https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7deb3d14181e70eea770a35aa598ebc.pdf ae09369f49adf85488dce5c0b279df3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:815 Title A name given to the resource Motywy zawierania małżeństw a system wartościowania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.201-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekalińska, Alicja; Jakubowska, Longina; Jasiczek, Małgorzata; Prewencka, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 A L I C J A CZEKALIÑSKA, L O N G I N A JAKUBOWSKA, MAŁGORZATA JASICZEK, GRAŻYNA PREWENCKA MOTYWY ZAWIERANIA MAŁŻEŃSTW A SYSTEM WARTOŚCIOWANIA. A N A L I Z A MATERIAŁÓW ZE W S I W Ó L K A Z A M K O W A , WOJ. BIAŁOSTOCKIE i L i t e r a t u r a socjologiczno-etnograficzna dotycząca zagadnień związanych z rodziną wskazuje n a istotność tego p r o b l e m u w e współczesnej k u l t u ­ rze. Wielość opracowań, samodzielnych p u b l i k a c j i n a u k o w y c h , o p a r t y c h na badaniach terenowych, ankietach i obserwacjach, artykułów p u b l i c y ­ s t y c z n y c h zwraca uwagę na pewne określone jego aspekty. J e d n y m z n i c h jest model r o d z i n y i zachodzące w n i m zmiany, a ściślej porówna­ nie dwóch m o d e l i t e j i n s t y t u c j i : m o d e l u r o d z i n y zwanej tradycyjną ( t u analizuje się więzi i f u n k c j e r o d z i n y wiejskiej rekonstruowane n a podsta­ w i e materiałów pochodzących z w i e k u X I X i X X , a znajdujące powią­ zania i analogie w m o d e l u r o d z i n y mieszczańskiej) oraz m o d e l u r o d z i n y współczesnej w społeczności urbanizującej się, gdzie relacje między człon­ k a m i nie t y l k o szerszej społeczności, lecz i r o d z i n y wykazują duży stopień dezintegracji. Z p u n k t u widzenia e t n o g r a f i i oczywiste jest zwrócenie u w a g i przede w s z y s t k i m na zachodzące w t e j dziedzinie z m i a n y w społeczności w s i p o l ­ skiej. Rodzina s t a n o w i b o w i e m zasadniczą i trwałą organizację w społe­ czności wioskowej i w n i e j należy doszukiwać się rodzaju klucza do i n ­ n y c h , na pozór niezależnych z m i a n w pozostałych dziedzinach życia w s i . Ponieważ f u n k c j e i f o r m y r o d z i n y w społeczności w i e j s k i e j zostały do t e j p o r y dość dobrze określone, wydawało się n a m , że najbardziej i s t o t ­ ne w obecnej c h w i l i jest poszukiwanie p r z y c z y n y zachodzących p r z e m i a n w całym obrazie r o d z i n y . Wstępna hipoteza naszych badań zakładała, że 1 T e m a t t e n został o p r a c o w a n y wersytetu Warszawskiego wego prowadzonego dysponuje przez p r z e z grupę studentów I I I r o k u e t n o g r a f i i w r o k u 1974, w r a m a c h p r o s e m i n a r i u m dr A n n ę K a t e d r a na prowadzenie Zadrożyńską. celu. środki f i n a n s o w e , jakimi tego r o d z a j u badań, n i e pozwoliły s t u d e n t o m n a i c h rozszerzenie, a t y m s a m y m n a doprowadzenie do z a m i e r z o n e g o Nikłe Uni­ badawczo-tereno- studiów n a d podjętym tematem �202 A L I C J A CZEKALIÑSKA zasadniczą przyczyną jest system wartości j e j członków, sposoby wartoś­ ciowania otaczającego życia. I jeżeli obserwowane z m i a n y f o r m i f u n k c j i r o d z i n y współczesnej odpowiadałyby i s t o t n y m z m i a n o m w t y m systemie nadrzędnym, można b y dopiero w t e d y mówić o i s t o t n y c h czy zasadni­ czych zmianach t e j i n s t y t u c j i . P o d s t a w o w y m p r o b l e m e m badań było zawarcie małżeństwa r o z u m i a ­ nego- jako wstęp do założenia nowej rodziny. Badanie motywów w y b o r u partnera, oczekiwań związanych z małżeństwem oraz jego ocen p o w i n n o wskazywać na wartości p e w n y c h cech, walorów, osiągnięć. Ponieważ jednak zasadnicze ograniczenia czasu badań wymagały w y ­ b o r u w s i możliwie najbardziej już poznanej pod względem h i s t o r i i , sto­ sunków społecznych, k u l t u r y , do badań wybrałyśmy wieś Wólka Z a m k o ­ wa, doskonale zaprezentowaną w pracy D a n u t y M a r k o w s k i e j . N a pod­ stawie materiałów z a w a r t y c h w tej pracy i badań powtórnych p o d e j m u ­ j e m y próbę r e k o n s t r u k c j i i analizy zasadniczych rysów systemu wartoś­ ciowania warunkującego zawarcie małżeństwa. Badania przeprowadzałyśmy w 1973 r o k u . Praca D. M a r k o w s k i e j opar­ ta została na eksploracji terenowej l a t 1960-1963. Prace M a r k o w s k i e j zmierzały do określenia całościowego obrazu r o d z i n y w i e j s k i e j na Pod­ lasiu. Mając na względzie dawniejsze zróżnicowanie społeczno-kulturowe i możliwość jego t r w a n i a do dzisiaj a u t o r k a zajęła się obecną rolą różnic w y z n a n i o w y c h i społecznych w kształtowaniu się stosunków rodzinno-sąsiedzkich oraz zakresem i sposobem n i w e l a c j i i adaptacji do społeczeń­ s t w a globalnego. Praca j e j objęła okres stulecia 1864-1965. N i e miała j e d n a k na celu analizy ściśle historycznej, lecz ustalenie prawidłowości i treści p r z e m i a n w z d e t e r m i n o w a n y m historycznie systemie społecznym. Dając r y s histo­ r y c z n y z uwzględnieniem jego aspektów społeczno-ekonomicznych, po­ cząwszy od pierwszych procesów osadniczych aż do okresu powojennego, określiła a u t o r k a charakter r o d z i n y wiejskiej na t y c h ziemiach i c z y n n i ­ k i zewnętrzne, które miały wpływ na jego kształtowanie się. Zróżnicowa­ nie społeczne i wyznaniowe na terenie Podlasia w 2 połowie X I X i na p o ­ czątku X X w i e k u , a więc w interesującym ją przedziale czasu, było w y n i ­ k i e m przebiegu procesów osadniczych ludności r u s k i e j i mazowieckiej, zarówno chłopskiej, j a k i drobnoszlacheckiej, zakończonych już na począt­ k u X V I w i e k u . T a k więc element osadniczy od dawna był zróżnicowany społeczno-prawnie i etnicznie oraz w y z n a n i o w e B r a k samodzielności politycznej Polski, słaby rozwój gospodarczy i za­ rządzenia carskie w y w a r ł y decydujący wpływ na obraz w s i podlaskiej X I X w i e k u i 1 połowy w i e k u X X . Zwłaszcza ustawa uwłaszczeniowa 1864 r o k u , m i m o unifikującego c h a r a k t e r u w zakresie prawno-ekonomicz­ n y m , pogłębiła antagonizmy zarówno między szlachtą a chłopstwem, j a k 2 2 D. M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na Podlasiu, W r o c ł a w 1971. �MOTYWY ZAWIERANIA 203 MAŁŻEŃSTW i wewnątrz t y c h bardzo zróżnicowanych w a r s t w . K o n f l i k t y te utrwaliły się na długie lata w postaci i s t o t n y c h barier społecznych. J e d n y m z n i e z w y k l e ważnych czynników w kształtowaniu się stosun­ ków r o d z i n n y c h było ustawodawstwo. „Regulacja p r a w n a małżeństwa i r o d z i n y bazowała na koncepcji r e l i g i j n e j . Obowiązywała r e l i g i j n a f o r m a małżeństwa, które podlegało j u r y s d y k c j i kościelnej" — pisze M a r k o w ­ ska. P o l i t y k a carska tworzyła ostre b a r i e r y d l a d o b o r u małżeńskiego na s k u t e k zarządzeń dotyczących wyznań. W y r a z e m r u s y f i k a c y j n y c h t e n d e n ­ cji był nakaz w y c h o w y w a n i a dzieci małżeństw mieszanych prawosławno- k a t o l i c k i c h w r e l i g i i prawosławnej. P r a w o też uznawało p r y m a t męż­ czyzny w rodzinie, jego przewagę w zakresie władzy rodzicielskiej, a t y m s a m y m wyznaczało kobiecie rolę drugorzędną i podporządkowaną. Podlaska społeczność była zróżnicowana społecznie (drobna szlachta i chłopi) oraz wyznaniowo-etnicznie (prawosławni pochodzenia ruskiego i k a t o l i c y pochodzenia polskiego). Ze względu n a te d w i e generalne l i n i e podziału M a r k o w s k a ustaliła k r y t e r i a d o b o r u zawieranych małżeństw (inne w e wsiach homo-, a inne w heterogennych). Były one różne w róż­ n y c h okresach. I t a k w latach 1864-1919 zarówno odrębność r e l i g i j n a j a k i społeczna były istotną barierą w z a w i e r a n i u związków małżeńskich. Dlatego małżonkowie pochodzili głównie z tej samej g r u p y społecznej i w y z n a n i o w e j . B a r i e r y te w e wsiach heterogennych ograniczały możli­ wość znalezienia współmałżonka w e własnej w s i , co w k o n s e k w e n c j i czę­ sto powodowało zachwianie równowagi ekonomicznej partnerów. Jest też oczywiste, że w e w s i homogennej w y z n a n i o w o dobór małżonków w obrę­ bie tej samej społeczności był z j a w i s k i e m o wiele częstszym niż w e w s i heterogenněj. Jednakże różnice r e l i g i i n i e stanowiły przeszkody d l a są­ siedzkiej współpracy gospodarczej. Także n i e spotykało się specjalnej wrogości na t y m t l e . Przeciwnie, sytuacja t a k a skłaniała do t o l e r a n c j i i wzajemnego zrozumienia, dając w y r a z tendencjom unifikującym i z d o l ­ nościom a d a p t a c y j n y m . W okresie międzywojennym coraz częstsze były p r z y p a d k i zawierania małżeństw mieszanych pod względem w y z n a n i o ­ w y m , dzięki czemu społeczności stawały się bardziej zintegrowane, umac­ niając więzi społeczne więzami pokrewieństwa. Zwężało to także t e r y t o ­ r i a l n y obszar d o b o r u małżeństw, co miało korzystne następstwa gospo­ darcze. 3 O wiele bardziej złożony p r o b l e m stanowiło zróżnicowanie społeczne. Szlachta była grupą zachowawczą, silnie akcentującą swoją odmienność, broniącą się przed degradacją klasową. Ze względu na t o oraz na małą liczebność wiosek drobnoszlacheckich, sprawa d o b o r u małżonka stała się sprawą bardzo trudną. N i e m n i e j j e d n a k poszukiwanie p a r t n e r a równego statusem społecznym i gospodarczym było nadal regułą. T r z y m a n i e się t y c h zasad powodowało, że wśród drobnej szlachty zawierano małżeństwa ' Markowska, op. cit., s. 241. �204 ALICJA CZEKALINSKA w późniejszym niż wśród chłopów w i e k u . Jednocześnie też znacznie p o ­ większyło się t e r y t o r i u m , na którym trzeba było znaleźć p a r t n e r a do tego związku. Stąd t a k dużego znaczenia w k o j a r z e n i u małżeństw nabrała i n s t y t u c j a „rajka", która, choć charakterystyczna dla społeczności chłop­ skiej, odgrywała w niej w t e d y mniejszą rolę. Ze względu n a mniejszą niż u chłopów możliwość znalezienia odpowiedniego p a r t n e r a , mniejszy był także „współczynnik decyzji i n d y w i d u a l n e j " . B a r i e r y te n i e zostały przełamane w okresie międzywojennym, chociaż osłabły znacznie w e wsiach heterogennych społecznie. Okres po r o k u 1945 przyniósł odmienne szanse r o z w o j u obu g r u p o m . P o l i t y k a f a w o r y z o w a n i a gospodarstw mało- i średniorolnych wpłynęła niekorzystnie na sytuację d r o b n e j szlachty. Gospodarstwa chłopskie m o ­ dernizują się i profesjonalizują. Powszechne jest przekonanie o „zacofa­ n i u " szlachty. Poprzez to obniżyła się atrakcyjność chłopców pochodze­ n i a szlacheckiego, dziewczęta chłopskie b o w i e m zaczęły cenić małżeń­ s t w a z urzędnikami, w y s o k o w y k w a l i f i k o w a n y m i r o b o t n i k a m i , chłopo-rob o t n i k a m i i d o b r y m i r o l n i k a m i . T a k więc zauważa się wzrost znaczenia zawodu w zasadach d o b o r u małżonków. Obecną rolę przedziałów społecz­ n y c h w doborze małżonków i kształtowaniu się stosunków rodzinno-sąsiedzkich M a r k o w s k a określa następująco: „tradycyjny dystans społeczny określają j e d y n i e pośrednio b a r i e r y w doborze małżeńskim". T e m a t e m naszych badań była również rodzina w i e j s k a na Podlasiu, lecz — j a k już wspomniałyśmy — w znacznie węższym zakresie. C h o ­ dziło o próbę określania motywów w y b o r u p a r t n e r a do małżeństwa oraz o ocenę t y c h małżeństw. Badania oparte na własnym k w e s t i o n a r i u s z u zo­ stały przeprowadzone n a wiosnę 1973 w Wólce Z a m k o w e j , jednej ze w s i dokładnie omówionych przez D . Markowską. Poprzez poszukiwanie, w j a ­ k i m w y m i a r z e aktualne są dziś jeszcze b a r i e r y społeczno-wyznaniowe, o których mówiła M a r k o w s k a , próbowałyśmy określić różnice w k r y t e ­ r i a c h d o b o r u małżeństw. Wiązało się to w sposób oczywisty z t e m a t e m zasadniczym ( m o t y w a m i zawierania małżeństw i i c h ocenami) oraz mogło pozwolić na dotarcie do niektórych elementów moralności i światopoglądu danej społeczności, związanych z życiem r o d z i n n y m ( w t y m m . i n . uwzglę­ dniłyśmy stosunek i n f o r m a t o r a d o rozwodów, dzieci nieślubnych, powtór­ nego małżeństwa, ślubu kościelnego i c y w i l n e g o itp.). Badana przez nas wieś Wólka Z a m k o w a leży po p r a w e j stronie B u g u , w w o j . białostockim. Należy do g m i n y D r o h i c z y n . M a połączenie z W a r ­ szawą, Białymstokiem, Siemiatyczami linią k o m u n i k a c j i P K S . Wioska leży obecnie p r z y szosie. Została przeniesiona znad B u g u pod koniec X I X w i e k u po pożarze. Wioska m a postać r e g u l a r n e j ulicówki. Wólka Z a m k o w a była przed r o z b i o r a m i oczynszowana. W okresie p o r o z b i o r o w y m znalazła się w dobrach rządowych Cesarstwa Rosyjskiego. Wieś była i jest chłopska i d w u w y z n a n i o w a (zamieszkana w połowie przez prawosławnych i katolików). �MOTYWY ZAWIERANIA 205 MAŁŻEŃSTW W l a t a c h 1937 - 1939 przeprowadzono t a m komasację gruntów. W l a ­ t a c h 1963 - 1964 wieś liczyła 245 osób, 50 domów, 77 „małych r o d z i n " . Najwięcej było gospodarstw średniej wielkości (5 - 10 ha) — 29, powyżej 10 ha — 8 gospodarstw, 24 gospodarstwa poniżej 5 ha. Gospodarka r o l n a stała n a n i s k i m poziomie. Brakowało nowoczesnych narzędzi r o l n i c z y c h , wprowadzono w p r a w d z i e nawozy rolnicze sztuczne, ale i c h użycie było n i e w i e l k i e . M i m o dogodnych warunków (stosunkowo dużo łąk i pastwisk) nie rozwijała się hodowla. Poza pracą we własnym gospodarstwie mało­ r o l n i n a j m o w a l i się u bogatszych gospodarzy; k i l k a osób zajmowało się rzemiosłem, a k i l k a pracowało w Drohiczynie. Po ostatniej w o j n i e zazna­ cza" się nasilenie m i g r a c j i młodzieży do miast, głównie w związku ze zdo­ b y c i e m zawodu. Proces t e n t r w a do c h w i l i obecnej. W r o k u 1973 wieś liczyła 243 osoby, 53 d o m y , 65 „małych r o d z i n " . W porównaniu z r o k i e m 1964 zmniejszyła się liczba gospodarstw z 61 do 53. Zmniejszyła się nieznacznie liczba gospodarstw wielkości do 10 ha, a powiększyła — powyżej 10 ha. W Wólce Z a m k o w e j znajduje się szkoła, działa Kółko Rolnicze, Koło Gospodyń W i e j s k i c h , PZPR. Wybór informatorów został d o k o n a n y próbą losową. N a ogólną ilość 243 mieszkańców w s i przebadano 28 osób, w t y m 18 k o b i e t i 10 mężczyzn. C h a r a k t e r y s t y k a w i e k u informatorów sklasyfikowana w grupach przed­ stawiona jest w t a b e l i I . Tab. I. Charakterystyka Grupy wieku Kobiety Mężczyźni Razem do lat 30 2 — 2 wieku informatorów 30-50 pow. 50 razem 7 9 18 3 7 10 10 16 28 Spośród informatorów jedna osoba była pochodzenia szlacheckiego, pozostałe 27 — włościańskiego; 20 przebadanych osób pochodziło z Wólki Z a m k o w e j , 4 z p a r a f i i D r o h i c z y n , 4 spoza obszaru p a r a f i i (zamieszkały one we w s i po z a w a r c i u małżeństwa). Dokładniejsze i n f o r m a c j e dotyczące pochodzenia, w y z n a n i a i stanu c y w i l n e g o informatorów zamieszczone są w t a b e l i I I . Większość małżeństw było zawieranych (niezależnie od d a t y zawarcia związku małżeńskiego) wśród k o b i e t : w w i e k u 1 6 - 2 4 l a t , wśród mężczyzn w w i e k u 25 - 30 l a t . Przeważają małżeństwa wielodzietne (patrz tab. I I I ) . I n f o r m a t o r z y gospodarowali obszarami wielkości o d 3 ha do 15 ha (podajemy wielkości skrajne). Gospodarstwa zostały sklasyfikowane w trzech g r u p a c h : do 5 ha, ponad 10 ha, od 5 do 10 ha. Gospodarstwa n i e �Tab. II. Charakterystyka kandydatów do małżeństwa ¡§ Os Pochodzenie społeczne terytorialne chłopi Kobiety 17 Mężczyźni 10 Razem 27 szlach. 1 Wólka Z . paraf. 10 4 10 1 4 20 Stan cywilny Wyznanie poza katolicy prawosł. niezamęż. nieżon. zamęż. żon. wdowy 4 10 7 1* 1 - 8 3 - - - - 9 - 4 18 10 1 — 14 9 3 1 wdowcy 3 14 1 1 > O > o > Tab. III. Charakterystyka małżeństw 16-- 2 4 Okres zawarcia małżeństwa kobiety 2 5 - -30 mężczyźni kobiety powyżej 30 mężczyźni kobiety 1905-1939 8 1939-1945 2 1 1945-1973 6 1 1 3 1 16 2 1 6 1 Razem 2 * Rozwódka i mężatka (powtórne małżeństwo) — 1 ilość dzieci w rodzinie mężczyźni 1 bezdzietni do 2 1 4 - — I pow. 2 4 1 1 3 3 2 7 8 �MOTYWY ZAWIERANIA 207 MAŁŻEŃSTW zawsze były prawną własnością i n f o r m a t o r a . Są to gospodarstwa, w któ­ r y c h i n f o r m a t o r z y p r z e b y w a l i i z których u t r z y m y w a l i śię. Dokładna c h a r a k t e r y s t y k a obszaru gospodarstw zamieszczona jest w t a b e l i I V . Tab. IV. Wielkość gosp. Ilość inf. Wielkość gospodarstw informatorów do 5 ha 6 5 - 1 0 ha pow. 10 ha bezrolni 5 3 3 Spośród przebadanych 7 osób miało dodatkowe źródła u t r z y m a n i a , w t y m : w przemyśle ( w mieście) pracowały 3 osoby, chałupnictwem i rzemiosłem zajmowały się 4 osoby. Wśród n i c h była t y l k o jedna kobieta trudniąca się k r a w i e c t w e m . Przeważa wykształcenie podstawowe. Starsze pokolenie, szczególnie k o b i e t y , n i e posiadają żadnego. Nieliczne osoby ukończyły k u r s y za­ wodowe. Sfera motywów określonego działania odbija bezpośrednio system wartościowania n i m rządzący. T y m s a m y m p r z y j m u j e m y , że m o t y w y werbalizowane przez informatorów były r z e c z y w i s t y m i l u b idealizowa­ n y m i bodźcami prowadzącymi do w y b o r u p a r t n e r a i , w k o n s e k w e n c j i , do zawarcia małżeństwa. Dlatego też, podczas badań w Wólce Z a m k o w e j chodziło głównie o określenie o b i e k t y w n y c h warunków wiążących się z b a d a n y m i małżeństwami. A więc: 1) określenie d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków, 2) określenie d o b o r u wyznaniowego małżonków, 3) określenie d o b o r u społecznego. W następnej dopiero kolejności należało odwołać się do motywów dokonania określonych wyborów. Zestawienie o b y d w u t y c h g r u p i n f o r ­ m a c j i p o z w o l i zastanowić się n a d i c h wzajemną zależnością. I . D o b ó r t e r y t o r i a l n y m a ł ż o n k ó w . Ogółem przebadano 27 osób zamężnych i żonatych ( w t y m uzyskano i n f o r m a c j e dotyczące 16 małżeństw) i 1 kobietę niezamężną. Z 27 osób — 2 pochodzi spoza Wólki. Wskazuje to na preferencję w y ­ b o r u współmałżonka raczej z t e j samej w s i . Przyczynę tego z n a j d u j e m y zarówno w większej łatwości poznania się, j a k i w e względach ekonomicz­ n y c h . Łatwiej jest dzielić ziemię leżącą niedaleko, łatwiej jest ją u p r a ­ wiać. Element znajomości wchodzących ze sobą w związki p o w i n o w a c t w a r o d z i n jest również bardzo ważny. Z n a j d u j e to potwierdzenie w p r z e p r o ­ w a d z o n y c h w y w i a d a c h . Rzeczą charakterystyczną jest f a k t , że większość związków w p r z y p a d k u p a r t n e r a z dalszej okolicy zrealizowana została za pośrednictwem „rajka". T y l k o małżeństwa młodsze stażem n i e znają tej f o r m y pośrednictwa. Rozrzut t e r y t o r i a l n y osób pochodzących spoza Wólki nie jest duży. Ogranicza się on zasadniczo do tej samej p a r a f i i ( D r o h i ­ czyn) l u b p a r a f i i sąsiedniej. �о GC Tab. V. Liczba informatorów Okres liczba kawaler panna żonaci mężatki żonaci mężatki żonaci mężatki wdowy panny badań resp. 16-24 16-24 do 30 do 30 30-39 30-39 40-49 40-49 do 49 do 49 1963-1964* 167 12 10 2 8 12 20 13 9 1973 28 - - — 2 1 3 2 3 * Badania przeprowadzone przez D. Markowską. 1 — — 1 żonaci mężatki wdowcy wdowy pow. 50 pow. 50 pow. 50 pow. 50 39 29 6 6 4 1 8 3 �MOTYWY Tab. VI. Z A W I E R A N I A MAŁŻEŃSTW 209 Pochodzenie terytorialne małżonków w obrębie parafii Lata w obrębie wsi 1905-1939 2 4 1939-1945 1 — 1945-1970 2 spoza paraf. 3 — 1 3 razem 9 1 6 W y d a j e się n a m jednak, że można już mówić o p e w n y m postępującym procesie przemieszania, wyjścia poza obręb jednej w s i . Z konieczności, prowadząc badania t y l k o n a miejscu, nie byłyśmy w stanie uchwycić p r o ­ cesu e m i g r a c j i dziewcząt (bo i c h to głównie dotyczy) ze w s i . N i e chcąc pochopnie wysnuwać wniosków, w y d a j e się jednak, że proces t e n będzie przybierał na sile, co jest zresztą zgodne z prognozami socjologów. II. D o b ó r wyznaniowy małżonków. Ponieważ badana wieś jest i była wsią dwuwyznaniową, zagadnienie w y b o r u p a r t n e r a z określonej g r u p y w y z n a n i o w e j wydawało się i s t o t n y m wskaźnikiem spo­ sobu wartościowania cech uświadamianych przez społeczność, które m o ­ gły je różnicować, a nawet być k o n f l i k t o w e (patrz t a b . V I I ) . Tab. VII. Zróżnicowanie wyznaniowe badanych mulżeństw małż. jednorodne Okres zaw. małż: katolicy 1905-1939 4 1939-1945 1 1945-1970 4 Razem 9 małż. mieszane razem 3 2 9 — 2 — — 6 5 2 16 prawosł. 1 Z badań prowadzonych przez D . Markowską w y n i k a , że w życiu spo­ łecznym w s i dwuwyznaniowość nie powodowała konfliktów między k a t o ­ l i k a m i a n i e k a t o l i k a m i . Jedyną sytuacją, k i e d y można mówić o p e w n y c h kontrowersjach, było i jest zawarcie małżeństwa. Badania te potwierdzają jednak, że zawierano małżeństwa mieszane w y z n a n i o w e również w o k r e ­ sach dużo wcześniejszych. P r a k t y k a w y k a z u j e , że z chwilą małżeństwa jedno z partnerów rezygnuje ze swego w y z n a n i a (żadna zasada n i e decy­ duje o t y m , które). Bierze się t u pod uwagę dobro współżycia małżeń­ skiego i w y c h o w a n i e r e l i g i j n e dzieci. W o p i n i i w s i „nie uchodzi", b y mał­ żonkowie b y l i i n n y c h wyznań i być może dlatego (wykazuje to zestawie­ nie zawarte w tab. V I I ) większość małżeństw d e k l a r u j e jednakowość w y ­ znania. N i e m n i e j j e d n a k jeden z informatorów (w r o k u 1948, miał w t e d y lat 28) podaje, że będąc zakochanym w dziewczynie zrezygnował z małżeń­ s t w a ze względu n a dzielące i c h wyznanie. W naszych badaniach jest to 14 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 �210 A L I C J A CZEKALIÑSKA wyjątek. Małżeństwa mieszane w y z n a n i o w o były i są zawierane n a d a l w Wólce Z a m k o w e j . I I I . D o b ó r s p o ł e c z n y m a ł ż o n k ó w . P r a w i e wszystkie mał­ żeństwa (z wyjątkiem jednego) są małżeństwami włościańskimi. Wyjątek s t a n o w i małżeństwo szlachcianki z chłopem. Jest to sytuacja zrozumiała w p r z y p a d k u Wólki Z a m k o w e j •— w s i włościańskiej. Małżeństwa m i e ­ szane społecznie n i e są wewnętrznym p r o b l e m e m społeczności, chociaż odgrywa t u pewną istotną rolę zamożność poszczególnych gospodarzy. Lecz nie jest t o związane z tradycją i c h pochodzenia. N i e w y k l u c z a to j e d n a k znajomości p e w n y c h s y t u a c j i dotyczących współmałżonka i jego w y b o r u spoza w s i i spoza swojej g r u p y społecznej. W badaniach p o t w i e r ­ dziła t o jedna i n f o r m a c j a mówiąca o wyborze d o k o n a n y m przez włościa­ n i n a w s t o s u n k u do szlachcianki (w r o k u 1913). Sytuacja ta została oce­ niona przez siostrę zainteresowanej: „lepiej byś się powiesiła, niż wyszła za chłopa". Małżeństwo doszło j e d n a k do s k u t k u i , co więcej, zostało ocenione przez informatorkę j a k o dobre. M o t y w y w y b o r u współmałżonka podawane przez informatorów wiążą się ze sposobem poznawania się młodych. Z k o l e i poznanie to wskazuje na rzeczywiste bodźce zawarcia przyszłego związku. W przeważającej większości i n f o r m a t o r z y poznali swego przyszłego małżonka w d o m u r o d z i n n y m (przez kolegów, koleżanki, rodzeństwo) l u b z n a l i się „od dziecka". Ostatnie z t y c h określeń odnosi się do w s z y s t k i c h małżeństw z a w a r t y c h w obrębie w s i . S p o t y k a n y jest jeszcze i n n y , d a w n i e j bardziej powszechny, sposób poznania młodych przez „rajka". Cztery małżeństwa doszły do s k u t k u właśnie w t e n sposób. Wydawać się mogło, że jest to sposób d a w n o już n i e a k t u a l n y . Jednak ostatnie małżeństwo z „rajkiem" d a t u j e się na r o k 1950. D a t y poprzednich na lata: 1923, 1927, 1948. W okresie późniejszym najprawdopodobniej pośredniczenie „rajka" było coraz rzadsze, dlatego nie potwierdzone w w y w i a d a c h . Wiąże się to z pewnością ze z d o b y w a n i e m coraz większej samodzielności przez mło­ d y c h , zarówno w sferze m a t e r i a l n e j (a więc uniezależnienie się ekono­ miczne) j a k i osobistej. Sformułowanie „ojciec kazał" l u b „matka kazała" przestają się p r a w i e (z j e d n y m wyjątkiem) powtarzać po r o k u 1945. N i e m n i e j z materiałów zebranych podczas badań w y n i k a , że j e d n y m z najważniejszych, często decydującym o z a w a r c i u małżeństwa c z y n n i k i e m , jest aprobata r o d z i n y . T o rodzina najczęściej wskazuje na odpowied­ nią pannę l u b k a w a l e r a — odpowiednią w o p i n i i r o d z i n y . Będzie t o więc t z w . dobra p a r t i a : m a dużo z i e m i l u b jest zamożna, z gospodarskiej r o d z i n y i t p . Często rodzina w lęku przed staropanieństwem córki podsuwa j e j pierwszego i nawet n a j m n i e j odpowiedniego, lecz chętnego „do żeniaczki" k a n d y d a t a , a córka się godzi. Zarówno w p r z y p a d k u , g d y do znajomości między młodymi doszło- samorzutnie l u b t y m bardziej, jeżeli udział b i e ­ rze w t y m „rajek", zgoda r o d z i n y jest nieodzowna. O p i n i a r o d z i n y do- �MOTYWY ZAWIERANIA MAŁŻEŃSTW 211 tycząca przyszłego małżeństwa zajmuje dużo miejsca w w y p o w i e d z i a c h informatorów. Osoba pośrednicząca („rajek", kolega, siostra) chwaląc za­ l e t y swego k a n d y d a t a zwraca sią głównie do r o d z i n y d r u g i e j s t r o n y . D o bliższej znajomości dochodzi po długotrwałych n i e k i e d y namysłach i w i e ­ l o k r o t n y m p o t w i e r d z e n i u zgody rodziny. Samodzielna decyzja młodych o p o b r a n i u się (dotyczy to także małżeństw, które pobrały się niedawno) p o w i n n a także zostać poparta zgodą o b y d w u r o d z i n i najczęściej, na zasa­ dzie określonej k o n w e n c j i , jest akceptowana. M o t y w a c j a w y b o r u u młodych jest różna. K o b i e t y t y l k o w czterech p r z y p a d k a c h używają określenia „z miłości" ( d w a małżeństwa zawarte w r o k u 1943: on w W i e k u 21 l a t , ona 17 l a t , i w r o k u 1960: o n — 21 l a t , ona 20), a więc preferujące wyraźnie uczucie. Najczęściej p o w t a r z a n y m m o t y w e m w y b o r u jest „podobał się, podobała się". Pod t y m określeniem k r y j e się zazwyczaj i n f o r m a c j a , że k a n d y d a t [-ka] był [-a] wesoły, zarad­ n y , p r a c o w i t y , gospodarny, umiał się znaleźć, oszczędny. W j e d n y m p r z y ­ p a d k u s p o t y k a m y wręcz sformułowanie: „podobał się, bez miłości, z p r z y ­ zwyczajenia". Raz też s p o t y k a m y „lęk przed staropanieństwem" — zwią­ zek z a w a r t y w r o k u 1923, w w i e k u 18 l a t . A ż w 6 w y p o w i e d z i a c h k o b i e t t r a f i a m y na motywację czysto ekonomiczną. B r a k rąk do p r a c y we włas­ n y m gospodarstwie, posiadanie przez k a n d y d a t a dużego areału ziemi, chęć posiadania własnego gospodarstwa —- oto decydujące bodźce. W j e d ­ n y m w y p a d k u występuje też chęć zapewnienia dzieciom o p i e k i (powtórne małżeństwo). W j e d n y m w y p a d k u decyduje a u t o r y t e t i t r a d y c j a zawodu: informátorka pochodząca z r o d z i n y młynarskiej w y c h o d z i za mąż też za młynarza. Posłuszeństwo w o l i r o d z i n y l u b opiekunów jest n a d a l istotne. Jeszcze w 1960 r o k u do małżeństwa dochodzi na żądanie w u j a — opie­ kuna. M o t y w a c j a mężczyzn jest różna t y l k o nieznacznie. W czterech p r z y ­ padkach k a n d y d a t szukał żony, „bo chciał się żenić". W i e k dwudziestu p a r u l a t wydaje się t u być granicą, k i e d y w y p a d a założyć rodzinę. Cha­ rakterystyczne, że żony t y c h 4 informatorów nie pochodzą z Wólki; do poznania doszło za pośrednictwem osób trzecich. K w e s t i a posagu n i e o d ­ grywała w t y c h p r z y p a d k a c h żadnej r o l i . Dwóch informatorów ożeniło się „z miłości". T r z e m pozostałym przyszła żona „podobała się". C z y n n i k ekonomiczny w w y p o w i e d z i a c h mężczyzn nie u j a w n i a się t a k silnie, j a k w w y p o w i e d z i a c h kobiet. Świadczą o t y m w y p o w i e d z i dotyczą­ ce posagu. Żaden z informatorów p r z y uzasadnianiu swojego w y b o r u nie podkreślał s p r a w y posagu, chociaż oczywiście dziewczyna w n o s i do n o ­ wego gospodarstwa swoją wyprawę: bielizna pościelowa, naczynia i t p . , często i n w e n t a r z żywy, czasem pieniądze. Zwyczaj d a w a n i a pieniędzy o d ­ notowałyśmy t y l k o w p r z y p a d k u małżeństw z a w a r t y c h przed 1939 r o k i e m (300 zł, 700 zł). Po 1945 r o k u zastępuje j e zwiększona ilość i n w e n t a r z a . W żadnej w y p o w i e d z i nie odnotowano targów o posag. Wręcz p r z e c i w - �212 A L I C J A CZEKALIÑSKA nie — nie wypadało pytać o tę sprawę: „bo wyglądałoby, że o majątek, a nie o dziewczynę się s t a r a " . W przeważającej większości spraw mająt­ k o w y c h przed ślubem n i e omawiano. Mógł mieć na to wpływ f a k t , że w Wólce i o k o l i c y jest mało gospo­ d a r s t w bardzo bogatych. Status ekonomiczny jest raczej wyrównany, a o zwyczajową wyprawę p a n n y młodej n i e w y p a d a się pytać. Badania nasze wykazują, że t r u d n o uznać posag za c z y n n i k ważny, decydujący l u b roztrzygający p r z y z a w i e r a n i u małżeństw w Wólce Z a m k o w e j . Oceny dotyczące małżonków wydają się n a m uzupełnieniem podawa­ n y c h motywów. Oczywiście, są one w y p o w i e d z i a m i s u b i e k t y w n y m i i n ­ formatorów, lecz s u b i e k t y w i z m t e n u w y p u k l a raczej szczególną sytuację osiągnięcia (lub nie) zamierzonego celu. Przede w s z y s t k i m uzyskałyśmy wyłącznie (z wyjątkiem jednego p r z y p a d k u ) p o z y t y w n e oceny małżeństw ze zróżnicowaniem na „dobre" i „bardzo d o b r e " . K o n t e k s t t y c h określeń jest jednak bardzo niejasny, nieostro wyjaśnia i c h treść. Oto szczególnie j a s k r a w y przypadek sprzeczności pomiędzy oceną obydwojga małżonków a opinią sąsiadów i naszymi obserwacjami: w o p i n i i zarówno męża, jak i żony i c h małżeństwo (zawarte w r o k u 1932) „jest d o b r e " . Żona pochodzi z Drohiczyna, mąż z Wólki. Obydwoje jednocześnie stwierdzają, że n i e ­ porozumienia między n i m i zaczęły się tuż po ślubie. Doszedł do tego b a r ­ dzo ostry k o n f l i k t pomiędzy teściową a synową (z miasta). W dalszej konsekwencji doprowadziło t o do odejścia z d o m u i c h dzieci, zawarcia przez n i e związków małżeńskich w b r e w w o l i rodziców i do d e f i n i t y w n e j o d m o w y p o w r o t u do Wólki. D l a obserwatora jest t o przykład niezgodnego małżeństwa i skłóconej rodziny. Pośrednio potwierdzają to sami zaintere­ sowani szczegółami swojej h i s t o r i i . O p i n i a sąsiadów potwierdza to. Małżeństwo, które oceniło swoje pożycie j a k o „złe", w i n i głównie za to teściów. Informátorka k i l k a k r o t n i e uciekała do rodziny, ale wracała ze względu na dzieci. Mąż pije. Informátorka wyszła za mąż za namową r o ­ dziny, nie mając do tego związku „serca". Rozwodu nie bierze w ogóle pod uwagę. Z przeprowadzonych badań wynikają również pewne informacje d o ­ tyczące poglądu mieszkańców Wólki na śluby c y w i l n e i rozwody. Obo­ wiązek zawierania ślubów c y w i l n y c h (wprowadzony po wojnie) spotykał się z różnym przyjęciem przez miejscową ludność. Badając aktualną opinię o z a w i e r a n i u małżeństw w Urzędach S t a n u Cywilnego, s t w i e r d z i ­ łyśmy, że n a d a l jest ona niejednolita. I n f o r m a t o r z y , którzy n i e p r z e k r o ­ c z y l i 30 l a t życia uznają ślub c y w i l n y i kościelny za równie ważne. W grupie w i e k u od 30 do 50 lat, którą objęła ustawa o z a w i e r a n i u ślu­ bów c y w i l n y c h , zdania były podzielone. Część informatorów uważa, że po ślubie c y w i l n y m młodzi są już p r a w o w i t y m i małżonkami u z n a n y m i przez społeczność wiejską, część zaś uznaje ślub c y w i l n y za formalność, z t y m że jedynie ślub kościelny daje prawo do założenia rodziny. Podob­ nie przedstawia się sytuacja w grupie informatorów powyżej l a t 50. T y l k o �MOTYWY ZAWIERANIA MAŁZENSTW 213 w j e d n y m p r z y p a d k u i n f o r m a t o r (urzędnik USC) uznał ślub kościelny za zbędną formalność. W związku ze ślubami c y w i l n y m i łatwiejsze stało się przeprowadzenie rozwodu. Jednakże możliwość uzyskania r o z w o d u prawnego nie jest rów­ noznaczna z uznaniem go przez społeczność n a w s i . Rozwód p r a w n y nie jest równoznaczny z „rozejściem się". Często i n f o r m a t o r z y dopuszczają nawet możliwość czy konieczność rozejścia się, nie godząc się na rozwód p r a w n y . Najbardziej jest to widoczne wśród informatorów powyżej 50 r o ­ k u życiu. W tej g r u p i e w i e k u w i e l u n i e uznaje żadnej z t y c h f o r m roz­ stania. Wśród młodszych informatorów więcej jest zwolenników rozwodów f o r m a l n y c h . Uważają je za dobre rozwiązanie, ze względu na możliwość powtórnego małżeństwa. Najważniejszym powodem r o z w o d u czy rozejścia się s a n k c j o n o w a n y m przez wieś jest pijaństwo współmałżonka, w y n i k a ­ jące z tego znęcanie się nad rodziną i zaniedbywanie gospodarstwa. Na d r u g i m miejscu stawiane jest złe dobranie się małżonków i zdrada. Ogól­ nie rozwód czy rozejście n i e jest wskazane ze względu n a dzieci, a jeśli do niego dojdzie, ma się dziećmi opiekować m a t k a . W ogólnym r o z r a ­ c h u n k u zdrada, której dopuściła się kobieta, jest czynem bardziej potę­ p i a n y m niż zdrada mężczyzny. W i e l e osób n i e p o t r a f i uzasadnić swego stanowiska, część j e d n a k podaje za przyczynę t e j oceny możliwość u r o ­ dzenia nieślubnego dziecka. Większość informatorów uważa zdradę w ogóle „za grzech". Wszyscy rozmówcy sądzą, że dzieci nieślubne p o w i n n y być t r a k t o w a n e na równi z i n n y m i dziećmi, bo „same sobie n i e wybierają". W n i e w i e l u p r z y p a d k a c h spotkałyśmy się z wyraźnie negatywną postawą wobec m a t k i nieślubnego dziecka. Większość informatorów nie potępia jednak t a k i c h kobiet i dopuszcza możliwość zawarcia przez nie później małżeń­ stwa. Jedna z informátorek (lat 37) jest matką nieślubnego pięcioletniego dziecka. Jest panną. N i e jest osobą j a w n i e potępianą, m i m o to pozostaje na uboczu życia towarzyskiego w s i . Najbliższe s t os u nk i towarzyskie u t r z y m u j e z pozostającą również na uboczu kobietą rozwiedzioną i p o ­ wtórnie zamężną (jedyną we wsi). J a k twierdzą i n f o r m a t o r z y , nie w y n i k a to z j e j s y t u a c j i rodzinnej, ale z j e j „inności" w s t o s u n k u do pozostałych mieszkańców w s i . Wstępnie postawiona hipoteza, że względna trwałość i integracja r o ­ d z i n y w i e j s k i e j ( w porównaniu z miastem) jest w y n i k i e m trwalszego niż zewnętrzne p r z e m i a n y gospodarczo-społeczne tradycyjnego systemu w a r ­ tościowania, nie została oczywiście w pełni udowodniona. Okazuje się, że w naszych materiałach najistotniejszym p u n k t e m wskazującym na system wartościowania jest konieczność zgody r o d z i n y n a zawarcie małżeństwa, n a w e t w p r z y p a d k u , g d y młodzi podjęli już samodzielną decyzję, a zgoda „ojców" jest t y l k o gestem f o r m a l n y m . Świadczy to o powiązaniu jednost­ k i z rodziną, będącej d a w n i e j w w a r u n k a c h w i e j s k i c h spójnią organizacji życia w ogóle. Rodzina zapewniała p r z e t r w a n i e biologiczne, pracę, o k r e - �214 A L I C J A CZEKALIŃSKA śloną pozycję wśród najbliższego grona, t y m s a m y m pozycję społeczną j e d n o s t k i w szerszej społeczności w i o s k o w e j . Zgoda więc r o d z i n y n a mał­ żeństwo, to akceptacja określonego postępowania, zabezpieczenie n a p r z y ­ szłość, pomoc n a początku nowej d r o g i . Dziś wiele młodych małżeństw, posiadając zawody, n i e w y m a g a t e j pomocy, lecz poczucie więzi i zabez­ pieczenia uspokaja psychicznie, nakazuje cenić tę akceptację. Z d r u g i e j jednak s t r o n y , podkreślany w w y b o r a c h w a l o r ekonomiczny, dążność do „dobrej p a r t i i " , wskazuje n a wcale niebagatelną sprawę za­ pewnienia z zewnątrz warunków m a t e r i a l n y c h nowej rodzime. W treści określeń „podobał się", „podobała się" o d k r y w a m y poszukiwanie w a l o ­ rów zapewniających powodzenie wspólnego życia, nieuświadomione w pełni dążenie do w y b r a n i a kogoś najlepszego do tego celu. W y d a j e się, że obydwie te s p r a w y : zgoda r o d z i n y , dbałość o powodzenie przyszłej sprawy, wskazują na bardzo i s t o t n y związekj na kontynuację m o d e l u r o d z i n y zwanej tradycyjną. Popiera to przypuszczenie o b i e k t y w n a dąż­ ność w s z y s t k i c h informatorów do z a w i e r a n i a związku małżeńskiego jako oczywistej i niekwestionowanej legalizacji życia seksualnego, zgody n a w e t n a p a r t n e r a wybranego przez i n n y c h , poszukiwanie n p . żony, „gdy przyszedł czas się żenić". N a to samo wskazuje uznanie wśród p r a w i e w s z y s t k i c h informatorów (z wyjątkiem jednego) s w y c h małżeństw za „dobre". Należy t u rozumieć, że samo małżeństwo jako i n s t y t u c j a m u s i być dobre, słuszne, jest j e d y n y m rozwiązaniem określonych problemów, k o n i e c z n y m etapem życia, a jego k r y t y k a (szczególnie wobec obcych) jest bezpodstawna. Potwierdzają to zdania w y p o w i a d a n e n a temat rozwodów. Jeżeli n a w e t szczegóły tego p r o b l e m u ( j a k przebrnięcie przez b a r i e r y społeczne: włościanin — szlachcic, w y z n a n i o w e : k a t o l i k — prawosławny) zmieniły się dość istotnie, to je d ynie ze względu n a realizowane przez i n ­ stytucję r o d z i n y wartości zasadnicze: odnalezienie swego miejsca w g r o ­ nie i n n y c h l u d z i ( k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h , sąsiadów), możliwość pracy (rozumianej jako źródło u t r z y m a n i a i j a k o może dziś nie zawsze realizację własnych możliwości i umiejętności), odnalezienie poczucia bezpieczeń­ s t w a (określone p r a w a i obowiązki). Generalny więc wniosek wynikający z przeprowadzonych badań moż­ na jedynie sformułować następująco: p o m i m o p r z e m i a n ekonomicznych, społecznych i w y z n a n i o w y c h system wartościowania o d n a j d y w a n y po­ przez m o t y w y zawierania małżeństw i i c h oceny n i e uległ zasadniczej zmianie. Zmieniły się j e d n a k d r o g i prowadzące do t y c h samych, co w p o ­ przednich pokoleniach, celów. Więcej, z l i k w i d o w a n i e w świadomości i p r a k t y c e w s p o m n i a n y c h ograniczeń (więc rozszerzenie' t o l e r a n c j i spo­ łecznej i r e l i g i j n e j ) pozwala w n o w e j rzeczywistości realizować właśnie te cele. Uniwersytet Warszawski Katedra Etnografii Nowy Świat 69 00-046 Warszawa �