunku wprost czenia, że proporcjonalnym konieczne konwencjonalnych jest do m o m e n t u wprowadzenie wyobrażeń, już stał Również w się t y l k o grupie zmian a b y ocalić ność działania t e m a t u , k t ó r y w dawna sztuce sto­ zasko­ do intensyw­ kościelnej od symbolem. rzeźb Frasobliwego widać o g r o m n ą rozpiętość r o z w i ą z a ń ( i l . 1, 2, 4 — 9 ) . W y d a j e się, że w z ó r i k o n o g r a f i c z n y dla osobistego stanowił t u t y l k o p r e t e k s t ujęcia t e m a t u . N a p e w n o w różnico­ w a n i u f i g u r dużą r o l ę o d e g r a ł s w o i s t y „ w a r s z t a t " , t a k odmienny u reprezentowanych t u rzeźbiarzy, a l e o b o k tego widoczne jest i i n n e t r a k t o w a n i e samego t u . Będziemy uprzytomnimy bliżsi zrozumienia sobie szczególny ści n a s z e g o l u d u , k t ó r y w ciowywał i niejako nadzieję . 2 w własną Dlatego s o b i e jakąś n a d w y ż k ę się już w nego, niedolę rzeźby emocji, te — jeśli religijno­ świętej i uposta- krzywdę, ludowe która r a m a c h samego wyobrażenia przekraczała Rzeźby wały charakter tematyce właśnie tema­ tego zjawiska, ból miały 10 n i e mieściła ikonograficz­ je. mówimy się k a t a l i z a t o r a m i o sztuce różnych kultowej stanów — sta­ emocjonal- II. 8. Frasobliwy w „su­ kience" z kapliczki w Ja­ nowie Lubelskim. Wys. 59 cm. II. 9. Frasobliwy. Wyk. 1961. Mieczysław Ruszkowski, Sierpc. II. 10. Ukrzyżowany. Wys. 80 cm. Wyk. 1960. Józef Janas, Dębno, pow. N. Targ. �l i . 11. Ukrzyżowany. Wys. Czerwiński, Świnice, pow. na krzyżu. Wyk. ok. 1960. ska, pow. Włoszczowa. II. Wys. 46,5 cm. Wyk. 1963. wy, pow. Łęczyca. liśmy, i t ł u m a c z y wania wzorów go, 0 które fakt dość s w o b o d n e g o ikonograficznych. ilustrują takiej 38 cm. Wyk. 1961. Wacław Łęczyca. 11. 12. Chrystus Michał Grygiel, Eliaszów13. Ostatnia Wieczerza. Marian Jóźwiak, Gaj No­ t e n artykuł, niezależności, skonfrontowanym z są interpreto­ Rzeźby Frasobliwe­ wyraźnie jakby tematem otaczającym życiem. świadczą na nowo P r z e d s t a w i e n i e C h r y s t u s a z nogą założoną n a n o g ę czy splecionymi upozowania rękoma odbiegało od cze b a r d z i e j l u d z k i e . Z n a m y F r a s o b l i w y c h o głowach chłopskich, o k m i e c y m w wyglądzie, współczesne o d z i a n y c h , z n a m y lud ubierał w niespotykany sukienki, w a nawet Frasobliwych, czcząc i c h f i g u r y oficjalnej obrzędowości g a c t w o i różnorodność p o d s t a w i a n y c h się w i ę c z różnorodnością Znajdziemy 11 tradycyjnego b o s k i e j postaci, przydając j e j cechy jesz­ wśród rzeźb w sposób ( i l . 8). B o ­ treści formalnych szaty których wiązały rozwiązań. ludowych (dawnych 1 współczesnych) dzieła a r t y s t y c z n i e d o s k o n a ł e , 12 dziemy też p r a c e rzemieślniczo s p r a w n e znaj­ (częste, g d y ś w i ą t k a r z b y ł z z a w o d u s t o l a r z e m c z y cieślą), a t a k ż e nych i pod t y m względem pełniły j a k greckie m i t y , wyrażając matycznych dramat ludzkiego przeznaczeń. F r a s o b l i w y , Boska Bolesna podobną w k i l k u schematach Pieta, Matka nie ilustro­ płaczące — wały l i t y l k o dziejów Boga, zapisanych w lecz stawały ludzkiego się w losu, ludowej opowieścią Ewangelii, interpretacji o krzywdzie, kroniką cierpieniu i nadziei. D o d a j m y — jedynie możliwą w s w o i m sie f o r m ą wyrażenia Dygresja t a wydała tak zdawałoby silne się pozornie treści e m o c j o n a l n y c h , 13 ko­ ludowej emocjonalne tematyki, konwencjonalnej. Wskazuje też n a r o l ę e k s p r e s j i , która służyła wydobyciu o których przed chwilą swą tych mówi­ nieporadne, naiwną choć poetyką. znacznie większa nierzadko Rozpiętość niż w jest wzruszające tu ogromna, jakiejkolwiek innej dziedzi­ n i e twórczości, o p a r t e j o t r a d y c y j n y w a r s z t a t i ry, jak np. w z łatwością dana cinanka, garncarstwie odróżniamy tkanina, garnek, z jakiego tkactwie. regionu malowana t e g o uczynić z ją m o ż n a j e d y n i e pewnych czy skrzynia ale n i e m o ż e m y Badając powania m i się n a t y m m i e j s c u nasycenie nieudolne, cza­ p l a s t y c z n e g o t y c h treści. n i e c z n a , j a k o że objaśnia d l a c z e g o w r z e ź b i e istnieje te­ losu, dramat l u d z k i c h Ukrzyżowany, i Niewiasty funkcję typów wzo­ Toteż pochodzi czy wy­ rzeźbą. określać zasięg ikonograficznych wystę­ (jak np. M . B . Skępskiej czy C h r y s t u s a u p a d a j ą c e g o p o d k r z y ­ ż e m ) o r a z w y r ó ż n i ć zespoły cech f o r m a l n y c h wych dla pewnej ośrodka strza . 3 o grupie czy Trudno cechach obiektów, kręgu jednak regionalnych, oddziaływania w takim jako właści­ charakterystycznych że jednego wypadku grupy mi­ mówić te były — �jak się w y d a j e — mało ności k r y s t a l i z a c j i w tradycyjnie możemy trwałe ośrodki wykształconych więc warmińskiej rzeźby podhalańskiej, stylowych. Nie kurpiowskiej od rzeszowskiej od l u ­ czy k i e l e c k i e j , a i d l a w i e l k o p o l s k i c h s ł u p ó w belskiej rzeźbionych dałoby regionach. się Rzeźba znaleźć i była Toteż rozpoznajemy Janasa, w analogie jest domeną innych jednostek. b e z t r u d u dzieła P. B r y l i ń s k i e g o , J . W n ę k a , J . W a w r y , D . Bilińskiego, K . J. zdol­ charakterystycznych, cechach wyodrębnić czy i pozbawione o J . Centkowskiego, Szczepaniaka, J . Lamęckiego czy L . K u d ł y , a różnice m i ę d z y n i m i są p r z e d e w s z y s t k i m r ó ż n i c a m i i n d y w i d u a l n y m i , a n i e zespołem c e c h w ł a ś ­ ciwych Są konkretnemu oczywiście i regionowi. przykłady kilku twórców. w zauważyć Tak gdzie w i d o c z n y n a Stanisława występują w Krajewskich. Cechy pracach i syna — ojca nawet pracuje dadzą się z pow. sierpeckiego, wpływ Mieczysława Dużyńskiego, a twórczości wspólne siebie wspólne rzeźbiarzy jest n p . p e w i e n Ruszkowskiego bieństwa n p . cechy grupie a oddziaływań zapożyczeń, zwłaszcza t a m g d z i e o b o k ojca znaleźć Grabskich i podo­ syna można — też z Leśmierza. w Nie j e s t t o j e d n a k żadną r e g u ł ą ; w t a k i e j n p . N i e s z a w i e pracowało równocześnie Błaszczyk, Karol trzech Ziomko i rzeźbiarzy: t w ó r c z o ś ć k a ż d e g o z n i c h b y ł a zupełnie i Feliks Jan Centkowski, różna ( i l . 1, 6 ) . 4 Podkreślając cechy indywidualne ludowych t r z e b a j e d n a k dodać, że mieszczą się o n e w ramach ludowego samym 14 „ s t y l u " , podlegają i przeważnie prawom granice f o r m , odczuwanych II. 14. Egzekucja. Scena z cyklu „Oświęcim". Wys. 35 cm. Wyk. 1962. Zygmunt Skrętowicz, Worowo, pow. Łobez. II. 15. Chrystus przed Pi­ łatem. Wyk. Karol Szczepanik, Drzewica, pow. Opoczno. 11. 16. Baranek. Wyk. K. Szczepanik. II. 17. Sw. Józef, fragm. Wyk. Paweł Czocher, Klęczany, pow. Gorlice. II. 18. Przekupka, fragm. Wyk. Jan Janik, Gryfino, pow. Stargard. lecz samodzielna Jest to jednak styl w rzeźb szerszych zasadzie t y m nie wykraczają przez nas j a k o wyznaczony poza „ludowe". w nie tyle drodze h i s t o r y c z n i e ukształtowanej t r a d y c j i w y k o n a w c z e j , w w y n i k u pewnych estetycznych. o wspólnych Trudno uwarunkowaniach przecież widoczne sąsiadów w sposób i , porównując twórczość i odmienność ile nawyków niemniej południowych dostrzegamy i precyzyjny psychicznych, wschodnich, wyraźnie postaw pisać są one naszych zachodnich, sztuki naszego l u d u . Z ł o ż y ł y się n a t o m . i n . : i n n y c h a r a k t e r r e l i g i j ­ ności, s t o s u n e k d o p o d d a ń s t w a i j e g o f o r m y , ekonomiczna, inna inna tradycja, rola cechy kościoła, dworu kulturowe i sytuacja i miasta, psychiczne, ufor­ m o w a n e w p r o c e s i e d z i e j ó w , a t r w a j ą c e p o dziś dzień. Obok tych cech formujących l u d u istniały też c e c h y wspólne twórczości na podobnych odrębność różnych szczeblach ludów rozwoju WSPÓŁCZESNA TWÓRCZOŚĆ Pod pojęciem t y m r o z u m i e m dwudziestolecia, wany został mimo znacznie międzywojennych. kulturową wspólne większym iż wcześniej, Istotną kultury. cezurą się 5 RZEŹBIARSKA twórczość proces obszarom, znajdujących zmian jeszcze ostatniego zapoczątko­ w latach jest t u okres wy- �17 Zwolenia i n a naszej zderzył początek rewolucji społeczno-kulturalnej w s i . Z m i e n i ł o n sytuację l u d o w e g o go z nowymi dotychczas treściami, rozszerzając podejmowanej tematyki. świadomości rzeźbiarzy Przemiany twórcy, zakres 18 Stworzyło t o sytuację, w której wiejscy n i e pogodziło się z t y m co się stało, w i e l u n i e m o g ł o już, n i e umiało zmienić s w o j e g o w a r s z t a t u t w ó r c z e g o . i sytuacja spo­ T w o r z y l i więc w d u c h u t r a d y c y j n e j rzeźby, łeczna r z e ź b y w y w a r ł y w p ł y w z a r ó w n o n a t e m a t y k ę , kodu jak d o w i s k u . R z e ź b i l i t y l k o już d l a s i e b i e , w i c h a r a k t e r samej twórczości, n a j e j t z w . mę". W rzeźbie d a w n i e j s z e j „for­ istniał k o m p r o m i s m i ę d z y tradycją (zespołem n o r m j a k i e narzucała) a dążeniami indywidualnymi twórcy (na które składały się równo jego z a m i a r y , j a k i określony zakres ności i t p . ) . Istniał w i ę c s w o i s t y wszechnie. na Ale przemiany w s i , a zwłaszcza statuetek, wały później szybką — zmianę filmu istniejącego gipsowych — kodu, spowodo­ istniejących k a t e g o r i i ocen e s t e t y c z n y c h . Nastąpiło z j a w i s k o r a t o d w r o t n e niż w d z i e j a c h nych gdzie tendencje wychodziły domie W odrzucali naszym wiejska z sztuki w a r s t w rozbijania od twórców, czy wypadku odrzuciła rzeźbiarskiej która zawsze kodów świa­ przewartościowywali umowny biegłością n a t u r ę ; sztuce p o z b a w i o n e j oświeco­ istniejących i m a l a r s k i e j , oddając większą aku­ g d z i e artyści t o l u d właśnie, t o dawny po­ występować litografii, fotografii, za­ umiejęt­ k o d , zrozumiały j a k i e zaczęły infiltracja zdolna świątka- r z e o k a z a l i się poza burtą społeczności. W i e l u z n i c h język tradycje. społeczność twórczości swe serca była sztuce, odtwarzać e l e m e n t u umowności, k t ó ­ — izolowani obojętności, Inaczej jeśli coraz bardziej we — c i n i e m i e l i obciążeń, i c h w z o r e m przekazu, Realizowali ska, więc starając gurki ścisłość t o , czego się gipsowej, doścignąć imponując chciała Poza tradycją, poza s z t u k i , kształcili społeczność w charak­ podobieństwa i t d . wpływem swoją wiej­ banalność f i ­ umiejętnością oddawaniu fotografia, podobieństwo. doskonałą sytuacji, dawną zaczynających była proporcji, teryzowaniu dobrej śro­ atmosferze nie d r w i n y . stało się z grupą m ł o d y c h , wierność dawnego własnym jakiejkolwiek sprawność techniczną, nieświadomi tego, że w sztuce, i t o w ł a ś n i e r e a l i s t y c z ­ n e j , istnieją sztuka ta i n n e poważne wymaga problemy więcej może artystyczne, niż że jakakolwiek i n n a — obserwacji n a t u r y , w y b o r u i świadomej i n t e r pretarii. Niski poziom czeństwie, f a t a l n e kultury plastycznej rezultaty lekcji (złych) w społe­ rysunków w szkołach — w s z y s t k o t o p o g ł ę b i a ł o i p o g ł ę b i a w c i ą ż jeszcze zamęt wśród twórców cel najwyższy widnieje ra jest „jak żywa", a p r z y t y m s e n t y m e n t a l n a , prze­ przekroczenie prowadzi słodzona, idealizująca. torszczyzny, i wciąż jeszcze jako „bariera n a t u r a l i z m u " , której już jednak do d y l e t a n t y z m u . N i e tylko można do ama­ przy tym �nosi więcej goryczy i poczucia krzywdy — niż r a ­ dości. Obok jednak rzeszy amatorów, ludowej tradycji nowych, własnych odciętych i n i e wnoszących żadnych — istnieją twórcy już od wartości wybitnie uta­ l e n t o w a n i , p r z e w a ż n i e u f o r m o w a n i w k r ę g u działania dawnej jętności rzeźby. Jest i c h coraz więcej i t o m i m o własnego środowiska. się t a k dzięki t e m u , ż e i s t n i e j e dziś z a p o t r z e b o w a n i e n a taką w ł a ś ­ n i e t w ó r c z o ś ć , że k o n f l i k t równoważony wyrobionej 21 p o m i j a ć f a k t u , iż z j a w i s k o t o w i ą ż e się r ó w n i e ż z p o d ­ noszeniem wsi, że poziomu tendencje cywilizacyjnego do wypowiedzi i kulturowego naturalistyeznych są w y n i k i e m r o z b u d z e n i a świadomości o g ó l n e j , w i ę k ­ szych ambicji poznawczych czesnym braku mieniu roli stości w młody środków sztuce. I człowiek twórczości było — świadomości i sposobów dlatego wie niestety przy plastycznej, już równo­ niezrozu­ wyrazu rzeczywi­ t a k często się z d a r z a , za dużo, a b y być w a u t e n t y c z n y m , a za mało, a b y można traktować inaczej niż dyletanta. Gorzej że swej — go że s a m uważa się często za p e ł n o w a r t o ś c i o w e g o t w ó r c ę i n i e r o z u m i e d l a c z e g o p r a c e j e g o o d r z u c a n e są przez jury wystaw przez muzea czy i konkursów, CPLiA •— k t ó r e n i e są wysoko obecnie kupowane oceniają z n a c z n i e b a r d z i e j p r y m i t y w n e i n a i w n e rzeźby. Moż­ n a b y z a p e w n e p o w i e d z i e ć , że niezależnie o d w a r t o ­ ści a r t y s t y c z n e j uprawianie jakiejkolwiek j e s t rzeczą p o z y t y w n ą — g d y b y twórczości n i e t o , że w i ą ż e się o n o często z n a d m i e r n y m i a m b i c j a m i i w ó w c z a s p r z y - obo­ Dzieje ze ś r o d o w i s k i e m własnym j e s t p r z e z u z n a n i e i zachętę ze s t r o n y plastycznie publiczności, ludzi rozumie- �23 j ą c y c h sztukę współczesną i w ł a ś n i e p r z e z tę uwrażliwionych Nowy ludowych ale hamuje indywidualnych ( j a k t o czyniło ś r o d o w i s k o w i e j s k i e ) sytuacji od k l i m a t wyraźnie twórczość świadomości złożyły na jego t a coraz artysty, przeciw­ i m sprzyjający. Stąd W uzależniona tej jest główek mówiąc i zwierzęcych i c h zakończenia, zdobiono a świeckiej. również w atrybuty Wyobrażenia świętych postaci cydowanej nym to, jakie wystąpiły w się n a j w y r a ź n i e j przewadze że tak niemal wszystkie f i g u r k i . K o ń i s m o k s t a n o w i ł y nieodłączną część w i ­ „ U c i e c z k i do E g i p t u " i „ W j a z d u d o J e r u z a l e m " , artykułu. rzeźbiarzy prac, w zde­ świeckich i były i w drzewie wyrzezane, lalki, na wyobrażenia w rzeźbie i d a w n i e j . W s p o m n i j m y t u z a b a w k i , ne i w in­ uwagę ucieszne ludowej ceramicz­ figurki jako drugorzędne z e r u n k u św. J e r z e g o , r y b a — t u zwrócić l u d z k i e , j a k i zwierzęce, znane jako się twórczości przedmioty występują pogłębiający w tematyce wyobrażeń ich traktowaniu. Warto ściślej (głowy się towarzyszyły Zmiany, świeckie bądź zdobią o n e n i e m a l w s z y s t k i e zarysowują a rzeźbach r e l i g i j n y c h i obrzędowych b ę d z i e jeszcze m o w a zakończeniu laski, narzędzia d o k o b y l i c ) i sprzęty. Z n a n e też są f i g u r a l n e u l e o t e ­ matyce proces d y f e r e n c j a c j i i n d y w i d u a l n y c h „stylów", o czym w także które uwarunkowań, osobowość. war­ poszukiwań i wręcz silniej ludzkie, k o n i k i i p t a k i . N i e k i e d y wyobrażeniami l u d z ­ kich dziś r z e ź b i a ­ m u n a kontynuację t r a d y c y j n y c h nie nie, s t w a r z a sztukę rzeźb. krąg odbiorców nie ogranicza rza, pozwala tości, na uroki 24 św. P i o t r a , osiołek św. F r a n c i s z k o w i ( w t w ó r c z o ś c i — ptaki Wawry dzieła ś w i ą t k a r z a ) . M i e j ­ scem, w k t ó r y m każda n i e m a l p o s t a ć — n a w e t teskowo traktowana — mogła się s p o k o j n i e gro­ znaleźć, były plebejskie w s w y m c h a r a k t e r z e szopki, w których przewijała pów się galeria ludowych i nieludowych ty­ ( n a t e j z a s a d z i e co w ś r e d n i o w i e c z n y c h i r y b a ł - t o w s k i c h i n t e r l u d i a c h ) . Składali w i ę c h o ł d D z i e c i ą t k u wojak, strażak, m u z y k a n c i i p r z e d s t a w i c i e l e zawodów, a także figury komiczne: różnych karczmarz-żyd, V II. 19. Mickiewicz. Wys. 20,5 cm. Wyk. 1961. Mamert Piórko, Zielona Córa. II. 20. Gen. Józef Bem. 0 13,5 cm. Wyk. 1963. Jan Lamęcki, Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. II. 21. Lenin. Wys. 48 cm. Wyk. 1963. Win­ centy Krajewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. II. 22. Matka Boska z Dzieciątkiem. Wys. 123 cm. Wyk. 1963. Wincenty Krajewski. II. 23. Obudowa zegara. Wys. 35,5 cm. Wyk. 1961. Józef Fras, Zapolice, pow. Radomsko. II. 24. Fragm. szopki na 1000-lecie Państwa Polskiego. Wyk. w latach 1950—1962. Julian Brzozowski, Sro­ mów, pow. Łowicz. II. 25. Sfinks. Wys. 19,5 cm. Wyk. ok. 1959. Józef Piłat, Zdebska Wola, pow. Kielce. II. 26. Syrena. Wys. 14,5 cm. Wyk. Józef Piłat. 25 26 �29 28 II. 27. Kobieta z kijem. Wys. 21,5 cm. Wyk. 1961. Ignacy z bliźniętami. Wys. 25 cm. Wyk. 1963. Bolesław Grabski, 27,5 cm. Wyk. 1963. Stanisław Dużyński. przekupka i dziad, w stajence zaś otaczały Świętą ten fakt, Oraczew, pow. pow. Łęczyca. „Jednoróg". Łęczyca. II. 28. II. 29. Żniwiarka. I n s p i r a t o r e m różnych prac Matka Wys. Wawry aby wskazać, że w b i e l u d o w e j istniało z a p l e c z e t r a d y c y j n y c h ujęć rzeź­ „beskidzkiemu pew­ w l a t a c h o k u p a c j i i p o w o j e n n y c h L e o n Kudła rzeźbić powsinodze". W kilka lat później n y c h p o s t a c i c z y z w i e r z ą t i t w ó r c a m ó g ł podjąć n o w ą będzie s w o j e niezwykłe p t a k i , f i g u r y l u d z k i e i t e m a t y k ę , opierając rzęta się n i e t y l k o n a o b s e r w a c j i t u r y , ale i korzystając z pewnych schematów na­ trady­ figurek, — znajdując artysty-plastyka cyjnych. Pojawienie Zmieniała się jednak przestały być sadniczej akcji, rola i charakter świeckich a t r y b u t a m i , czy tłem a stały się s a m y m statystów awansowały Tematyka zaś o b y c z a j o w a , do ról dla za­ tematem. Z głównych roli bohaterów. pełniąca f u n k c j e rozryw­ potencjalnych K. twórczości możliwości skali właśnie po 1944 r o k u , działaczy i miłośników wyrazowe, wystawa rzeźby, g r a f i k i tego cechowały jest i rzeź­ zmiana for­ się rewelacją m a t u , i próba b a r d z i e j i n d y w i d u a l n e j c h a r a k t e r y s t y k i nieco postaci, granicą nasycenia jej ekspresją, której dotąd była się pozbawiona. Proces się, emancypacji j a k można sądzić, t e m a t y k i świeckiej w latach rozpoczął międzywojennych, i n i e bez w p ł y w u były t u pierwsze k o n t a k t y świątkarzy z nowym strony odbiorcą, miłośników d o m o , że 6 nauczyciela Jędrzej inspiracje sztuki, pisarzy, Wawro rzeźbił z Wadowic, 10 na wystawę zamówienia plastyków. ludowe typy dla wykonał Stowarzyszenia jednoroga Cechu jako Artystów tematyki objeżdża ludowej stała roku różne „Polska K. Sztuka sztuki, krytyków, kultury. Krakowska 1948. W miasta w Tchorek Przedmiotem wszystkim Ludowa" miejsca. W pokazuje kraju i poświęca swym za rzeźbie jej War­ salonie-anty- Kudły. fascynacji rzeźba staje skróconej t y m też czasie w w się zainteresowania i malarstwa ludowego k w a r i a c i e rzeźby L e o n a de rzeźba na szerokiej ( m . i n . Paryż, L o n d y n , Brukselę). O pisze, szawie gdy dotąd historyków artystyczną szczególnie w i e l e ze Wia­ k i e d y i n d z i e j zaś n a prośbę art. m a i . J . H r y n k o w s k i e g o godło i wersji osobie zbytu, zapotrzebowania niespotykanego ze s t r o n y p l a s t y k ó w , e m o t y w n e , , które d a w n i e j rzeźbiarza nią. S y t u a c j a t a k a , j a k w i e m y , zaistniała w przedmiotem zwie­ w w i ą z a ł o się ze świadomością i s t n i e n i a teraz pełnoprawną, o n a przyjęła n a siebie t e f u n k c j e k u l t o w e . Konsekwencją marszanda Tchorka. się w nietradycyjnej i patrona k o w e w z a b a w c e i w i d o w i s k a c h s z o p k o w y c h , stała się by był E m i l Z e g a d ł o w i c z , p a t r o n u j ą c y zresztą p r z e z w i e l e l a t R o d z i n ę k r o w a , w ó ł i osioł. Podkreślam Kamiński, Leśmierz, s t a j e się o c z y w i ś c i e religijna, której prze­ znakomite p r z y k ł a d y z e s t a w i a się z twórczością w i e l u a r t y s t ó w . Powstaje jednak twórczością klimat ludowych zainteresowania rzeźbiarzy, co w nie mogło 7 ogóle po­ zostać bez w p ł y w u n a i c h świadomość o orientację. �II. 30. Kobieta. Wyk. Tadeusz Szkodziński, Lis2ne, pow. Biała Podłaska. II. 31. Spowiedź. Wys. 21 cm. Wyk. 1963. Wiktor Rysio, Świnice, pow. Łęczyca. II. 32. Dziadek i b a b k a . Wys. 17 cm. Wyk. 1963. Wacław Czerwiński. II. 33. Siedząca kobieta. Wys. 28 cm. Wyk. 1961. Kazimierz Śliwa, Sośnica, pow. Ropczyce- �D o ś w i a d c z e n i a l a t w o j n y i o k u p a c j i , ciężkie życia w ł a s n e s p o w o d o w a ł y z k o l e i w z m o ż o n ą b ę bezpośredniej rzy, stworzyły podjęcia r e a k c j i twórczej w nich tematów ze s t r o n y r z e ź b i a ­ samych związanych prze­ potrze­ podatny grunt bezpośrednio d o z n a n i a m i . W y r a ż a ł o s i ę t o najczęściej w dla z ich tematyce patriotyczno-religijnej. N a s t ę p n y m b o d ź c e m d l a podjęcia t e m a t y k i ś w i e c ­ k i e j b y ł a działalność p l a c ó w e k k u l t u r a l n y c h t a k p a ń ­ s t w o w y c h , j a k i społecznych. W działalności t e j w y ­ różnić Główną można domość kilka wartości przesłanek. ludowego k u l t u r z e , chęć o c a l e n i a i z a c h o w a n i a W twórczości ludowej sposobów p o d n o s z e n i a nocześnie o c z e k i w a n o powinny w jury matykę zachodzić była dorobku w widziano kultury świa­ narodowej sztuki również ludowej. jeden o d n i e j o d b i c i a procesów, k t ó r e na wsi, wyraźnie faworyzując konkursów i w y s t a w rzeźby podejmujące aktualną . 8 ze artystycznej wsi. Jed­ W tych te­ w a r u n k a c h t o n ówczes­ nej p r o d u k c j i rzeźbiarskiej nadawały prace o c h a r a k ­ terze raczej matyki, traktorami, 34 35 I I . 34. K s i ą d z . Wys. 26,5 cm. Wyk. 1963. Henryk Skowron, Nieluszyna, pow. Wieluń. I I . 35. Profesor. Wys. 31,5 cm. Wyk. 1962. Aleksander Koperwas, Ja­ sienica Gubińska, pow. Lubsko. II. 36. Lenin. Wys. 55 cm. Wyk. 1962. Teofil Kożuchowski, Studzianka, pow. Biała Podlaska. II. 37. Miotlarz. Wys. 28 cm. Wyk. 1960. Hieronim Karpiński, Domasławek, pow. Wągrowiec. amatorskim, prymitywne w nieraz wręcz koniunkturalne murarz przy ujęciu (radosna te­ orka pracy, k a r y k a t u r y kułaka, sceny z życia d a w n e j w s i — e k o n o m bijący chłopów itp.). Organizatorzy nimi cieszyli, zwierciedlają terenowych ulegając one wystaw szczerze n a i w n e m u złudzeniu, ż e przemiany, jakie zaszły w się od­ świa­ domości t w ó r c ó w , czy n a w e t w s i . N i e m a p o t r z e b y przemilczać błędów tego, n i e z b y t n a szczęście długo t r w a j ą c e g o zresztą jedynie w małym o k r e s u , dotyczyły stopniu sztuki one ludowej �•^1 i zostały n a t y m o d c i n k u w c z e ś n i e j niż g d z i e i n d z i e j przezwyciężone . Złe s t r o n y tego o k r e s u polegały n a 9 t y m , że n a dłuższy czas w p r o w a d z o n o teriach ocen, ambicje w nieuzasadniony licznych amatorów, nagród i z a k u p ó w ty, a nawet którzy uwierzyli w geniusz zamęt w sposób pod swoje (tak pisano zaś stroną było teresowania nową tematyką, którą podejmować coraz liczniejsi interesujący j a k Kudła, talen­ ówczesnej stworzenie z zain­ kolei rzeźbiarze, Janas, wpływem wielkie np. w „Wsi"). Pozytywną kry­ rozbudzając w zaczęli t y m tak Centkowski w p r z e k o n a n i u , że dzieła i c h są p o t r z e b n e i inni, i użytecz­ ne społecznie. I c h p r a c e znalazły się w ł a ś n i e n a wystawie sztuki (1955 r . ) . W 10-lecia" „Ogólnopolskiej w Warszawie t y m czasie t r u d n o już m ó w i ć o i n s p i ­ 1 0 rowaniu ludowej twórców, na naradach i z okazji wystaw m i e l i o n i możność z o r i e n t o w a n i a się, że o o c e n i e cyduje przede w s z y s t k i m czysto i c h dzieł. S p r a w a t a staje artystyczna się jeszcze b a r d z i e j w i s t a p o 1957 r . , k i e d y t o w p r a k t y c e m e c e n a t muje n a siebie C P L i A , stając się g ł ó w n y m p r o d u k c j i rzeźbiarskiej mechanizm 11 de­ wartość oczy­ przyj­ odbiorcą . T e r a z n i e działa już n i e m a l inspiracji z zewnątrz, przeciwnie — to C P L i A zachęca t w ó r c ó w d o p o d e j m o w a n i a o b o k i n n e j r ó w n i e ż t e m a t y k i k u l t o w e j , zwłaszcza chomienia sklepów w N o w y m stawieniu się na rzeźb o w y s o k i e j świątków 12 dewizowego randze o d czasu uru­ Jorku i Brukseli i na­ odbiorcę, żądającego a r t y s t y c z n e j , często właśnie . Również n i e m a i być n i e może żadnych zewnętrznych s u g e s t i i co d o f o r m y . P r z e c i w n i e , na- 39 II. 38. Chłop z masielnicą. Wys. 37 cm. Wyk. 1960 Mieczysław Ruszkowski. U. 39. Święty, fragm. Wyk. 1960. Jan Centkowski. II. 40. Głów­ ka laski. Wyk. Feliks Błaszczyk. �t u r a l n a selekcja, u źródeł której stoi o d b i o r c a uwraż­ w y k o n u j e się już n i e m a l t y l k o d l a C P L i A ( M . R u s z ­ l i w i o n y i rozmiłowany w sztuce p r y m i t y w n e j , w kowski, nych świątkach, rakterze preferuje tradycyjnym. wyraźnie W rzeźby t e j więc daw­ o sytuacji, cha­ raczej jasnej d l a l u d o w y c h twórców, można powiedzieć, tak temat, jak i kształt dzieła, sprawą a r t y s t y . I z t e j p o z y c j i jest już że wyłączną w a r t o dokonać prze­ cechą wyobrażeń tematów RZEŹB niu od wykonuje zarówno współczes­ tematykę dawnej, tradycyjną, się s a k r a l n e j . obecnie coraz Rzeźb mniej; uległa też ilość w y s t ę p u j ą c y c h Potrze­ większości f i g u r y o n e t o zastępują w k a p l i c z k a c h s t a r e ś w i ą t ­ k i l u d o w e , one głównie widnieją n a d o m o w y c h r z y k a c h . Zanikają takie dawniej częste rakterystyczny ważają rając te również się w Chry­ do E g i p t u , a n a w e t t a k c h a ­ dla dawnej dwa tematy: Tematy ołta­ wyobrażenia j a k C h r y s t u s p o d krzyżem, Pieta, Sw. Rodzina, stus w grobie, Ucieczka wsi — Frasobliwy. M a t k a Boska rzeźbią oraz wiejscy miarę możliwości Prze­ krucyfiksy. świątkarze, zbliżyć łości" gipsowego w i z e r u n k u , w do sta­ „doskona­ przeciwnym bowiem w y p a d k u n i e mogą konkurować z f i g u r a m i , k u p o w a ­ n y m i n a o d p u s t a c h czy w s k l e p a c h z d e w o c j o n a l i a m i . Rzeźbią o n i również, a c z k o l w i e k r z a d k o , świętych — F l o r i a n a , strzegącego o d o g n i a , o r a z r ó ż n y c h św. P a ­ tronów, choć kapliczkach Wciąż wego, i ale zwyczaj też już jeszcze stawiania ich w wyłącznie tematy, J. Lamęckiego nież z myślą jest z spotykane są figurki dla często Frasobli­ CPL1A, w rzeźbiarsko kręgu nabywców. opracowanymi muzeów d l a siebie. twórczości czy J . Janasa, p o d e j m o w a n e o nowym i młodego podziale widoczna do J e r o z o l i m y " 1 ! czy oto­ . pokolenia zainteresowa­ twórców, n a g r u p y , j a k i e dość 1. Dzieje skłania ojczyste, do ambicja koniunktura? Wszystkie i tej wykonywania czyć p o w i n n y dzieł bohaterowie podjęcia o tej są np. rów­ Podobnie szopkami, które i roz­ wyraźnie występującym ale prawie — ważnych, a zawsze świad­ rzeźbiarza? się d o bodźcem może które i randze przyczyniają tematyce, Świadomość inspiracja? dzieł Co przywódcy. tematyki? o możliwościach te m o t y w y powstania najważniejszym (obok innych) jest właśnie t e n o s t a t n i . W i e l u rzeźbiarzy o d c z u w a posłannictwo s w e j czości, uważa się za s z c z e g ó l n i e l o s , a sztukę s w ą t r a k t u j e społeczne znaczenie, i c h ponad środowisko, wypadki, gdy gurę F r a s o b l i w e g o świątkarz mawiał jej na i n ­ wynoszą­ wyróżniającym. b y ł y w s z a k ż e d a w n i e j (już k r a ń c o w e w s w e j miałości) przez w oddziaływania n y c h ludzi. Twórczość jest d l a nich a k t e m cym twór­ obdarzonych z powagą, wierząc możność Znane zarozu­ ukończywszy do n i e j : „Panie fi­ Boże — tyś m n i e s t w o r z y ł , j a C i e b i e — j e s t e ś m y k w i t a " . T o ­ też t r a k t o w a ł z g ó r y kogoś, z a j m u j ą c e g o niem zabawek tości dzieła Nie rów decydował zawsze gdzieś czony w k i m byli decyzja dziejów i co zasłyszane, jakaś w mieście. A oczach ludu temat wyrzeźbienia wiązała czynili — się ze że pomoc , on bohate­ świado­ wystarczyło reprodukcja, pomnik czy inaczej rzeźbiono o k t ó r y c h n i e w i e d z i a ł o się n i e m a l n i c p o z a istnieli, 1 4 ogarniał i twórcę. jednak narodowych mością, się r z e ź b i e ­ czy u c i e s z n y c h f i g u r e k , j a k o że o w a r ­ też s p l e n d o r e m s w y m p r y w a t n y c h nabywców z miast, rzadziej Inne domowych zanika. wykonywane niemal średniego polityczna, ta­ ogranicze­ tematów. b y w s i zaspokajają w z d e c y d o w a n e j gipsowe, tradycyjnych się z a r y s o w u j ą . Są t o : we n a d a l jeszcze k o n t y n u o w a n ą , j a k n o w ą — ś w i e c k ą . kich nurtem i c h niekonwencjonalność, czeniu Apostołów" Lamęckiego patrzymy w występujących obejmuje Zacznijmy i n . ) . Charakterystyczną T e m a t y k ę ś w i e c k ą , dominującą w TEMATYKA rzeźbie jest i poza „Chrystus S k o w a n y " Kamińskiego, „ M . B o s k a w niach nej Kamiński powstałych np. w t a k i c h pracach j a k „Wjazd glądu i c h p r a c . Repertuar Ignacy rzeźb ich i opieka mogła być imię zoba­ świętych, t y m , że niekiedy �U. 41. Aniołek. Wys. 24,5 cm. Wyk. 1963. Apolinary Pastwa, •Węglikowice, pow. Kościerzyna. II. 42. Babcia. Wys. 25,5 cm. Wyk. Ryszard Miernik. II. 43. Statua Wolności. Wys. 82 cm. Wyk. 1961. jan Lamęcki. Dorożka, fragm. Wy/c. 1962. Feliks Czajkowski, Zelczyna, pow. Kraków. s k u t e c z n a ? A c z y k t o znał t w a r z ś w i ę t e g o ? R ó ż n e t w a r z e mają święci, o i c h tożsamości ś w i a d c z y p r z e ­ cież w ł a ś c i w y a t r y b u t . Pierwsze znane nam w rzeźbie l u d o w e j wyobra- żenią h i s t o r y c z n y c h p o s t a c i b l i s k i e są t a k i m wyobrażeniom o ś w i ę t y c h . Są j a k k l i s z a n a , n a której w y k o n a n o d w a zdjęcia i o b r a z p o s t a c i nakłada się n a s i e b i e , t w o r z ą c jakąś śloną s y l w e t ę . T a k a z okresu właśnie fotograficz­ dwóch nieokre­ j e s t nip. rzeźba Jędrzeja międzywojennego, o której weryn. „...Wizerunku t e g o k r ó l a próżno przeszło d w a tygodnie, się w y r z e ź b i ć go t a k , j a k go pisał Wawry T. Se­ szukał [ W a w r o ] wreszcie widział ksiądz m ó w i ł z a m b o n y o t r z e c h s e t n e j w na kazań w ka umyśle s t a r e g o osobliwego jącego w króla: lewej ręce Dodajmy, że beskidzki tego „Święty I g n a c y kim płaszczu, pancerz, i w powstała I5 figur­ trzyma­ szablę, a n a g ł o w i e o b r o n i e k t ó r e g o dobył b r o n i " krzyż, świątkarz nazwał ją S o b i e s k i " , a strój króla w zarzuconym w . na ochraniający spódniczce w y w o d z i się do krót­ tułów prawdopodob­ n i e z r z e ź b św. F l o r i a n a czy św. J e r z e g o . Dokładność wiedzy o portretowanej osobie musiała b y ć z b y t w i e l k a , jeśli już p o w o j n i e nie Lamęc­ zdecydował k i , człowiek n i e j e d n o chwili, ze swadą p o s ł u g i w a ć się p i ó r e m — rzeźbi f i g u r y J a ­ rocznicy gdy zwy­ na Napolańskiego cięstwa p o d W i e d n i e m i J a n i e S o b i e s k i m , a niedługo nak przedtem o Prezydencie Rzeczypospolitej, kazał z d e c y d o w a n y c y m Mościckim. Z p o m i e s z a n i a świątkarza Ignacego Sobieskiego, prof. Igna­ się treści t y c h d w ó c h okres w o j n y w życiu widzący, a i umiejący czy J a k u b a S o b i e s k i e g o . l s A jed­ i z m i a n , j a k i e p o n i e j zaszły, w y ­ wpływ n a świadomość twórców. Zbliżył i c h do w i e d z y , ludowych d o książki — d o ż y - 25 �cia i tradycji Miejsce dzianych jęła narodowej, dawnego w kościele chodzi do odległego domo cech stości czci Czorsztynie a bodaj, szkolne góral, wykonuje Jest jeszcze t o czas, g d y i i czwartek kupuje gazety. najbiedniejszego książki dzieci, świętym wypi­ w podobni, atrybutów pod i m tylko wpływem w uroczy­ pobliskim stronę wcześniej chłopów rzeźbi w działa już Mnożą mechanizm się tejki z próbę wer­ różnych zachęty, propo­ z y c j e — choćby z r o b i e n i a r z e ź b n a w y s t a w y ludowe. na zdobytych reprodukcji „Autoportretu". gdzieś Janas bródkę aby u starannie wize­ ubiór, jasna ponad oni tych Nie podkreślał Matejki, inny rzecz była Są już w indywidualizacji twarzy. więc było to różnice a trochę rzeźbach łatwe, fryzury, Mickiewiczowi wszelką Oprócz konał t y c h p o s t a c i , już płaskorzeźby pernika. I t u źródłem wiedzy z astrolabium w w wywodzi lewej z własnej Kościuszki, była prawej dłoni, gest Stosza produkcję w książce Polska plastyka posiadanej której przez a u t o r a w z i ą ł za święte postać przedstawioną, a b y ł t o f r a g m e n t r z e ź b y Przej­ dzia najmniej do t e m a t y k i świeckiej łatwe. Należało odejść n i e było od spraw by­ ważnych Co w i e Janas o t y c h postaciach? Kowalska podaje, wypożyczonej zaczynali rzeźbiarze wypowiedź kazania swej sprawności, zainteresowań, darskiej nie obciążeni artystyczna potrzeb była dla że środkiem po­ m y ś l e l i , że świat nie tylko nadmiaru codziennej, p r a c y , a l e i radością o b s e r w a c j i , gospo­ chęcią j a ­ słońce iż D r A. Lewicka- o K o p e r n i k u czytał w książce ze szkoły. W i e d z i a ł o n i m , iż tradycją, wyładowania „Sę­ niesprawiedliwy". ( t e m a t ! ) i rzeźbić co? — k o n i a ? k r o w ę ? T a k w ł a ś n i e których re­ siebie n a s. 159, średniowieczna t y l e że p o m y l i ł o m u się i n a z w i s k o postać wzorowany Norymberczyka, Janas perga­ atrybut i z o b r a z u M a t e j k i , a W i t Stosz Ko­ Koper­ a rozwiniętym swój, jest n a rzeźbie w i e l k i e g o znalazł i książka. p o n i e w a ż w i a d o m o , że n i e p o w i n n y t o b y ć ście ś w i ą t k a r z y — inicjatywy, w y ­ Wita p o s t a c i e — w i ę c co m o ż n a b y ł o przedstawiać? A — wątpliwość p o d pachę w ł o ż y ł księgę w i e l k ą i o d r a z u w i d o c z n ą . nik, kilku się s z t y w n i , n i e p o r a d n i , ale widać minem 1 7 t y l k o oprzeć r u n k a c h : Mickiewicza z pomnika w Warszawie, a M a ­ bohatera Janosika . inspiracji. zostało trzymał", 1951 r . p o d o b i z n ę panów, s j a c h n a desce o b r a z wpływów — Kostki-Napierskiego sam z że literaturze, za­ izbie p r z e s t a l i być Janas, ku choć Targu są w własnych, n o w y c h właściwych. regionalnej. d z i e j ó w s t a l i się k o n k r e t n i e j s i . W i a ­ co u c z y n i l i . I nabrali „co, N. świątkarza sy. B o h a t e r o w i e tylko świętych postaci, w i ­ ilustracja. Janas w zjawiskiem wiejskiego nie czy d e w o c y j n e j książka, g a z e t o w a Normalnym a pierwowzoru stoi, a świat się obraca, a „zbadał, pirwi ludzie s t o i , a słońce się o b r a c a . T o w i e l k a s t u k a t o t o zbadać". Z a p e w n e była służyć m u m i a ł y do t e g o t r z y m a n e w r ę k u „ n a r z y n d z i a , co śnimi m i r z o ł t y n ś w i a t " . Z n a ł też r z e ź b y W i t a Stosza, szcze­ kiegoś u t r w a l e n i a m o m e n t ó w życia... Ś w i ą t k a r z e n a ­ rze powie t o m i a s t chętnie s z u k a l i t e m a t ó w „ g o d n y c h " , o n e s t a ­ „Widzem nowiły k i s i zasłużony u niektórych rodzajowych, u rodzaj niektórych pomostu do jak właśnie kompozycji u Janasa, się I nimi zachwycał. Kościuszko? cłowiek". t u dochodzimy do s p r a w y następnej. N i e w ą t p l i w o ś c i , że w z o r e m nikało z całego ś w i a t o p o g l ą d u t w ó r c y , j e g o k o n c e p c j i p o s t a c i z h i s t o r i i są i c h p o w s z e c h n i e sztuki i roli ki — w podobnej Zgodził się w i ę c Janas wyrzeźbić n a wystawę w nim j e g o p o m n i k , t o w i e m , że t o m u s i b y ć j a - s t a n o w i ł y j e d y n ą f o r m ę w y p o w i e d z i ś w i e c k i e j , co w y ­ artysty. O obrazy d l a współcześnie utrzymane konwencji w znane konwencji ulega rzeźbionych wizerun­ „apoteozy", utrzymane fotografie i ryci­ Mickie­ n y w książkach, n o i p o m n i k i . O n e t o s t a n o w i ł y w z ó r w i c z a , ale n a z w i s k a t e n i c m u n i e m ó w i ł y , w i ę c p o ­ d l a w s p o m n i a n y c h już rzeźb J a n a s a , a t a k ż e n p . d l a 1953 r . s u g e r o w a n e m u postacie Matejki i 11. 44. Odrodzenie. Wys. 74 cm. Wyk. J . Jakubowicz, Traktorzystka. Wys. 42 cm. Wyk. Adam Czarnecki, Iwonicz, Gumienice, pow. Krosno. II. 45. pow. Busko. �Wy/c. Mieczysław pow. Łańcut. II. 46. Autoportret. Wys. 47,5 cm. Wyk. Wojciech Bytnar, Albigowa, Ruszkowski. II. 47. Kobieta przy kc^dziełi. W y s . 26 cm. w y o b r a ż e ń W i e s z c z a w twórczości L e o n a K u d ł y i M a - Z w r ó ć m y t u u w a g ę n a f a k t , iż u ź r ó d e ł t e j z m i a n y m e r t a P i ó r k o ( i l . 19) czy J a n a L a m ę c k i e g o (o p o s t a c i s t o s u n k u d o t e m a t u „ w o d z a " l e ż y dziś r ó w n i e ż i n n y , Mickiewicza bardziej osobisty większa znajomość a u t o r p o w i e d z i a ł , że j e s t na p o m n i k u w P a r y ż u " Poważnym p r o b l e m e m (strój, czy charakterystyczne uczesanie, wąsy). Kostki-Napierskiego, j a k stoi stawała się j e d n a k podobieństwa. N i e z a w s z e b o w i e m postaci „taki ). l s Te sprawa wystarczył a t r y b u t jej cechy mogły zewnętrzne wystarczyć St. Czarnieckiego, dla Janosika, h u ­ jach, a także statuetce „Lenin prez. ale nie d l a postaci k o n k r e t n y c h , rzeźbionych z fotografii, reprodukcji. Postulat jewskiego z i n d y w i d u a l i z o w a n i a p o s t a c i w i ą z a ł się z o k r e ś l o n y m dawniej niemal że niepotrzebnej (świątkarze m i e l i s w ó j „ s p o s ó b " n a r z e ź b i e n i e i , robiąc duże ilości zbliżonych w a r i a n t ó w postaci, dochodzili do właściwego sobie twarzy tej samej schematu czy naszego b y ł y wizerunku, wzmożoną Kożuchowskiego obserwację i próby czynione w że czy przez tym kie­ r u n k u udało i m się uzyskać duży postęp. W i e m y z e gdy sprawność uchwycić nazwę z inspi ji a gen. S w i e r c z e w s k i koniu". zawiodła i nie z a m i e r z o n e g o r y s u podobieństwa, zmieniał r a c ręki figury zdjęciem i tak np. u Stalina zamienia też, się w „Żołnierz", „Oficera na czy roli realiów, tematu, w dzie­ znanych p o p i e r s i u S t a l i n a czy dłuta w Kudły, w wizerunkach jego Lenina, Kożuchowskiego się p y t a n i e — w współczesnych i Kra­ j a k i m stop­ przywódców wynikiem ryzykować Kraju Rad i n s p i r a c j i . Zachęty bez­ w działacz i p r o p a g a n d y s t a otrzymanie oczach łecznego", a może były chwyceniem podobizny przeciętnego nawet b y te wynikały raczej nieco widza naiwnie z atmosfery może w na pewno od chcie­ dale­ „oficjalnego" zabawnej. R-eź- „zamówienia spo­ karykaturalnym pod­ tematyki, spotykanej fesjonalnych, rzeźbiarz Centkowskiego powstaje się udało Stalin" przez wet, aby najgorliwszy Lamęckiego, ( i l . 46) w s k a z u j e , jej pośredniej — j a k się z d a j e — n i e b y ł o , n i e sądzę n a ­ kiej Janasa, ostatnio rzeźby męckiego czy D u ż y ń s k i e g o — p o r . i l . 5 i 29). P r z y k ł a d Kudły, podjętego ( i l . 2 1 , 36). Oczywiście wyłania li Ruszkowskiego ciekawym i Bieruta niu t w a r z y . W i d a ć t o zresztą i dziś u K a m i ń s k i e g o , L a ­ zwłaszcza do postaci, charakterystycznych dać t o n p . w b a r d z o kompozycji z n a n y c h już d o b r z e sprawności, samej z l i c z n y c h i l u s t r a c j i czy r e p r o d u k c j i dzieł s z t u k i . W i ­ sarza, k o s y n i e r a — typem stosunek na wystawach p l a k a t a c h i prasie pro­ ilustrowanej. B y w a oczywiście, że r z e ź b i a r z w y c z u w a ( i n n a r z e c z czy słusznie) k o n i u n k t u r ę ; n a t y m t l e w ł a ś n i e powstać w r ę c z ki narodowej gigantyczna Juliana koncepcja Brzozowskiego, wielkiej w mogła szop­ której p r z e d ż ł o b k i e m l u b Gomułką i S p y c h a l s k i m by (zależnie 17 �o d t e g o , która w e r s j a u z y s k a szanse r e a l i z a c j i ) d e ­ f i l o w a ł o r s z a k przeszło 300 p o s t a c i , k r ó l ó w i w o d z ó w , h u s a r z y i ż o ł n i e r z y z różnych o k r e s ó w , t y p ó w l u d o ­ w y c h , cyklistów, sportowców, l u d z i różnych pro­ f e s j i . A l e p r z y k ł a d y t e g o r o d z a j u n i e stanowią w i ę k ­ szości. Tematyka nie, źródłem sa — Z „ b o h a t e r ó w " w y s t ę p u j e dziś n a d e r licz­ jej pra­ a nawet jest właśnie kronika książki p o c h o d z i Bemem książka pierwowzór ( i l . 20) L a m ę c k i e g o Centkowskiego. Ale ze szczerej p o t r z e b y m e d a l i o n u z gen. wypowiedzi, n a n i a o słuszności podjęcia których k o n k u r s czy chetną pobudkę, możliwości Do zachęta tylko tematycznej. leży prace typie „Żniwiarka i ekonom", w chłopa", kami sTcontrastowane traktorów orzących nasz kształtuje katalog polskich, z tematów t y m że ludowej granica czasowa sokiej i ważnie reprodukcji), zmonumentalizowanej figury sytuuje u l e , a t r y b u t t e g o chłopskiego wątpliwości, jak dzia­ umieszcza interesujący reportażem zapewne fotograficznym k a r n o idzie z papierosem wzór próby, j a k np. Lamęc­ portret prezydenta inspirowany i podobieństwo z Indonezji S u - kroniką filmową z pobytu w lub Polsce. S u - w r ę k u — n i e j e s t już n a świętych u c z y n i o n y , widać, że wym pokazaniem treści, pują najczęściej w przełamują A dziś s c h e m a t y bohaterowie i reportaż „reprezenta­ stają się z dzieł i sztuki drugi sztuki zetek profesjonalnej, wspólny społecznie „ważnej", ściennych, plakatów. tematyczne dawniej ne, z r o d z o n e prawdy inspiracja bolizujący ny zwycięską o na wiąże je kompo­ ni, drapieżnych książkę w rąk depcze postaci na książce ohyd­ ogromnego ( r o b o t n i k m a kielnię drugiej, obok w w gołąbek kapitalistycznej hy d r y dło­ pokoju, wyrzeźbio­ napięcia, g m a c h f a b r y k i i k o ł o zębate — i l . 44). J e s t w t y m w y o b r a ż e n i u i udolność pewna naiwność, dlatego ostrością o d n a j d u j e m y w też niej j a k b y k a r y k a ­ turę ó w c z e s n e j złej s z t u k i z j e j apoteozą, i prymitywną (a p r z e z nie­ zapewne to mało gloryfikacją skuteczną) krytyką i t d . Jest przeszłości. Z w i ą z k u t a k i c h p r a c i w — zapotrze­ n e j t e m a t y k i z koniunkturą n a nią w t a m t y m o k r e ­ wyczucie znanej z Zaliczam żądany dawniejszych. się w nurt prasy, ga­ tu zarówno temat, jak np. autentycz­ Granica trudna do u s t a l e n i a , o b o k b o w i e m prostu koniunkturalnych jest tu l i c z n y c h rzeźb p o prymitywnej dydaktyce, sie d o w o d z i Tracze, zabawka. Wys. Skirzyński, Rumunki, 22 cm. pow. Wyk. Sierpc. f a k t niewystępowania ogóle jej w omawia­ l a t a c h póź­ n i e j s z y c h , p o 1958 r . Bardziej tycznej bezpośrednie są s c e n k i o r ó w n i e treści, a l e u t r z y m a n e w plebejskiej — j a k n p . rzeźba konwencji A. dydak­ ludowej, Orłowskiej, przed­ stawiająca p a r o b k a usiłującego zdjąć d z i e d z i c o w i b u t z nogi, podczas g d y t e n m u pomaga, nogą t y ł e m odwróconego pchając działające e m o c j o n a l n i e ciecha Draka para Jest w ale niemal przy typowej osobiste n a w i d z a , j a k choćby wieśniacza tej kompozycji przy drugą parobka. Są też, j a k w s p o m n i a ł e m , r z e ź b y szczere, i II. 48. Wacław wystę­ spotkać j a k fotografią i d z i s i a j " , j a k też i p r a c e o ale zarówno z chęci p r z e k a z a n i a m ł o d e m u p o k o l e n i u czasach wymową, tego r o d z a j u klasę robotniczą kapitalizm, przedstawiony łba i ludźmi. te a wzorami n a tę t e m a t y k ę , chęć w ł ą c z e n i a kompozycje „Wieś grupą moment bowania Rzeźby polityczno-społeczna. poprzednią prze­ satyrycznego, zycji, gdzie w i e l k i , n a d m i e r n i e w y s o k i r o b o t n i k , s y m ­ z taką 2. Tematyka (znanego m o ż n a i w r z e ź b i e pełnej — j a k n p . w o w e j a na cokole portretu. wpływ czasu płaskorzeźbach, n e zostały słupy w y s o k i e g o cyjnego" rzeźbie jednoznaczną postaci, ubioru. że t o w ł a ś n i e się zwłaszcza p l a k a t u . W ł a ś n i e p l a k a t u — z j e g o s k r ó t o ­ film fotograficzny w rysunku artystę z a f r a p o w a ć musiała e g z o t y k a wykluczone, ogólno­ 1950—1955, p r a c e zdradzają tego Nie jest i latach przesuwa a n i e r a z sloganowością. T e m a t y pszczoły. K o n w e n c j ę l u d o w ą , hieratyzującą statyczną postać, karno, w o 1—2 l a t a , a s a m e tematycznego ostatnie obraz­ wznoszą­ okręgowych się malarstwa kiego ziemię, m u r a r z y wystaw odbywających ( i l . 50, 51), t y l e że p o b o k a c h n a d m i e r n i e w y ­ dopiero „Dziedzic lukrowanymi c y c h ściany i t p . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że j e s t t o j a k ­ Wawry przełamują szla­ pewnej by rzeźbiarz żadnej tylko i wskazanie postaci j e j z rzeźbą sakralną na n i c h w i e l k i e stanowiły impuls śmierci z l u d o w ą tradycją, co łacza, a, b y n i e b y ł o przeko­ wizerunek w y r a ź n i e podkreśla z e s t a w i e n i e — i rocznicę j e g o czy postać s w e g o b o h a t e r a z g o d n i e dwa drzewka z emocji tematu — dla powstania powstałych w y r a ź n i e z i n s p i r a c j i zaliczyć n a ­ bijący filmowa. d r J . Dzierżonia, w y k o n a n y w przez szkolna, l a k i e r n i c z y c h i p ł y t k i c h — są i t a k i e , k t ó r e p o w s t a ł y zaprzężona jakaś w e w n ę t r z n a hieratycznym do Woj­ sochy. ekspresja, ustawieniu postaci, d l a l u d o w e j rzeźby statyce. I n n e prace D r a k a potwierdzają t o w r a ż e n i e . Są o n e już n a g r a ­ nicy wyróżnia grupy, rodowód, którą przeżycie, wybitnie stanowiące źródło emocjonalny podjęcia te­ matu. 3. Tematyka takiej treści, w de które jego wszystkim wiele, i jest sceny artystą, wyobraźni. obrazy z a l e działają wypowiedzenia pozostawiły Znajdziemy wojny, obozów Motorem okupacyjna. potrzeba wstrząsnęły psychice, cywilnej, jest wojenna twórczości masakry zagłady. one n a w i d z a Prac ze tu ślad prze­ ludności tych nie szczególną �siłą, jest w nich spotęgowana ekspresja, n a r r a c j i , która s p r a w i a , że wstrząsają jak relacje toriach. dzieci z Oświęcimia" zwłaszcza o egzekucji czy munta i (il. Woźniaka , 1 9 przerażającym 14). znaczne cyklu Zyg­ Nieporadność stwarza niezbędną osłonę, izolującą od pato­ wzbogacenie do m o ż l i w i e t r a f n e j krema­ wcześniej i Bełżca w y k o n a n y c h przez Skrętowicza t y c h scenach już Szczepana znakomitym scen z O ś w i ę c i m i a w scenach Myślę t u o r e p r o d u k o w a n y m „Więźniu a o naiwność one n a m i t a k , W ujęciu widać niektórych wyraźnie religijna, która dosadna żadnego wzoru w sztuce dziej nie dostrzeżemy nika wyobraźni w inspiracji, bez b a b niż s a m o tak silnym stopniu (il. twórczej, która pozwoliła artyście znaleźć n o w ą , j a k ż e p r z e k o n y w a j ą c ą f o r m u ł ę d l a w y ­ rażenia p r z e p e ł n i a j ą c y c h kiej inwencji aby podjąć i g o treści. T r z e b a odwagi temat, i czy f o t o g r a f i i . N i g d z i e i n ­ czyn­ (a raczej d l a którego, było w i e l ­ nieświadomości), jeśli i s t n i e j e prece­ dawniej więcej frapuje charakterystyka pokazany jest cież j a k ż e l u d o w e j sposób b a r d z i e j sunków szek formie, istnieje wiele płaskorzeźb), i l u s t r a c y j n y , zbliżony amatorów Świder). ozy d z i e c i Jest 0 przedstawienie w powiedzieć, rażają tylko do (Paweł H u l k a , Franci­ wizerunkach troska było", jest własna, t a k „jak obserwacja. pierwsze przedstawiają, następnej, 4. Sceny najtrafniej oddałoby tę różnych środo­ to, może „mały w i ę c — t e m a t y k a z życia, w y n i k ł a różnych odgrywa t u i n s p i r a c j a dziełem tografią, i s t o t n a zaś s t a j e cy) postaci poprzez l u b podkreślenie typowych, co co realizm", z próby sztuki rolę względnie się umiejętność nawet takie fo­ charakte­ pra­ przerysowanie rzeźby a charak­ p r o f e s j i . Mniejszą r e k w i z y t ( n p . narzędzie a stawia zbliża obserwacji. ludzie określenie środowisk, na je cechuje terystyki rystyki wy­ to te prace właśnie życia, Grupę zawodów. — ilustrują. I t o j e opartej z codziennego i O ile m o ­ kompozycje treści w o j e n n o - o k u p a c y j n e , grupy wisk że w do r y ­ choć p r z e w a ż n i e s c h e m a t y c z n a żemy temat raczej takich sceny kompozycji podejmujących na granicy Ciekawe j e s t też rażano j e d y n i e zeświecczeniu, j a k emocje, poprzez mimo wesela, typy ludowe; są prządki, ogromny, typy najczęściej j a k : chłop jednak lub kobieta z spotyka masielnicą że nawet dą, czytający oczywiście że właśnie ambicje się doskonale nych prace w tej grupie prac (lub ze spotyka Są jako się ż y w e j " , troskę o n a - szczegół. A l e j e s t w i e l e t o zresztą mierne, najczęściej rzeczy „jak podpatrzonych, Widać tu w różne, p r z e w a ż n i e dosadnych interesujących, w charaktery­ n a przykładach zamieszczo­ artykule ilustracji. Obserwując kształtowanie podkreślić, że w się t e j t e m a t y k i t r z e b a porównaniu z okresem n y m , g d y występowała raczej w współczesne szopce, z a b a w c e — przedwojen­ sporadycznie prace które w jedna się w sposób b a r d z i e j średnictwa, choć wątpliwości, że torem formy niegdyś formie widoczne kondensowały t o dziś ujawniają bezpośredni, bez b o s k i e g o zdaje się n i e ulegać to Frasobliwy „Zafrasowanego katharsis w jest czy „ U k r z y ż o w a n i a " , realizują tematyką. Przykładem właśnie i n s p i r a ­ tyki ludzkich bólu i r o z p a c z y dramatów, przy­ symbolach „Piety" się dziś p o z a religijną są t u r z e ź b y niemal w po­ najmniejszej c h ł o p a " ( i l . 3) c z y i n ­ religijnych wińskiego, obsesyjne Jeśli zamy­ n y c h r z e ź b t e g o r o d z a j u . Treści, k t ó r e d a w n i e j nosiły wy­ ulegają jak smutek, postaci Frasobliwego, Wacława Czer­ podejmowaniu tema­ niedoli, smutku starości, ( n p . i l . 32). 5. Tematyka inspirowana folklorem, opowieścią, podaniami, legendami a więc i ludową bajdami. Pod­ nietą d l a podjęcia t e j t e m a t y k i w m a ł y m t y l k o s t o p ­ n i u jest obserwacja l u b w i d z i a n y gdzieś w z ó r , n i e w a ż n i e j s z a j e s t t u w y o b r a ź n i a , zdolność nia plastycznego odpowiednika znacz­ stworze­ d l a l i t e r a c k i c h treści. Głównym i n i e m a l j e d y n y m t e r e n e m , gdzie wystę­ gata w takie książkę ( l i k w i d a c j a a n a l f a b e t y z m u ) . pokazania turalistyczny styce. się t y l k o w pują r z e ź b y o t e j t e m a t y c e stępą), s i e w c a , d u d z i a r z , k o b i e t a niosąca w i a d r a z w o ­ to jako miasteczko­ opowieści i bezdrożach Pierwszym, j e s t z i e m i a łęczycka, b o ­ o B o r u c i e , diabłach w o d z ą c y c h zabłąkanych j a k się z d a j e , który po podróżników i t p . podjął przed kilku II. 49. Traktor, zabawka. Wys. 14 cm. Paweł Witek, Urzędów, pow. Kraśnik. Wyk. 1958. oracze 1 k o w a l e , żołnierze i r y b a c y — k a t a l o g tytułów jest nabożeństwa czy ślenie n a d niedolą ludzką i własną — bagnach zabawy, sytua­ wiejskich do t r a d y c y j n y c h przedstawień. gro­ Występują w t e j g r u p i e różne w i e j s k i e c h a t y , izby, spo­ obycza­ t e m a t r e l i g i j n y , dziś cech teski. jest czy w e g o życia ( i l . 34). d a w n i e j t a k i e treści e m o c j o n a l n e , (przeważnie czy ksiądz, z galerii b a r w n y c h figur wiejskiego tępionych O b o k w s p o m n i a n y c h rzeźb, o odrębnej — a p r z e ­ odrębną dowcip twarzy m i s t e r i u m spowiedzi 31). P o d o b n i e jest nawiązanie piekle. życia świadomości obejmowała dens i ź r ó d ł o — t o w w y o b r a ż e n i a c h m ę k i d u s z p o ­ w chłopskiego zaszedł w w i e d ź stają się jeszcze jedną scenką w i e j s k i e j cyjny niczyjej jaki od i n n e j s t r o n y , zewnętrznej. Nabożeństwo ca. bez dążenia sferę s p r a w ś w i ę t y c h , dziś chętnie p o d e j m o w a n a a rzeźbiarza powstały i w s i , a zwłaszcza l u d o w y c h t w ó r c ó w . T a k n p . t e m a ­ tyka jowości, rzeźby obserwacji motywów proces, su i e k s h i b i c j o n i z m u , r e l a c j a jest czysta i wstrząsają­ Te tematów c h a r a k t e r y s t y k i ( p o r . i l . 35). lub tylko wykazują �l a t y t e m a t całej t e j d e m o n o l o g i i ludowej był Kamiński. samouk o Człowiek oświecony, umiłowaniu h i s t o r i i i dziejów swego r e g i o n u , n o w i ł zapoznać l u d z i z b o g a t y m mi, zarówno ze przeróżnymi Pod f o l k l o r e m swej wpływem zie­ starał legendami sukcesu nież i n n i r z e ź b i a r z e Grimma) o Borucie Kamińskiego zaczynają itp. tematykę re- podejmować rów­ łęczyccy. i bajkową podejmuje również (spod w znaku rzeźbach g l i n i e K l a r a P r i l l o w a z Pałuk, n i e s t e t y a m b i c j e łeczne i d y d a k t y c z n e n i e idą t u w p a r z e i wrażliwością bestiariusze rzeźbie XVI- i współczesnej przeszłość, b l i s k i nadajemy, stanowiąc najdalej t e m u pojęciu wysunięty świątkarza, myśląc o i z o l a c j o n i z m i e kulturowej W XVII-wieczne, punkt w spo­ z uzdolnie­ artystyczną. scenki i bliźnich, rodzaj sta­ pta­ ki. produkcji zabawkarskiej Obok seryjnej odrębny ich produkcji w różnych postaci wiejskiego w lekie od w i z e r u n k u ornitologicznego w twórczości czy np. Adama Andrzeja i J a k już zabawnej Liska. Krańcowym mówi­ karykaturze masywne i wielkie ptaszyska Kudły, ścian Rzeźbiarskie walory posiadały dawniejsze śmieszne wi dziad, m u z y k a n t i t d . Przestano je przed ostatnią jednak figurki są ruchome wykonują, i śmieszna w ó w c z a s stoją stępnej, którą 7. Zabawki. jest czynność Wśród licznej jeden o produkcji t y p , jeden charakterze niekiedy z zabawkarskiej, schemat by — np. figurki równą Wincentego — jak np. i s t n i e j e też z a ­ indywidualnym, niemal opracowywa­ starannością co rzeź­ J a s k r a . Są t o p r z e r ó ż ­ n e śmieszne p o s t a c i e , l a l k i , f i g u r k i , n o i z w i e r z ę t a konie, i krowy, koguty, r y b y , postacie kury, pawie, świnki, — ptaki ludzkie na koniach. Indywidualizacja tych zabawek jest o tyle zro­ zumiała, że r o b i o n o j e d l a w n u k ó w , d z i e c i , n a użytek najbliższych, kładem a n i e n a sprzedaż. zabawki wynikłej Krańcowym jedynie z przy­ własnego mysłu i f a n t a z j i są p r z y p o m i n a j ą c e murzyńskie my Józefa — obsesyjne, Odrębny przez chłopców pograniczu falliczne rodzaj figurki stanowią pasących obserwacji zabawki bydło. Minora 2 0 . wykonywane Stoją otaczającego po­ tote­ one już świata i na jako t a k i e mogłyby być włączone do g r u p y tematów z ż y ­ cia wiejskiego. J e d n y m z często w y s t ę p u j ą c y c h w zabawce przeznaczonej dla tematów dzieci, zarówno jak i tej p r z e z d z i e c i i m ł o d z i e ż . w y k o n a n e j — są f i g u r k i rząt, r z e z a n e p r z e w a ż n i e w drzewie, t y c h b y m do rzeźby raczej wszelkiego i rzadziej lepione desce Do prawdę gorię, na sprężyn­ wojak, wyrabiać jeszcze pojawiły figurki się wy­ znowu (w CPLiA). Ostatnią ich wiele, grupę stanowią zabawki ruchome. Jest są r o z m a i t e , choć dziś n i e t a k już a t r a k ­ cyjne j a k d a w n i e j . G d y wertowałem materiały czące życia różnych rzeźbiarzy, uderzyło doty­ mnie, jak często łączą o n i w s o b i e jednocześnie d w a z a m i ł o w a ­ nia — do p l a s t y k i i do m a j s t e r k o w a n i a , a n a w e t do k o n s t r u k c j i t e c h n i c z n y c h . N i e chcę p o w o ł y w a ć się t u t y l k o n a z n a n y przykład J a n a Wnęka, któremu pisuje się z b u d o w a n i e przy­ skrzydeł — m a c h i n y d o l a t a ­ n i a , i k t ó r y zginął j a k I k a r , s t r z a s k a w s z y się w p i e r w ­ szym locie o ziemię; w i e l u d a w n y c h rzeźbiarzy m a j ­ strowało poruszane siłą w i a t r u i t d . Dziś m ł o d z i e ż m a tysiące m o ż l i w o ś c i młyny wodne, elektrownie wy­ życia tęsknot t e c h n i c z n y c h , a l e m i m o jeszcze n o w e to spotyka pokręcenie korbką uruchamia kilka figurek, a suwanie powoduje czy deseczek miarowy t r a c z y ( i l . 48). W s p o m n i a n y zowski n a l e ż y ze swą ruchomą przykładów łączenia techniczną swego mniej się z a b a w k i — r u c h o m e k o n s t r u k c j e , gdzie pracy niż w tego t y p u ruch prze­ kowali już u p r z e d n i o Brzo­ szopką n a r o d o w ą uzdolnień przedsięwzięcia (w wkłada do stronę on nie wyrzeźbienie samych f i g u r ) . 8. Godła Bywa, i symbole. że orzeł z a w i e s z o n y s t a j e n a d w e j ś c i e m d o b u d y n k u , l u b że d o dachowej przymocowany jest pajac zo­ sterczyny obracający przy wietrze t y p u zwierzaki t a k swojskie domowe, j a k zawieszony j e s t i orzeł i f i g u r a jeźdźca n a k o n i u prehistoryczne wieloprofilowo zwierząt Piłata obecnie dawnych się kominiarz, silniejszym należą (Józefa do Piłata), interesującej t u nas g r u p y . cze wojną, wzór kiwające żydów, n i e zaliczał, n a t o m i a s t egzotyczne, a n a w e t opracowane na postacie — zwie­ z g l i n y . Większość i c h j e s t w y c i ę t a w płaskiej i konane sklepach ż y w i e c k i e k o n i k i czy k o n i e z w o z e m , na jaką one n a g r a n i c y g r u p y n a ­ stanowią: powtarzającej bawka Czasem figurki „ e m a u s o w e " , w y r a b i a n e w czasie z i m y p r z e z k r a k o w ­ m u r a r z y , zwłaszcza chuligan. ptakistworzo­ ne, a l e , j a k m o n u m e n t a l n e r z e ź b y , p o t o , a b y istnieć. kach pijak, zupeł­ n i e już r z e ź b i a r s k i e g o t r a k t o w a n i a t e m a t y k i są c i ę ż ­ skich kułak, m u z y k a n t a , dziada, Stefańskich przykładem pa­ — — temat atlasu. Widać t o Kazimierza s t u c h a , Ż y d a - k a r c z m a r z a . P o w o j n i e p o j a w i l i się n o ­ bohaterowie życia ośrod­ k a c h k r a j u , s p o t y k a się t w ó r c ó w , traktujących kie, karykatury. pokazanie wsi, o jej nowią m i s t e r n i e n i e r a z w y k o n a n e , r ó ż n o b a r w n e liśmy, podnietą b y ł a d l a t e j t e m a t y k i chęć r o z w e s e ­ lenia mu separacji. rzeźby, n i e do l a t a n i a i n i e do ozdoby 6. Żartobliwe w jaki dawnej mówiąc nieczęsto wskazująca ł o p a t y - r ę c e , l u b że n a d g a n k i e m każdemu, kto do i stworów i figurki się dziwnych „Sfinksa" te bowiem zaliczamy ( i l . 25 i stanowią już odrębną dziś jesz­ 26), choć zdarza, kate­ aby wsi zajedzie, m i e s z k a rzeźbiarz (np. d o m Brzozowskiego w i e ) . C z a s e m orzeł p a ń s t w o w y „Syrenę" w p o rzeźbiarsku. I c h p t a k i są z i n d y w i d u a l i z o w a n e , d a ­ Tematykę folklorystyczną niami ne swych kolorowanych figurkach, j a k diabłami, gionalno-folklorystyczną raczej posta­ s t r o j a m i r e g i o n a l n y m i , które się o d t w a r z a ć w i Ignacy wielkim t y . N p . występuje Golisa . 2 1 We jako Sromo- kredensu tych wypadkach c z y n i e n i a z rzeźbą t r a k t o w a n ą n i e t y l e ale — tu zdobić m o ż e i s p r z ę ­ on n a zwieńczeniu wszystkich w że godło, s y m b o l . N i e t r u d n o Jana mamy do dekoracyjnie, dopatrzeć się w w i e j s k i t w ó r c a t a k d a l e c e t r a n s p o n o w a ł t e m a t , gdzieś t y m a n a l o g i i d o g o d e ł p a ń s t w o w y c h w różnych u r z ę ­ zapewne dawno dach, już t e m u w i d z i a n y czy m o ż e t y l k o ze słyszenia. S t w o r y P i ł a t a p r z y p o m i n a j ą 20 znany daw­ salach widowiskowych itd., a nawet do szyl­ d ó w , oznaczających różne c e c h y rzemieślnicze w m i a - �stach i miasteczkach. Z czasem sierp i młot, nowej s t y k i postaci np. rosyjskiego awansowały ten też do godła z a w s z e zresztą że t e r a z miał symbolem się charaktery­ żołnierza. O s t a t n i e l a t a symbolu — symboliczne nastąpiło w y r a ź n e znaczeniowej tematyki spotyka d l a wyraźniejszej gołębia. Ptak znaczenie, tyle przesunięcie w warstwie i z r e p r e z e n t a n t a D u c h a B o ż e g o stał się Pokoju. * W omówieniu t y m nie wydzielam ponieważ można w tykę, mieszczącą płaskorzeźby, n i e j znaleźć b a r d z o się w różną tema­ r a m a c h g r u p 1—6, z t y m że najczęściej s p o t y k a się g r u p y 3 i 4. P ł a s k o r z e ź b a skła­ nia k u rozwiązaniom drzewie r y s u n k u . Stąd r z a d k o w y s t ę p u j e w n i e j postać właściwie we wnętrzu człowieka izby czy w ma­ ryzowanego (jak n p . u Kożuchowskiego, stsze są p r z e d s t a w i e n i a tuacji rodzaj bliższym i na stanowi kompozycyjnym larstwu w w jed­ i l . 36), c z ę ­ określonej pejzażu sy­ ( i l . 37) l u b g r u p y r ó ż n y c h p o s t a c i , s c e n y w t a r t a k u , lesie, n a p o ­ lowaniu, zebraniu i t p . K R Ó T K A C H A R A K T E R Y S T Y K A RZEŹB Jeśli nych rzeźba działów ogólnych należała do twórczości, ramach ludowego najbardziej utrzymując stylu, indywidual­ się tylko t o rzeźba w współ­ czesna j e s t p r z y k ł a d e m t a k d a l e c e posuniętego z i n d y ­ widualizowania, czy i że czasem na ile wolno trzeba twórczość się zastanawiać, niektórych zaliczać jeszcze d o k r ę g u s z t u k i l u d o w e j . typów rozwiązań z różnorodności dyspozycji formalnych postaw twórczych, wynika psychicznych, stopnia artystów Rozpiętość tu bowiem uwarunkowań, wykształcenia, świa­ 50 domości społecznej, k u l t u r o w e j e t c . Tak więc m ó w i ą c o l u d o w e j rzeźbie jednocześnie jak: J ó z e f najbardziej mówimy Piłat współczesnej o t a k różnych — świątkarz l u d o w y w t r a d y c y j n y m , wręcz twórcach, wydaniu p r y m i t y w n y ( i l . 25, 26), żyjący w dużej współczesnej Józef izolacji, poza kręgiem wpływów kultury. Janas — ( i l . 10) p r z e z którego chałupę p r z e w i n ą ł się k o r o w ó d w y b i t n y c h gości z k r a j u i z a ­ granicy, naukowców, pisarzy, m a l a r z y , świątkarz p i ­ szący c i e k a w e wiersze, oglądający książki, czytający o d czasu do czasu g a z e t y . II. 50. Matka Boska (?). Wys. 45 cm. Wyk. przed 1935. Ję­ drzej Wawro, Gorzeń Górny, pow. Wadowice. II. 51. Ks. dr Jan Dzierżoń. Wys. 37 cm. Wyk. 1956. Jan Centkowski. Mieczysław K r a j e w s k i R u s z k o w s k i — rzeźbiarze czy W i n c e n t y sierpeccy, świadomie kontynuujący krąg t e m a t y c z n y t r a d y c y j n e j s z t u k i , a l e warsztatowo skiego bardzo sprawni (autoportret Ruszkow­ o d u ż y m p o d o b i e ń s t w i e — i l . 46). Ignacy Kamiński, poseł n a S e j m , a u t o d y d a k t a , ongiś działacz podobno chłopski, społecznik, rozmi­ łowany w h i s t o r i i r e g i o n u , w e t n o g r a f i i . Zaczął rzeź­ bić mając związki 74 lata i twórczości bezpośrednie nu, dawno z jego rzeźbiarską nie cechują tradycją regio­ już zamarłą, ale b l i s k o 1000 j e g o figurek ( p o r . i l . 27) p o d w z g l ę d e m s t y l o w y m b l i s k i e j e s t s z t u ­ ce ludowej, tego na słowa wsi wiejskiego J u l i a n cza, sam Kamiński znaczeniu pułap jest chłopem, możliwości zresztą tyle w pełnym reprezentuje rozwojowych dawnego gospodarza. B r z o z o w s k i również należy do — ludzi gospodarz spod oświeconych, nych; inteligentny, nie pozbawiony 51 że Łowi­ oczyta­ sprytu i ambicji. Dzieło j e g o życia — w i e l k a s z o p k a , w y m a g a ł a lektu- �ry, znajomości dziejów, postaci królów, wojska, l u ­ d u . J e s t t o t w ó r c z o ś ć stojąca n a g r a n i c y poprawnej, pogranicze Świder, s t o l a r z z R z e s z o w a , t o też amatorsko-ludowe, podobnie jak twór­ zentuje Czerwiński, twórczość przejawia płynący wy się t a s a m a życiu której wsi, w (obóz i dził w inspiracje giela czy J a n a Klimat z czości 53), we jedyne obecnej wyraźniej swe odpusto­ Lamęcki i horyzont jego fazie stanowi ciekawej, robotnika, rzeźby w różniące niż sad cechuje warsztatowych, a do geometryzacji wagi do stosunek do f o r m prostych, s t a t y k i układu i podporządkowania stosowa­ wypadków barwy. kilka rzeź­ mało już prace architektonice, tendencja W większości wyliczonych którego t u cech skłonni przynajmniej występuje jesteśmy w twórczości zaliczać wzorów, większa większa r o l a o b s e r w a c j i różnorodność wpływów, n a t u r y , rozluźnienie cy), w preferencja nowych tematów, większa twórczości choć w y r a s t a sztuki z klimatu odpustowej, jak i ludowego, tradycji zarówno rzeźby w ze glinie Leon Kudła ludowej urocze rzeźby i jest ( i l . 4), z w i ą z a n y b . s i l n i e z w drzewie. rzeźby z drzewa, drutu naiwno-ludowego bibułki T u też tradycją zaliczyć można a czasem i b l a c h y , t e k t u r y , wykonane przez k o w s k i e g o (por. okładka), jak zabawki. odpustowe też F e l i k s a kolorowe, Czaj­ świąteczne jest rzeźba w Grabskiego, rafinowana, sztuki jest wapieniu i drewnie Bolesława r o b o t n i k a z Leśmierza ( i l . 28). W y ­ korzystająca rzeźba 42), kontynuująca we, przenoszące wań nowej torska w twórczy zdobyczy je w świat nowoczesnej M i e r n i k a sposób ( i l . 3, tradycje współczesnych ludo­ poszuki­ ekspresji, nowego wyrazu. Bardziej jest sztuka c h y b a wykraczająca jętej l u d o w e j A ze Ryszarda więc M a m e r t a Piórko poza granice ama­ (19), już szeroko n a w e t po­ twórczości. jakże duże do się perfekcji układów w formie, w moty­ dynamicznych, Można sądzić, że z b i e g i e m przechodzić coraz I będzie dalszą w i ę k s z e g o uniezależnienia czy też definicji. chyba przekraczała Raczej będzie dostosowywać W końcu definicje ż e j części w s i z a w a n s e m świadomości d u ­ k u l t u r o w y m (obudowa g a r a w kształcie p r z y c i s k u - p o m n i k a , w k t ó r y m sce k r ó l a czy r y c e r z a zastąpił żołnierz ze­ miej­ radziecki — spo­ wartości walor artystyczny, tej s z t u k i jest to co i powinien wnosi nowego nonarodową. litykę Trzeba opieki, więc pomocy i stworzyć zakupów tyle wyrazem rzeźbiarza już upodobań środowiska, co osobistą powiedzią a r t y s t y i t o właśnie oddala 22 jest n o w y c h , t a k aby nie wyłączać f o r m poza barierę dawnej tradycji, ją o d f o r m u ł y zbiorów po­ prac wykraczających form, dla których r o z w o j u istnieją dziś l i c z n e n o w e i m p u l s y t a k w c i u , j a k i w sztuce. Już d z i s i a j b o w i e m zainteresowań swoim ścią los rodzaju, niemal zakupie który taką, dycyjnym 22 decydujących do jest w jak zbiorów. rzeźbie Nikifor w o ży­ oba­ pomocy, Dowodzi artysty tego jedynego w indywidualno­ malarstwie, ale się d o t w ó r c ó w l u d o w y c h w tra­ r o z u m i e n i u tego słowa i dlatego nie może d o życia i p r a ­ . P o t r z e b y rzeźbiarskiej w y p o w i e d z i ba istnieje p r a c e znajdą się p o z a k r ę g i e m czynników którego nie zalicza nie wy­ jej czym prawidłową do cy twórczość być i w z b o g a c a naszą k u l t u r ę już n i e t y l k o l u d o w ą a o g ó l ­ wymi częściej trzeba kry­ o n uzyskać w a r u n k ó w o d p o w i e d n i c h Coraz innych więc od roli i l . 23) i różnych p r ą d ó w a r t y s t y c z n y c h łącznie z n o ­ p o s z u k i w a n i a m i ( i l . 19, 42). pokrywała t a k i c h czy niezależnie St. Zagajewskiego, się w do zasad. łecznej c z y i n n y c h m o t y w ó w , j e d y n y m t r w a ł y m terium bowiem ludowa do s z t u k i , a n i e o d ­ smutny jeszcze k o j a r z y rzeźba prowadzącą przekraczała, tradycji wciąż nie Skrę- od wspólnych bariery czy która figury, dawniej n i e t o p o w i n n o nas m a r t w i ć , c z y b ę d z i e się stypendium ( i l . 12, 17) i s z t u k i mieszczańskiej, czasu ewolucję, w a c h twórczości, a n a w e t i n s p i r a c j a c h ! B o t o i w p ł y w wiejskiej podobień­ wykończeniu t o w i c z a , czy K a r p i ń s k i e g o — i l . 37). w a , że b a r d z o c i e k a w e różnice w występujących ( n p . w niektórych k o m p o z y c j a c h wrotnie. P r y m i t y w n a i n i e m a l t a k prosta j a k sztuka dziec­ ka dążenie pojawienie ( p o r . i l . 54). Rzeźbiarzem pogranicza swoboda interpretacji tematyki tradycyjnej, troska o i n d y ­ pograniczu wej, więzów a r t y s t a — o d b i o r c a (a w i ę c w z r o s t niezależności t w ó r ­ w i d u a l i z a c j ę p o s t a c i (aż p o e f e k t w i e r n e g o jarmarczno-ludo- ka­ Jednocześnie n o w ą r z e ź b ę c e c h u j e : r o z s z e r z e n i e r e ­ pertuaru stwa), stoi na do „ludowej". szkiełek „naiwnej" i równo­ elementów nia ( i l . 52, jego do z a ­ dla m a ­ swe w y k o n u j e w glinie, zdobi b u k i e t a m i z paciorków, Sztuka wspólne. szacunek zamiłowanie brył, do kompozycji, dekoracyjnych podobny zwłaszcza guziczków, cekinów. że rzeźbie zwie­ jeden drewnianej, zachodzących elementy nawy­ operowa­ twór­ powołanie. Zagajewskiego i powiedzieć, do też w więc „na­ różno­ j e s t też sposób osobistej widzącego uwarunkowań Można przemian występują większą n i a bryłą zwartą. P o d o b n y jest n a Z a g a j e w s k i e g o i wszel­ języ­ i w warstwie jarmarcznej dawnej twórczych, jeszcze r z e ź b i a r z y tegorii z tradycją mimo psycho-kulturowe Cóż w i ę c pozostało w s p ó l n e ? W y d a j e się, że w c i ą ż Milczanowskiego. Stanisława wiąże kręgu współczesnym pamiętników, niezwykle wyrażającej postawy wykazujących k u l t u r o w y c h etc. artysty, warszawskiego bie postaw w amatorów teriału, p r z e w a ż a j ą c e tkwią świata rodność szerszy, niż n p . Piłata, M i c h a ł a G r y - sztuki elementów posta­ do tego sztuki jarmarcznej, obyczajowej znacznie uzu­ życia. klimacie — wspólne i którym ten sam impuls ( i l . 20, 43) n a l e ż y życiu k a w a ł pewno repre­ jeniecki), z w e j . Piszący, a u t o r b . c i e k a w y c h kowej, Świnic, ( i l . 32). R z e ź b y obsesyjność, przeżyć wobec Lamęcki sztuki, ze komentarzem literackim, w z ciężkich psychicznej Jan szewc dramatyczną pełnia o b s z e r n y m — iwnych" ków czość m u r a r z a J . J a n i k a ( i l . 18). Wacław rzeźby l u d o w e j różnic społeczności w i e j s k i e j , zbliża zaś do t w ó r c z o ś c i a m a t o r s k i e j s z t u k i ( i l . 24). F r a n c i s z e k dawnej kich zanikną. Istnieje też specyfika p r o l e t a r i a t u i t o m i m o niwelującej nieprędko chy­ wsi, prowincji, roli tzw. kultury �II. 52. Kogut. Stanisław masowej, Wys. 67 cm. Wyk. Zagajewski. wolno więc sądzić, 1963. Stanisław że długo w i j a ć się będzie rzeźba w y r o s ł a w rowym. Chodzi autentycznego miętając, jeszcze t y m kręgu t y l k o o t o , a b y zapewnić życia że w i ę z y i widzieć Zagajewski, proces roz­ kultu­ jej szanse przemian, pa­ t r a d y c j i są w a ż n e , ale że więzy j a k t o w i ę z y — m o g ą łączyć, a m o g ą też k r ę p o w a ć . R z e ź b a n a l e ż y d o s z t u k , które r o z w i j a j ą z rozwojem życia, świadomością się człowieka, wraz powsta­ w a n i e m n o w y c h w z o r ó w k u l t u r o w y c h . I rzeczą naszą j e s t r o z w ó j t e n s t a r a n n i e śledzić, z j a w i s k a ne i nowe choćby szyld naiwną dostrzegać, trzeba „sztuki było ludowej" czy n a w e t a w nawet na rozwoju zmienić w twórczość ich autentycz­ pomagać, jakiejś chwili spontaniczną, amatorską. PRZYPISY O „dywanach" i n f o r m u j e art. Fr. K o t u l i , „Dy­ wany" — współczesne m a l a r s t w o l u d o w e w s i rze­ szowskich, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1963, n r 3/4. Rzeźbiarzy żyjących i działających zanotowano w kartotekach Sekcji Badania Sztuki Ludowej Insty­ t u t u S z t u k i P A N około 200 ( w t y m r z e ź b i ą c y c h w w ę g l u — 4, w g l i n i e — 16, w k a m i e n i u — 4). D a n e te są niepełne, p o z w a l a j ą j e d n a k przypuszczać, że rzeczywista liczba żyjących rzeźbiarzy w y n o s i co n a j m n i e j 250. Z a g a d n i e n i e t o n a ś w i e t l a w b a r d z o interesujący sposób S t . C z a r n o w s k i w s z k i c u Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, zamieszczonym w tomie „ K u l t u r a " ( w y d . o s t a t n i o w t . 1 Dzieł, W a r s z a w a 1956, s. 88—107). P o r . A . K u n c z y ń s k a , Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , 1962, n r 4 o r a z J . G r a b o w s k i „Szkoła Krośnieńska" w rzeźbie ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1948, n r 3. 1 2 3 Warszawa. II. 53. Sowa. Wys. 41 cm. A . Kunczyńska, Rzeźby Jana „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1956, n r 1. 4 Wyk. 1963. Centkowskiego, N a związki t a k i e w s k a z u j e w rzeźbie m . i n . F r . M ą c z y ń s k i zestawiając ś w i ą t k i podhalańskie ze sztuką katalońską ( „ A r k a d y " , 1936, n r 1) o r a z J . G r a ­ b o w s k i w a r t . Sztuka ludowa — sztuką ludów, „ P o l ­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1948, n r 6 — 8 . 5 6 kiego 1956, T . S e w e r y n , Żywot Jędrzeja Wawry, n r 3. i dzieło powsinogi „Polska S z t u k a beskidz­ Ludowa", T . S e w e r y n , Sztuka ludowa w Polsce, malar­ stwo — rzeźba — grafika. (Katalog wystawy w Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w K r a k o w i e ) , Kraków 1948, s. 14—19 a także w y p o w i e d z i Z . Pronaszko, E. E i b i s c h a , J . F e d k o w i c z a , Cz. R z e p i ń s k i e g o i K . P o chwalskiego w n u m e r z e „Polskiej S z t u k i L u d o w e j , p o ś w i ę c o n y m k r a k o w s k i e j w y s t a w i e (1948, n r 6—8). 7 T a k n p . w 1948 r . n a w y s t a w i e p o l s k i e j s z t u k i l u d o w e j , w y s ł a n e j d o M o s k w y , dział r z e ź b y l i c z y ł 20 p o z y c j i , w t y m t y l k o jedną o t e m a t y c e r e l i g i j n e j (prace Szcz. W o ź n i a k a , W. Draka, St. K a l e m b y , L . K u d ł y , M . Gąsiora i J . J a n a s a ) . D a n e w g k a t a l o g u Wystawka polskogo narodnogo iskusstwa i chudożestwiennych remieseł, M o s k w a 1948. W 1949 r . z o r g a n i z o w a n a została w s a l a c h P o l i ­ techniki Warszawskiej Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego, n a którą, j a k p o d a j e k a t a l o g , z ł o ż y ł o się 548 e k s p o n a t ó w p o w s t a ł y c h już p o w o j n i e , w t y m 27 r z e ź b w d r z e w i e . T e m a t y k ę n o w ą r e p r e z e n t o w a ł o 20 p r a c Szcz. W o ź n i a k a , W . D r a k a , S t . K a l e m b y , K . A j s a , P. L e s z c z y ń s k i e g o o r a z L . K u d ł y . W 1953 r . Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p s k i e j z o r g a ­ nizował k o n k u r s i wystawę w W a r s z a w i e p o d t y t u ­ ł e m : Dziś i wczoraj wsi polskiej w samorodnej twór­ czości plastycznej chłopów, co w y r a ź n i e określiło t e m a t y k ę większości nadesłanych r z e ź b . Por. art. K. Pietkiewicza, Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia, „Polska S z t u ­ k a L u d o w a " , 1959, n r 4. 8 9 23 �Wśród eksponatów (cyt. w g k a t a l o g u Ogólno­ polska wystawa sztuki ludowej 10-lecia, Warszawa 1955 znalazły się 34 r z e ź b y , w t y m o b o k r e p r e z e n t u ­ jących tematykę nową — 7 w y b i t n y c h przykładów d a w n e j rzeźby s a k r a l n e j . A u t o r a m i p r a c współczes­ nych byli: L . Kudła, M . Gąsior, Szcz. W o ź n i a k , H . Ś w i d r o w s k i , K . A j s , K . E n g l e r t , R. K u ź n i a r , S t . K a l e m b a , J . H u l k a , W . D r a k , J . Janas i J . C e n t kowski. R z e ź b y l u d o w e w y c e n i a n e są p r z e w a ż n i e w g r a ­ n i c a c h 350 — 700 zł. n i e k i e d y i w y ż e j . ( n p . w i e l o f i g u r a l n e sceny z Oświęcimia Z. Skrętowicza sprze­ d a n o p o 2.500 z ł ) . Oprócz C P L i A m e c e n a t s p r a w u j ą również m u z e a etnograficzne, poprzez z a k u p y a także organizacyjne f o r m y pomocy, w y s t a w y , opiekę n a d t w ó r c a m i i t p . N a szczególną u w a g ę zasługuje t u d z i a ­ łalność M u z e u m w Ł ę c z y c y , k t ó r e dzięki z a i n t e r e s o ­ w a n i u k i e r o w n i k a — m g r J . G r o d z k i e j , odegrało p o ­ w a ż n ą r o l ę w p o w s t a n i u g r u p y r z e ź b i a r z y łęczyckich ( I . Kamiński, W . Czerwiński, B . i J . Grabscy, M . Jóźw i a k , W . R y s i o . ) Dużą a k t y w n o ś ć p r z e j a w i a r ó w n i e ż M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u , M u z . Górnośląskie w B y t o m i u , M u z . A r c h . E t n . w Ł o d z i , oddział M u z . Narodowego w Łowiczu, M u z . w Olsztynie. Mecenat n a d l u d o w ą r z e ź b ą s p r a w u j e też S t o w . Twórców L u d o w y c h , zorganizowane przez „PAX", działając oczywiście głównie w k i e r u n k u z a c h o w a n i a s a k r a l ­ n e g o c h a r a k t e r u t e j twórczości. F o r m ą w s p ó ł c z e s n e g o m e c e n a t u są też z a k u p y dzieł w y b i t n y c h p r z e z „ D e s ę " (L. Kudły), a także zainteresowanie plastyków i m i ­ ł o ś n i k ó w s z t u k i , k t ó r z y stanowią w c a l e p o k a ź n y p r o ­ c e n t bezpośrednich n a b y w c ó w dzieł w y b i t n i e j s z y c h rzeźbiarzy ( j a k J . Janasa, L . Kudły, J . Lamęckiego, T. Kożuchowskiego i in.). 10 1 1 C h o d z i t u zarówno o k o n k u r s y , j a k i politykę s k u p u . D l a jasności o b r a z u d o d a j m y , że o b o k k o n ­ kursów, t a k i c h j a k n a o z d o b y c h o i n k o w e w 1959 r., 1 2 czy s z o p k i w 1959 r . C P L i A z o r g a n i z o w a ł a r ó w n i e ż w 1963 r . k o n k u r s i naradę r z e ź b i a r z y l u d o w y c h , połą­ czoną z w e w n ę t r z n ą w y s t a w k ą nadesłanych rzeźb, wśród których zdecydowaną większość stanowiły prace o t e m a t y c e współczesnej, w y s o k o o c e n i o n e przez j u r y i z a p r o s z o n y c h gości. W i e l e z t y c h p r a c r e p r o ­ d u k u j e m y w n i n i e j s z y m a r t y k u l e ( i l . 5, 6, 11—14, 20, 22, 28, 29, 3 1 , 32, 34, 36, 4 1 , 43, 46, 52, 53). Reprodukowane w art.: A. Jackowski, Wysta­ wa sztuki ludowej województwa łódzkiego, „Polska S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 4, s. 244 o r a z A . J a c h e r Tyszkowa, Jan Lamęcki, rzeźbiarz i pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1963, n r 1, s. 22. 13 P i s z e o t y m w b a r d z o interesujący sposób T . S e w e r y n w książce: Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937, s. 67. T . S e w e r y n , Zywpt i dzieło..., w y d . c y t . A . J a c h e r - T y s z k o w a , op. cit. W s z y s t k i e i n f o r m a c j e o J a n a s i e pochodzą z a r t . : A . K o w a l s k a - L e w i o k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1954, n r 3. A . J a c h e r - T y s z k o w a , op. cit. R e p r o d . : „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1961, n r 1, s. 60. P. C h r z a n o w s k a , Zabawki Józefa Minora, „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 1—2. 1 4 15 1 6 1 7 18 19 2 0 21 e. F r y ś , Jan Golis, łowicki stolarz „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 3. i rzeźbiarz, T r z e b a oddać s p r a w i e d l i w o ś ć w ł a d z o m C P L i A o r a z Spółdzielni „ P r z y j a ź ń " w e W ł o c ł a w k u , k t ó r z y o d r o k u już pomagają i l e m o g ą artyście, n i e s t e t y z a ­ k r e s t e j p o m o c y n i e m o ż e być a n i d o s t a t e c z n y , a n i długotrwały. Obecnie Z a g a j e w s k i p r a c u j e w „Spół­ dzielni K u r p i o w s k i e g o Przemysłu L u d o w e g o " w Puł­ tusku. 2 2 Materiał: wszystkie rzeźby wykonane w drewnie, z wyjątkiem: il. 28 — wapień; 49 i 54 — glina palona, polewana, glazurowana; 53 — glina palona. Obiekty w zbiorach: Muz. Nar. Poznań — 1, 37; Muz. Kult. Lud. Warszawa — 4, 6, 23, 30, 36, 49, 51; Muz. Łęczyca — 11, 27; CPLiA Wzorcownia Warszawa — 14, 34, 52—53; Muz. Arch. Etn. Łódź — 15—16; Muz. Świętokrzyskie Kielce •—• 12, 25, 26; Muz. W ł o c ł a w e k — 40; Muz. Sanok — 17. Fot.: CAF — 1; Stefan Deptuszewski — 38, 40, 44, 45, 47, 48; Eustachy 10, 50; Lech Mróz — 12, 17, 18, 30; Jan Swiderski — 2—8, U, 13—16, Andrzej Woźniak — 9. 11. 54. Walczące koguty. Wys. 12,5 cm. Wyk. 1960. Stefan Kossakowski 19—29, 31—37, Głowiak, Medynia — 43; Jan Kurkiewicz — 39, 41, 42, 46, 49, 51—54; Głogowska, pow. Łańcut. �