https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f88f6e9d3e6900a792d35143626816b.pdf fce5e119c34a6071d78723ee42a494b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:811 Title A name given to the resource Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organizacji w społeczeństwie postrodowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.85-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ GRUPY K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW. S T U D I U M O R G A N I Z A C J I W SPOŁECZEŃSTWIE P O S T R O D O W Y M 1. P R O B L E M A T Y K A I P O J Ę C I A * Pojęcie społeczeństwa rodowego b y w a dość często stosowane dowolnie. Jego stosunek do t a k i c h pojęć, j a k społeczeństwo wspólnoty rodowej l u b społeczeństwo plemienne, n i e zawsze jest precyzyjnie r o z u m i a n y . B y w a zaś, że wszystkie t r z y utożsamia się ze szkodą dla właściwego t r a k t o w a n i a procesów d y n a m i k i s t r u k t u r y społecznej ludów będących przedmiotem badań etnologicznych. Z wyjątkiem wspólnoty p i e r w o t n e j , która określa formację społeczno-ekonomiczną, pozostałe d w a pojęcia odnoszą się do róż­ n y c h szczebli organizacji politycznej l u d u , k o n k r e t n i e j zaś do rodzaju g r u p organizujących społeczeństwo w całość stanowiącą etnos albo też strukturę polityczną niekoniecznie pokrywającą się z etnosem. Pojęcie „społeczeństwo r o d o w e " odnosiłoby się więc do takiego społeczeństwa, które zorganizowane jest z g r u p k r e w n i a c z y c h (zatem n i e obowiązkowo z rodów), co znaczy, że żaden z elementów współtworzących strukturę organizacyjną l u d u nie jest o p a r t y na i n n y m k r y t e r i u m d o b o r u niż po­ krewieństwo. „Społeczeństwo p l e m i e n n e " oznaczałoby natomiast takie, którego j e d n o s t k i s t r u k t u r a l n e ( p r z y n a j m n i e j zasadnicze) powstały p r z y zastosowaniu kryteriów i n n y c h niż krewniacze, chociaż również operują członkostwem p r z y p i s a n y m . To ostatnie oznacza, że członek danej g r u p y i d e n t y f i k u j e się z nią przez całe życie, jeśli zaś zmienia afiliację to w spo­ sób ceremonialny. W obu t y c h w y p a d k a c h organizacja g r u p o w a ma cha­ r a k t e r t o t a l n y , t o znaczy nie p r z e w i d u j e miejsca d l a osób niezrzeszonych. Społeczeństwo plemienne może również odwoływać się do k r y t e r i u m pokrewieństwa, lecz nie jest ono stosowane konsekwentnie. Najczęściej wyraża się to w symbolice n a z w y własnej g r u p y i dziedzicznie przekazy­ wanego członkostwa w grupie (dotyczy to n p . kasty czy plemienia, które, jeśli n a w e t dysponują ideologią wspólnego pochodzenia, nie są w stanie zademonstrować tej wspólnoty w płaszczyźnie synchronicznej). * Przedstawione w tej części u w a g i pojęć i mogą być w e f r a g m e n t a c h stanowią próbę uporządkowania dyskusyjne. pewnych �86 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z W konsekwencji należy zdawać sobie sprawę z dwojakiego r o z u m i e ­ nia pojęcia „społeczeństwo p l e m i e n n e " . Rozpowszechnione jego szersze zastosowanie (zwłaszcza w liczbie mnogiej), które zastępuje wychodzące z użycia określenia „prymitywne", „pierwotne", „przedliterackie" l u b po­ dobne, odnosi się do tworów etnicznych o organizacji g r u p o w e j opartej na członkostwie p r z y p i s a n y m , w t y m także k r e w n i a c z y m . T y m n i e m n i e j celowe wydaje się wyróżnienie d w u w y m i e n i o n y c h wyżej postaci szeroko rozumianego społeczeństwa plemiennego, zwłaszcza że dezintegracja rodo­ wego i zastępowanie go p l e m i e n n y m (w węższym r o z u m i e n i u , które bę­ dzie stosowane również dalej) s t a n o w i ważny proces h i s t o r y c z n y przed­ stawiający d l a etnografa ciekawe pole badań. Powyższe nie oznacza, że taką sekwencję ewolucyjną uważamy za prawidłowość, znane są b o w i e m społeczności, które n i e były zorganizowane krewniaczo, jednak k w a l i f i ­ kują się do określenia „plemienne". Interesujący przykład t a k i e j t r a n s f o r m a c j i o d n a j d u j e m y w h i s t o r i i Mongołów, dlatego też opisowa część artykułu nie s t a n o w i w zamierze­ n i u autora jedynie monograficznego s t u d i u m mongolistycznego. Podjęta t u t e m a t y k a w i n n a służyć zarówno uporządkowaniu p e w n y c h zastosowań t e r m i n o l o g i c z n y c h (dotyczy to r o d u i lineażu), wskazaniu na c h a r a k t e r y ­ styczne cechy niektórych p r z y n a j m n i e j społeczeństw r o d o w y c h (w d a n y m w y p a d k u g r u p o w a w y m i a n a małżeńska l u b s t r u k t u r a f u n k c j i p o l i t y c z ­ n y c h czy k u l t o w y c h ) , czy wreszcie określeniu stosunku i n s t y t u c j i społe­ czeństwa plemiennego do t r a d y c j i r o d o w y c h , który zwłaszcza w w y p a d k u ludów pasterskich nasuwać może kłopoty n a t u r y i n t e r p r e t a c y j n e j , jaką określilibyśmy stopniem rodowości w i c h plemienności. Specyfika histo­ ryczna ludów pasterskich wskazuje, że etap p l e m i e n n y charakteryzują centralizacja władzy politycznej oraz tworzenie zależności t y p u f e u d a l ­ nego. S y m b o l i k a polityczna tego okresu operuje często pojęciami właści­ w y m i społeczeństwu r o d o w e m u , lecz niestety l i t e r a t u r a n a u k o w a okres ten opisująca czyni często to samo, a to już wymaga k o r e k t y . Społeczeństwo przechodzące od f o r m y organizacji rodowej do p l e m i e n ­ nej n a z y w a m y t u t a j p o s t r o d o w y m . W o l n o sądzić, że t e r m i n t e n n i e jest zbędny, gdyż określa n i e t y l k o konkretną sytuację przejściową, lecz s y ­ tuację zatracania cech organizacji rodowej w ogóle, nawet jeśli nie koń­ czy j e j etap organizacji plemiennej, j a k na to wskazują przykłady p e w ­ n y c h ludów S y b e r i i . Podjęty t u temat w y m a g a operowania pojęciem r o d u . Tymczasem l i ­ t e r a t u r a p r z e d m i o t u o b f i t u j e w przykłady nieostrego jego rozumienia i nieprecyzyjnego stosowania. N a z y w a się w t e n sposób p r a k t y c z n i e każdy szerszy zespół l u d z i podtrzymujących tradycję o łączącym i c h p o ­ krewieństwie, niezależnie od tego czy zespół t e n s t a n o w i wyróżniającą się grupę w s t r u k t u r z e społecznej, organizującą ją wspólnie z i n n y m i g r u p a m i tego samego rzędu. T a k więc stosuje się t o określenie również do współczesnych f o r m f a m i l i j n y c h — zespołów r o d z i n bliżej s p o k r e w n i o - �87 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW n y c h i na tej podstawie integrujących się w działaniach gospodarczych, społecznych l u b k u l t o w y c h bez przestrzegania jednak k r y t e r i u m k o m p l e t ­ ności l i n i i pochodzeniowej, co p r o w a d z i do przypadkowego d o b o r u t a k i e ­ go zespołu wynikającego z bliskości t e r y t o r i a l n e j . W naszych rozważaniach t e r m i n r ó d będziemy stosowali w znacze­ n i u zespołu ludzkiego wyróżnionego następującymi cechami: 1) grupa krewniacza włączająca wszystkie osoby, które wywodzą się rzeczywiście l u b teoretycznie o d wspólnego przodka zgodnie z zasadą sukcesji u n i l i nearnej; 2) wspólnym p r z o d k i e m danej g r u p y jest istota rzeczywista l u b f i k c y j n a , ludzka l u b inna, której t r a d y c j a genealogiczna przypisuje zapo­ czątkowanie g r u p y , niezależnie od tego, czy t r a d y c j a ta zawiera dane o dalszych jeszcze przodkach danego przodka (tzw. genealogia p l e m i e n ­ na); 3) całkowita i najszersza egzogamia; 4) występowanie f u n k c j i k u l ­ towej właściwej d l a g r u p y ; 5) istnienie władzy w y k o n y w a n e j najczęściej przy równoległym występowaniu ciała przedstawicielskiego; 6) j a k o f a ­ k u l t a t y w n a cecha r o d u — tytuł do posiadania przez jego członków o k r e ­ ślonych wartości m a t e r i a l n y c h , zwłaszcza w zakresie środków p r o d u k c j i , chociaż i c h użytkowanie nie należy do k o m p e t e n c j i samej g r u p y k r e w niaczej; 7) podobnie, ród może kultywować tradycję lokalizacji t e r y t o ­ r i a l n e j , lecz jego członkowie w zasadzie muszą być przemieszani z człon­ k a m i i n n y c h rodów, co w y n i k a z egzogamii; 8) istnienie s y m b o l i i n t e ­ grujących — t a k i c h j a k nazwa własna, z n a k i wyróżniające (np. oznaki, pieśni l u b o k r z y k i wojenne); 9) równoległe występowanie w społeczeń­ stwie sieci podobnych g r u p składających się w sumie na dane społeczeń­ stwo. 1 2 W zasadzie wszystkie w y m i e n i o n e differentia specifica (z wyjątkiem ' p u n k t u 9) można traktować j a k o symbolikę integrującą, d l a której n i e ­ z b y t zgodnie z zasadami logicznego postępowania wydzielono p u n k t 8 zbierający m n i e j istotne elementy s y m b o l i k i jedności rodowej. Każdy z w y m i e n i o n y c h s y m b o l i wchodzi w skład odrębnego k o m p l e k s u k u l t u ­ rowego (np. religia, zasady zawierania małżeństw itp.) regulowanego spe­ c y f i c z n y m i zasadami wspólnymi d l a całego społeczeństwa l u b nawet jeszcze szerszego kręgu. F a k t , iż i c h p r a k t y c z n a realizacja odbywa się na szczeblu g r u p y nazwanej rodem, wyróżnia tę grupę jako jednostkę o r ­ ganizacji społecznej pod w a r u n k i e m wszakże spełnienia w y m o g u ( w l i t e - 1 W t y m z n a c z e n i u pojęcie r o d u często występuje w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j . W n i e s i e n i u zaś do M o n g o l i i u współczesnych Bajtów w oraz tym samym Chotgojtów znaczeniu Władirnircow zamieszkujących mówi Mongolię o od­ rodzie (s. 51, 132). P o d o b n e z a s t o s o w a n i a są b a r d z o l i c z n e , zwłaszcza w l i t e r a t u r z e dotyczącej Buriatów. Próbą uporządkowania tej s y t u a c j i było w p r o w a d z e n i e przez Petriego b u r i a c k i m pojęcia „rodu t e r y t o r i a l n e g o " — wspólnoty l o k a l n e j operującej fikcyjnego pokrewieństwa p r z y pełnej świadomości b r a k u k i m i członkami zespołu. 2 P o r . definicje r o d u i lineażu u S o k o l e w i c z , s. 86-88. na gruncie koncepcją więzów k r w i ze w s z y s t ­ �88 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z raturze z w y k l e n i e formułowanego, lecz przyjmowanego i m p l i c i t e ) przed­ stawionego w o s t a t n i m punkcie — powszechności systemu. Pojawiające się n i e k i e d y g r u p y quasi-rodowe, nie spełniające zwłaszcza ostatniego w y m o g u , nie p o w i n n y być określane t y m t e r m i n e m . N i e będziemy zatem respektowali często w l i t e r a t u r z e występujących zastosowań t e r m i n u ,,ród" niezgodnych z podaną definicją l u b w kontekstach wewnętrznie sprzecznych . Drugą grupą wymagającą omówienia jest 1 i n e a ż, który stanowić może r e z u l t a t wewnętrznego podziału r o d u według zasad genealogicznych i występować równolegle z rodem, l u b też p r z y jego całkowitym b r a k u . Cechy charakterystyczne lineażu są n i e m a l identyczne z cechami r o d u , ponieważ obie g r u p y powstają na podstawie wspólnego k r y t e r i u m — po­ krewieństwa, i spełniają podobne f u n k c j e — integrujące i organizujące społeczeństwo. Mogą to być również f u n k c j e polityczne, jeśli nie k o n k u ­ rują t u inne silniejsze, niekrewniacze g r u p y organizacji społecznej. L i neaż jest ex definitione mniejszą grupą od r o d u (jeśli z n i m współwystępuje), chociaż jego głębokość genealogiczna może sięgać przodka rodu. Jeśli jednak m a m y do czynienia ze społeczeństwem o hierarchicznej orga­ nizacji lineaży różnych szczebli, d l a najmniejszych — o głębokości jedne­ go nawet l u b p a r u pokoleń — należałoby stosować określenie podlineażu albo lineażu minimalnego. W parze ze znacznym zmniejszeniem g r u p y idzie b o w i e m z w y k l e ograniczenie atrybutów i f u n k c j i właściwych lineażowi. Na przykład m i n i m a l n y lineaż, wokół którego t w o r z y się k o r p o r a ­ cyjna grupa, zwana wielką rodziną, p r a k t y c z n i e nie m a nazwy własnej (patronimiczne określenie dotyczy raczej r o d z i n y i nie obejmuje człon­ kiń lineażu w y d a n y c h za mąż) a n i najczęściej i n n y c h s y m b o l i i d e n t y f i k u ­ jących, zachowuje wszakże n i e k i e d y własny k u l t (zwany czasem k u l t e m r o d z i n n y m ) i władzę ograniczoną n i e m a l wyłącznie do i n i c j a t y w k u l t o ­ w y c h , zapisów genealogicznych czy decyzji w zakresie sukcesji majątko­ wej. Natomiast władza dotycząca działań gospodarczych, organizacji pracy i t p . odnosi się już do rodziny, a nie lineażu (chociaż może być w y k o n y ­ wana przez tę samą osobę). Użyteczność pojęcia lineażu polega na precyzyjniejszym wyróżnianiu genealogicznych podziałów wewnątrzrodowych, w w y p a d k u zaś k i e d y ród n i e występuje, na dokładniejszym r o z u m i e n i u krewniaczego charak­ t e r u organizacji społeczeństwa, opartego wówczas na zasadzie segment a r n e j , n i e zaś r o d o w e j . Występujące z w y k l e w definicjach lineażu s t w i e r ­ dzenie, iż minione generacje danego lineażu stanowią jego składnik 3 3 Takie opracowań zastosowania pojawiają się n i e s t e t y w znacznej dotyczących s y s t e m u społecznego Mongołów. Z części podstawowych kolei w literaturze r a ­ d z i e c k i e j n i e c z y n i się żadnego rozróżnienia między r o d e m i lineażem. Np. W j a t k i n a identyfikuje oba r o d z a j e łeczeństwa mongolskiego grup, n a dodatek niesłusznie odnosi pojęcie r o d u do spo­ i b u r i a c k i e g o z przełomu X I X i X X w i e k ó w (1969, s. 44, 52) nazywając r o d e m zespół k r e w n y c h albo rozrośniętą rodzinę. �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 89 równorzędny z generacjami żyjącymi, odnosi się nie t y l k o do k u l t o w y c h f u n k c j i tej g r u p y ( k u l t przodków), lecz także d e l i m i t u j e te granice. Przod­ kowie żyjącej części lineażu zajmują w j e j pamięci z i n d y w i d u a l i z o w a n e miejsce (czemu z w y k l e towarzyszy znajomość imienia i pozycji genealo­ gicznej), w przeciwieństwie do amorficznej i nieistotnej d l a h i s t o r i i g r u p y s u m y przodków w s z y s t k i c h członków danego rodu. W konsekwencji, ży­ jący członkowie lineażu określani są na t y l e z i n d y w i d u a l i z o w a n y m i ter­ m i n a m i pokrewieństwa, b y p r z y n a j m n i e j precyzyjnie oznaczyć linię bocz­ ną, do której należą. Z w y k l e też stosowanie t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa zamyka się w granicach lineażu, zastosowania zaś szersze mają charak­ ter honoryfikujący l u b f i k c y j n y . Jednakże poziom amorficzności l u b k o n ­ kretności m i n i o n y c h pokoleń podlega s t o p n i o w a n i u i występują nieraz p r z y p a d k i , których i n t e r p r e t a c j a nasuwa wątpliwości. Określając zatem lineaż odwołamy się do powyższego określenia r o d u , wprowadzając konieczne uściślenia. A d 1 i 2 — p r z o d k i e m lineażu jest zawsze k o n k r e t n a osoba, człowiek rzeczywiście żyjący w przeszłości, od którego pochodzenie może być genealogicznie wykazane. A d 3 — lineaż jest grupą egzogamiczną, lecz najszerszą grupą egzogamiczną może być wówczas, g d y nie występują większe g r u p y krewniacze (np. rody), c z y l i w t y c h t y l k o p r z y p a d k a c h , gdy spokrewnione lineaże nie tworzą zintegro­ wanej g r u p y . A d 5 — władza w y k o n y w a n a w lineażu może być s p r a w o ­ wana w sposób odformalizowany, dotyczyć ograniczonego zakresu s p r a w i łączyć się z f u n k c j a m i k u l t o w y m i , ale też może to być władza o szero­ k i c h p r e r o g a t y w a c h i p o l i t y c z n y m znaczeniu, jeśli organizacji lineażowej nie towarzyszy rodowa. A d 8 — symbole właściwe lineażowi będą o d ­ mienne od s y m b o l i rodowych, p r z y czym na t y m prawdopodobnie pozio­ mie wystąpią znaki własnościowe. A d 9 — p u n k t t e n zasługuje n a szcze­ gólne podkreślenie z t e j racji, że w każdym społeczeństwie można w y ­ różnić p r z y n a j m n i e j m i n i m a l n e lineaże, jeśli t y l k o jego przedstawiciele zachowują rudymentarną pamięć genealogiczną. Tymczasem organizacja lineażowa właściwa jest j e d y n i e niektórym społeczeństwom. K o m e n t a r z a w y m a g a kwestia r o d o w o d u lineażu, rzadko b o w i e m spo­ t y k a m y się z występowaniem równorzędnych lineaży wzajemnie obcych wobec siebie, najczęściej zaś m a m y do czynienia z zespołami lineaży spokrewnionych. Wówczas mają one niejako d w u przodków: właściwego, który jest założycielem lineażu, oraz krańcowego, który s t a n o w i wspólny p u n k t wyjściowy dla zespołu bliskich lineaży u t w o r z o n y c h w w y n i k u oddzielania się k o l e j n y c h l i n i i genealogicznych na coraz niższych pozio­ m a c h generacyjnych. Jeśli podział następuje symetrycznie i bezustannie wzdłuż l i n i i zapoczątkowanych przez każdego krewnego uprawnionego do sukcesji pokrewieństwa (mężczyznę w społeczeństwach p a t r y l i n e a r nych), m a m y do czynienia z systemem segmentarnym. Rezultatem t a k i e ­ go podziału jest zespół równorzędnych pod względem statusu lineaży o tej samej głębokości genealogicznej. Podlegają one p r a w u segmentarnej opo- �90 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z zycji, zgodnie z którym stopień współpracy i społecznej bliskości określa­ n y jest względną odległością wspólnego przodka. I m głębsza jest genea­ logia lineaży znajdujących się n p . w k o n f l i k c i e , t y m szerszy będzie d l a n i c h krąg sojuszniczych lineaży. Jeśli natomiast w opozycji znajdzie się lineaż (lub i c h grupa) całkowicie obcy pochodzeniowo, wówczas solidar­ nie występuje cały zespół lineaży wywodzących się od wspólnego p r z o d ­ k a krańcowego (czyli w p e w n y c h sytuacjach ród). T a k i system s p o t y ­ k a n y jest w społecznościach bez centralnej władzy politycznej i n t e g r a l ­ nie związanej z d a n y m systemem społecznym, a więc nie narzuconej z zewnątrz . D r u g i ze znanych systemów lineażowych t w o r z y się według zasady stosu pacierzowego polegającej na i s t n i e n i u głównego lineażu, o d którego w d o w o l n y c h miejscach odgałęziają się inne podlegające również dalszym podziałom. System t a k i n i e m a wewnętrznej s y m e t r i i i jest zhierarchizo­ w a n y , p r z y c z y m główny lineaż zajmuje najwyższą pozycję prestiżową. Jest on właściwy społeczeństwom, w których występuje wartość niepo­ dzielna (np. władza dziedzicznego przywódcy politycznego l u b r e l i g i j n e ­ go) przekazywana wyłącznie w c e n t r a l n y m lineażu. Powyższe u w a g i będą niezbędne d l a analizy g r u p k r e w n i a c z y c h spo­ t y k a n y c h w M o n g o l i i . P o d s u m u j m y zatem powyższe ustalenia. Przez l i ­ neaż rozumie się wszelką unilinearną grupę krewniaczą, której przodek był osobą rzeczywistą, podobnie j a k i osoby łączące przodka z każdym żyjącym członkiem lineażu. I n n y m i słowy, do m i a n a lineażu aspiruje każda grupa, która jest w stanie k o n k r e t n i e (imiennie) zademonstrować genealogiczną historię s w y c h członków prowadzącą do wspólnego p r z o d ­ ka. P r z y j m u j e się występowanie w i e l o s t o p n i o w y c h lineaży — od m a k s y ­ m a l n y c h d o m i n i m a l n y c h , powstałych w w y n i k u k o l e j n y c h podziałów i o d ­ powiadających t r a d y c j i genealogicznej w i e l k i e j rodziny. Z k o l e i ród, według powszechnego rozumienia, oznacza każdą pozostałą unilinearną grupę krewniaczą o wspólnym p r z o d k u , który j e d n a k nie był s k o n k r e t y ­ zowaną postacią ludzką. W t e n sposób ród pozostaje mało precyzyjną nazwą, której desygnaty t r u d n o odróżnić z jednej s t r o n y od f r a t r i i u w a ­ żanej za rozrośnięty ród, z d r u g i e j zaś od lineażu, ponieważ różni je t y l ­ ko sprawa drugorzędnej nieraz r a n g i — historyczności przodka, ponadto zaś p r z y j m u j e się, iż ród może być rozrośniętym lineażem. Wcześniej podkreślaliśmy konieczność rozróżniania między grupą r o ­ dową a grupą pochodzeniową, która z w y k l e nie w y k a z u j e żadnego stopnia i n t e g r a c j i wewnętrznej i s t a n o w i jedynie zespół osób połączonych poczu­ ciem więzi pokrewieństwa bez żadnego odniesienia do m a k r o s t r u k t u r y społecznej. Wskazaliśmy, że jeśli ród m a być pojęciem o p e r a c y j n y m i teo­ retycznie i s t o t n y m , w i n i e n odnosić się do g r u p k r e w n i a c z y c h właściwych, 4 4 P o r . B o h a n n a n , s. 301. P o d o b n e s y s t e m y zostały opisane s k i c h m. i n . p r z e z E v a n s - P r i t c h a r d a oraz F o r t e s a . d l a ludów afrykań­ �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 91 c z y l i odpowiednio silnie z i n t e g r o w a n y c h . Znacznie j e d n a k kłopotliwszą rzeczą jest wyznaczenie g r a n i c y między r o d e m i lineażem. Realność p r z o d k a nie w y d a j e się być k r y t e r i u m właściwym, ponieważ zdarzają się n a w e t genealogie plemienne sięgające do osób za realne u z n a w a n y c h (np. Noego u Turków środkowoazjatyckich), p r z y czym b r a k podstaw do zakwestionowania realności osób zamieszczonych w ogniwach pośrednich. U ludów pasterskich zdarza się, że t r a d y c j a genealogiczna jednoczy różne plemiona egzemplifikując poszczególne ogniwa i m i o n a m i przodków (być może nie istniejących osób, lecz w r o z u m i e n i u d e f i n i c j i r e a l n y c h , gdyż d e m o n s t r o w a n y c h imiennie). Ciąg t a k i może być u k o r o n o ­ w a n y , j a k u Mongołów, p r z o d k i e m n i e r z e c z y w i s t y m — m i t o l o g i c z n y m zwierzęciem. N i e m n i e j któryś z jego potomków, n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w ­ szy, będzie musiał być u z n a n y za realnego, a stanie się to n a poziomie chronologicznie jeszcze wcześniejszym niż początek maksymalnego line a ­ żu czy rodu. Stajemy wówczas przed koniecznością uznania, że m a m y do czynienia ze społeczeństwem bezrodowym, złożonym wyłącznie z l i n e a ­ ży i głębokiej t r a d y c j i genealogicznej wyznaczającej linię, po której stop­ n i o w o przesuwa się w dół przodek maksymalnego lineażu i t y m s a m y m granica egzogamii. Jednak wówczas, g d y b r a k dowodów na takie przesu­ wanie, c z y l i w s y t u a c j i występowania względnie stałych g r u p o n i e z m i e n ­ n y m p r z o d k u m i m o m i j a n i a k o l e j n y c h pokoleń, należy uznać, że są to g r u p y o cechach r o d u . Będzie to z w y k l e najszersza grupa egzogamiczna jednocząca spokrewnione lineaże, j e j p r z o d k i e m zaś nieraz k o n k r e t n a p o ­ stać historyczna. W p r a w d z i e g r u p a taka k w a l i f i k u j e się również do m i a ­ na lineażu maksymalnego, lecz jest ona jednostką innego rzędu i o i n ­ n y c h f u n k c j a c h niż wchodzące w j e j skład lineaże (najszersza egzogamia, niepodzielność wspólnych wartości, najszerszy zakres i n t e g r a c j i poprze­ dzający szczebel plemienia). M u s i więc być naszym zdaniem pojęciowo wyodrębniona od lineażu i przyrównana do rodu. Jest to propozycja n a ­ rzucająca się w w y n i k u i n t e r p r e t a c j i materiału mongolskiego. Być może k o m p l i k u j e ona jednoznaczność g r a n i c y zakresów obu pojęć, lecz zgodna jest z p r z y j m o w a n y m na ogół stanowiskiem, że rozrośnięty lineaż prze­ kształca się w ród. D o t y c z y ona właśnie owego jakościowego przekształ­ cenia. Na materiale m o n g o l s k i m można w p r a w d z i e zademonstrować, iż takiej zmianie towarzyszy proces odrealniania przodka rzeczywistego p o ­ legający na jego stopniowej sakralizacji ( l u b mitologizacji), lecz nie b y ­ libyśmy skłonni uznawać tego za istotne k r y t e r i u m ze względu na jego nieprecyzyjny, narastający charakter. W tej s y t u a c j i będziemy posługi­ w a l i się pojęciem „ r ó d " w znaczeniu u n i l i n e a r n e j i najszerszej w d a n y m społeczeństwie egzogamicznej g r u p y krewniaczej wywodzącej pochodze­ nie o d wspólnego — raczej odległego — przodka, która — jeśli t o w a r z y ­ szy j e j organizacja lineażowa — s t a n o w i najszerszy zespół s p o k r e w n i o ­ n y c h lineaży i która jest powtarzalną w d a n y m społeczeństwie instytucją. Z powyższego w y n i k a , że rozróżnienie między r o d e m i lineażem n a - �92 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z biera szczególnego znaczenia w p r z y p a d k u i c h łącznego występowania, i że daleko istotniejszą kategorią jest grupa krewniacza, której poszcze­ gólne szczeble różnią się między sobą raczej ilościowo' niż jakościowo. Na dodatek w społeczeństwie zorganizowanym z w i e l o s t o p n i o w y c h g r u p k r e w n i a c z y c h c z y n n i k i demograficzne powodują z upływem czasu k o r e k ­ tę s t r u k t u r y prowadzącą n p . do podziału wynoszącego lineaż do r a n g i rodu. Definicja g r u p y krewniaczej wydaje się nie nasuwać trudności p r z y zastrzeżeniu, że nie będzie ona m y l o n a z grupą pochodzeniową. Omówie­ nia w y m a g a jednak pojęcie „korporacyjnej g r u p y k r e w n i a c z e j " . Obejmuje ono takie f o r m y organizacyjne, które wprowadzono do l i t e r a t u r y etno­ graficznej pod nazwą „kompromisowej g r u p y k r e w n i a c z e j " (Murdock), „patronymii" ( K o s w e n ) l u b „rezydencyjnej g r u p y k r e w n i a c z e j " . W y c h o ­ d z i m y z założenia, że każda l u b n i e m a l każda g r u p a krewniacza jest w jakimś s t o p n i u k o r p o r a c y j n a w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u słowa, tzn. dysponuje p e w n y m zespołem wartości, którymi zarządza. W przeciw­ n y m w y p a d k u n i e będzie u s p r a w i e d l i w i o n a j e j powtarzalność w s t r u k t u ­ rze społecznej i n i e będzie ona grupą krewniacza, lecz pochodzeniową. Z k o l e i wartości k o r p o r a c y j n e a d m i n i s t r o w a n e są w i m i e n i u całej g r u p y krewniaczej, lecz z w y k l e z wyłączeniem t y c h j e j członków, którzy należą do płci nielinearnej i na ogół tracą z nią rezydencjonalny k o n t a k t po za­ w a r c i u małżeństwa. O w e wartości p r a k t y c z n i e realizują się przez i c h k u l ­ tywację w zespołach współrezydujących i są n i e k i e d y (zwłaszcza ekono­ miczne) delegowane do jednostek najmniejszych, t z n . poszczególnych r o ­ dzin. Rodzina zaś nie jest grupą krewniacza, gdyż włącza małżonków pochodzenia obcego i wyłącza własnych członków zawierających małżeń­ stwo w obcej grupie. N i e m n i e j małżonkowie obcego pochodzenia dzia­ łają n a rzecz k o r p o r a c y j n y c h interesów g r u p y , z którą zamieszkują, są j e j r e z y d e n c y j n y m i i w p e w n y c h aspektach społecznymi członkami. Z t e ­ go względu właściwe będzie rozciągnięcie także na n i c h pojęcia g r u p y k o r p o r a c y j n e j , w t y m w y p a d k u krewniaczej, gdyż są o n i s k o n c e n t r o w a ­ n i wokół t r z o n u właściwej g r u p y krewniaczej. T y p o w y m przykładem t a k i e j g r u p y najniższego szczebla jest właśnie rodzina. Będzie ona zawsze zbudowana wokół m i n i m a l n e g o lineażu. K o r p o r a c y j n a grupa krewniacza różni się zatem od właściwej g r u p y krewniaczej t y m , że włącza małżon­ ków członków t e j ostatniej, jeśli stale zamieszkują wspólnie. 5 Poniżej p r z e d s t a w i a m y zestawienie pojęć i s t o t n y c h d l a s t r u k t u r y spo­ łeczeństwa rodowego w r o z u m i e n i u stosowanym w n i n i e j s z y m a r t y k u l e . G r u p a k r e w n i a c z a — zespół osób występujący j a k o z i n t e g r o ­ w a n a jednostka w s t r u k t u r z e złożonej z podobnych zespołów, operująca 5 W z a s a d z i e pojęcie p a t r o n y m i i o d p o w i a d a j e d y n i e k o r p o r a c y j n e m u natomiast dla rodu j a k o grupy korporacyjnej proponuje ( K r i u k o w ) pojęcie „wspólnoty rodowej". lineażowi, się w l i t e r a t u r z e , r a d z i e c k i e j �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 93 pokrewieństwem j a k o ideologicznym uzasadnieniem i n t e g r a c j i i k o n k r e t ­ ną zasadą regulującą sposób n a b y w a n i a p r a w członkowskich uzależnioną od akceptacji wspólnego przodka, a także dysponująca zespołem wartości ekonomicznych l u b ideologicznych j e j t y l k o właściwych. G r u p a k r e w n i a c z ą k o r p o r a c y j n a — zlokalizowana g r u p a krewniaczą o bardzo w y s o k i m poziomie i n t e g r a c j i dysponująca k o n k r e t ­ n y m i a t r y b u t a m i jedności, głównie n a t u r y ekonomicznej (np. środki p r o ­ d u k c j i , t e r y t o r i u m ) , których użytkowanie zapewnia kontynuację odręb­ ności g r u p y . W w y p a d k u gdy z i c h użytkowania wyłączeni są członkowie nie rezydujący wspólnie ze względu na egzogamię, na i c h miejsce g r u p a włącza małżonków stałych rezydentów m i m o obcości i c h pochodzenia. G r u p a p o c h o d z e n i o w a — zespół osób połączonych świadomoś­ cią unilinearnego pochodzenia od wspólnego, n a w e t nieokreślonego p r z o d ­ ka, który to zespół poza t y m nie m a cech p o w t a r z a l n e j g r u p y w s t r u k t u ­ rze społecznej. Linia pochodzeniowa — sprecyzowany ciąg genealogiczny prowadzący do określonego przodka wspólnego d l a jakiegoś zespołu osób. L i n e a ż — unilinearną grupa krewniaczą składająca się z osób, któ­ re powiązane są r z e c z y w i s t y m pochodzeniem od realnie istniejącego przodka za pośrednictwem więzi genealogicznych u t r z y m y w a n y c h w pa­ mięci i podlegających demonstracji. L i n e a ż m a k s y m a l n y — lineaż w systemie segmentarnym, zło­ żony z k i l k u m n i e j s z y c h lineaży akceptujących tę wspólnotę na wzór p o ­ dobnych wspólnot lineażowych w ramach tego samego konkretnego ukła­ d u segmentarnego. L i n e a ż m i n i m a l n y — najmniejszy lineaż nie mający a t r y b u ­ tów odrębnej j e d n o s t k i wchodzącej w skład systemu lineażowego. Lineaż podstawowy — najmniejszy lineaż w systemie seg­ m e n t a r n y m , którego odrębna pozycja w zespole lineaży została społecz­ nie uznana i podkreślona elementami obrzędowymi oraz symboliką, s t a ­ nowiący jednostkę systemu lineażowego. R ó d — unilinearną i najszersza w d a n y m społeczeństwie egzogamiczna g r u p a krewniaczą wywodząca pochodzenie od wspólnego (raczej o d ­ ległego) przodka, która — jeśli towarzyszy j e j organizacja lineażowa — stanowi najszerszy zespół s p o k r e w n i o n y c h lineaży. Z e s p ó ł k r e w n y c h — grono osób powiązanych pokrewieństwem l u b p o w i n o w a c t w e m z k o n k r e t n y m człowiekiem bez jednoczącego i c h w wyodrębnioną grupę poczucia wyłączności wspólnego pochodzenia. 2. S P O R Y O R Ó D MONGOLSKI Na temat r o d u w p r z e d i m p e r i a l n y m społeczeństwie m o n g o l s k i m w y ­ p o w i a d a l i się językoznawcy, h i s t o r y c y i etnografowie. Jego istnienie k w e ­ stionował t y l k o etnograf (Bacon) sugerując występowanie z w a r t e j h i e - �94 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z r a r e h i i g r u p o w e j o d r o d z i n y do plemienia z pominięciem r o d u , nie dając jednak wyjaśnienia, na j a k i m szczeblu g r u p y krewniacze zastępowane są p l e m i e n n y m i , j a k również tego, czy jest t o przejście w nową strukturę polityczną, czy też plemię s t a n o w i ukoronowanie h i e r a r c h i i g r u p k r e w ­ niaczych. I n n i natomiast albo pojęcie r o d u stosowali bardzo rozciągliwie, albo też dążąc do jego sprecyzowania p o d t r z y m y w a l i stan niejasności d o ­ tyczący k o m p o z y c j i grupowej społeczeństwa i jego- ewentualnego c h a r a k ­ t e r u rodowego. Odpowiedzi na pytanie, jakie g r u p y krewniacze funkcjonowały w śre­ dniowiecznej M o n g o l i i , należy szukać głównie w Tajnej historii Mongołów (dalej cytowana jako T H M ) oraz w kronice Raszid ed-Dina. Źródła te dostarczają i n f o r m a c j i odnoszących się w zasadzie do X I I I w i e k u . Obszer­ nej analizy tego materiału, wykraczającej daleko poza sformułowane t u zagadnienie, dokonał Władimir cow i jego praca zachowała do dziś o l b r z y ­ mią wartość. Materiał t e n poddany był również analizie przez autorkę amerykańską Bacon w porównawczym s t u d i u m euro-azjatyckich s t r u k ­ t u r społecznych. W y m i e n i e n i a u t o r z y p r z e d s t a w i l i skrajnie odmienne s u ­ gestie. Władimircow nazywa r o d e m oboy wszystkie opatrzone e t n o n i m e m g r u p y nie zasługujące na miano p l e m i e n i a i przypisuje r o d o w i takie m . i n . cechy, j a k agnatyczna sukcesja, egzogamia, lokacja t e r y t o r i a l n a , spec­ j a l n y k u l t oraz i n s t y t u c j a zemsty r o d o w e j jako wskaźnik solidarności . W zgodzie z sytuacją dokumentowaną przez źródła Władimircow uważa, że w X I I I w i e k u proces dezintegracji rodów był już daleko posunięty i towarzyszyło m u powstawanie g r u p o f u n k c j a c h p o l i t y c z n y c h tworzą­ cych się n a podstawie zależności feudalnych, w których pokrewieństwo, było jedynie wtórną siłą integrującą. 6 Z k o l e i Bacon uważa, iż w społeczeństwie m o n g o l s k i m r o d y n i e i s t n i a ­ ły i istnieć nie mogły, gdyż było ono zorganizowane na zasadzie „ple­ miennego pokrewieństwa genealogicznego". Zgodnie z nią najszerszą g r u ­ pą f i k c y j n y c h k r e w n y c h jest plemię dysponujące wspólną genealogią i dzielące się według schematu segmentarnego n a podpiemiona, gałęzie, lineaże i rodziny. Podział t e n — zresztą niejako z założenia — m a być mało precyzyjny, gdyż realizuje się dość dowolnie na continuum prowa­ dzącym od r o d z i n y jako f o r m y wyjściowej do plemienia. Wszystkie g r u p y powstające między t y m i e k s t r e m a m i muszą być płynne, t a k b y mogły łatwo przystosowywać się (m. i n . adaptować swoją interpretację genea­ logiczną) do zmian p o l i t y c z n y c h i t e r y t o r i a l n y c h . Z tego względu poszcze­ gólne i c h f o r m y nie są wyróżniane terminologicznie i noszą wspólnie 6 „Typowy związek k r e w n y c h b i o l o g i c z n y c h agnatycznego oparty n a zasadzie oraz egzogamii, związek p a t r i a r c h a l n y z p e w n y m i pokrewieństwa tylko cechami prze­ żytkowych stosunków k o g n a t y c z n y c h , z indywidualną gospodarką, l e c z ze wspólnotą terenów p a s t w i s k o w y c h , przewidujący przy zachowaniu określonych p r a w p e w n e szczególne p r a w a dla starszego, z e m s t y i s p e c j a l n y m k u l t e m " (Władimircow, s. 58). związek d l a młodszego s y n a zjednoczony instytucją �95 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW z p l e m i e n i e m nazwę óboy. (Stąd też pochodzi nazwa ta k określonej s t r u k ­ t u r y społecznej, przyjęta przez autorkę dla w s z y s t k i c h podobnych p r z y ­ padków również poza światem m o n g o l s k i m ; Bacon, s. 129-130). W t e j koncepcji, właściwie odrzucającej występowanie s t r u k t u r y r o d o w e j , opory wzbudza n i e t y l k o równorzędne t r a k t o w a n i e g r u p krewniaćzych (lineaż) z k o r p o r a c y j n y m i (rodzina) i czysto p o l i t y c z n y m i (plemię), lecz również jej niezgodność z f a k t a m i . ! Lineaż m i n i m a l n y u Mongołów, wokół którego k o n c e n t r u j e się w i e l k a rodzina, może być uznany za replikę g r u p krewniaćzych wyższego szcze­ bla z d w o m a i s t o t n y m i zastrzeżeniami — nie m a on n a z w y własnej oraz przypisuje ważną rolę sukcesji m i n o r a l n e j (o c z y m dalej). Bacon t w i e r ­ dzi, iż w i e l k a rodzina stanowiła podstawę organizacji społecznej M o n g o l i i średniowiecznej, z której wyrastały j e d n o s t k i t y p u lineażu i plemienia. Jeśli twierdzenie to rozumieć w t e n sposób, że na organizacji r o d z i n y wzorowały się inne k o r p o r a c y j n e g r u p y krewniacze, to nie będziemy w stanie go zweryfikować ze względu n a b r a k materiałów (niezależnie od zastrzeżeń w y m i e n i o n y c h wyżej). Jednakże można dowieść, że w społe­ czeństwie t y m istniał wyraźny k o n t r a s t między strukturotwórczą rolą r o ­ d z i n y i lineażu, a wcześniej także r o d u , nie mówiąc już o powstających na i c h miejsce g r u p a c h p o l i t y c z n y c h i w o j s k o w y c h . N i e były one odwzo­ r o w a n i e m organizacji r o d z i n y . Twierdzenie Bacon w y d a j e się t y m b a r ­ dziej wątpliwe, że wyjaśnianie f o r m krewniaczej organizacji wychodzące od r o d z i n y , a nie od zasady sukcesji, zostało w etnologii zakwestionowane jako mało owocne. Bacon operuje pojęciem „genealogii p l e m i e n n e j " jako głównym w y ­ znacznikiem poczucia przynależności g r u p o w e j , co m u s i m y poddać w wąt­ pliwość n i e odrzucając samego występowania t a k i e j genealogii. Tajna historia podaje listę 12 przodków poprzedzających bezpośredniego zało­ życiela l i n i i Czyngis-chana (którego w dalszych w y w o d a c h u z n a m y za przodka r o d u ) , otwieraną przez parę zwaną Szary W i l k i Piękna Łania. W i e m y jednak, że już w X I V w i e k u Raszid e d - D i n ( I s. 80) w y p r o w a d z a pochodzenie władców mongolskich oraz i n n y c h ludów t u r e c k i c h w prostej l i n i i od Noego, k r o n i k i zaś okresu nowożytnego od legendarnych wład­ ców i n d y j s k i c h sprzed setek tysięcy l a t . M i t genealogiczny jest w t y m w y p a d k u niezależny od genealogii g r u p krewniaćzych i służy h o n o r y f i k a c j i l i n i i panującej oraz każdorazowo odpowiada o b i e g o w y m koncep­ cjom ideologicznym — szamańskiej, muzułmańskiej (powstałej na dworze Mongołów irańskich) oraz b u d d y j s k i e j . Inną wersją poglądu o genealogii plemiennej jest błędne przekonanie K r a d e r a (s. 321-322), iż każdy M o n ­ goł uważał się za spokrewnionego z Czyngis-chanem i mógł wyprowadzić od niego swe pochodzenie. W istocie dotyczyło to t y l k o a r y s t o k r a c j i chał7 7 D l a potrzeb potoczystości średniowieczny ( r e p r e z e n t o w a n y (reprezentowany wykładu wprowadzamy umowny podział n a okres p r z e z źródła z X I I I i X I V w i e k ó w ) oraz nowożytny p r z e z k r o n i k i X V I I i X V I I I wieków). �96 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z chaskiej i quasi-rodowej g r u p y pochodzeniowej nowożytnych Bordżiginów. Był to już c z w a r t y etap imitologizacji genealogii, również w s w o i m założeniu ideologiczny ze względu na cześć religijną, którą zaczęto ota­ czać osobę chana, b y wynieść jego potomków do pozycji altan uruy — złotego r o d u . Bacon odrzuca symbolikę, k u l t i egzogamię jako elementy towarzyszą­ ce g r u p i e krewniaczej. Symbolikę przypisuje g r u p o m w o j s k o w y m (buńczuki), ceremonie k u l t o w e jedynie rodzinie, egzogamię zaś zakresowi pa­ mięci genealogicznej. Ponadto odmawia Mongołom konsekwentnie p a t r y linearnej sukcesji pokrewieństwa proponując na to miejsce „asymetrycz­ ną ambilinealność", tzn. dwulinearność z przewagą l i n i i ojcowskiej (s. 4851, 58-65, 107). Są to zasadnicze elementy a r g u m e n t a c j i a u t o r k i przeciwko i s t n i e n i u rodu. P r z y p o m n i j m y , że opiera się ona na m a t e r i a l e z X I I I - X I V wieków, który już przez Władimircowa został uznany za źródło do ana­ l i z y kształtowania się stosunków f e u d a l n y c h niszczących poprzednią orga­ nizację g r u p krewniaćzych. N i e p o w i n n o zatem dziwić występowanie i nawet dominacja s y m b o l i k i wojskowej, t y m n i e m n i e j można również znaleźć ślady tego, co mogło być symboliką rodową. Tę kwestię zosta­ w i a m y jednak na później. Sytuacja „postrodowa" wyrażająca się w przekształceniu g r u p y k r e w ­ niaczej w polityczno-wojskową, operującą częściowo ideologią solidarności krewniaczej, zadecydowała również o nieporozumieniu t e r m i n o l o g i c z n y m dotyczącym pojęć obóy i yasun. Potrzeba i c h zdefiniowania nasunęła p e w n y m a u t o r o m ze środowiska językoznawców sugestię przyporządko­ w a n i a i c h t y m d w u g r u p o m — rodowej i postrodowej, m i m o że ta ostat­ nia najprawdopodobniej żadnego wyróżnienia terminologicznego nie w y ­ maga (przynajmniej jeszcze w X I I I w i e k u ) . S t a n o w i b o w i e m r e z u l t a t ewo­ lucyjnego r o z w o j u r o d u , czy też zakłócenia w t y m r o z w o j u , i chętnie przez samych Mongołów widziana była jako jego k o n t y n u a c j a celem p o d t r z y m a n i a więzi płynących z solidarności k r e w n y c h . Świadczy o t y m p o l i t y k a Czyngis-chana zachowująca fikcję t r a d y c j i krewniaczej w g r u ­ powej organizacji zmilitaryzowanego społeczeństwa. T e r m i n y d l a g r u p krewniaćzych (a także niektóre e t n o n i m y ) zachowały się w użyciu jeszcze długo po z a n i k u t y c h g r u p i oznaczały już zupełnie inne elementy s t r u k ­ t u r y społecznej. Z a t e m to, co było odstępstwem od n o r m y , starało się f i k c y j n i e w tej n o r m i e utrzymać przez kontynuację zewnętrznego j e j a t r y b u t u , j a k i m była nazwa. K o n t r o w e r s j a dotycząca zakresów znaczeniowych terminów obóy i yasun ma u swego podłoża również założenie (przynajmniej u niektórych auto­ rów), że oba odnosić się muszą do konkretów s t r u k t u r y społecznej, c z y l i do zbiorowości l u d z k i c h . Zarówno jeden, j a k i d r u g i odnoszony b y w a do r o d u , lecz t y l k o Bacon stawia między n i m i znak równości . Władimircow 8 8 W r o z u m i e n i u B a c o n , (s. 116), która o d r z u c a występowanie r o d u u Mongołów, oba t e r m i n y miały odnosić się do dowolnego u g r u p o w a n i a krewniaczego. Autor tych �97 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i K o t w i c z uważają, że t y l k o jeden z n i c h dokładnie określa grupę rodową, d r u g i zaś ma być s y n o n i m e m wprawdzie, lecz daleko m n i e j p r e c y z y j ­ n y m . T a k więc Władimircow uznaje oboy za odpowiednik r o d u oraz jego odgałęzień, c z y l i zgodnie z naszą terminologią — lineaży (s. 58, 71), n a ­ tomiast yasun za „zespół k r e w n y c h agnatów" (s. 46). Z k o l e i K o t w i c z (1948, s. 160-162) wychodząc z f a k t u , że g r u p y określane w Tajnej historii jako oboy stanowią w istocie zespoły wojskowo-polityczne o zróżnicowa­ n y m składzie pochodzeniowym, uważa je za luźną jednostkę s t r u k t u r y społecznej przyjmując jednocześnie, że yasun odpowiada rodowej grupie krewniaczej. Podobne stanowisko zajmuje również Kałużyński (1970, s. 180, 1970a, s. 40). Jesteśmy skłonni sądzić, że o p i n i a Władimircowa n a j ­ lepiej oddaje stan f a k t y c z n y przyjmując, że zastrzeżenia Kotwiczą d o ­ tyczą okresu rozkładu organizacji rodowej, c z y l i s y t u a c j i , k i e d y na j e d ­ n o s t k i t y p u r o d u nałożyły się feudalno-wojskowe g r u p y stosujące rodowe e t n o n i m y . Tajna historia w y d a j e się nie pozostawiać co do tego wątpli­ wości stosując oboy w znaczeniu g r u p y l u d z i o wspólnym p r z o d k u . N a ­ tomiast yasun n i e jest pojęciem z zakresu s t r u k t u r y społecznej, n i e odnosi się b o w i e m do f o r m a l n i e określonej j e d n o s t k i podziału społecznego, cho­ ciaż obejmuje zespół l u d z i mogący się z taką jednostką pokrywać. Z n o w u wydaje się, że Władimircow właściwie uchwycił znaczenie tego t e r m i n u (chociaż zabrakło m u konsekwencji, gdyż n i e k i e d y stosuje go w znaczeniu „ród", por. s. 137). P r e c y z y j n i e j d e f i n i u j e t o pojęcie K r a d e r (s. 324) j a k o „konceptualizację wspólnego patrylinearnego pochodzenia i związku ag9 slów, wychodząc z i n n y c h przesłanek, również wypowiadał opinią o i d e n t y c z n y m z n a c z e n i u obu terminów (określającym zastąpił drugi w h i s t o r y c z n y m ( S z y n k i e w i c z , s. 307). Z poglądu tego obecnie rozwoju grupę rodową) sugerując, że j e d e n z nich m u s i m y wycofać się. 9 T e r m i n ten pojawia się właściwie wyłącznie w opisie genealogii stępuje z e t n o n i m e m zespołu o r a z i m i e n i e m jego p r z o d k a (dalej w n i m y n i e są już o p a t r y w a n e określeniem oboy). W s k a z u j e i współwy- tekście T H M etno­ to wyraźnie n a jego k o n o ­ tację krewniaczą. Późniejsze losy g r u p n a z w a n y c h początkowo oboy n i e mają zatem istotniejszego z n a c z e n i a d l a i n t e r p r e t a c j i t e r m i n u . Można n a w e t twierdzić, że autor k r o n i k i zdawał sobie sprawę z jakościowej różnicy między grupą krewniaczą i u g r u ­ powaniem feudalno-wojskowym. historyczno-genealogicznej Zdarza przedstawiono się b o w i e m , że e t n o n i m y , które w j a k o oboy, p r z y r e l a c j o n o w a n i u z czasów współczesnych a u t o r o w i określane są j a k o irgen, „lud", społeczność, w której r e p r e z e n t o w a n e notację t e r m i n u irgen sugeruje co o z n a c z a p r z y p u s z c z a l n i e są różne g r u p y T H M § 11). D o t y c z y części wydarzeń krewniacze (taką k o ­ to np. Dżiirkinów, Uruutów i Mangkutów, pod którymi to e t n o n i m a m i kryły się w c z a s a c h C z y n g i s - c h a n a woj­ s k o w e f e d e r a c j e k i l k u odrębnych lineaży l u b i c h fragmentów ( T H M §§ 137, 139, 170, 208). P o z a t y m t e r m i n irgen Tatarzy, stosuje się w o b e c t a k dużych zespołów j a k Mongołowie, Merkici, Najmanowie, m a podobny z a k r e s co ulus, Irgen K i t a n i e c z y T u n g u c i . J a k się w y d a j e , odnosi się j e d n a k do innego termin ten a s p e k t u pojęcia plemię. r o z u m i e m y m i a n o w i c i e j a k o społeczność powiązaną wspólnotą kulturową i p i e ­ lęgnującą przekonanie o jedności pochodzenia, oznaczałby raczej zdaje się obejmować s w o i m z a k r e s e m również pojęcie 7 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 podczas gdy ulus tę samą społeczność ujętą w strukturę polityczną. W c z a s a c h nowożytnych ulus irgen. �98 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z natycznego". N i e jest więc kość yasun grupą krewniacza, lecz abstrakcją związku spajającego taką grupę, inaczej mówiąc t e r m i n t e n oznacza linię pochodzeniową. Myśl taką można także wyczytać u Raszid ed-Dina ( I s. 153-154): „każda gałąź była znana pod określoną nazwą i stanowiła oddzielny obak, оЪак zaś stanowią ci, którzy należą do określonej kości i r o d u " . Pojęcie „kości" m a więc charakter ogólniejszy i może być p r e c y ­ zowane etmonimem dowolnego szczebla n a określenie związku z daną grupą krewniacza, n p . K i j a t , Tajcziut, M e r k i t . To ostatnie sformułowanie każe powrócić do rozróżnienia ród — lineaż i jego t e r m i n o l o g i c z n y c h odpowiedników. Jeśli oba te rodzaje g r u p k r e w ­ niaćzych c z y m k o l w i e k poza względną liczebnością wyróżniały się, w i n n o t o było znaleźć odzwierciedlenie w t e r m i n o l o g i i . Wjatkiina (1969 s. 40) sugeruje, że r o d o w i odpowiada określenie dboy, natomiast jego rozgałę­ zieniom (czyli lineażom) yasun. N i e można się z t y m zgodzić, ponieważ wszystkie n i e m a l zastosowania oboy w Tajnej historii dotyczą naszym zdaniein lineaży. Charakterystyczne, że k r o n i k a t a odnosi dboy w zasadzie do lineaży r o d u Bordżigin, inne zaś g r u p y określa inaczej . Płynie to z całościowego sposobu widzenia świata zewnętrznego; przynależność l i neażowa osób należących do i n n y c h rodów nie podlegała i d e n t y f i k a c j i bez wyraźnej po t e m u potrzeby. I d e n t y f i k a c j a ta ulegała dalszemu uogólnie­ n i u w miarę zwiększania się odległości społecznej. Obce plemiona ( K e r e i ci, M e r k i e i , Tatarzy) z rzadka t y l k o reprezentowane są przez e t n o n i m y rodowe, co zachodzi wówczas, g d y sytuacja t y c h rodów jest w jakiś spo­ sób odimienna w stosunku d o reszty plemienia. Możemy więc przypuszczać, że óboy określał w istocie lineaż, ród n a ­ tomiast n a z y w a n y był inaczej, j a k k o l w i e k t r u d n o jest odpowiedzieć na p y t a n i e : jak? Tajna historia (§ 262) podsuwa n a m zestaw trzech możli­ wości odnoszących się przypuszczalnie do t r z e c h różnych szczebli o r g a n i ­ zacji społecznej: ayimay, qarin, ir gen. O s t a t n i z n i c h dotyczy n a j p r a w d o ­ podobniej plemienia (por. p r z y p . 9), zatem wśród d w u pierwszych może 1 0 n 1 0 Por. zwrot: „należący d o yasun Kijat oraz oboy Bordżigin" zarejestrowany u R a s z i d e d - D i n a oraz w k i l k u k r o n i k a c h nowożytnych. N a s z y m z d a n i e m Bawden przetłumaczył j e n i e z b y t właściwie j a k o „należący do r o d z i n y K i j a t i k l a n u Bordżi­ g i n " (1955, s. 118, 125). G d y b y ś m y Kijatów t r a k t o w a l i n a p o d s t a w i e Tajnej historii j a k o grupę k r e w n i a c z a , byłby to w istocie m i n i m a l n y lineaż, c z y l i w i e l k a r o d z i n a . J e d n a k w powyższym z w r o c i e i d z i e o linię pochodzeniową, która zgodnie z d u c h e m języka mongolskiego j a k o pojęcie g e n e r a l n i e ] sze p o p r z e d z a b a r d z i e j szczegółowe p o ­ jęcie r o d u . G d y b y tłumaczenie B a w d e n a było p o p r a w n e , kolejność w o r y g i n a l e m u ­ siałaby być o d w r o t n a . 1 1 W istocie d o t y c z y to także g r u p wyodrębnionych w generacji Bodonczara, a więc n i e będących Bordżiginami. T H M n a z y w a j e również oboy, a l e dzieje się to podczas p r e z e n t o w a n i a genealogii, c z y l i n a u m o w n y m p o z i o m i e c h r o n o l o g i c z n y m p o ­ czątków t y c h grup, k i e d y n i e stanowiły one j e s z c z e odrębnych rodów, l e c z t y l k o lineażowe odgałęzienia w r a m a c h jednoczącej j e wówczas g r u p y . Z a t e m z a s t o s o w a n i e w tym wypadku t e r m i n u oboy było u z a s a d n i o n e , jeśli kojarzył się on z wewnętrznego podziału w r a m a c h g r u p y rodowej. pojęciem �99 G R U P Y K R E W N I A C Z E Ú MONGOŁÓW znajdować się t e r m i n d l a r o d u . Haenisch (1939) przypisuje i m w s z y s t k i m znaczenie Stamm, chociaż dokładniejsza analiza językowa mogłaby je c h y ­ ba uściślić. O g r a n i c z y m y się zatem t y l k o do domysłu, że p o s z u k i w a n y m t e r m i n e m może być ayimay . Sugeruje to jego zastosowanie w kronice ( T H M § 156), a także etymologia w y r a z u (por. Bertagajew, s. 30). T e r m i n ten, którego generalne znaczenie „zbiór j e d n o r o d n y c h części składowych" pozostaje a k t u a l n e do dziś, k o j a r z y się z r o d e m jalko zespołem s p o k r e w ­ n i o n y c h lineaży. Rozumienie go jako nieokreślonej g r u p y krewniaczej za­ chowało się jeszcze w czasach nowożytnych , j a k k o l w i e k w p r a k t y c e językowej ograniczyło się ono w zasadzie do j e d n o s t k i podziału a d m i n i ­ stracyjnego l u b feodum (por. Władimircow, s. 139-140). 12 13 I n n y m nieporozumieniem s p o t y k a n y m w l i t e r a t u r z e , którego wyjaś­ nienie n i e może budzić żadnych k o n t r o w e r s j i , jest wspomniana uprzednio teza Bacon o dwulinearności Mongołów. Inaczej mówiąc jest to spoty­ kana także u i n n y c h autorów (por. Władimircow, s. 48-49) koncepcja obocznego występowania sukcesji macierzystej, niezależnie od zasadniczo dominującej p a t r y l i n i i . N i e m a m y t u n a myśli przypadków k w a l i f i k o ­ w a n y c h j a k o pokrewieństwo kognatyczne, lecz kwestię przekazywania przynależności grupowej przez k o b i e t y . Jako przykłady t e j rzekomej p r a k t y k i c y t u j e się wspomniane w źród­ łach sytuacje, k i e d y synowie poczęci po śmierci l u b pod nieobecność p r a ­ w o w i t e g o męża zaliczani są do jego g r u p y pochodzeniowej ( T H M §§ 18, 40). Zakłada się, że skoro ojciec biologiczny nie adoptuje syna do swojej l i n i i , dziecko uzyskuje przynależność grupową za pośrednictwem m a t k i . Tymczasem w s k u t e k egzogamii matika należy do zupełnie i n n e j l i n i i n i e będącej linią j e j męża a n i też j e j pozamałżeńskiego p a r t n e r a , dzieci zaś zaliczane są nieodmiennie do l i n i i męża. M a m y t u d o czynienia z oczy­ w i s t y m p r z y p a d k i e m ojcostwa społecznego, zawsze należącego do męża k o b i e t y (lub też j e j ojca, jeśli idzie o dzieci przedmałżeńskie), który moż­ na określić j a k o kompleks Onana. Tej więc t y l k o zasadzie, a nie obocznej m a t r y l i n i i , należy przypisać f a k t , że ród Bordżiginów, a w n i m także l i ­ neaż Dżadaran, znalazły się w zespole Mongołów, a nie innego plemienia (przodkowie t y c h g r u p pochodzili z nieprawego łoża). W podobnej zresztą s y t u a c j i był p i e r w o r o d n y s y n Czyngis-chana. 1 2 W ł a d i m i r c o w (s. 136-137) r o z u m i e t e r m i n j a k o zespół s p o k r e w n i o n y c h rodzin koczujących n a j e d n y m t e r y t o r i u m , „podplemię l u b r a c z e j f r a t r i a " , chociaż z d a r z a się, że używa go w z n a c z e n i u w i e l k i e j r o d z i n y (s. 180). B a w d e n 84.2) tłumaczy ayimay (1955, s. 170 p r z y p . j a k o „sub-tribe" idąc p r z y p u s z c z a l n i e z a Władimircowem. D o ­ t y c z y to j e d n a k X V I I w i e k u . 1 3 Np. k r o n i k a M e r g e n G e g e n a używa określenia „zebrali s p o k r e w n i o n e ajmaki z c z t e r e c h s t r o n " (Bałdanżapow, s. 141, k o l . 29v) oraz często stosuje t e n t e r m i n w r a z z e t n o n i m a m i , które n a p o d s t a w i e T H M można identyfikować j a k o rody, chociaż także j a k o lineaże i p l e m i o n a (tamże, k o l . 25r, 30r, 34rv, 35r, 37rv). P o d o b n e zasto^ s o w a n i a s p o t y k a się w a n o n i m o w e j Altan Tobczi (Bawden 1955). �100 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 3. P R Ó B A R E K O N S T R U K C J I R O D U MONGOLSKIEGO Jeśli p r z y j m u j e m y , że społeczeństwo mongolskie epoki i m p e r i a l n e j wkroczyło w okres postrodowy, oznacza to, że zakładamy wcześniejsze istnienie organizacji r o d o w e j . Tajna historia często operuje n a z w a m i d u ­ żych związków p l e m i e n n y c h zamieszkujących stepy dziś zwane m o n g o l ­ s k i m i (Kereici, M e r k i e i , Najmanowie) w kontekście sugerującym istnienie u n i c h c e n t r a l n e j organizacji p o l i t y c z n e j o charakterze państwowym. N a ­ tomiast samych Mongołów t r a k t u j e ona w rozproszeniu sugerując, że państwowa organizacja zjednoczonych Mongołów — qamuq Mongol ulus —• powstawała i n c y d e n t a l n i e , jeśli znalazł się odpowiednio s i l n y p r z y ­ wódca. Istnieją też wskazówki mówiące o politycznej samodzielności g r u p mongolskich, które z dużym prawdopodobieństwem uznać można za r o d y . C z y n i m y t a k n a przekór rozpowszechnionej w l i t e r a t u r z e mongolistycznej tendencji do n a z y w a n i a p l e m i e n i e m małych n a w e t g r u p k r e w n i a ­ ćzych, które n i e zasługują często n a miano r o d u (klasycznym przykła­ d e m są t u t a j Tajcziuci). Oczywiście w X I I I w i e k u samodzielność g r u p szczebla r o d u była j e d y n i e fikcją, t y m ważniejsze są zatem sugestie k r o ­ n i k i świadczące, że mogła ona istnieć w przeszłości. Celowe w y d a j e się podjęcie próby r e k o n s t r u k c j i tego, co mogło być w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h r o d e m l u b lineażem. P u n k t e m wyjścia będzie tablica genealogiczna g r u p krewniaćzych sporządzona na podstawie i n f o r ­ m a c j i dostarczonych przez Tajną historią (tabl. I ) . Pominięto w n i e j i m i o ­ na osób, umieszczając j e d y n i e n a z w y g r u p p r z y symbolach osób uznanych za i c h założycieli. Związki genealogiczne demonstrują ojcostwo społeczne lekceważąc w y p a d k i wątpliwego ojcostwa 'biologicznego. Jak w y n i k a z t a b l i c y , Tajna historia dostarcza i n f o r m a c j i genealogicz­ nej o Bordżiginach — g r u p i e krewniaczej Czyngis-chana — z k i l k o m a uzupełnieniami dotyczącymi g r u p powstałych równocześnie z Bordżigi­ n a m i . Zgodnie z przedstawioną w t a b l i c y kompozycją etnonimów, t e r m i n Bordżigin może być stosowany w d w u znaczeniach: szerszym — wszyst­ k i c h potomków Bodonczara włączając t y c h , którzy w y d z i e l i l i się w opa­ trzone e t n o n i m e m p o d g r u p y , zwane dalej lineażami, oraz węższym — potomków Bodonczara w l i n i i przekazywanej według zasady p r i m o g e n i ­ t u r y , z w a n y c h dalej lineażem Bordżigin. I n f o r m a c j a przekazana przez kronikę n i e jest j e d n a k k o m p l e t n a , gdyż p o m i j a g r u p y , które musiały powstać w w y n i k u segmentacji t y c h , które zainicjowane zostały w gene­ racjach wyższych od I V . Jest to zatem p r a k t y c z n i e genealogia l i n i i po14 15 1 4 nie S y n B o d o n c z a r a , który przejął transmisję lineażu o tej s a m e j co ród n a z w i e , był s y n e m n a j s t a r s z y m , j a k tego należałoby oczekiwać. Jednakże w e d ł u g i n t e r ­ p r e t a c j i Tajnej jem". 1 5 historii był on p i e r w o r o d n y m z żony „poślubionej zgodnie z o b y c z a ­ D w a j jego s t a r s i b r a c i a p r z y r o d n i b y l i u r o d z e n i z b r a n k i w o j e n n e j i k o n k u b i n y . Np. n a z w y się w genealogii występujące podanej w t a b l i c y bez t o w a r z y s t w a przez Tajną historię, trójkątów n i e znalazły l e c z zostały z i d e n t y f i k o w a n e części t e k s t u , która d o t y c z y wydarzeń z a życia C z y n g i s - c h a n a . w tej �101 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 1 X A Д A Д T Д 1 Д Г DORBEN IX T& A BELGÜNÜT Г Goa T A BÜGÜNÜT KATAGIN Bodónczar ЮОГ11 SALDZI'UT 4 BORDZIGIN г T DZADARAN Atan А DZE'ÜREIT BA'AR IN VIII Ч1СМ MENEN 1 . NICZUGuT BA'ARIN VII VI í I í I A~^ А д А A Д NOJAKIN i BARUtAS WK. MAŁY BARULA BUDA'AT Г 1 AAA AOARKIN 1 URU'UT MANGKUT 1 KAR DA'AT Д IV A Д 1 TAJCZI'UT Á BESÜT I I 7 CZINOS TO'OLES I ORONAR KONGKOTAN ARUfcAT SÜNIT I 3 I TELENGUT I KABTURGAS GENIGES Д ¡I j А A A A A A KIJAT? A -1 l-XI -2 T CZINOS -3 A A W OŻURKIN ГА A AAAA A Czyngis chan ТаЫ. I . G e n e a l o g i a lineaży Bordżiginów Legenda: Bordżigin — nazwa lineażu zapoczątkowanego w danym miejscu genealogii; Ałan Goa — imię osoby; 1 — zidentyfikowany wypadek patronimicznej nazwy lineażu, 2 — nume­ racja pokoleń wstępnych w stosunku do Czyngis-ehana, 3 — lineaż, którego przodek nie został dokładnie umiejscowiony, 4 — porządek prezentacji rodzeństwa od najstarszego z lewej strony. Grubą kreską pionową zaznaczono przebieg głównej linii Bordżiginów (senioralnego lineażu maksymalnego) �102 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z chodzeniowej Czyngis-chana, a n i e zespołu s p o k r e w n i o n y c h lineaży wcho­ dzących do szeroko r o z u m i a n e j g r u p y Bordżigin. N i e jest t o n a w e t genea­ logia lineażu Bordżiginów, gdyż nie mówi wiele o p o t o m k a c h osób p r z y ­ p i s a n y c h generacjom I do I I I i nic w ogóle o rówieśniczej generacji sa­ mego chana w jego własnym lineażu. T y m n i e m n i e j n i e może ulegać wątpliwości, że n a z w y pojawiające się w r a m a c h g r u p y Bordżigin są e t n o n i m a m i lineaży, n i e zaś rodów. Niezależnie b o w i e m od każdorazowego przodka założyciela ebüge uznają one Bodonczara za swego przodka krań­ cowego yeke ebüge, o jego matce zaś Raszid e d - D i n mówi: „Ałan Goa — przodek w s z y s t k i c h " . Wszystkie te lineaże uważały się za spokrewnione, nie wyłączając Dżadaranów ( T H M §§ 105, 121) założonych przez człowieka związanego z Bordżiginami jedynie pokrewieństwem społecznym, a nie związkiem k r w i . Stanowiły one razem grupę egzogamiczną. Najbliższe g r u p y , z którymi wchodzono w związki małżeńskie, t o Sałdżiut oraz Dórben (Władimircow, s. 47). Ponieważ Sałdżiuci, podobnie j a k Bordżigini, wywodzą swe pochodzenie od synów Ałan Goy, oznacza to, że uznanie tej k o b i e t y za „przodka w s z y s t k i c h " było wyrażeniem m e t a f o r y c z n y m bez k o n k r e t n y c h k o n s e k w e n c j i egzogamicznych, a t y m s a m y m dla organizacji krewniaczej . 16 Uznanie całej w i e l k i e j g r u p y Bordżigin za najszerszą jednostkę egzo­ gamiczną pozwala n a m widzieć w niej potencjalny ród. Grupę tę wyróż­ n i a znamienny f a k t , że na 56 etnonimów występujących w Tajnej historii z i d e n t y f i k o w a n y c h jako mongolskie aż 28, czyli dokładnie polowa nazw, należy do zespołu Bordżigin. Pozostałe określają najprawdopodobniej g r u ­ p y s t r u k t u r a l n i e równorzędne Bordżiginom w najszerszym r o z u m i e n i u (spotyka się je często n a poziomie c h r o n o l o g i c z n y m początków tego r o d u ) , nie zaś segmenty t y c h grup—lineaże. Oznacza to, że w k o n t a k t a c h ze­ wnętrznych operowano pojęciami (nazwami własnymi) odnoszącymi się do większych zespołów, przypuszczalnie r o d o w y c h , pojęciem zaś lineażu w k o n t a k t a c h ograniczonych do własnej g r u p y r o d o w e j . Tego rodzaju dwoistość spojrzenia „na zewnątrz — na wewnątrz" umacnia hipotetyczne założenie, że szeroko r o z u m i a n i Bordżigini b y l i grupą rodową. Przyjęliśmy, że etno-nim Bordżigin można rozumieć d w o j a k o — na określenie lineażu grupującego csobników oznaczonych w tabl. I trój­ kątem bez towarzyszącej nazwy, oraz na określenie r o d u grupującego 16 Po śmierci męża Ałan Goa urodziła t r z e c h synów przez s t a r s z y c h b r a c i ze wspólnoty rodzeństwa. P o t o m k o w i e wyłączonych następnie tej wyłączonej trójki z n a n i b y l i później p o d nazwą N i r u n ó w ( t e r m i n s p o t y k a n y t y l k o u R a s z i d e d - D i n a : I s. 152; zaś T H M p r z e m i l c z a go), która obejmowała t r z y rody, w t y m Bordżiginów i Sałdżiutów. Ponieważ te ostatnie dopuszczały małżeństwo s w o i c h członków, N i r u n i n i e b y l i grupą egzogamiczną, a n i też n i e m i e l i c e c h k o n k r e t n i e wyodrębnionej p y społecznej ( k r e w n i a c z e j ) , j a k możemy sądzić z f a k t u , że Tajna ich istnienie. T r u d n o jednak całkowicie g r u p y r o d o w e miał m i e j s c e w przeszłości. wykluczyć, że r o z p a d gru­ historia pomija Nirunów na trzy �103 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW wszystkie lineaże założone przez potomków Bodonczara jako przodka r o ­ du. N i e m a m y możliwości bezpośredniej w e r y f i k a c j i tego założenia, Tajna historia b o w i e m ogranicza się wyłącznie do jednokrotnego użycia e t n o n i m u mówiąc o p o w s t a n i u nazwy, p o t e m zaś j a k b y zapomina o i s t n i e n i u tak określonej g r u p y (podobny los spotkał jeszcze pięć i n n y c h g r u p m o n ­ golskich, co nie m u s i oznaczać i c h w y m a r c i a , a jedynie nieobecność na arenie wydarzeń koncentrujących się wokół Czyngis-chana). Może to w y ­ nikać stąd, że Bordżigini w o b u znaczeniach n i g d y n i e występowali s o l i ­ darnie i w Tajnej historii jest wiele przykładów na ustawiczne przesu­ nięcia lojalności i z m i a n y aliansów . Nie pomogą w rozwiązaniu p r o b l e ­ m u zakresu inazwy również mongolskie k r o n i k i nowożytne, które zgodnie z ukształtowaną pod koniec istnienia i m p e r i u m tradycją, m i a n e m B o r dżigin określają potomków Czyngis-chana w l i n i i prostej. M u s i m y p r z y t y m odnotować f a k t r z a d k o s p o t y k a n y w genealogiach r o d o w y c h , t e n mianowicie, że przodek r o d u nie jest postacią w y i z o l o w a ­ ną, zajmującą wyjątkową — a więc samotną — pozycję w l i n i i genealo­ gicznej. Przeciwnie, znamy jego b r a c i rodzonych, p r z y r o d n i c h i stryjecz­ n y c h . Z n a m y też szczegółowo pewne k o n f l i k t y wewnętrzne całej t e j rodziny. Sytuacja taka jest z n o w u bliższa naszym wyobrażeniom o przod­ k u lineażu raczej niż r o d u . Można b y więc jeszcze rozpatrywać e w e n t u a l ­ ność, że Bodonczar ze s w y m i d w o m a r o d z o n y m i braćmi b y l i drugą gene­ racją przodków r o d u . Taką interpretację podsuwa istnienie e t n o n i m u N i r u n obejmującego potomków tej trójki (por. p r z y p . 16). W i e m y jednak, że w X I I I w i e k u nie była t o grupa egzogamiczna, co narusza podstawowe k r y t e r i u m wyróżnienia r o d u i pozostawia nas w punkcie wyjścia. P r z y ­ puszczenie Bacon, że społeczeństwo mongolskie nie znało i n s t y t u c j i r o d u , znajduje pewne u s p r a w i e d l i w i e n i e w w y m i e n i o n y c h t u trudnościach, j a ­ k i e nasuwa f o r m a l n e określenie zakresu g r u p y Bordżigin. Materiał nie dostarcza n a m jednoznacznych i n f o r m a c j i dotyczących pozostałych elementów c h a r a k t e r y s t y k i r o d u (symbole jedności, t e r y t o ­ r i u m , władza, k u l t ) . Z Tajnej historii d o w i a d u j e m y się pośrednio o istnie­ n i u obrzędów k u l t o w y c h obejmujących więcej niż jeden lineaż, a więc być może rodowych. K r o n i k a mówi mianowicie o w y p r a w i e kobiet wże­ n i o n y c h do lineaży Bordżigin i Tajcziut n a miejsce k u l t u przodków celem „wzięcia udziału w jedzeniu i p i c i u tego, co pozostaje po złożeniu o f i a r " . 11 18 1 7 Może n a j b a r d z i e j charakterystyczną ilustracją takiego s t a n u r z e c z y są a f i l i a c j e człowieka i m i e n i e m M o n g l i k należącego do lineażu K o n g k o t a n . Był on s o j u s z n i k i e m J e s i i g e j a , zaś po jego śmierci o j c z y m e m i o p i e k u n e m Czyngis-chana w jego m ł o ­ dzieńczych l a t a c h . Następnie przyłączył się do jego głównego k o n k u r e n t a o w p ł y w y wśród Mongołów — Dżamuki, po c z y m sprzymierzył się p o n o w n i e z C z y n g i s - c h a n e m , by znów po jakimś c z a s i e patronować s p i s k o w i p r z e c i w n i e m u . 18 T H M § 70. W e d ł u g przodkom", polskiego tłumaczenia kobiety te miały „złożyć co j e d n a k n i e k o n i e c z n i e o d p o w i a d a t e k s t o w i o r y g i n a l n e m u . w n i m b o w i e m z w r o t yekes-e qajaru ofiary Znajdujemy inerü, który oznaczać może „udać się do m i e j s c a �104 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Passus t e n i n t e r p r e t u j e m y przez analogię do buriackiego zwyczaju toxoren (por. W j a t k i n a 1946, s. 142). Polega on na t y m , że k o b i e t y nie nale­ żące do g r u p y krewniaczej swoich mężów i w związku z t y m nie biorące udziału w j e j obrzędach k u l t o w y c h organizowały po i c h zakończeniu o d ­ rębną kobiecą uroczystość mającą charakter zbiorowej zabawy. W M o n ­ g o l i i właściwej zwyczaj t e n n i e zachował się. Tajna historia n i e mówi n a m n i c o e w e n t u a l n y m i s t n i e n i u s y m b o l i integrujących ród poza wspólną nazwą. Również t e r y t o r i u m zajmowane przez Bordżiginów nie jest precyzyjnie określone, chociaż w odniesieniu do i n n y c h g r u p k r o n i k a umiejscawia je dość dokładnie . N i e z n a j d u j e m y też żadnych d a n y c h o i n s t y t u c j a c h władzy w r a m a c h g r u p y rodowej. Istniały w p r a w d z i e z całą pewnością kuriłtaje — powszechne zgromadze­ nia przedstawicielskie decydujące o najważniejszych sprawach p o l i t y c z ­ n y c h , nie w i e m y jednakże, czy były one związane z rodem. Tradycje w t y m zakresie można jednak chyba przypisać g r u p o m k r e w n i a c z y m . Raszid e d - D i n ( I s. 193) powiada, że „kiedy ród Czyngis-chana podejmuje decyzje, przebiega t o u n i c h z należnym uwzględnieniem zasad i obycza­ jów". Spośród Bordżiginów r e k r u t o w a l i się d w a j chanowie (jeszcze przed Czyngis-chanem), jednakże określani są o n i j a k o władcy mongolscy, a więc przywódcy j e d n o s t k i politycznej t y p u plemienia. O wyborze chana decydowały ostatecznie k w a l i f i k a c j e osobiste, ale — co jest godne p o d ­ kreślenia — k i l k a k r o t n i e w y m i e n i a się k r y t e r i u m przynależności do s t a r ­ szej l i n i i l u b p r i m o g e n i t u r y jako wystarczającą przyczynę w y b o r u ( T H M §§ 177, 179). W j e d n y m w y p a d k u dotyczy to starszeństwa l i n i i w r a m a c h Bordżiginów, co może sugerować, że g r u p a ta była t r a k t o w a n a w całości j a k o zespół e l e k c y j n y p r z y wyborze władcy, a więc uznawana za taką, która w i n n a mieć polityczne p r z y n a j m n i e j k i e r o w n i c t w o . Oznaczałoby t o wówczas k i e r o w n i c t w o r o d e m . D o d a j m y , że równoległe występowanie d w u terminów — chan i chagan, z których ostatni miał przypuszczalnie wyższą rangę, daje się interpretować jako oznaka zróżnicowania pozio­ mów władzy politycznej — być może odpowiednio na szczeblu r o d u i p l e ­ mienia, chociaż źródła nie wskazują na konsekwencję w t a k i m i c h sto­ sowaniu. 19 K r y t e r i u m starszeństwa l i n i i pojawia się jeszcze raz j a k o sposób s u k ­ cesji innego stanowiska o charakterze ponadlineażowym, mianowicie o k r e ­ ślanego t e r m i n e m beki. Według i n t e r p r e t a c j i Władimircowa (s. 49-50) god­ ność bekiego oznaczała funkcję głównego szamana w rodzie wypełniają­ cego najważniejsze obrzędy k u l t o w e . Czyngis-chan po u m o c n i e n i u się u władzy powołał na to stanowisko starca z lineażu B a a r i n wyjaśniając przodków". W p r a w d z i e z a pierwszą wersją o p o w i a d a się także M o s t a e r t (s. 301), lecz niektórzy i n n i tłumacze ( w t y m Damdinsüren) rozumieją t e r m i n qa)ar c z y l i j a k o „miejsce" — zaś z w r o t yekes " gajar dosłownie — j a k o „cmentarz przodków". Odwołajmy się do i n f o r m a c j i z a w a r t y c h w T H M §§ 9, 53, 94, 105, 176, 177, 219. �105 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW wybór t y m , że „Baarinowie b y l i [grupą] starszych k r e w n y c h " . F a k t t e n , obok tego, że u j a w n i a zasadę sukcesji f u n k c j i k u l t o w e j w rodzie, zawiera także wskazówkę, iż Czyngis-chan traktował właśnie Bordżiginów (w zna­ czeniu zespołu rodowego), a n i e żadną inną grupę j a k o centralną w t w o ­ r z o n y m przez siebie systemie władzy państwowej. P r z y całej r e w o l u c y j ności koncepcji organizacji społeczeństwa, jaką w o w y m czasie reprezen­ tował Czyngis ( p r z y n a j m n i e j w s k a l i mongolskiej), nie mógł on — albo nie chciał — całkowicie zerwać z tradycją, według której g r u p y k r e w ­ niacze tworzą strukturę społeczną. Przypuszczalnie był to w jego za­ mysłach d o d a t k o w y c z y n n i k integrujący państwo. To co dotychczas powiedziano o starszeństwie l i n i i w rodzie Bordżigin, zawiera p e w n e niekonsekwencje. Z jednej s t r o n y reprezentuje taką linię lineaż B a a r i n ( p r z y f u n k c j i bekiego), z d r u g i e j zaś lineaż Bordżigin (przez sam f a k t p r a w a do t r a n s m i s j i n a z w y r o d o w e j j a k o głównej n i e m a t e r i a l ­ nej i symbolicznej wartości, którą dysponuje grupa). Odwołajmy się jesz­ cze raz do t a b l . I . W y n i k a z n i e j , że p i e r w s z y m według starszeństwa był lineaż Dżadaran. Odebrano m u jednak przypuszczalnie p r a w a senioralne, ponieważ jego założyciel nie był r z e c z y w i s t y m s y n e m Bodonczara . K o ­ l e j n y lineaż B a a r i n założony był przez syna Bodonczara w p r a w d z i e , ale j a k podkreśla genealogia w Tajnej historii nie pochodził o n z p r a w o m o c ­ nego małżeństwa. T y m tłumaczy się przejęcie l u b uzurpacja senioralności przez potomków trzeciego z k o l e i syna Bodonczara. W t e j l i n i i zasada jest już konsekwentnie przestrzegana, transmisja lineażowej przynależ­ ności do Bordżiginów odbywa się t y l k o przez najstarszych synów k o l e j ­ n y c h pokoleń, jednakże znów p r z y końcu l i n i i pojawia się odstępstwo. Czyngis-chan n i e należał m i a n o w i c i e do senioralnej l i n i i Bordżiginów, gdyż jego dziad był d r u g i m z rodzeństwa, ojciec zaś dopiero t r z e c i m w kolejności. Znamienną korektę wprowadziły k r o n i k i epoki nowożytnej uznając obu l u b p r z y n a j m n i e j ojca za p i e r w o r o d n y c h , przywracając t y m s a m y m naruszoną zasadę senioralności, obowiązującą j a k widać rów­ nież w czasach nowożytnych. N i e jest również pewne, czy sam Czyngischan był najstarszym s y n e m Jesügeja. Tajna historia mówi jedynie o t y m , że był on p i e r w o r o d n y m z m a t k i - Hoelun, lecz n i e określa kolejności względem p r z y r o d n i c h b r a c i urodzonych z i n n e j żony Jesügeja. W p r a w 20 21 22 2 0 2 1 na T H M § 216. P o r . interpretację tego p a s s u s u u S z y n k i e w i c z a , s. 311. P o r . T H M § 40. N i e jest w y k l u c z o n e , że i n t e r p r e t a c j a t a została rozwinięta użytek lineażu C z y n g i s - c h a n a , b y dowieść nieprawomocności a s p i r a c j i p o l i t y c z ­ n y c h Dżamuki (z lineażu Dżadaran), głównego k o n k u r e n t a C z y n g i s - c h a n a w o władzę wśród Mongołów. F a k t , iż Dżamuka zdołał w s w o i m walce c z a s i e pozyskać l o ­ jalność większości lineaży Bordżiginów, może wskazywać n a to, że prócz kryteriów czysto p o l i t y c z n y c h wchodziły również w grę p o c h o d z e n i o w o - k r e w n i a c z e kryteria a f i l i a c j i , c z y l i po p r o s t u u z n a n i e s e n i o r a l n y c h p r a w Dżadaranów, dopiero potem p r z y ­ właszczonych sobie p r z e z Bordżiginów. 2 2 D o t y c z y to m. i n . k r o n i k Łubsan D a n d z a n a (s. 61 k o l . 19) oraz M e r g e n (Bałdanżapow, s. 142, k o l . 29v). Gegena �106 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z cizie Raszid ed^Din sugeruje, że bracia p r z y r o d n i b y l i od niego młodsi (II s. 51, 59), podobnie również anonimowa A l t a n Tobczi, lecz już A l t a n Tobczi a u t o r s t w a M e r g e n Gegena w y m i e n i a b r a c i p r z y r o d n i c h j a k o u r o ­ dzonych przed T e m u d ż y n e m . W t y m kontekście, jeśli p r z y j m i e m y , że Temudżyn n i e był najstarszy, bardziej zrozumiałe będzie zabicie przez niego przyrodniego b r a t a Begtera wyjaśnione w Tajnej historii mało p r z e ­ konująco k o n f l i k t e m na t l e podziału złowionej r y b y . Być może istotną przyczyną była chęć w y e l i m i n o w a n i a ewentualnego pretendenta do p r z y ­ wództwa w grupie b r a c i i potem w szerszym zespole koncentrującym się wokół tego ambitnego rodzeństwa. Dokonawszy przeglądu losów koncepcji senioralności powróćmy obec­ nie do k w e s t i i w y b o r u bekiego d l a r o d u Bordżigin. N a podstawie tego, co powiedziano wyżej, możemy przyjąć, że podniesienie przez Czyngischana l i n i i B a a r i n do godności senioralnej spowodowane było względami k o n i u n k t u r a l n y m i ( k o n k r e t n i e j potrzebą odbudowy naruszonej jedności rodu). Wniosek t e n wydaje się oczywisty, skoro o f u n k c j i bekiego zade­ cydowała n i e t r a d y c j a , lecz w o l a władcy. Jej k o n k r e t n e umiejscowienie mogło już wynikać z aktualnego układu sojuszów p o l i t y c z n y c h . Dopuścić jednak można również inną interpretację. Zgodnie z nią p r z y w i l e j starszeństwa dzierżyli B a a r i n o w i e l u b nawet Dżadarani, nazwa r o d u zaś nie była w ogóle t r a n s m i t o w a n a lineażowo i p o t o m k o w i e trzecie­ go syna Bodonczara n o s i l i odrębną nazwę (albo też inną nazwę miał sam ród). Milczenie Tajnej historii na t e n temat może wynikać z pragnienia kształtowania genealogii w t a k i sposób, b y zgodnie z a s p i r a c j a m i Czyngis-chana uzasadniała ona jego dążenie do przewodzenia p r z y pomocy t r a ­ d y c j i rodowej. T y m s a m y m pień jego przodków lineażowych podniesiony został decyzją władcy do r o l i spadkobierców t e j t r a d y c j i i opatrzony nazwą własną r o d u . Taka hipoteza jest jednak mało prawdopodobna, gdyż zakładała zafałszowanie e t n o n i m u oraz pozycji lineażu Bordżigin jeszcze za życia osób świadomych rzeczywistej s y t u a c j i . Można w p r a w d z i e t w i e r ­ dzić, iż Tajna historia nie fałszuje e t n o n i m u , gdyż operuje nazwą „ K i ­ j a t " — g r u p y , której członkami b y l i Czyngis-chan i jego ojciec, a którą można b y przypisać całemu lineażowi* z w a n e m u przez nas Bordżigin. Je­ steśmy jednak zdania, że K i j a c i nie p o k r y w a l i się z lineażem Bordżigin 23 2 3 P o r . Bałdanżapow, s. 142, 29v, 30r (jest to k r o n i k a późniejsza od w y m i e n i o n y c h ) . W y d a w a ł o b y się to s p r z e c z n e z postępującą w c z a s i e tendencją k o l e j n y c h źródeł do i d e a l i z o w a n i a genealogii wielkiego się być m n i e j z a i n t e r e s o w a n a wodza. Jednakże k r o n i k a M e r g e n Gegena osobą C z y n g i s - c h a n a n a korzyść jego b r a t a ponieważ powstała w kręgu potomków tego ostatniego. M n i e j zdaje Kasara, j a s n e są p r z y c z y n y , dla których również Łubsan D a n d z a n (s. 74, kolof. 36) s t w i e r d z a wyraźnie starszeń­ s t w o b r a c i p r z y r o d n i c h i o b a w ę Temudżyna, iż w w y n i k u r y w a l i z a c j i z n i m i będzie „pozbawiony d o m u " . Być może j e s t to p r z e o c z e n i e a u t o r a , który w i n n y m m i e j s c u stosuje się kollof. 28). do obowiązującej wersji o pierworodności Temudżyna (tamże, s. 67, �107 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i s t a n o w i l i grupę w t y m układzie przypadkową . T y m s a m y m nie z n a j ­ d u j e m y argumentów przemawiających za przyjęciem powyższej hipotezy^ 0 senioralności lineaży Dżadaran l u b B a a r i n w r a m a c h r o d u Bordżigin 1 p o d t r z y m u j e m y wniosek o starszeństwie lineażu Bordżigin. Zatem bez­ sporne wydaje się twierdzenie, że starszeństwo l i n i i zapewnia transmisję f u n k c j i k u l t o w y c h oraz przywódczych w rodzie, co również zdaje się d o ­ tyczyć także lineażu. Jest to zatem sytuacja odmienna od t e j , jaką bę­ dziemy m o g l i stwierdzić w lineażu ńiinimalnym, w którym sukcesja ele­ mentów s y m b o l i k i i n t e g r a c y j n e j ( j u r t a ojcowska, ognisko domowe, f u n k ­ cje k u l t o w e ) odbywa się m i n o r a l n i e . Podsumowując powyższe u w a g i odnoszące się do r o d u , p r z y j m u j e m y , że grupa pochodzeniowa Bordżigin wywodząca się od Bodonczara miała wyraźne cechy r o d u , które na podstawie i n f o r m a c j i uzupełniających w Tajnej historii dają się uogólnić również na i n n e podobne g r u p y . M o ­ żemy więc założyć, że w X I I I w i e k u m a m y w M o n g o l i i do czynienia z tą 24 24 Źródła są wyjątkowo n i e p r e c y z y j n e w historia całkowicie przemilcza określaniu genealogii j e j założyciela, w o d n i e s i e n i u do l i n i i pochodzeniowej co j e s t wyjątkowym C z y n g i s - c h a n a . R a s z i d e d - D i n stosuje t e r m i n K i j a t w oo n a j m n i e j t r z e c h z n a c z e n i a c h : 1) j e d e n z d w u p i e r w s z y c h r o d ó w s k i c h obok legendarnych Nukuzów Tajna Kijatów. przypadkiem mongol­ ( I I s. 152), w r a m a c h którego wyodrębniły m. i n . g r u p y Darlekinów i N i r u n ó w ( I I s. 154); 2) lineaż w r a m a c h g r u p y się Nirunów zapoczątkowany p r z e z Kabuł-chana, c z y l i p r a d z i a d a C z y n g i s a (I s. 32, I I s. 152, 155), to z n a c z y n a p o z i o m i e ostatniej segmentacji, 3) g r u p a zapoczątkowana przez n a j s t a r s z e g o w której powstali m. in. T a j c z i u c i ; s t r y j a C z y n g i s - c h a n a (I s. 49). P o n a d t o ten s a m a u t o r stosuje d w a złożone e t n o n i m y n a o z n a c z e n i e segmentów w ostatniej, n a j m n i e j s z e j grupy zwanej K i j a t a m i . Są to Kijat-Dżurkin ramach (potomkowie BrOjOj C z y n g i s a ; I s. 33, I I s. 105) oraz Kijat-Bordżigin ( p o t o m k o w i e ojca C z y n g i s a ; I s. 48, I I s. 79, 153). Wskutek tych Kijat-Bordżigin przez niejasności również w Władimircow 1) ojca C z y n g i s - c h a n a (s. 71, 100); 2) najbliższej o r a z 3) całej g r u p y p o c h o d z e n i o w e j i posługuje trzech znaczeniach: włączającej odgałęzienia się etnonimem podlineażu rodziny Kijat lub zapoczątkowanego C z y n g i s - c h a n a (s. 98) zapoczątkowanej p r z e z trzeciego s y n a B o d o n c z a r a lineażowe, czyli części grupy, którą nazywamy rodem Bordżigin (s. 79, 80, 84, 87, 89, 92). W y d a j e się, że wyodrębnienie Kijatów można przypisać d z i a d o w i Czyngis-cha­ n a , który w s k u t e k s w e g o j u n i o r a l n e g o s t a t u s u n i e dziedziczył głównej l i n i i dzeniowej, p o l i t y c z n y m i stworzył grupę wojskową kierując się zaś a m b i c j a m i dobną Dżiirkinom. Była to więc f o r m a c j a przed czasem zwyczajowo własnego przez etnonimu. Raszid ustalonym I s t n i e j e ponadto ed-Dina interpretacji. c z y s t o „plemienna", u t w o r z o n a dla wydzielenia lineażu możliwość przyjęcia Oznaczałoby mającego drugiej to wówczas, ze że pocho­ po­ n a długo prawo do stosowanych obok 8 lineaży powstałych w o s t a t n i e j s e g m e n t a c j i ( n a poziomie I V g e n e r a c j i w g t a b l . I ) wyodrębnił się lineaż d o d a t k o w y w linii senioralnej znaczne tradycją zerwaniu z świadczyłoby o całkowitej rodu, n a z y w a n y senioralnego dziedziczenia Kijat. Byłoby to r ó w n o ­ etnonimu rodowego, co d e z i n t e g r a c j i r o d u i przejściu do k o s e k w e n t n i e segmen- t a r n e j o r g a n i z a c j i lineażowej. P r z e c i w k o równorzędnemu t r a k t o w a n i u K i j a t ó w i p o ­ zostałych lineaży przemawia jednak nomenklatura stosowana w Tajnej historii. O i l e lineaże n a z y w a się w n i e j n a ogół oboy, to w o d n i e s i e n i u do Kijatów k r o n i k a używa t e r m i n u irgen ( T H M §§ 63, 73) oznaczającego „lud". �108 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z formą organizacji społecznej, chociaż w ustępującej już postaci. Ród t e n jnożemy scharakteryzować j a k o zespół lineaży wywodzących się od wspól­ nego przodka, stanowiący jednostkę egzogamiczną, członkostwo w któ­ r y m regulowane było p a t r y linearnie ( w a r u n e k wystarczający — ojcostwo społeczne). Występowały w n i m nikłe i n s t y t u c j e władzy politycznej — kuriltaj oraz centralna władza w y k o n a w c z a słabo korelująca z grupą r o ­ dową ( K o t w i c z 1925, s. 9), t r a d y c j e k u l t u rodowego i odpowiedniej f u n k c j i k u l t o w e j , senioralna sukcesja f u n k c j i i przywilejów g r u p o w y c h (przy zachowaniu możliwości w y k l u c z e n i a z sukcesji l i n i i n i e pochodzącej z mał­ żeństwa zwyczajowo uznanego za główne l u b p r a w n i e zawarte) oraz t r a ­ dycje lokalizacji t e r y t o r i a l n e j , która przypuszczalnie odpowiadała wspól­ nocie terenów wypasowych, z j a k i c h k o r z y s t a l i męscy członkowie r o d u . M u s i m y j e d n a k zastrzec, że w czasach Czyngis-chana ród ( t a m , gdzie się zachował) był jedynie pomocniczą jednostką organizacji społecznej i utracił już wiele ze s w y c h f u n k c j i . Materiał przedstawiony powyżej d o ­ starcza i n f o r m a c j i o f a k t a c h i n t e r p r e t o w a n y c h przez nas w kategoriach r o d o w y c h , ale będących już najczęściej f o r m a m i ustępującymi. R o z w a r ­ stwienie majątkowe i aspiracje polityczne jednostek (por. Władimircow, s. 87 n.) sprawiały, że ambicje osób bardziej d y n a m i c z n y c h realizowały się najczęściej poza rodem. Wykorzystywało się w t y m celu m . i n . druży­ n y wojskowe pretendentów na przywódców, będące bardziej zbieraniną wychodźców z g r u p k r e w n i a c z y c h niż zespołem k r e w n y c h . Powstawały w t e n sposób nowe g r u p y polityczne łączące w sobie elementy o r g a n i ­ zacji feudalnej oraz n i e k i e d y czysto rozbójniczej bandy, odrzucające a f i ­ liacje rodowe i dążące do zdobycia dobrego miejsca w kształtującej się s t r u k t u r z e feudalnego społeczeństwa plemiennego. D o t a k i c h g r u p z a l i ­ czyć można z pewnością Dżurkinów (por. historię i c h powstania — T H M § 139) i najprawdopodobniej Kijatów u f o r m o w a n y c h na poziomie I l u b I I wstępnej generacji w stosunku do Czyngis-chana. Taka sytuacja p r z y ­ puszczalnie w a r u n k u j e opinię Bacon, która nie znalazła podstaw do stwierdzenia g r u p y rodowej u Mongołów. N i e powstała ona w X I I I w i e k u , lecz trwała o d pewnego już czasu. U t w o r z e n i e pierwszego państwa t u r e c ­ kiego już w w i e k u V I było wstępnym k r o k i e m n a drodze r e f o r m y orga­ nizacji społecznej ludów stepu mongolskiego. Początków procesu rozkładu r o d u należy więc szukać już wówczas i chociaż dotyczył o n Turków, to miał j e d n a k również pewien wpływ także na ewolucję społeczeństwa mongolskiego . 25 2 5 Wiktorowa rozdrobnienie zastąpiła j e n o w a którym (Narody..., s. 711) p i s z e o c z a s a c h p r z e d X w i e k i e m : „Następowało d a w n y c h wspólnot r o d o w y c h , n a r u s z o n e zostały d a w n e więzi r o d o w e , forma zamieszkiwali wspólnoty; l u d z i obecnie łączyła wspólność t e r y t o r i u m , n a przedstawiciele różnych ludów". T a sama autorka jedno­ brzmiącą n i e m a l ocenę w y s t a w i a o k r e s o w i t w o r z e n i a i m p e r i u m C z y n g i s - c h a n a ( t a m ­ że, s. 715). W ą t p l i w e w y d a j e nota rodowa w y p a r t a się c y t o w a n e s t w i e r d z e n i e , iż p r z e d X w i e k i e m została p r z e z inną formę o r g a n i z a c j i społecznej, zwaną wspól­ przez �109 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 4. K O N K R E T Y Z A C J A S T R U K T U R Y R O D O W E J — LINEAŻ W zamęcie p o l i t y c z n y m towarzyszącym p o w s t a w a n i u państwowości mongolskiej znikać począł ród jako suwerenne u g r u p o w a n i e społeczne. Dzięki t e m u łatwiej jest dostrzec istnienie lineaży, w których poziom i n ­ t e g r a c j i był, j a k się wydaje, wyższy. W niektórych w y p a d k a c h Tajna hi­ storia operuje n a z w a m i lineaży Bordżiginów j a k b y to były zwarte g r u p y ze s p r a w n y m k i e r o w n i c t w e m , a k t y w n i e uczestniczące w kształtowaniu p o l i t y k i stepowej . Jednakże t a aktywność może jednocześnie wzbudzać podejrzenie co do c h a r a k t e r u samej g r u p y . W i e m y , że niektóre z n i c h miały w s w o i m składzie członków obcych g r u p , stowarzyszonych dobro­ w o l n i e l u b zagarniętych siłą. I o d w r o t n i e , członkowie jednego lineażu odnajdują się n i e k i e d y w zwalczających się obozach p o l i t y c z n y c h , cho­ ciaż częściej dotyczy t o g r u p r o d o w y c h niż Imeażowych. To, co mówi­ liśmy o przekształceniu r o d u w polityczną jednostkę właściwą s t r u k t u r z e plemiennej, często w równym s t o p n i u dotyczyło lineaży. Proces feudal i z a c j i społeczeństwa był n a t y l e zaawansowany, że nie mógł n i e objąć lineaży, t y m bardziej że stanowiły one lepszy od r o d u ośrodek i n t e g r u ­ jący, gdyż zachowały silniejsze poczucie odrębności . Możemy o t y m mówić na podstawie cech charakteryzujących mongolski system lineażow y , którą to charakterystykę b u d u j e m y n a podstawie skąpych chociaż wiele mówiących d a n y c h z a w a r t y c h w Tajnej historii. 26 21 28 S t a n o w i o n swoiste połączenie systemu segmentarnego z systemem sto­ su pacierzowego. Tablica I w y k a z u j e , że podział lineażowy następował według reguł ciągłej segmentacji, zgodnie z którymi każdy mężczyzna zapoczątkowuje nową linię, dzielącą się dalej według t e j samej zasady. N i e dotyczyło to jedynie najstarszego brata w każdym p o k o l e n i u , który przekazywał linię główną i t y m s a m y m n i e dawał początku n o w e m u l i neażowi. Dzięki t e m u powstawał w rodzie oraz w każdym lineażu z o d ­ dzielna u p r z y w i l e j o w a n y t r z o n transmitujący zasadnicze d l a g r u p y n i e ­ podzielne wartości (te same, które omówiliśmy w odniesieniu do r o d u — władza polityczna, f u n k c j e k u l t o w e , nazwa własna). Jest to cecha systeautorkę n i e p r e c y z y j n i e „wspólnotą terytorialną". Materiał z X I I I wieku wskazuje, że proces z m i a n y dopiero dobiegał końca. 26 Należy wśród nich przede wszystkim wymienić Tajcziutów, Mangkutów i U r u u t ó w (patrz tabl. I ) . 2 7 Dość c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem jest przyłączenie się do C z y n g i s - c h a n a członka lineażu Dżadaran, którego przywódca zwalczał C z y n g i s a ( T H M § Г22). P o ­ dobnie 2 8 s t r y j C z y n g i s a pozostawał w s o j u s z u z jego w r o g a m i (tamże, § 242). P o u s t a n i u z a m i e s z a n i a wojennego, w r a z ze stabilizacją władzy C z y n g i s - c h a n a pojawiły się t e n d e n c j e do g r o m a d z e n i a r o z p r o s z o n y c h członków r o d ó w w zwartą n a powrót grupę pod wspólnym przywództwem (dotyczyło to rodów B a j a u t oraz I k i r e s , por. T H M §§ 213, 218), nigdzie j e d n a k n i e o d n o t o w a n o podobnej t e n d e n c j i do j e d n o ­ c z e n i a lineaży, z czego można wnosić, że p r o b l e m n i e musiał być r o z s t r z y g a n y a d m i n i s t r a c y j n i e . t a k i n i e istniał, a przynajmniej �110 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z m u lineażowego t y p u stosu pacierzowego, która sprawia, że system n i e p r o d u k u j e równorzędnych hierarchicznie lineaży, j a k to się dzieje w ide­ a l n y m systemie segmentarnym. Zasadę organizacji obu systemów i l u ­ s t r u j e d i a g r a m 1, którego część a odpowiada s y s t e m o w i stosu pacierzo­ wego, zaś b segmentarnemu. Diagram 1 a b U p r a w n i o n e jest chyba przypuszczenie, że t y p stosu pacierzowego po­ przedzał w społeczeństwie m o n g o l s k i m t y p segmentarny. Sama b o w i e m zasada senioralności, n a j a k i e j się on opiera, była cechą trwałą i dawną w t e j k u l t u r z e . Pojawienie się t e j zasady w okresie późniejszym n i e znajduje przekonującego uzasadnienia, zwłaszcza że służyła ona przeka­ z o w i t a k i c h elementów władzy, które stopniowo zanikały i częściowo —• j a k władza polityczna — przechodziły w kompetencje g r u p n i e będących k r e w n i a c z y m i . Ponadto, h i e r a r c h i c z n y system stosu pacierzowego zakłada integrację całego zespołu lineaży w g r u p i e r o d o w e j , ponieważ zróżnico­ w a n i e nierównorzędnych elementów m u s i być odniesione do konkretnego ich zbioru, żeby mogło funkcjonować. J a k w i e m y , rozwój organizacji spo­ łecznej nie sprzyjał późniejszemu p o j a w i e n i u się omawianego systemu. Na odwrót, dezintegracja r o d u i s t o p n i o w y zanik centralnego przywódz­ t w a w jego r a m a c h czyniły t e n system coraz bardziej zbytecznym. Z k o ­ l e i segmentarny t y p podziałów lineażowych c h a r a k t e r y s t y c z n y jest d l a takiego społeczeństwa, w którym władza centralna jest słaba l u b w ogóle nie istnieje, członkowie zaś lineażu muszą sami zapewniać sobie bezpie­ czeństwo. N i e oznacza to, że jest o n ograniczony do t a k i c h t y l k o s y t u a c j i i nie może współwystępować z silną centralną władzą r o d u . Byłby j e d ­ n a k do niej źle dopasowany, gdyż d y s t r y b u c j a władzy jest k i e r u n k o w o sprzeczna z j e j centralizacją. Być może zatem f o r m a systemu lineażowego średniowiecznej M o n ­ g o l i i s t a n o w i przejściowe połączenie starszego t y p u hierarchicznego z n o w ­ s z y m segmentarnym. Ów etap przejściowy odpowiada bardziej generalnej zmianie — przejęciu k i e r o w n i c t w a politycznego przez g r u p y wojskowe i t e r y t o r i a l n e od g r u p k r e w n i a c z y c h . F a k t , iż n i e wszyscy mężczyźni do tego u p r a w n i e n i zapoczątkowywali n o w y lineaż, lecz w zespole b r a c i t w o r z y l i przodka zbiorowego (patrz t a b l . I), można b y rozumieć jako n i e ­ konsekwencję niezbyt jeszcze sprawnie realizowanej zasady segméntamej. �111 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Uznanie s y t u a c j i za przejściową i t y m s a m y m względnej chronologizacji obu systemów lineażowych p r o p o n u j e m y n i e dlatego, że chcielibyśmy te systemy ująć w r y g o r y koncepcji stadialnej. W y d a j e się jednak, że d y ­ namiczne spojrzenie n a n i e — mało popularne w l i t e r a t u r z e etnograficz­ nej — może być pożyteczne. Zasada segmentacji była r e g u l a r n a : n i e m a l każdy z n i e p i e r w o r o d n y c h b r a c i zapoczątkowywał n o w y lineaż. Jest t o jednak sformułowanie obra­ zowe i nie oddaje rzeczywistego m e c h a n i z m u podziału. P r a k t y c z n i e bo­ w i e m bracia mający dorosłych synów m o g l i dać początek m i n i m a l n e m u lineażowi wyznaczającemu strukturę w i e l k i e j r o d z i n y , pozostawali n a t o ­ miast członkami tego samego lineażu podstawowego, dysponującego włas­ n y m etnonimem. O p o w s t a n i u nowego lineażu decydowali p r a k t y c z n i e po i c h śmierci odlegli potomkowie. Zespół żyjących członków lineażu je­ dnocześnie z pojawieniem się nowej generacji dorosłych i zakładających r o d z i n y mężczyzn decydował o w y d z i e l e n i u ze swego grona t y l u g r u p , i l u było braci-przodków w czwartej wstępnej generacji. Wszystkie, z w y ­ jątkiem jednej, były n o w y m i lineażami przybierającymi patronimiczną z w y k l e nazwę , g r u p a zaś wywodząca się od najstarszego z b r a c i - p r z o d ­ ków kontynuowała tradycje i nazwę głównego — maksymalnego lineażu. Praktykę tę i l u s t r u j e diagram 2 n a s t r . 112. Przyjęcie czwartego pokolenia wstępnego za poziom, na którym p r a k ­ tycznie zachodziła segmentacja, w y n i k a z i n f o r m a c j i dostarczonych przez t a b l . 1 . Nic ponadto, zwłaszcza o sposobie j e j przeprowadzania, nie w i e 2 9 30 3 1 2 9 Można w przybliżeniu określić s t a n l i c z e b n y takiego p o d s t a w o w e g o 4-pokole- niowego lineażu. P r z y założeniu, że każdy mężczyzna m a d w u synów, zespół jących członków lineażu w d w u dorosłych g e n e r a c j a c h ży­ liczył 24 mężczyzn i tyleż małych r o d z i n . W p r a k t y c e był on l i c z n i e j s z y , ponieważ ilość urodzeń — zwłaszcza w małżeństwach p o l i g a m i c z n y c h — okazywała się wyższa od przyjętej. Przyjmując z a podstawę osiągalne i n f o r m a c j e o rodzie Bordżiginów, w którym n a każdego mężczyznę przypadało przeciętnie 2,35 synów, l i c z b a członków przeciętne­ go p o d s t a w o w e g o lineażu (tylko żyjących dorosłych mężczyzn w dwu pokoleniach) wynosiłaby 37 osób. K o n s e k w e n t n i e , w skład r o d u Bordżigin wchodziłoby z a życia C z y n g i s - c h a n a ok. 10 tysięcy dorosłych mężczyzn, p r z y założeniu, że w s z y s t k i e p o ­ działy lineażowe zachodziły zgodnie z i d e a l n y m w z o r e m . L i c z b a t a w y d a j e się j e d n a k znacznie przesadzona. 3 0 N o w y lineaż przybierał nazwę n i e od i m i e n i a j e d n e g o z b r a c i — przodków, l e c z i c h synów. Można więc tę praktykę uznać z a w a r i a n t mongolski. Nie zmienia on z a s a d y segmentacji, c z e r p i e e t n o n i m d l a nowo powstałej przodków danej iserii lineaży n i e j a k o grupy a jedynie pozostawiając honorowymi z nieco innego rodzeństwo członkami wspólnych specyficznie głównej źródła wyjściowych linii. Miało to p r z y p u s z c z a l n i e n a c e l u łatwiejsze określenie odległości każdego z lineaży o d tej linii. 3 1 W y n i k a z n i e j , że wyodrębnienie Tajcziutów nastąpiło n a poziomie I V lenia. Dane, j a k i c h dostarcza n a m terminologia nicę, gdyż przewidują poko­ pokrewieństwa, potwierdzają tę g r a ­ t e r m i n o l o g i c z n e zróżnicowanie l i n i i b o c z n y c h w z a k r e s i e w y ­ czerpującym możliwości n a poziomie najmłodszej g e n e r a c j i jednego lineażu o t a k i e j właśnie głębokości. �112 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Diagram 2 A" kontynuacja lineażu maksymalnego nowy lineaż m y . Możemy j e d y n i e odwołać się do materiału porównawczego. W B u r i a c j i zachodniej do początków X X w i e k u zachował się zwyczaj dziele­ n i a kości yaxi xalaxo. Według opisu W j a t k i n y (1969, s. 41): „Rozmnożo­ n y ród decydował za pośrednictwem s w y c h najstarszych przedstawicieli o konieczności podziału. W oznaczony dzień wszyscy najstarsi przedsta­ wiciele r o d u zjeżdżali się, m o d l i l i do przodków i n a g r a n i c y r o d o w y c h terytoriów łamali na d w i e części kocioł i łuk". Podobny zwyczaj, z w a n y ióról multaraqu, n o t u j e d l a Dagurów Rinczen (s. 207). Możemy więc przypuszczać, że segmentacja lineaży dokonywała się na podstawie decyzji przedstawicielskiego zgromadzenia członków i połączona była z obrzędami k u l t o w y m i , którym towarzyszył symboliczny ceremoniał przypieczętowujący podział. Przedstawiony powyżej schemat zakłócony zostaje j e d y n i e przez p o ­ j a w i e n i e się n a niezwykłym d l a procesu segmentacji poziomie d w u g r u p — Dżurkin i K i j a t . Ponieważ n i e możemy i c h zakwalifikować jako g r u p krewniaćzych i n n y c h niż lineaże m i n i m a l n e , którym odpowiada grupa w i e l k o r o d z i n n a , m u s i m y j e widzieć w kategoriach i n t e r w e n c j i wczesnofeudalnego m o d e l u organizacji społeczeństwa. N a z w y te zatem nie stanowiły etnonimów, lecz określenie w o j s k o w o - p o l i t y c z n y c h zjednoczeń k i e r o w a ­ n y c h przez osoby, które nazwę przybrały, b y mogła służyć za s y m b o l integrujący na wzór g r u p krewniaćzych. T e r m i n Dżurkin był p a t r o n i miezny, lecz odnosił się do wychodźców z w i e l u lineaży bordżigińskich oraz i n n y c h rodów. Przyjęcie takiego q u a s i - e t n o n i m u wskazuje n a pewne­ go rodzaju p r z y m u s k u l t u r o w y , b y operować pojęciem mieszczącym się w schemacie podziałów genealogicznych. Dżiirkinowie, m i m o iż n i e b y l i f o r m a l n i e grupą krewniacza, c h c i e l i widzieć się w k o m p o n o w a n y m i w sieć g r u p związanych pochodzeniem. Z a m i a r swój zresztą osiągnęli — k w a ­ l i f i k o w a n i b y l i j a k o oboy, t a k j a k inne lineaże, Czyngis-chan zaś starał się demonstrować wobec n i c h stosunek bliskości właściwy s p o k r e w n i o n y m lineażom ( T H M §§ 49, 130). Zabiegał także o i c h przyjaźń, przypuszczalnie dla f a k t u , że b y l i oni spadkobiercami głównej l i n i i Bordżiginów. �113 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Władimircow nazwał Dżurkinów bandą rozbójniczą. Podobnie ego­ istyczne m o t y w y spowodowały przypuszczalnie zerwanie Kijatów z B o r dżiginami przed upływem w y m a g a n y c h czterech pokoleń. Kształtujące się s t o s u n k i feudalne obiecywały a m b i t n y m g r u p o m więcej korzyści, jeśli występować będą we własnym i m i e n i u . Powodzenie Kijatów przerwało się ze śmiercią i c h przywódcy Jesügeja, również z tą chwilą nazwa K i j a t znika z łamów Tajnej historii, co dodatkowo świadczy o j e j p o z a s t r u k t u r a l n y m pochodzeniu. Czyngis-chan podejmując aspiracje swoich poprzed­ ników odrzuca i c h metodę separacji od g r u p y krewniaczej i decyduje się wygrywać t r a d y c j e związków genealogicznych. Dlatego też stara się p o ­ n o w n i e zdobyć p r z y w i l e j członkostwa w s e n i o r a l n y m lineażu Bordżigi­ nów, puszczając w zapomnienie Kijatów i dążąc do u t r z y m a n i a d o b r y c h stosunków z Dżurkinami ze względu n a i c h siłę i dobrą (bo senioralną) lokatę genealogiczną w r a m a c h senioralnego lineażu Bordżiginów. Stopień wzajemnej bliskości lineaży określony jest sposobem segmen­ tacji i regułą segmentarnej opozycji. Są one t y m bliższe sobie, i m bliższy genealogicznie jest wspólny przodek, zaś p r z y t y m s a m y m p r z o d k u de­ cyduje względne starszeństwo jego synów — inicjatorów patronimicznego określenia g r u p y . T a k więc lineażowi Bordżiginów najbliżsi b y l i Tajcziuci i bezpośrednio po n i c h Besüci. Był t o jednak t y l k o idealny wzór, który realizował się t y l k o wówczas, jeśli nie interferowały względy f e u d a l n y c h r o z g r y w e k o władzę. T a k się złożyło, że lineaż T a j c z i u t pozostający 3 2 3 2 W radzieckiej i mongolskiej literaturze przedmiotu n a w e t j a k o odrębne plemię (por. M u n k u j e w , Tajcziuci s. 355, Iistorija MNR określani są s. 102), m i m o iż w c z a s a c h C z y n g i s - c h a n a , których rozważania o T a j c z i u t a c h dotyczą, głębokość g e ­ n e a l o g i c z n a tej g r u p y k r e w n i a c z e j wynosiła z a l e d w i e c z t e r y pokolenia. Tego r o d z a j u kłopoty t e r m i n o l o g i c z n e wynikają m. i n . stąd, że e t n o g r a f i a radziecka nie opero­ w a ł a do n i e d a w n a pojęciem lineażu oraz że w o d n i e s i e n i u do średniowiecznej golii n i e stosowano dotąd tej k a t e g o r i i pojęciowej (nie licząc m a r g i n a l n e g o Mon­ j e j uży­ c i a przez B a c o n ) . I s t n i e j e j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a tego, że d o Tajcziutów przylgnęła n a z w a czy też „plemię". J e s t nią m i a n o w i c i e w y b i t n e r a c j i Tajnej historii m i e j s c e , j a k i e zajmują oraz u z n a n i e i c h p r z e z R a s z i d e d - D i n a oni w „ród" nar­ ( I I s. 84) z a „naczelne odgałęzienie". Dzięki t e m u w p e w n y c h p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h p r z y p i s u j e się i m cał­ k o w i c i e niezasłużenie pozycję jednego z najpotężniejszych ugrupowań wśród Mon­ gołów. W istocie lineaż T a j c z i u t wyodrębnił się n i e wcześniej niż z a życia Jesügeja i pozostawał z t y m o s t a t n i m w s o j u s z u w o j s k o w y m . P o jego Śmierci przywódcy tego lineażu przejęli kontrolę n a d większością sił m i l i t a r n e g o u g r u p o w a n i a poczynając w t e n sposób s a m o d z i e l n e — l e c z b y n a j m n i e j w p o l i t y c z n e j s t r u k t u r z e Mongołów. N i e p r o p o r c j o n a l n e sce, j a k i e zajmują w w y d a r z e n i a c h Tajnej historii, Kijatów roz­ nie wybitne — istnienie do i c h r z e c z y w i s t e j r o l i m i e j ­ tłumaczy się t y m , że b y l i p i e r w ­ s z y m p r z e c i w n i k i e m , którego Temudżyn musiał pokonać. C e l u tego n i e mógł osią­ gnąć dość długo ze względu n a nikłe początkowo siły, j a k i m i dysponował, oraz fakt, że T a j c z i u c i będący lineażem najbliższym odgałęzienie" w g ed-Dina) s e n i o r a l n e j l i n i i Bordżiginów zdołali pozyskać współpracę („naczelne w i e l u i n n y c h lineaży tego r o d u . P o r w a n i e przez n i c h Temudżyna ( T H M §§ 79-87) stanowiło próbę podporządko­ w a n i a również tej grupy, która p r z y n i m pozostała. Szczegółowa r e l a c j a t y c h w y 8 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 �114 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w b l i s k i m sojuszu z ojcem Czyngis-chana, znalazł się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h wrogów tego ostatniego. I właśnie płynące stąd niespeł­ nienie oczekiwań wynikających z reguły segméntamej opozycji sprawia, iż k a r t y Tajnej historii pełne są podświadomie demonstrowanego uczucia zawodu i rozgoryczenia przejawiającego się w stałym współwystępowaniu tego e t n o n i m u z określeniem wskazującym bliskość pokrewieństwa — „bracia T a j c z i u c i " . W p r z y p a d k u żadnego innego e t n o n i m u t e n t e r m i n pokrewieństwa n i e jest t a k często stosowany, p r z y Tajeziutach zaś w y d a j e się być nawet nadużywany, co w kontekście o t w a r t e j i k r w a w e j wrogości zakrawa n a samoudręczenie. I n t e r p r e t a c j a taka w y d a j e się być subiek­ t y w n a , można ją jednak potwierdzić bardziej drobiazgową analizą o r y g i ­ nalnego t e k s t u Tajnej historii (por. §§ 74, 76-78, 82, 94). Reguła segméntamej opozycji zakłada współpracę bliższych lineaży w e w e n t u a l n y m k o n f l i k c i e z d a l s z y m i l u b też pierwszeństwo współpracy b e z k o n f l i k t o w e j . M i m o powyższego negatywnego przykładu była ona dość często stosowana . Jest t o współpraca jednostek równorzędnych, j a k to przewiduje równoprawny system segmentarny. Ponieważ jednak realizuje się ona w w a r u n k a c h w a l k i , n i e można wykluczyć elementu p r z y m u s u . W niektórych w y p a d k a c h występuje też przypuszczalnie hierarchiczne podporządkowanie lineaży ze względu n a konkurujący z s e g m e n t a r n y m system stosu pacierzowego. Jest prawdopodobne, że względna odleg­ łość lineażu od głównej l i n i i r o d o w e j kształtowała jego rangę hierarchicz­ ną. N i e m a m y żadnych i n f o r m a c j i o f o r m a l n y c h oznakach takiego zróż­ nicowania. W p r a k t y c e natomiast lineaż nadrzędny mógł rościć p r a w a do k i e r o w a n i a losami g r u p z niego wyodrębnionych. Mówiliśmy wyżej, że Czyngis-chan posługiwał się genealogią j a k o n a ­ rzędziem podporządkowującymi swej władzy g r u p y p o k r e w n e . W i e m y , że Baarinowie działali razem „ze s w y m i Menen B a a r i n a m i " ( T H M § 120). Również o U r u u t a c h i M a n g k u t a c h w i e m y , że występowali wspólnie, i to z siłą wojskową znacznie przekraczającą liczebność podstawowego lineażu, m o g l i zatem jednoczyć g r u p y wyłonione z siebie w t r a k c i e procesu seg­ m e n t a c j i ( T H M § 175). Być może istniało też hierarchiczne zróżnicowanie (chociaż t y m razem innego t y p u ) między równorzędnymi genealogicznie lineażami wywodzącymi się od braci, p r z y c z y m spadkobiercy starszego m o g l i być uważani za linię główną względem spadkobierców młodszego. 33 darzeń p r z e z kronikę sprawiła, iż czerpiące z n i e j obficie k r o n i k i nowożytne olbrzymiły pozycję Tajcziutów traktując i c h równorzędnie z p l e m i e n i e m wy­ mongolskim (np. „Mongołowie i T a j c z i u c i " u Łubsan D a n d z a n a s. 64 k o l . 23; j a k k o l w i e k w t y m wypadku cytowany fragment można czytać bez łącznika „i", z a który odpowie­ d z i a l n a jest t y l k o tłumaczka. P o d o b n y błąd popełnia H a e n i s c h w tłumaczeniu § 57 THM). który T e n s a m sposób myślenia przyświecał Tajcziutom według Tajnej 83 przypisał historii ściągnięcie na autorowi anonimowej Czyngis-chana Altan niepowodzeń Tobczi, będących dziełem M e r k i t ó w (por. B a w d e n , 1955 § 1.1). T a j c z i u t współdziałają z Besüt, U r u u t z M a n g k u t , K a t a g i n z Sałdżiut, C z i n o s współwystępuje z Toóles i T e l e n g i i t ( T H M §§ 119, 130, 141, 170, 207). �115 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Dotyczyło to — j a k stwierdziliśmy poprzednio — lineażu Bordżiginów j a k o głównej l i n i i r o d o w e j . Mogło j e d n a k również dotyczyć 'bocznych l i n i i lineażowych. Nikłym śladem t a k i e j p r a k t y k i byłaby kolejność w y ­ mieniania nazw przestrzegająca zasady senioralności . Należałoby to wówczas interpretować j a k o kontynuację ideologicznych założeń systemu stosu pacierzowego w r a m a c h systemu segmentarnego. Należy podkreślić, że e w e n t u a l n y status w s k a l i hierarchicznej l i n e a ­ ży r o z u m i e m y t u t a j wyłącznie jako pozycję krewniaczej g r u p y względem wartości p r z e k a z y w a n y c h w całym zespole t a k i c h g r u p . Dotyczy t o głów­ n i e uczestnictwa w t r a n s m i s j i różnych elementów władzy, tytułów, s y m ­ boli, udziału w obrzędach k u l t o w y c h i t p . N i e w y k l u c z a m y , że mógł on jeszcze przed X I I I w i e k i e m stać się c z y n n i k i e m ułatwiającym różnicowa­ n i e społeczne, ale n i e można go z n i m identyfikować, a n i też uważać za c z y n n i k bardzo ważny (z pewnością m n i e j i s t o t n y niż pozycja majątkowa l u b zasługi wojenne po stronie zwycięzcy). Tymczasem t a k i p u n k t w i d z e ­ nia zdaje się przyjmować Władimircow, który t w o r z y konstrukcję „rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h " , co także odnosi się d o lineaży. T r u d n o odmówić m u słuszności, g d y stwierdza, że już przed X I I I w i e ­ k i e m trwał proces powstawania a r y s t o k r a c j i stepowej i podporządkowy­ w a n i a przez nią części społeczeństwa, proces r o z w a r s t w i a n i a na noyad — władców i boyol — poddanych. Można j e d n a k mieć zastrzeżenia wobec uznania go za zakończony już w końcu X I I w . „ w w a r u n k a c h u s t r o j u rodowego (i w formie) t w o r z e n i a złożonych jednostek r o d o w y c h " (Władi­ m i r c o w , s. 83). Zwłaszcza t r u d n o zgodzić się z t w i e r d z e n i e m o t w o r z e n i u przez arystokrację „złożonych jednostek r o d o w y c h " . Wykorzystywała ona j edy ni e t r a d y c j e solidarności g r u p krewniaćzych w t r a k c i e zmagań o wła­ dzę i pozycję społeczną, posługiwała się też w t y m c e l u e t n o n i m a m i m a ­ jącymi integrować zespoły w o j s k o w e raczej niż krewniacze. G r u p y , które w t e n sposób powstawały, miały już mało wspólnego z g r u p a m i pocho­ d z e n i o w y m i . I m p e r i u m Czyngis-chana przyniosło wreszcie o t w a r t e zer­ wanie z krewniacza organizacją społeczeństwa, wyłaniając a d m i n i s t r a c y j ­ ne j e d n o s t k i w o j s k o w o - t e r y t o r i a l n e . Jeszcze więcej zastrzeżeń wywołuje koncepcja, że r o z w a r s t w i e n i e sta­ nowe wywodziło się między i n n y m i z istnienia rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h l u b n i e w o l n i c z y c h czy poddańczych. Władimircow (s. 84) p r z y j m u j e zało­ żenie, że Bordżigini ( w r a z ze s w y m i ' poddziałami) b y l i r o d e m a r y s t o k r a ­ t y c z n y m , pozostali natomiast należeli w większości do niższej k a t e g o r i i . Uważa nawet, że pominięcie n a liście g r u p w y m i e n i o n y c h na początku Tajnej historii jest wystarczającym k r y t e r i u m uznania g r u p y za „ród n i e w o l n i c z y " (tamże, s. 78). Zapomina p r z y t y m , że lista owa stanowiła wyłącznie genealogię Czyngis-chana, dotyczyła jednego t y l k o spośród 34 3 4 N p . K a t a g i n o w i e p r z e d Saldżiutami, U r u u c i p r z e d M a n g k u t a m i 141 in.). ( T H M §§ 130, �116 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w i e l u rodów mongolskich. Bez obawy popełnienia błędu można założyć, że pozostałe r o d y „rozwarstwione" były podobnie — na segmenty line a żowe według zasady senioralności. Ta zasada, j a k powiedzieliśmy, mogła być i była w y k o r z y s t y w a n a do uzasadnienia i n d y w i d u a l n y c h roszczeń do władzy. Jednak senioralny lineaż n i e może być utożsamiany z „rodem a r y s t o k r a t y c z n y m " , pojęciem właściwym stosunkom f e u d a l n y m i u s p r a ­ w i e d l i w i o n y m w zasadzie j e d ynie wobec potomstwa Czyngis-chana i jego k r e w n y c h czy w y b i t n y c h wodzów l u b sojuszników w okresie później­ szym. Po tej d y g r e s j i dotyczącej p o j m o w a n i a senioralności w organizacji krewniaczej powróćmy do omówienia niektórych pozostałych cech line a ­ żu. Pierwszeństwo winniśmy t u oddać s p r a w o m k u l t u jako jednego z głównych wyznaczników g r u p y k r e w n i a c z e j . Podobnie j a k i ród rów­ nież lineaż miał przypuszczalnie wydzielone f u n k c j e k u l t o w e . Jak w i e m y , beki był głównym f u n k c j o n a r i u s z e m k u l t o w y m r o d u , lecz tytuł t e n o d ­ n a j d u j e m y również w poszczególnych lineażach. Występowanie jego s t w i e r d z a m y u Dżurkinów (najstarszy z b r a c i kierujących tą grupą) oraz w lineażu Bordżiginów (stryjeczny b r a t Czyngis-chana ze starszej l i n i i ) . Ten ostatni pojawił się przypuszczalnie dlatego, że Dżurkinowie — spad­ k o b i e r c y senioralnej l i n i i Bordżiginów — wyłączyli się dobrowolnie z l i ­ neażu, który w tej s y t u a c j i musiał powołać n a tę funkcję nową osobę, co dokonało się z zachowaniem reguły senioralności. Niestety, Tajna his­ toria a n i inne dostępne źródła nie dostarczają materiału potwierdzającego występowanie odrębnych obrzędów n a szczeblu lineażu. Jeśli jednak i s t ­ niały one w rodzie oraz — j a k można sądzić z f u n k c j i otčigina (patrz n i ­ żej) — w lineażu m i n i m a l n y m i skoro występowała f u n k c j a bekiego, możemy przypuszczać, że odbywały się też w lineażu p o d s t a w o w y m . T y m bardziej, że wszystkie z n i c h oparte były na k u l c i e przodków, stanowiły więc szczególny ciąg f o r m a l n y — od obrzędów o d b y w a n y c h w najniższej grupie pochodzeniowej, przez średnią do najwyższej. Jest p r z y t y m p r a w ­ dopodobne, że f u n k c j e kapłańskie oddzielone były od f u n k c j i czarownika i lekarza, o c z y m świadczyłby fakt, że Czyngis-chan utrzymywał n i e t y l k o bekiego, lecz także szamana. K w e s t i a systemu władzy w lineażu pozostaje o t w a r t a , podobnie j a k w rodzinie. W p r a w d z i e na k a r t a c h Tajnej historii bezustannie mówi się o k o n k r e t n y c h osobach przewodzących zespołom l u d z k i m , w t y m także i d e n t y f i k o w a n y m jako lineaże, n i e możemy jednak mieć pewności, czy nie kryją się pod n i m i oddziały wojskowe l u b p a r a m i l i t a r n e . Źródła nie mówią wyraźnie o t y m , b y k o n k r e t n e m u lineażowi p r z y ­ porządkowane było określone t e r y t o r i u m koczowisk. Jednakże dość często występuje t e r m i n oznaczający takie t e r y t o r i u m — nutuy dający się tłu­ maczyć j a k o rodzinne miejsce, okolica. Wydaje się, że dotyczy on nie t y l k o g r u p y r o d o w e j , lecz także lineażowej. Przemawiałby za t y m wspól­ n y sposób koczowania k r e w n y c h w r a m a c h lineażu. Również fakt, że już �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 117 w czasach Czyngis-chana koczowiska znajdują się w t y t u l a r n y m władaniu pana feudalnego (Władimircow s. 111), wskazuje na ugruntowaną k o n ­ cepcję „osoby p r a w n e j " rozporządzającej t e r y t o r i u m . Występowanie t a ­ kiego t e r y t o r i u m n i e musiało oznaczać p r a w a wyłączności i t y m s a m y m poszanowania granic . Być może pojęcie nutuy miało charakter bardziej k u l t o w y i emocjonalny niż p r a w n y . W y d a j e się, że obrzędy k u l t u p r z o d ­ ków odbywały się zawsze w k o n k r e t n y m miejscu, które w t e n sposób s t a ­ nowić mogło c e n t r u m obszaru koczowisk danej g r u p y (miejsca te określa­ ne były jako yekes yajar lub ąoriy). 35 Z większym prawdopodobieństwem możemy mówić o t y m , że pojęcie „osoby p r a w n e j " nie odnosiło się do lineażu j a k o j e d n o s t k i gospodarczej ze względu n a b r a k wspólnej własności ruchomej (stad). W świetle n i e ­ wątpliwych faktów świadczących o i n d y w i d u a l i z a c j i posiadania i r o z w a r ­ s t w i e n i u majątkowym możemy wykluczyć istnienie w X I I I w i e k u lineażowego p a t r y m o n i u m w postaci stad (Władimircow, s. 54). Sytuacja polityczna powstała wśród Mongołów w X I I I w i e k u ułatwiała lineażom dostosowanie się do powstającego układu stosunków społecz­ n y c h bardziej niż r o d o m . W mniejszych grupach łatwiej można było m o ­ bilizować postawy solidarne, nawet jeśli dotyczyły one nie bezpośredniego interesu g r u p y , ale t y l k o j e j przywódcy. Jeśli c i przywódcy uczestniczyli w r o z g r y w k a c h p o l i t y c z n y c h , angażowali również t y m s a m y m interes członków g r u p y ryzykujących stan swego posiadania oraz zakres s w y c h swobód. Od powodzenia w t y c h r o z g r y w k a c h mogło zależeć, czy grupa u t r a c i samodzielność działania, ulegnie rozproszeniu, albo też wzbogaci się materialnie, czy zostanie powiększona w w y n i k u aliansu o cechach sojuszu albo w a s a l i t e t u . Lineaże b o w i e m stanowiły dobrą podstawę do f o r m o w a n i a g r u p , które po u s t a b i l i z o w a n i u się s y t u a c j i politycznej miały .wejść do s t r u k t u r y społeczeństwa plemiennego. Zatem już w r o l i nie t y l e g r u p krewniaćzych, co quasi-plemiennych brały udział w t w o r z e n i u s t r u k t u r y przypominającej na powrót wcześniejszą fazę systemu lineażowego, mianowicie opartą na h i e r a r c h i c z n y m zróżnicowaniu. K r y t e r i a p o ­ z y c j i były już jednak daleko m n i e j stabilne i często sprowadzały się do siły w o j s k o w e j mierzonej potencjałem ludnościowym. P o d s t a w o w y lineaż liczący idealnie 20-40 r o d z i n mógł w swej nowej r o l i kurczyć się l u b cał­ kowicie zanikać, albo też podlegać h i p e r t r o f i c z n e m u r o z w o j o w i . 5. L I N E A Ż M I N I M A L N Y — W I E L K A RODZINA Najniższym szczeblem organizacji lineażowej jest lineaż m i n i m a l n y . Stosunkowo najłatwiej daje się on obserwować za pośrednictwem jego f o r m y k o r p o r a c y j n e j , c z y l i g r u p y w i e l k o r o d z i n n e j . Ta ostatnia b y w a czę­ sto t r a k t o w a n a j a k o podstawowa grupa krewniacza, chociaż określenie j e j 35 Tajna historia wspomina n i c p l e m i e n n y c h , por. § 188. j e d y n i e r a z o k a r a n i u śmiercią z a pogwałcenie gra­ �118 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z miejsca w systemie krewniaczej organizacji społeczeństwa możliwe jest t y l k o poprzez relację między konstytuującym ją trzonem k r e w n y c h a p o ­ zostałymi k r e w n y m i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m k w e s t i i , czy w r e l a c j i tej zawierają się p r a w a do sukcesji pochodzenia oraz f u n k c j a p o t e n c j a l ­ nego i n i c j a t o r a nowego lineażu podstawowego w dalszych chronologicznie podziałach. W y n i k a z tego konieczność u t r z y m y w a n i a przez tę małą grupę swojej odrębności nie t y l k o w kategoriach ekonomicznych, lecz także ideologicznych. I n n e jest jednak znaczenie t e j odrębności w społeczeń­ s t w i e r o d o w y m (wyjściowy element mechanizmu k o n t y n u a c j i grupowego istnienia), inne zaś poza n i m (często j e d y n a działająca g r u p a krewniaczą, ośrodek integrujący i wyzwalający postawy solidarnościowe). Przytoczyliśmy wcześniej przykłady na to, że ojcostwo społeczne n i e poparte biologicznym daje w p r a w d z i e p r a w a członka g r u p y krewniaczej ojca, nie zapewnia jednak równych p r a w w k o r p o r a c y j n y m zespole r o ­ d z i n n y m . Rodzeństwo może wykluczyć przyrodniego b r a t a z tego zespo­ łu l u b ograniczyć jego p r a w a , lecz w y k l u c z e n i e t o nie dotyczy p r a w a do t r a d y c j i genealogicznej wspólnej dla całego rodzeństwa. Może jednak mieć konsekwencje dla przyszłości genealogicznej w postaci wyodrębnie­ nia l i n i i sukcesyjnej. K o n f l i k t y takie powstają często u ludów pasterskich, i c h tłem są z w y k l e s t o s u n k i majątkowe. Charakterystyczne, że dotyczą one n i e t y l k o rodzeństwa pochodzą­ cego z nieprawego łoża, lecz także z równoległego poligamicznego mał­ żeństwa ojca, a n i e k i e d y n a w e t rodzeństwa sensu stricto ( T H M §§ 23, 44, 76, 77). Osiągają one p u n k t k u l m i n a c y j n y po śmierci ojca, c z y l i wówczas, gdy zainteresowani tworzą najstarszą żyjącą generację mężczyzn k i e r u ­ jących życiem gospodarczym swojego zespołu r o d z i n . Wskazuje to zresz­ tą wyraźnie, że jest to już zespół w i e l k o r o d z i n n y . Zewnętrznym przeja­ w e m takiego k o n f l i k t u jest odsunięcie i n k r y m i n o w a n y c h osób od wspól­ n y c h obrzędów k u l t o w y c h (por. T H M § 44). Ponieważ osoby te e l i m i n u j e się w t e n sposób z k o r p o r a c j i w i e l k o r o d z i n n e j oraz odpowiadającego j e j lineażu minimalnego, a n i e z zasadniczej g r u p y pochodzeniowej (lineażu podstawowego l u b rodu), powyższa p r a k t y k a d o w o d z i istnienia k u l t u r o ­ dzinnego l u b p o p r a w n i e j : k u l t u w r a m a c h najmniejszego społecznie uzna­ nego lineażu (gdyż żony, członkinie obcych lineaży, n i e uczestniczą w ce­ remoniach). Istnienie w i e l k i e j r o d z i n y w średniowiecznej M o n g o l i i możemy p o s t u ­ lować na podstawie materiałów Tajnej historii. Związani agnatycznym pokrewieństwem członkowie t e j r o d z i n y stanowiący j e j trzon, i n t e g r o w a ­ n i b y l i wspólnym k u l t e m s w o i c h najbliższych przodków, o którym była wyżej m o w a . Rodzina taka przypuszczalnie koncentrowała się najczęściej wokół wspólnoty b r a c i . B r a c i i n t e g r u j e jedność i c h ogniska domowego, 3 6 3 8 P r z y k ł a d ó w n a to j e s t w „siedmiu Kongkotanów" Tajnej spiskujących historii przeciwko sporo, że w y m i e n i m y Czyngisowi (THM tylko grupę §244) l u b też l i c z n e zespoły rodzeństwa wspólnie deklarujące c h a n o w i lojalność i pomoc (wymię- �119 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW nawet jeśli nie dzielą go z rodzeństwem p r z y r o d n i m ( T H M § 77). Po śmierci jednego z n i c h jego synowie mogą kontynuować wspólnotę ze s w y m i s t r y j a m i , a jeśli oddzielą się, k r o n i k a odnotowuje to wydarzenie jako godne u w a g i ( T H M § 11). Opinia społeczna nalega jednak n a u t r z y ­ m y w a n i e p o p r a w n y c h i b l i s k i c h stosunków ze s t r y j a m i , którzy „przy­ czyniają się d o wznoszenia d y m u n a d o b o z o w i s k a m i " ( T H M § 242). N a j ­ młodszy s y n , jeśli nie dotkną go konsekwencje k o n f l i k t u między rodzeń­ s t w e m , przejmie po ojcu jurtę, opiekę n a d pozostałymi w d o m u k o b i e t a m i i obowiązki k o n t y n u a t o r a k u l t u przodków. N i e będzie o n jednak s p r a w o ­ wał władzy n a d pozostałymi braćmi a n i n a d i c h majątkiem. Majątek ów może być k o n t r o l o w a n y wspólnie, zwłaszcza jeśli należy do rodzeństwa pochodzącego od t y c h samych rodziców i jeśli p r z y życiu pozostaje m a t ­ ka. W t e j s y t u a c j i koordynacja wspólnych działań gospodarczych p r z e j ­ dzie w kompetencje najstarszego z braci. W i n i e n on jednak interesom najmłodszego b r a t a dać pierwszeństwo przed interesami pozostałych b r a ­ c i oraz swoich własnych synów, co znajdzie odbicie w proporcjach dzie­ d z i c t w a p r z y rozdziale majątku . 37 Sprawowanie f u n k c j i k u l t o w y c h przez najmłodszego z rodzeństwa n i e oznacza, że pozostali bracia w r a z ze s w y m i p o t o m k a m i tracą p r a w o do własnego odrębnego k u l t u . Jeśli zapoczątkują o n i odrębny lineaż m i n i ­ m a l n y i z czasem odseparują się od dotychczasowej swojej w i e l k i e j r o ­ dziny, będą m i e l i n i e t y l k o p r a w o do zainicjowania obrzędów w e własnym i m i e n i u , lecz po upływie czterech pokoleń mogą być u z n a n i za przodków nowego lineażu . W i e l k a rodzina j a w i się n a m zatem jako g r u p a k o r p o r a c y j n a a d m i n i ­ strująca majątkiem członków, lecz raczej n i e operująca wspólnotą włas­ nościową (lub p r z y n a j m n i e j nie zawsze operująca), utworzona wokół minilineażu zintegrowanego wspólnym k u l t e m i poddana c h a r a k t e r y ­ stycznej dwuwładzy odpowiadającej j e j d w o i s t e m u c h a r a k t e r o w i k o r p o racyjno-krewniaczemu. W sferze p r o d u k c y j n e j władza ta przekazywana 38 nione m. i n . w §§ 120, 122, 137). Z e wzglądu n a k l a s y f i k a c y j n y c h a r a k t e r oznaczających „braci" t r u d n o stwa między w y m i e n i o n y m i jest najczęściej określić rodzaj t a m „braćmi". Jeśli dotyczy związków o n rodzeństwa l i n i i b o c z n y c h , to wspólne i c h występowanie może mieć c h a r a k t e r więzi dzinnej, lub przynajmniej 3 7 brata odwoływać się do tej s a m e j z a s a d y P o r . T H M § 242. W s p o m n i a n a podziału majątku dokonuje braci dalszych wielkoro- integrującej. sytuacja dotyczy dokonywanego przez wśród własnych terminów pokrewień­ i synów. Jeśli n a t o m i a s t starszego rozdziału ojciec pomiędzy s y n a m i , to J a s a C z y n g i s - c h a n a mówi, że s t a r s z y s y n o t r z y ­ m u j e więcej od młodszych (por. Władimircow, s. 54). S t a r s z y b o w i e m będzie k o n t y ­ nuował senioralną linię lineażu. N i e o z n a c z a to d y s k r y m i n a c j i najmłodszego, który o t r z y m a w s z y s t k o to, co zostawił sobie ojciec. 3 8 Znany j e s t z Tajnej historii nowili stryj z synami i bratanek (§ 180) przykład wspólnoty r o d z i n n e j , jaką s t a ­ dysponujący pospołu siłą niewolniczą. W przyszło­ ści s y n o w i e owego s t r y j a m i e l i zostać u z n a n i z a przodków lineażu T a j c z i u t , p o d c z a s gdy b r a t a n e k pozostał w lineażu Bordżigin. �120 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z jest według zasad p r i m o g e n i t u r y , w sferze k u l t o w e j zaś — u l t i m o g e n i t u r y . Sprawowanie tej ostatniej jest funkcją określaną t e r m i n e m otčigin, który często zastępuje imię własne człowieka l u b m u towarzyszy. W y ­ raz jest pochodzenia tureckiego i oznacza „książkę ognia", co w t y m w y p a d k u wiąże się z dosłownie r o z u m i a n y m k u l t e m ogniska domowego. Z k o l e i r o l a najstarszego, kierującego sferą p r o d u k c j i w w i e l k i e j r o d z i ­ nie i jednocześnie spadkobiercy i n n y c h wartości społecznych przekazy­ w a n y c h w lineażu określana jest t e r m i n e m ejen „gospodarz", „ p a n . Wydaje się, że ową dwuwładzę możemy uważać za swoisty mechanizm powołany do i n t e g r o w a n i a w i e l k i e j r o d z i n y , poza którą u l t i m o g e n i t u r a nie jest respektowana. Władimircow w cytowanej d e f i n i c j i r o d u (przyp. 6) popełnił zatem błąd ekstrapolacji przypisując tej grupie jako cechę w y ­ różniającą „szczególne p r a w a dla młodszego s y n a " . 39 6. D O B Ó R M A Ł Ż E Ń S K I A POKREWIEŃSTWO Jeden ze sposobów porządkowania u n i w e r s u m społecznego polega na k l a s y f i k o w a n i u l u d z i na podlegających d o b o r o w i małżeńskiemu oraz na rygorystycznie z takiego d o b o r u wyłączonych. Celowi t e m u zawsze służy pokrewieństwo, poziom zaś przestrzegania n o r m regulujących dobór zna­ mionuje poziom doskonałości krewniaczej organizacji społeczeństwa. Poziom ów był już d a l e k i od doskonałości w czasach Tajnej historii, m i m o że z n a j d u j e m y w niej sporo przykładów na rolę g r u p krewniaćzych w r e g u l o w a n i u zawierania małżeństw. Jeden z występujących t a m rodów formułuje ją wyraźnie j a k o element swej p o l i t y k i : „Dla was, którzy zostaliście chanami, wsadzamy nasze córki na o d k r y t y wóz [...] Od d a w ­ n y c h czasów m y , l u d Ongiratów, mieliśmy chanowe tarczami, córki orę­ d o w n i c z k a m i . Istnieliśmy [...] dzięki piękności naszych córek". A jedno­ cześnie: „[...] ludzie dający [nam] dziewczynę patrzą na nasze obozowiska" ( T H M §§ 64, 65). Małżeństwo było c z y n n i k i e m ułatwiającym współdziała­ nie rodów, nawiązywało je i podtrzymywało. Toteż „patrzono na obozo­ w i s k a " n i e t y l e z p u n k t u Widzenia i n t e r e s u oddawanej dziewczyny, co interesu j e j g r u p y , t a k skoncentrowana zaś uwaga owocowała nie j e d n y m związkiem, lecz całą i c h serią. U t r z y m a n i u tej więzi, s t w o r z e n i u z n i e j stałego systemu przekazu i n f o r m a c j i i usług, sprzyjała p r a k t y k a ciągłej w y m i a n y k o b i e t między r o d a m i . N i e wydaje się, b y była ona sformalizo­ w a n a j a k o obowiązująca reguła, stosowana jednak często zasługuje na miano i n s t y t u c j i . W i e m y , że ojciec Czyngis-chana zamierzał go wyswatać z dziewczyną spokrewnioną z jego matką i zamiar t e n formułował jako 3 9 J e s z c z e w k r o n i k a c h nowożytnych z n a j d u j e m y ten t e r m i n w z n a c z e n i u „głowa r o d z i n y " , „przywódca g r u p y l u d z i ( w t y m g r u p y o c e c h a c h k r e w n i a c z e j ) " , zaś t a k i e p o z y c j e d z i e d z i c z o n o z z a s a d y w l i n i i s e n i o r a l n e j . (Por. m. i n . Bałdanżapow, s. 139, 140, 141, 27r, 28v, 29r; B a w d e n , przyjmuje, 1955, s. 251 p r z y p . iż e j e n o z n a c z a dziedzicznego od państwa po rodzinę. 540.) W ł a d i m i r c o w przywódcę g r u p y od ulusu (s. 158-159) po ayil, czyli �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 121 n a t u r a l n i e wynikający z obyczaju ( T H M § 62). Z d r u g i e j s t r o n y sam Czyngis-chan pragnął dokonać wymiennego małżeństwa swego syna i swojej córki z k r e w n y m i chana kereickiego, „aby zadzieżgnąć jeszcze silniejsze więzi" ( T H M § 165). Pierwszy przypadek mieści się w kategoriach m a t r y l a t e r a l n e g o mał­ żeństwa, jednakże n i e z kuzynką przeciwległą, a po p r o s t u członkinią g r u p y m a t k i . G d y b y był p r z e j a w e m ustalonej p r a k t y k i , na co zresztą wskazuje kontekst relacji, oznaczałby instytucję cyklicznej w y m i a n y mał­ żeńskiej. D r u g i przypadek k w a l i f i k u j e się do całkowicie odmiennej k o n ­ w e n c j i — d w u s t r o n n e j w y m i a n y bezpośredniej, chociaż p a r t n e r z y tej w y ­ m i a n y mogą być z m i e n n i (zwielokrotnieni). W i e m y ponadto, że małżon­ k o w i e dzieci Czyngis-chana r e k r u t o w a l i się z różnych rodów i nawet plemion. D o t y c z y to także i n n y c h osób spoza r o d z i n y Czyngis-chana. Możemy zatem przyjąć, że w o w y m czasie n i e istniał określony m o d e l w y m i a n y małżeńskiej, j a k k o l w i e k można przypuszczalnie mówić o tra­ d y c j i preferowania małżeństwa matrylateralnego, p r z y czym „lateralność' należy t u rozumieć w t e n sposób, że określa ona szeroką grupę krewniaczą m a t k i , nie zaś stronę j e j najbliższych k r e w n y c h . T a k pojętą preferencję dość przekonująco dokumentują źródła, w których z n a j d u j e m y ślady trwającej w czasie w y m i a n y łączącej poszczególne g r u p y . N i e jest t o wszakże w y m i a n a regularna, którą znamionuje wyłączność związku. J e d ­ na i ta sama grupa t y p u r o d u pozostaje już w t a k i m związku z k i l k o m a i n n y m i g r u p a m i . Żona Czyngis-chana pochodziła z Ongiratów, dotyczy to również żony brata jego dziada (Raszid e d - D i n , I I s. 40). Jest p r a ­ wdopodobne, że O n g i r a c i j a k i Ołkunuci (do których należała m a t k a cha­ na) w c h o d z i l i w skład zespołu zwanego Dorben. O t y c h ostatnich zaś Raszid e d - D i n mówi następująco: „przez wszystkie czasy z tego ple­ m i e n i a wywodziły się starsze żony" ( I s. 187), co oznacza, że Bordżigini z w y k l i stamtąd brać pierwsze — i w h i e r a r c h i i poligamicznej główne — małżonki. Z k o l e i Bordżiginki rodziły dzieci B a j a u t o m , którzy „mieli usta­ nowione przez obyczaj prawo na to, b y i m z r o d u [Czyngis-chana] d a ­ wano dziewczęta ( I s. 176). Preferencje w adresowaniu aliansów m a t r y m o n i a l n y c h podlegały j e d ­ nak zmianie, być może zależnie o d układu aliansów p o l i t y c z n y c h . D o w i a ­ d u j e m y się bowiem, że w początkach kształtowania się i m p e r i u m m o n ­ golskiego (a są d o w o d y na to, że również i wcześniej) Mongołowie w y ­ m i e n i a l i k o b i e t y z T a t a r a m i , p r z y czym była to już w y m i a n a d w u s t r o n ­ na (I s. 160). Przykłady d w u s t r o n n e j w y m i a n y zaczynają się mnożyć w okresie stabilizowania się władzy Czyngis-chana. Może to wynikać z u t r w a l e n i a p r a k t y k i małżeństw dynastycznych o f u n k c j i politycznej, może jednak również być r e z u l t a t e m f a k t u , iż tego właśnie okresu do­ tyczą bardziej szczegółowe informacje źródłowe, które do nas dotarły. Jeden z t a k i c h przykładów w y m i e n i o n o w p r z y p . 40, i n n y dotyczy g r u p y Ongutów. W i e m y , że córka i wnuczka Czyngisa zostały wydane za mąż �122 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z do t e j g r u p y , zaś jego w n u k H u l a g u ożenił się również z Ongutką ( I s. 141; por. też T H M §§ 202, 239). N a w e t jeśli p r a k t y k a d w u s t r o n n e j w y m i a n y wzajemnej była ograniczona do górnych w a r s t w społeczeństwa f e u d a l ­ nego i ' chociaż odbywała się z więcej niż j e d n y m p a r t n e r e m g r u p o w y m , oznacza ona odejście od wcześniejszych f o r m w y m i a n y j e d n o k i e r u n k o w e j w r a m a c h większego c y k l u . Ta ostatnia, j a k można sądzić z przytoczo­ n y c h wyżej świadectw, miała w przeszłości następujący k i e r u n e k : Dórben Bordżigin - > Baj aut. D y w e r s y f i k a c j a społeczeństwa w okresie w o j e n i m p e r i a l n y c h s p r a w i ­ ła, że k o n t y n u o w a n i e takiego c y k l u natrafiało n a przeszkody polityczne, j a k również stawało się niecelowe ze względów p r a k t y c z n y c h . F u n k c j a społeczna stałego p a r t n e r s t w a w zamkniętym c y k l u t r a c i b o w i e m n a zna­ czeniu w czasach kształtowania się stosunków feudalnych. P o w i n o w a c i chana na przykład uporczywie trwają w sojuszu z jego p r z e c i w n i k i e m Dżamuką i dopiero środki m i l i t a r n e sprawiają, iż stają się jego b i e r n y m i raczej sprzymierzeńcami (dotyczy Ongiratów, por. T H M §§ 141, 176, 196). M o w a t u p r z y n a j m n i e j o części r o d u , podczas g d y i n n a jego część n a j ­ prawdopodobniej m u sprzyjała, o czym świadczy k o n t y n u o w a n i e w y m i a ­ n y małżeńskiej . Jednakże po u t w o r z e n i u scentralizowanego państwa, w którym więzi pokrewieństwa j a k o c z y n n i k integrujący zeszły na dalszy plan, Czyngis przyjął stosowaną również przez dwór chiński zasadę żenie­ nia s w y c h k r e w n y c h z w a s a l n y m i przywódcami, co zresztą z f u n k c j o n a l ­ nego p u n k t u widzenia było nowszą wersją poprzedniej p r a k t y k i w y m i a n y k o b i e t między r o d a m i (por. T H M §§ 208, 235, 238, 239). 40 Rozbicie rodowej organizacji społeczeństwa musiało zlikwidować wszelkie f o r m y uregulowanej w y m i a n y małżeńskiej. Wznawiano ją w p r a w d z i e w różnych w e r s j a c h później, g d y z jakichś względów odżywała t r a d y c j a g r u p k r e w n i a c z y c h . T a k i m o m e n t stanowiło wprowadzenie s u ­ p r e m a c j i Mandżurów, arywistów p o l i t y c z n y c h X V I - X V I I wieków. P r z y ­ nieśli o n i własne tradycje rodowe i wzorując się na n i c h n a r z u c i l i M o n ­ gołom stałą 9-pokoleniową granicę egzogamii, której towarzyszyła również nieco płytsza egzogamia obejmująca k r e w n y c h w l i n i i żeńskiej. Z czasem granica t a przybliżała się do ego, zmniejszając zakres osób wyłączonych z m a t r y m o n i u m , pozostała już jednak bilateralna. Oznaczało t o zamknię- 4 0 Ałczi. tysięcznik w armii Czyngis-chana, był młodszym bratem jego zony, jednocześnie zaś zięciem c h a n a . J a k p i s z e R a s z i d e d - D i n (I s. 162) s t r y j e c z n i b r a c i a Ałcziego i i c h s y n o w i e żenili się również z k r e w n y m i chana i oddawali wzajemnie z a mąż s w o j e k r e w n e . Oznaczało to przyjęcie f o r m właściwych w y m i a n i e nej, gdyż zgodnie z matrylateralnym małżeństwem z kuzynką dwustron­ przeciwległą ko­ b i e t y z g r u p y X w i n n y być w y d a w a n e z a mąż do i n n e j g r u p y niż grupa, z której X biorą żony d l a siebie. Z k o l e i s y n Ałcziego — C z i g i i także zwał się zięciem C z y n g i s - c h a n a , c z y l i z a w a r ł małżeństwo m a t r y l a t e r a l n e . W y m i a n a kontynuowana, gdyż d w a j w n u k o w i e z g r u p y Ongiratów, b l i s k i e k r e w n e dwustronna c h a n a — Kubiłaj i H u l a g u była jednak m i e l i po d w i e żony w s p o m n i a n e g o Ałczi ( R a s z i d e d - D i n I , s. 163). �123 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW cie g r u p y macierzyńskiej d l a doboru małżeńskiego, podtrzymało jednak zaktywizowaną nieco wcześniej wymianę o charakterze d w u s t r o n n y m . N i e w i e m y , czy i n t e r w e n c j a mandżurska w postaci prawnego usankcjo­ nowania podwójnej egzogamii w l i n i i ojcowskiej i macierzystej aprobo­ wała ustaloną już u Mongołów praktykę^ czy też stanowiła innowację. Prawdopodobna jest pierwsza sytuacja, ponieważ d o w i a d u j e m y się, że w czasach nowożytnych Mongołowie uważali za kazirodcze małżeństwo z k r e w n y m i Imatki zawarte w epoce Czyngis-chana . Nieliczne informacje o małżeństwach d l a schyłku średniowiecza sugerują, że w doborze mał­ żeńskim u n i k a n o k r e w n y c h macierzystych , nadto zaś sposób i c h adreso­ w a n i a wskazuje n a koncentrację na w y b r a n y c h k i l k u grupach, co można tłumaczyć bezpośrednimi względami p o l i t y c z n y m i albo też ożywieniem t r a d y c j i o w y m i a n i e międzygrupowej w w a r u n k a c h osłabienia centralnej władzy p o l i t y c z n e j . T y m n i e m n i e j n i e zachowały się żadne tradycje w y m i a n y j e d n o k i e r u n k o w e j . W większości wypadków g r u p a dająca żony brała je również z tego samego źródła. Istnieje przekaz o t y m , że d w i e g r u p y zachowujące pamięć o wspólnym p r z o d k u żyjącym w X I I w i e k u podjęły w w i e k u X V — p r z y n a j m n i e j przejściowo — dwustronną w y ­ mianę małżeńską zainicjowaną przez i c h przywódców (Bałdanżapow's. 156). 41 42 43 D y s p o n u j e m y również informacją o małżeństwie z X V w i e k u zawar­ t y m według reguł w y m i a n y pulsującej, c z y l i między t y m i s a m y m i lineażami po upływie 4 pokoleń Jednostkowy f a k t nie s t a n o w i o prawidło­ wości, n i e m n i e j jest on interesujący z tego względu, że n i e przestrzega reguł egzogamii ustalonych według ilości pokoleń dzielących od wspól­ nego przodka, które wprowadzono w czasach mandżurskich. Małżonkowie s t a n o w i l i pierwszą generację osób, n a które nie rozciągała się t e r m i n o ­ logia pokrewieństwa obowiązująca w r a m a c h 4-pokoleniowego lineażu. W y m i a n a pulsująca oznacza z w o l n i o n y r y t m j e d n o k i e r u n k o w e j w y m i a n y z k r e w n y m i m a t r y l i n e a r n y m i . Będą to w p r a w d z i e k r e w n i przodka osoby 4 4 S i o s t r z e n i e c C z y n g i s - c h a n a Czigü ożenił się z krewną c h a n a (por. p r z y p . 40), w związku z c z y m M e r g e n G e g e n p o w i a d a , że „Mongołowie w późniejszych c z a s a c h n i e pojęli tego w y d a r z e n i a . . . (uważając), że b r a t i s i o s t r a zbliżyli się" (Bałdanżapow, s. 145, 32v). 4 1 4 2 Szara Tudżi identyfikuje pochodzenie żeństw mężczyzn należących do p o t o m s t w a (zawierane wencji żon i matek ok. połowy X V I w.). Żadne z n i c h n i e p o w t a r z a grupy pochodzenia obu kobiet, w przypadku 23 m a ł ­ Geresendże, p i e r w s z e g o władcy Chałchy w bezpośredniej można więc wykluczyć p a t r y l i n e a r n y sek­ zwią­ z e k pokrewieństwa między matką i synową (por. S z a s t i n a , s. 163-1106). 4 3 W ś r ó d kontraktów małżeńskich z a w i e r a n y c h Geresendże, d l a 91 z n i c h S z a r a Tudżi i d e n t y f i k u j e W przez trzy pokolenia pochodzenie s u m i e małżonkowie p o c h o d z i l i z 17 g r u p o p a t r z o n y c h potomków grupowe partnera. etnonimami. Jednakże 21 małżeństw z a w a r t o z p a r t n e r a m i r o d e m z d w u t y l k o grup, co s t a n o w i wysoką (41°/o) koncentrację. Jednocześnie aż 7 1 % kontraktów ograniczyło się do 5 grup, гЭ'/о do pozostałych 12 ( S z a s t i n a , tamże). 4 4 Małżeństwo C h a r g a c u g a z S e c e g ( S z a s t i n a , s. 143 п.). zaś �124 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z zawierającej małżeństwo, n i e zaś tej ostatniej, lecz upływ pokoleń w y m a ­ zuje owo p o w i n o w a c t w o i umożliwia wznowienie w y m i a n y . Jest p r a w d o ­ podobne, że p r z y p a d k i małżeństwa m a t r y l a t e r a l n e g o czasów Czyngis-cha­ na miały t e n sam charakter — były zawierane z kobietą pochodzącą z g r u p y rodowej m a t k i , ale nie z j e j lineażu. G d y b y przypuszczenie t o było prawdziwe, uzyskalibyśmy pośrednią wskazówkę na to, że dezinte­ gracja r o d u u Mongołów rozpoczęła się k i l k a s t u l e c i przed początkiem kształtowania się i m p e r i u m . Płynie to b o w i e m z zależności pomiędzy f o r ­ mą małżeństwa m a t r y l a t e r a l n e g o a stopniem zwartości g r u p k r e w n i a ­ ćzych uczestniczących w w y m i a n i e . O i l e p r a k t y k a w y m i a n y małżeńskiej w społeczeństwie r o d o w y m m a istotne znaczenie d l a jego c h a r a k t e r y s t y k i , to nieregularne p r z y p a d k i t a ­ k i e j w y m i a n y — a t y l k o z n i m i m a m y do czynienia w źródłach pisa­ n y c h — stanowią wskaźnik żywotności t r a d y c j i r o d o w y c h w społeczeń­ s t w i e inaczej zorganizowanym. 7. L O S Y G R U P KREWNIAĆZYCH W SPOŁECZEŃSTWIE POSTRODOWYM W i e m y z całą pewnością, że w czasach nowożytnych g r u p y krewniacze nie współtworzyły w M o n g o l i i s t r u k t u r y społecznej, występując j e d y n i e na j e j marginesie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest w t y m względzie f r a g m e n t k r o ­ n i k i Łubsan Dandzana (s. 121) odnoszący się w p r a w d z i e do wydarzenia z czasów wcześniejszych, lecz pochodzący z X V I I w i e k u . Jest t o przekaz o zetknięciu się straży Czyngis-chana z n i e z i d e n t y f i k o w a n y m i k o c z o w n i ­ k a m i . Z a p y t a n i , czy są „ludźmi z i m i e n i e m " , odpowiedzieli, że nie mogą być „dobrego i m i e n i a " , ponieważ są r y b a k a m i i myśliwymi. G d y b y prze­ kaz t e n znalazł się w Tajnej historii należałoby raczej oczekiwać i d e n t y ­ f i k a c j i p r z y pomocy e t n o n i m u , zgodnie z praktyką powszechną w X I I I w i e k u . Poczucie l u b pamięć przynależności do g r u p y krewniaczej były jeszcze wówczas stosunkowo silne. Natomiast w X V I I w i e k u operowało się już k w a l i f i k a c j a m i zajęciowo-warstwowymi. N i e m n i e j , już epoka i m p e r i a l n a przyniosła z m i a n y zmierzające do u f o r m o w a n i a plemiennej s t r u k t u r y społeczeństwa. Były one kierowane, pozostawiono n i e w i e l k i margines d l a procesów spontanicznych, dzięki cze­ m u k r y t e r i a nowej s t r u k t u r y z a c j i społeczeństwa były w części p r z y n a j ­ m n i e j odmienne, niż wynikałoby to z jego późniejszego c h a r a k t e r u . Ope­ rowano m i a n o w i c i e nie członkostwem p r z y p i s a n y m przez urodzenie, lecz zależnym od w o l i władcy l u b nieraz całkowicie d o b r o w o l n y m . Z tego względu proces zasługuje na określenie go r e w o l u c y j n y m raczej niż ewo­ l u c y j n y m . Dopiero stabilizacja nowego systemu oznaczała powrót do s t a ­ bilizowanego, przypisanego członkostwa grupowego. Wspominaliśmy wcześniej, że Tajna historia jest wyjątkowo w s t r z e ­ mięźliwa w precyzowaniu r a n g i g r u p o w e j stosowanych etnonimów. Kontrastują z nią k r o n i k i nowożytne, które n a w e t przepisywane z niej �215 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW f r a g m e n t y uzupełniają t a k i m i określeniami, chociaż czynią t o już często bez dobrej znajomości i c h znaczenia . Być może, właśnie w X I I I w i e k u znaczenie t o było jeszcze dobrze znane i t y m można tłumaczyć niechęć przed stosowaniem terminów określających g r u p y fcrewniacze p r z y etnon i m a c h oznaczających już j e d n o s t k i skażone wojskowo-feudalną o r g a n i ­ zacją państwa. Władimircow t w i e r d z i (s. 131), że po u p a d k u d y n a s t i i mongolskiej t e r m i n oboy przestał być używany n a określenie g r u p y k r e w ­ niaczej. W i e m y jednocześnie, że n i e wyszedł o n całkowicie z użycia , na p e w n y c h zaś obszarach zastąpił go t e r m i n omoy będący nowszą wersją poprzedniego, t a k z językowego j a k i funkcjonalnego p u n k t u widzenia. Oznaczał już b o w i e m nie g r u p y krewniacze, lecz j e d n o s t k i a d ­ m i n i s t r a c y j n e l u b feoda (wskazał na to Władimircow, s. 131, odrzucając twierdzenie Potanina, iż e t n o n i m y przypisywane przez niego omoyom odnoszą się do g r u p rodowych). S w y m i g r a n i c a m i obejmowały one j e d n a k społeczności połączone więzami długotrwałej s u b o r d y n a c j i wobec wspól­ nego feudała oraz mające rozbudowaną sieć związków pokrewieństwa, c z y l i charakteryzowały się cechami g r u p y o s t r u k t u r z e plemiennej. 45 46 47 Całkowicie a d m i n i s t r a c y j n y ( p r z y n a j m n i e j początkowo) charakter n o ­ siły pojawiające się o d X V w i e k u g r u p y t y p u otoy, wyróżnione na podsta­ wie wspólnoty t e r y t o r i u m oraz k r y t e r i u m demograficznego i powołane dla ułatwienia r e k r u t a c j i pospolitego ruszenia, zupełnie p r z y t y m nieza­ leżne od k r y t e r i u m pokrewieństwa (Władimircow s. 132-135). N i e m n i e j zakorzeniona w k u l t u r z e imongolskiej ideologia pokrewieństwa j a k o jednej z głównych wartości integrujących sprawiła, iż w nowszych czasach przypisano otoyowi charakter wspólnoty krewniaczej (por. Gałstuński, który hasło to oddaje jako „ród, pokolenie"). Również etnografowie m o n ­ golscy skłonni są sądzić że otoy rozwinął się z dawnej g r u p y r o d o w e j , któremu to sądowi sprzyja okoliczność, iż wiele nazw własnych p o k r y w a się z e t n o n i m a m i s p o t y k a n y m i w średniowieczu (por. też Władimircow s. 135). Ponieważ jednak te ostatnie już w X I I I w i e k u często nie odpo- 4 ! W s k a z y w a ł a b y n a to wielość znaczeń p r z y p i s y w a n y c h t e r m i n o w i ayimay pojęć ayimay p r z y p . 13), t r a k t o w a n i e oraz oboy (por. j a k o równorzędnych ( K a s a r „usta­ nowił pokój i przyjaźń między s e t k a m i ajmaków i w i e l o m a o b o g a m i " , Bałdanżapow s. i 151, 31r), w r e s z c i e lineażom oraz przypisywanie nowożytnym grupom terminu oboy średniowiecznym pochodzeniowym (tamże, plemionom s. 137, 143; 25r, 30v itd.). 4 6 S t o s u j e się go s y s t e m a t y c z n i e , chociaż w w i e l u różnych z n a c z e n i a c h , w kro­ n i c e M e r g e n G e g e n a , r z a d z i e j w S z a r a Tudżi oraz u Łubsan D a n d z a n a , zaś całko­ w i c i e został z a p o m n i a n y w a n o n i m o w e j Altan Tobczi. Pozostał j e d n a k w użyciu do początków X X w i e k u w z n a c z e n i u „nazwiska r o d o w e g o " oraz obecnie l e n i e „ojcostwa" ( i m i e n i a 4 7 Anonimowa niektóre kopie Altan Tobczi tego samego posługuje się wyłącznie t y m t e r m i n e m , t e k s t u wprowadzają den 1955 s. 36, 47). T r z e b a dodać, że omoy historii (§ 247). jako okreś­ patronimicznego). n i e k i e d y wersję pojawia oboy jakkolwiek (por. B a w - się wyjątkowo także w Tajnej �126 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z wiadały g r u p o m k r e w n i a c z y m sensu stricto, należy takie sądy traktować z dużą rezerwą. Koniec i m p e r i a l n e j d y n a s t i i J u a n zastał Mongołów podzielonych na czterdzieści oddziałów w o j s k o w y c h i odpowiadających i m g r u p zaplecza cywilnego. Przypuszczalnie przetrwały w n i c h g r u p y lineażowe, p r z y czym poziom i c h zwartości zależny był od decyzji -operacyjnych, i n d y w i d u a l ­ n y c h losów i c h przywódców, a także p o z y c j i wyjściowej zdobytej w m o ­ mencie t w o r z e n i a sojuszu z Czyngis-chanem oraz od w i e l u i n n y c h c z y n ­ ników. Można założyć, że nie istniała już lineażowa organizacja społe­ czeństwa składająca się z sieci m a k s y m a l n y c h lineaży sięgających p r z o d ­ k a r o d u i podzielonych segmentarme. Takie lineaże były już n a j p r a w d o ­ podobniej nieliczne,- jeśli w ogóle zachowały się, gdyż tworzyłyby w ó w ­ czas organizmy zbliżone do r o d u już wówczas nie istniejącego. Źródła z epoki nowożytnej przekazują n a m koncepcję 9-pokoleniowej granicy egzogamii czy 9 albo też — k o n k u r e n c y j n i e — 7 s t o p n i pokrewieństwa . Odniesienie egzogamii do stopnia odległości pokrewieństwa (z czasem zresztą zmniejszającego się), n i e zaś do członkostwa w g r u p i e opatrzonej etnonimem, oznacza likwidację egzogamii g r u p o w e j n a rzecz l i n i o w e j . Jest to równoznaczne z w p r o w a d z e n i e m ruchomego przodka określającego każ­ dorazowo głębokość aktualnego maksymalnego lineażu na 9 l u b 7 p o k o ­ leń. Proces t e n nie objął j e d y n i e tzw. złotego r o d u , c z y l i a r y s t o k r a c j i wywodzącej się od Czyngis-chana, który teoretycznie pozostał stałym 48 4 8 R i n c z e n (s. 207) powołuje się n a zachowaną j e s z c z e pamięć o z a k a z i e małżeń­ s t w a z osobą spokrewnioną p r z e z wspólnego p r z o d k a w 1 2 - t y m l u b 9 - t y m p o k o l e n i u ( w l i n i i k o b i e c e j g r a n i c a t a miała wynosić 7 pokoleń). A u t o r sporządził odpis koleniowej l i s t y genealogicznej zapisanej w X I X wieku 9-po­ d l a władz a d m i n i s t r a c y j ­ n y c h c e l e m rozsądzenia s p o r u majątkowego. D l a w y k a z a n i a s t o p n i a pokrewieństwa pretendentów wystarczyłaby l i s t a z n a c z n i e krótsza; j e j zasięg w s k a z u j e na konty­ nuację o b y c z a j u (dotyczy o n a j e d n a k członków l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j ) . P o d c z a s n a ­ s z y c h badań t e r e n o w y c h granicę najwyżej udało się spotkać n i e l i c z n e już osoby, które 7 pokoleń j a k o obowiązującą n i e stosowaną. D o d a j m y , w wskazywały przeszłości, l e c z z a i c h pamięci że w w y d a n y c h p r z e z S u m j a a b a a t a r a buriackich zapisach g e n e a l o g i c z n y c h większość poszczególnych l i n i i n i e p r z e k r a c z a 7 pokoleń. Również r e l a c j a R a s z i d e d - D i n a o t e r m i n a c h pokrewieństwa d l a przodków w 7 p o k o l e n i a c h może wskazywać n a to, że w X I V w i e k u istniała t e n d e n c j a skrócenia do t y c h w y ­ miarów maksymalnego lineażu ( w s k u t e k d e z i n t e g r a c j i r o d u p o z b a w i o n e g o już g ó r ­ nej g r a n i c y , jaką stanowił p r z o d e k r o d u ) . T y m n i e m n i e j l i m i t 9 pokoleń w y d a j e potwierdzać występujące u M e r g e n G e g e n a wyrażenie yisun toról „dziewięciu k r e w n i o n y c h " , które może być r e z u l t a t e m i n t e r w e n c j i u s t a w o d a w s t w a się spo­ mandżurskie­ go. W p r a w d z i e Bałdanżapow (s. 212 przyp_ 377) tłumaczy j e j a k o dziewięć k o n k r e t ­ n y c h typów k r e w n i a c z y c h , wymieniając: O j , O j O j , O j O j O j , S y , S y S y , S y S y S y , S t B r , M ł B r oraz S y B r O j , j e s t to j e d n a k i n t e r p r e t a c j a b a r d z o z powodu arbitralnego reprezentowanej w stopni odległości w doboru tych właśnie patrylineażu. N a s z y m prostej gicznej l u b egzogamii. linii wstępnej relacji zdaniem dowolna spośród cytowany wyznaczającej i nieprzekonująca większej zwrot ich liczby odnosi z a k r e s pamięci się do genealo­ �127 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW krańcowym p r z o d k i e m maksymalnego lineażu, co przekształciło się w uznany p r z y m i o t wyjątkowości t e j właśnie panującej l i n i i . Jednakże potomkowie b r a c i chana podlegali już ogólnemu społecznemu p r a w u skracania l i n i i rodowodowej i operowania płynnymi lineażami o zmniejszonej głębokości. Interesującego przykładu dostarczają t u po­ t o m k o w i e Kasara, którzy w południowej M o n g o l i i t w o r z y l i lineaż Bürin. Lineaż t e n uległ w połowie w . X V podziałowi n a cztery mniejsze lineaże, których n i e obowiązywała już egzogamia względem siebie. M e r gen Gegen relacjonujący to wydarzenie (Bałdanżapow, s. 156-157, 41v) dodaje, że w 1632 r. cesarz mandżurski Abchaj zarządził przywrócenie egzogamii wśród wszystkich kasarydów wprowadzając jednocześnie k a r y za n a ­ ruszenie egzogamii w r a m a c h w s z y s t k i c h zachowanych g r u p t y p u oboy. A u t o r k r o n i k i opatruje tę informację następującą uwagą: „[uczynił t a k ] nie zważając na trudności połączenia i organizacji oboy'ów rozproszonych podczas poprzednich rządów". Reforma ta, polegająca n a przywróceniu t r a d y c j i krewniaczej organizacji społeczeństwa była najprawdopodobniej próbą narzucenia Mongołom f o r m , w i c h p r z y p a d k u już n i e a k t u a l n y c h , lecz żywych jeszcze w społeczeństwie mandżurskim. N u r c h a c z i rozpoczął w X V I w i e k u tworzenie i m p e r i u m mandżurskiego opierając się n a g r u ­ pach k r e w n i a c z y c h jako jednostkach organizacyjnych, co wydawać się może anachronizmem w porównaniu ze wcześniejszymi o t r z y stulecia m e t o d a m i Czyngis-chana. W y n i k a to j e d n a k z f a k t u , że mandżurski l i ­ neaż hala był wówczas jednostką daleko s i l n i e j zintegrowaną niż m o n g o l ­ s k i oboy czasów Czyngis-chana. Zgodnie z przyjętą taktyką Mandżurowie przystąpili do rejestrowania g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d b i t y c h t e r y t o r i a c h . Udało się i m spisać 233 g r u p y mongolskie t y p u omoy w południowej M o n g o l i i (por. Lebiediewa), co wydaje się być niewielką liczbą j a k na teoretycznie możliwą ilość 4-pokoleniowych lineaży w całym społeczeństwie i świadczy o i c h postę­ pującej dezintegracji. Większość z n i c h nie odgrywała p r a k t y c z n i e żadnej r o l i w życiu p o l i t y c z n y m , j a k można sądzić z f a k t u , że nie wymieniają ich k r o n i k i historyczne (np. Szara Tudżi relacjonująca w y d a r z e n i a ze znacznie większego obszaru zamieszkałego przez Mongołów zawiera 68 etnonimów). Można więc sądzić, że wiele pozycji na tej liście reprezen­ towało sztuczne nieco t w o r y powstałe — j a k mówił Meirgen Gegen — w b r e w trudnościom w łączeniu i organizowaniu p o n o w n y m lineaży. Sztuczność tę podkreśla f a k t , że Mandżurowie dość szybko p o r z u c i l i ideę organizacji państwa i jego a d m i n i s t r a c j i opartej n a sieci g r u p k r e w n i a ­ czych. Próby takiej nie p o n o w i l i mianowicie na terenie Chałchy po j e j 4 9 4 9 nych W połowie XSVII przez w i e k u sporządzono> taką listę d l a obszarów podporządkowa­ d w u p i e r w s z y c h w ł a d c ó w mandżurskich — Nurchacziego D o k u m e n t t e n został w y d a n y w 1744 r. w P e k i n i e pt. Ogólny dżurskich wchodzących w skład ośmiu chorągwi przegląd (por. L e b i e d i e w a ) . g r u p y mandżurskie, mongolskie, chińskie i koreańskie. i Abchaja. rodów Lista man­ obejmuje �128 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z podporządkowaniu w końcu X V I I w i e k u . Było t o r e z u l t a t e m oporu, j a k i owa koncepcja napotkała w samej m a t e r i i społecznej n i e dostosowanej już do podobnych rozwiązań. N i e należy j e d n a k przeceniać opozycji ze s t r o ­ n y społeczeństwa mongolskiego, gdyż pierwszorzędne znaczenie miała r a ­ czej klęska koncepcji na g r u n c i e chińskim, gdzie lineażowa grupa tsun okazała się niezdolna do pełnienia f u n k c j i p o l i t y c z n y c h . Mandżurowie zatem przyjęli k o m p r o m i s o w e rozwiązanie adaptując doświadczenia w o j s k o w e j organizacji Mongołów w postaci jednostek t y p u otoy i choszun oraz ustanawiając p r a w n y obowiązek u t r z y m y w a n i a egzo­ g a m i i l i n i o w e j wśród k r e w n y c h o wspólnych agnatach do 9 pokolenia wstępnego. Można przypuszczać, że t a k i obowiązek zahamował, lecz nie powstrzymał procesu rozdrabniania lineaży w rodzaju tego, j a k i relacjo­ nowaliśmy w odniesieniu do potomków Kasara (Mergen Gegen przytacza także inne przykłady, por. Bałdanżapow, s. 156, 41v). W p r a w d z i e kasarydzi rządzący 16 choszunami b y l i grupą n a t y l e eminentną, że zmuszeni do u t r z y m y w a n i a egzogamii nie m o g l i otwarcie zerwać z tradycją jedności. Inne jednak lineaże mogły dzielić się bez większych raczej przeszkód, zachowując j e d y n i e pamięć l i n i i pochodzeniowej d l a celów k o n t r o l o w a n i a d o b o r u małżeńskiego. W t e n sposób w okresie nowożytnym najszerszą grupą krewniaczą, j a k a zachowała się w społeczeństwie, był przypuszczal­ nie 4-pokoleniowy lineaż podstawowy, w średniowieczu będący je d ynie j e d n y m z segmentów lineażowej s t r u k t u r y . Jednocześnie utrzymywała się najprawdopodobniej głębsza genealogicznie grupa pochodzeniowa utworzona wokół l i n i i egzogamicznej nadal — zgodnie z tradycją — określanej yasun. Tymczasem spłycony lineaż n i e dysponował w zasadzie nazwą własną, być może dlatego, że t a ostatnia pojmowana była jako a t r y b u t g r u p y występującej w kontekście s t r u k t u r y lineażowej tworzącej sieć jednostek wyczerpujących schemat organizacji społeczeństwa. Toteż dawne e t n o n i m y stosowano raczej n a określenie jednostek a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h otoy oraz l i n i i pochodzeniowych yasun. Przykład t a k rozwiązanej i d e n t y f i k a c j i będącej w użyciu w X V I I w i e k u c y t u j e Władimircow (s. 132) z t e r e n u ojrackiego: „z kości Choszut, z o t o k u K o r o c z i n " . Czteropokoleniowy lineaż podstawowy nie miał n i e t y l k o n a z w y włas­ nej, lecz przypuszczalnie również t e r m i n u rodzajowego d l a tego t y p u g r u p y , skoro t e r m i n właściwy oboy począł zanikać. W p r a w d z i e w s k u t e k odnowicielskich działań Mandżurów przywrócono go na krótko do ży­ cia , lecz nie utrzymał się on dłużej, gdyż z b y t ściśle związany był 50 Świadczy o t y m jego występowanie w tekście k r o n i k i M e r g e n G e g e n a . W y ­ daje się, że autor t e n był z w o l e n n i k i e m mandżurskich i n t e r w e n c j i n a r z e c z r e a k t y ­ w o w a n i a g r u p k r e w n i a c z y c h , gdyż starał się j e podeprzeć a u t o r y t e t e m kościoła l a m a j s k i e g o , który s a m reprezentował j a k o d u c h o w n y , a także h i s t o r y c z n e j t r a d y c j i i n d y j s k i e j i tybetańskiej, którą posługiwał się ten kościół. T e j ostatniej m i a n o w i c i e p r z y p i s u j e u s t a n o w i e n i e podziału ludzkości n a oboy i w p r o w a d z e n i e egzogamii t y c h g r u p (por. Bałdanżapow, s. 114, 6v). 5 0 �129 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW z tradycyjną organizacją krewniacza. I z o l o w a n y lineaż pozbawiony za­ plecza krewniaczego i n i e odgrywający już istotniejszej r o l i w organizacji społeczeństwa przestał kojarzyć się z pojęciem oboy. N i e w i e m y , czy zo­ stało ono zastąpione przez Chałchasów i n n y m t e r m i n e m , w każdym razie b r a k u j e na to dowodów. Prawdopodobnie w epoce nowożytnej lineaż określano t e r m i n e m gene­ r a l n i e odnoszącym się wcześniej do k r e w n y c h agnatycznych l u b takichże więzów pokrewieństwa (nie zaś k o n k r e t n e j g r u p y ) , c z y l i tóról. Można tak sądzić z f a k t u , że kodeks p r a w mandżurskich operuje określeniem tdroliyin daruya. Oznacza ono głowę l u b przywódcę zespołu k r e w n y c h , co wskazuje na istnienie f o r m a l n e j organizacji takiego zespołu ( p r z y n a j ­ m n i e j z p u n k t u widzenia prawodawcy) i t y m s a m y m jego zbliżony do l i ­ neażu charakter. Istnieją ponadto ślady t e r m i n o l o g i i , która również może być odnoszo­ na do g r u p y lineażowej. T a k więc w materiałach współczesnych n a t r a ­ f i a m y na określenia biileg oraz miyen stosowane jeszcze w X X w i e k u dla wspólnie koczującego zespołu k r e w n y c h w odróżnieniu od chot l u b ayil oznaczających zespół o d o w o l n y m składzie. P i e r w s z y z tej p a r y o d ­ n a j d u j e m y w najwcześniejszych źródłach w znaczeniu wspólnie koczują­ cej g r u p y ( T H M § 28), w p r a w d z i e nieokreślonej wielkości, j a k też nie mającej e t n o n i m u , ale za t o — w o w y m czasie — najpewniej k r e w n i a ­ czej. Z k o n t e k s t u można t y l k o wnosić, że n i e była ona liczna, j a k też n i e stanowiła f o r m a c j i w o j s k o w e j a n i politycznej ( T H M § 35). Jednocześnie t e n sam t e r m i n może określać grupę t y p u oboy ( T H M §§ 8, 9). O m a w i a n y w y r a z oznacza współcześnie „grupę j a k i c h k o l w i e k desygnatów; dział ca­ łości". Jego związek z systemem pokrewieństwa zdaje się jednak n i e p o d ­ legać wątpliwości , j a k o zaś a n t o n i m wobec ayimay układa się w t r i a ­ dzie: ayimay-oboy-biileg. Ostatniemu j e j członowi można przypisać zna­ czenie: „terytorialna i gospodarcza wspólnota k r e w n y c h stanowiących część lineażu". N i e jest też wykluczone, że w czasach nowożytnych mógł on n i e k i e d y zastępować oboy . Podstawowe znaczenie biileg k o j a r z y m y jednak z koczującą wspólnotą k r e w n y c h , i to raczej tą, którą Władimir­ cow nazwał ajlową, c z y l i odpowiadającą przede w s z y s t k i m m i n i m a l n e m u lineażowi. 51 52 5 1 Również w Buriacji spotykamy zastosowanie wyrazu buluk w znaczeniu wspólnoty t e r y t o r i a l n e j o t r a d y c j a c h wspólnego p o c h o d z e n i a p r z y n a j m n i e j części z e ­ społu (np. buluk j a n g u c k i złożony z „rodów" J a n g u t i Mongoloid). O występowaniu t e r m i n u w B u r i a c j i por. W j a t k i n a 1969 s. 38. T r z e b a j e d n a k nadmienić, że w z u ­ pełnie i n n y m z n a c z e n i u używa go R a s z i d e d - D i n (I s. 185), a m i a n o w i c i e n a okreś­ l e n i e oddziału w o j s k o w e g o . 5 2 P r z y p u s z c z e n i a tego n i e p o t w i e r d z a j e d n a k fakt, że w y r a z n i e j e s t popularny w k r o n i k a c h nowożytnych. T e i c h partie, które powtarzają w y d a r z e n i a z §§ 8 i 28 Tajnej historii raczej pomijają k r o n i k a Łubsan D a n d z a n a giidel ów t e r m i n . Spośród stosuje bólók, „grupa koczująca", zaś M e r g e n G e g e n 9 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 t r z e c h Altan natomiast w e r s j a qotan ayil Tobczi, anonimowa jedynie używa „obozowisko j u r t " . ne- �130 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wydaje się, że w y r a z chot, będący określeniem sposobu zajmowania przestrzeni (grupa j u r t ustawiona w e wspólnym obozowisku) od dość d a w ­ na s t a n o w i s y n o n i m t e r m i n u biileg. N a podstawie materiałów o j r a c k i c h Władimircow d e f i n i u j e chot w kategoriach krewniaćzych j a k o „część r o d u , grupę b l i s k i c h współrodowców koczujących razem i kierowaną przez najstarszego j e j członka"; j e j wielkość mogła wynosić 30 i więcej j u r t (s. 170, 192). Złatkin uzupełnia, że kontrolowała ona k o n k r e t n e t e r y t o ­ r i u m określając j e p r z y t y m n a 200-300 k m . Według tego ostatniego autora chałchaskie chot liczyły 3-7 j u r t i już w X V I I w i e k u i c h skład był płynny, a k r y t e r i u m pokrewieństwa n i e obowiązywało (Złatkin, s. 9-10). Duża dysproporcja stopnia i n t e g r a c j i k r e w n y c h między Chałchasami i pe­ r y f e r y j n y m i zachodnimi g r u p a m i m o n g o l s k i m i była u w a r u n k o w a n a specy­ fiką historycznego r o z w o j u i znajduje odbicie także w i n n y c h dziedzinach życia społecznego. Władimircow przyjmując k r y t e r i u m wielkości zespo­ łu rozróżnia o j r a c k i „chotonowy" i chałchaski „ajlowy" sposób koczowa­ nia. Zastosowane przez niego n a z e w n i c t w o jest umowne, gdyż Chałchasi swoje mniejsze zespoły również n a z y w a l i chot. T o rozróżnienie dotyczy jednak istotnego f a k t u , czy zespół koczujący stanowiła g r u p a lineażowa, czy t y l k o j e j część. W p i e r w s z y m b o w i e m p r z y p a d k u , p r z y 4-pokoleniow e j głębokości lineażu, koczowisko t a k i e j g r u p y mogło składać się z ok. 30 r o d z i n . F a k t , że Chałchasi koczują od m n i e j więcej X V I I w i e k u , w mniejszych zespołach, nie m u s i jednak oznaczać dezintegracji lineażu, chociaż niewątpliwie m u sprzyja. Wielkość koczującego zespołu zależna jest b o w i e m n i e t y l k o o d w o l i uczestników, lecz m . i n . także o d w a r u n ­ ków naturalnego środowiska. Lepsze pastwiska ułatwiały wspólne koczo­ wanie w liczniejszych grupach. Wniosek Władimircowa (s. 171), że m n i e j ­ sze koczowiska Chałchasów potwierdzają wczesne porzucenie przez n i c h „ustroju r o d o w e g o " (tzn. organizacji krewniaczej), n i e jest zatem sam przez się oczywisty, chociaż koresponduje z i n n y m i f a k t a m i . W jeszcze m n i e j s z y m s t o p n i u r o z m i a r y koczującego zespołu zależały od zróżnicowa­ n i a ekonomicznego członków. W i k t o r o w a sugeruje takie właśnie rozwią­ zanie twierdząc, że już w średniowieczu istniała następująca zależność: bogate r o d z i n y koczowały w małych zespołach, biedne zaś w i e l k i m obo­ zem kureniem, zachowującym cechy wspólnoty r o d o w e j (Narody..., s. 715). T e n ostatni nie m a jednak żadnego związku z korporacyjną wspólnotą k r e w n i a c z a i jest — j a k wskazał Władimircow (s. 37, 128) — funkcją n i s ­ kiego stopnia bezpieczeństwa i centralizacji władzy, dlatego też często s p o t y k a m y go w w i e k a c h X I - X I I oraz X I V - X V . 2 Jak powiedzieliśmy, koczowanie w małej grupie nie m u s i oznaczać rozluźnienia więzów z pozostałymi członkami lineażu, zwłaszcza jeśli koczują o n i w pobliżu. N i e m n i e j j e d n a k w y m o g i organizacji pracy p r o ­ wadzą n i e u n i k n i e n i e do takiego rozluźnienia. I m mniejsza jest b o w i e m grupa, t y m ważniejsze stają się właśnie proporcje między zasobami siły roboczej a potencjałem gospodarczym r e p r e z e n t o w a n y m głównie przez �131 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW stado zwierzęce. Zachowanie t y c h p r o p o r c j i w gronie k r e w n y c h jest czę­ sto niemożliwe (szczególnie p r z y i c h zróżnicowaniu majątkowym), co po­ woduje konieczność współdziałania — a zatem sąsiedzkiego zamieszkiwa­ n i a — z osobami n i e należącymi do patrylineażu. W i e l k a rodzina, zwła­ szcza posiadająca wystarczające zabezpieczenie materialne, łatwiej w t y c h w a r u n k a c h stanie się ośrodkiem i n t e g r a c j i niż agnatyczna l i n i a pocho­ dzeniowa. Oznacza to, że współpracujący zespół będzie składał się rów­ nież z k r e w n y c h n i e l i n e a r n y c h oraz p o w i n o w a t y c h zatracając t y m s a m y m charakter podlineażu i przeksztacając się z g r u p y o cechach k r e w n i a ­ czych w luźny zespół k r e w n y c h n i e powiązanych wspólnotą l i n i i pocho­ dzeniowej. Z czasem, zwłaszcza w X I X w i e k u , w t a k i c h zespołach za­ cznie dominować więź sąsiedzka. Będą t e m u sprzyjały ruchliwość spo­ łeczna i wychodźstwo nasilające się właśnie pod koniec X I X w i e k u , a przybierające postać quasi-urbanizacji wokół ośrodków k l a s z t o r n y c h albo też z m i a n y statusu społecznego w postaci przejścia w stan szabinarów — przywiązanych do majątków klasztornych, co często połączone było ze zmianą koczowisk i t y m s a m y m intensywności p e w n y c h więzi pokrewieństwa, chociażby przez ograniczenie kontaktów osobistych. W początkach X X w i e k u , n a w e t w rejonach najbardziej sprzyjających chotonowej organizacji wypasów i dających — z p o w o d u d o b r y c h past­ w i s k — więcej swobody w m a n e w r o w a n i u siłą roboczą, zaledwie 2 2 % chot składało się z agnatycznych k r e w n y c h (głównie r o d z i n y b r a c i oraz i c h synów), 3 2 % zaś tworzyły zespoły k r e w n y c h nie a g n a t y c z n y c h . W t y c h w a r u n k a c h chotony n i e mogły stanowić g r u p y k o r p o r a c y j n e j 0 stałym członkostwie i wspólnocie majątku; cechy te mogły się j e d y n i e utrzymać t a m , gdzie pokrywały się one ze wspólnotą wielkorodzinną l u b j e j pozostałością — rodziną rozrośniętą wokół jednego lineażu m i n i m a l n e ­ go. Wspólnota chotonowa s t a n o w i zatem formę organizacyjną, którą w różnych okresach tworzyły różne zespoły l u d z k i e — od 4-pokoleniowego lineażu przez podlineaż, wielką rodzinę aż do zespołu k r e w n y c h i g r u ­ p y sąsiedzkiej. P r z y istniejącym zasobie źródeł nie jesteśmy w stanie za­ proponować chronologizacji poszczególnych etapów, można jednak w s k a ­ zać na zbieżność procesu rozwojowego zachodzącego u Mongołów 53 1 i n n y c h ludów pasterskich, nawet t y c h , które cechowała wolniejsza d y ­ n a m i k a przekształceń (por. Wajnsztejn s. 65-67). Jedna i ta sama f o r m a organizacji p r a c y reprezentowana przez chot przetrwała k i l k a różnych f o r m g r u p o w a n i a się l u d z i (różne wersje g r u p k r e w n y c h aż po zespoły celowe), a także stosunków własnościowych (od przypuszczalnie egalitar­ nego użytkowania owoców p r a c y po u k r y t e l u b nawet o t w a r t e w y k o r z y s - 53 W y n i k a ajmaku to z badań archangajskiego. Simukowa W (s. 26) p r z e p r o w a d z o n y c h 54 w y p a d k a c h i c h członkowie w w 100 c h o t o n a c h pełni w pełni powiązani b y l i pokrewieństwem, z tego zaś w 5 9 % chotonów więzy j e d y n i e d a l e k i e g o pokrewieństwa l u b powinowactwa. lub prawie występowały �132 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z t y w a n i e p r a c y najemnej). U p r a w n i o n a będzie zapewne sugestia, że jeśli na terenach chałchaskich 4-pokoleniowy lineaż tworzył zespoły chotonowe, trwało to przypuszczalnie krótko, po czym funkcję tę przejęły m n i e j ­ sze zespoły krewniacze, zwłaszcza w i e l k a rodzina, b y w s k u t e k cech właś­ c i w y c h gospodarce pasterskiej przekazać ją dalej nie l i m i t o w a n y m linią pochodzeniową zespołom k r e w n y c h oraz g r u p o m sąsiedzkim. Odejście od l i n i i agnatycznej j a k o k r y t e r i u m członkostwa w chat — i szerzej: k r y t e ­ r i u m t w o r z e n i a zespołów współdziałających — było możliwe dzięki t e m u , że w s t r u k t u r z e makrospołecznej dominowały g r u p y przestrzegające o d ­ m i e n n y c h kryteriów a f i l i a c j i . 8. P O Z O S T A Ł O Ś C I O R G A N I Z A C J I K R E W N I A C Z E J — W I E L K A RODZINA I LINIA POCHODZENIOWA Tendencji do działania w luźnym zespole k r e w n y c h towarzyszy z w y ­ kle skrócenie i stopniowe zatarcie l i n i i pochodzeniowej. W p r a w d z i e i s t n i e ­ je wiele przekazów o p r o w a d z e n i u przez Mongołów zapisów genealogicz­ n y c h w postaci ksiąg, które dzieliły los l i n i i senioralnej, jednakże zakła­ danie n o w y c h ksiąg w odgałęziających się l i n i a c h bocznych pozostawało coraz częściej sprawą swobodnej decyzji zainteresowanych. W s k u t e k tego księgi takie wśród Chałchasów stały się rzadkością, utrzymywały je prze­ de w s z y s t k i m l i n i e szlacheckie oraz mniejszości niechałchaskie, zwłaszcza B u r i a c i (por. Rdnczen, s. 206-207; Sumjaabaatar). Interesujący przekaz o deprecjacji l i n i i pochodzeniowej z a w a r t y zo­ stał w tekście z przełomu X I X i X X wieków (Bawden 1960, s. 79-80) . Jest to b a j k o w y m o t y w o d w u powracających z w o j n y synach, z których t y l k o jeden jest p r a w d z i w y , d r u g i zaś d e m o n e m w c i e l o n y m w sobowtóra. Obaj poddani są genealogicznemu t e s t o w i tożsamości polegającemu n a s p r a w d z e n i u Wiedzy o przodkach do czwartego pokolenia włącznie. Test w y p a d a pomyślnie d l a uzurpatora, „ponieważ był d e m o n e m " , natomiast „prawdziwy s y n znał wyłącznie w y d a r z e n i a od czasów swego d z i a d k a " . Z n a m i e n n y jest f a k t , że właściwa n o r m a l n e m u człowiekowi głębokość pamięci genealogicznej n i e przekracza drugiego pokolenia, oczekiwana zaś czwartego. Oznacza to, iż p r a k t y c z n i e nie może istnieć już — j a k o g r u p a — lineaż 4-pokoleniowy, skoro nie jest znany jego przodek. N i e M и M o w a t u o tekście b a j e k w y d a n y c h w że o d p o w i a d a on s t a n o w i świadomości 1928 r. w U ł a n B a t o r . Można przyjąć, z przełomu X I X i X X wieków. M i m o b a j k i te z n a n e były w M o n g o l i i o d X V I I w i e k u , i c h p i s a n e zaś w e r s j e najprawdopodobniej przygotowanym od w . X V I I I , to w t y m w y p a d k u m a m y do c z y n i e n i a z t e k s t e m do d r u k u w początkach X X w., w p r a w d z i e a l e z w s z e l k i m prawdopodobieństwem alnych. Mimo że monogolskie na podstawie starszych, do pojęć i zwyczajów aktu­ iż s a m e b a j k i są p o c h o d z e n i a i n d y j s k i e g o , j e d n a k stały się w Mon­ golii popularne i n i e m a podstaw dostosowanym przypuszczać, b y opowieść, n a którą powołujemy się, była s p r z e c z n a z rzeczywistością społeczną Mongolii. W t a k i m b o w i e m uległaby o d p o w i e d n i e j a d a p t a c j i , b y n i e w y w o ł y w a ć oporu u c z y t e l n i k a . wypadku �133 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW może być także realizowany teoretyczny wymóg 7-pokoleniowej, czy n a ­ w e t głębszej, egzogamii. N a koniec, g r u p a k r e w n y c h agnatycznych obej­ m u j e p o t e n c j a l n y c h członków w i e l k i e j r o d z i n y pochodzenia ego, dalsi zaś k r e w n i wchodzący dawniej do patrylineażu znajdują się obecnie w r a m a c h luźnego zespołu k r e w n y c h , członkostwo którego n i e jest oparte na k o n ­ k r e t n y c h k r y t e r i a c h pochodzeniowych i który określa się z b i o r o w y m t e r ­ minem tbrol-sadan. O występowaniu takiego m o d e l u (tzn. w i e l k a rodzina j a k o podstawo­ w a k o r p o r a c y j n a g r u p a krewniacza integrująca zespół szeroko r o z u m i a ­ n y c h k r e w n y c h , jeśli wymagają tego k o n k r e t n e potrzeby) możemy mó­ wić już co n a j m n i e j w X V I I I w i e k u . K r o n i k a M e r g e n Gegena pouczając o właściwej drodze życia w y m i e n i a j a k o w a r u n e k harmonię w r a m a c h Wielkiej rodziny, precyzując p r z y t y m j e j członków poza własną rodziną nuklearną (stryjowie, b r a t a n k o w i e , szwagierki). Wśród konsekwencji n i e ­ przestrzegania t e j zasady znalazło się także „rozłączenie i rozproszenie k r e w n y c h obu l i n i i " , dokładniej zaś yas miąa — kość i mięso — symbole l i n i i ojcowskiej i macierzystej (Bałdanżapow, s. 169, 52v, 53r). To ostatnie wskazuje n a stopniową bilateralizację zespołu k r e w n y c h (rozłączenie za­ kładać m u s i uprzednią jedność). P r z e j a w u b i l a t e r a l i z a c j i można też u p a ­ trywać w semantyce p e w n y c h passusów p o e t y c k i c h z Ałtan Tobczi, n p . z w r o t y oddawane w X V I I w i e k u przez określenia g r u p krewniaćzych, w następnym s t u l e c i u są transponowane n a równoważnik „krewnych" . 55 W t y m kontekście w a r t o wspomnieć o interesujących losach w y r a z u uruy. W Tajnej historii i w i e l u zastosowaniach nowożytnych nie budzi wątpliwości jego znaczenie „potomkowie danego przodka, zespół l u d z i odniesiony do wspólnej t r a d y c j i genealogicznej, g r u p a pochodzeniowa", j a k n p . altan uruy „złoty ród", „czyngisidzi". Jest to zatem zbiorowość agna t y c z n y c h k r e w n y c h należąca do wspólnej g r u p y krewniaczej. T a k też rozumiał t e n w y r a z Władimircow (s. 59, 60). Tymczasem w k r o n i ­ kach nowożytnych z n a j d u j e m y oboczne jego zastosowania w znaczeniu p o w i n o w a t y c h ze s t r o n y żony, c z y l i całkowicie o d m i e n n y m . Podobna dwuznaczność u t r z y m u j e się, a nawet pogłębia, w języku współczesnym . 56 57 55 wypowiedzi agnatyczni" (Bawden, Subedeja: uruy torol „powinowaci ze s t r o n y 1955, s. 46) zastąpione zostaje p r z e z aąa degii żony i krewni „bracia, k r e w n i w ogóle" (Bałdanżapow, s. 145, 32v). 5 6 Por. Bawden, 1955, s. 46, 75, 164; Łubsan s. 145, 32v. T e n o s t a t n i tłumaczy uruy stawia ją o j c o w s k i e j Dandzan, s. 263; Bałdanżapow, również j a k o „linia m a c i e r z y s t a " i p r z e c i w ­ (s. 171, 53v). V r e e l a n d (s. 62) o p e r u j e wyłącznie znaczeniem „powinowaty". Gałstuński (1893, s . 209a) podaje w p i e r w s z y m z n a c z e n i u „powino­ w a c i ze s t r o n y żony". 5 7 Łuwsandendew tłumaczy urag m i a s t C e w e l to s a m o hasło d e f i n i u j e błędnie — jako „krewny, w pierwszym j a k o k r e w n y c h zięcia i s y n o w e j . powinowaty znaczeniu — po żonie", chyba W y d a j e się, że podobne kłopoty c z e n i o w e powstały w języku b u r i a c k i m (por. Czeremisów, hasło urag), Manżigijew (s. 34) w y r a z ten określa g r u p p y " wydzielone w linii agnatycznej. jednoznacznie jako nato­ całkowicie zna­ jakkolwiek „krownorodstwennyje �134 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z P r a k t y c z n i e w czasach nowożytnych wszystkie n i e m a l zbiorowe t e r m i n y odnoszące się do k r e w n y c h przestają nazywać k o n k r e t n e klasy, takie j a k patrylineaż własny, żony l u b m a t k i . T a k więc spośród pojęć: torol, uruy, sadan, qamiyatan, jedynie pierwszy u t r z y m u j e konotację agnatyczną (przez p e w i e n czas t y l k o , gdyż współcześnie ją zatracił), pozostałe już nie precyzują l i n i i a n i stosunku do własnego patrylineażu. Z j a w i s k o takie m u s i m y potraktować jako przejaw b i l a t e r a l i z a c j i , j a k k o l w i e k n i e m a m y d a n y c h o początkach tego procesu. D o t y c z y on w p i e r w s z y m rzędzie f u n k ­ cjonowania związków pokrewieństwa, ponieważ w enuncjacjach odnoszą­ c y c h się d o m o d e l u pokrewieństwa u t r z y m u j e się n a d a l rozróżnienie yas/ miqa, Hnii ojcowskiej i macierzystej, nadto zaś j a k o uściślenie tej p i e r w ­ szej •— k i l k a różnych terminów (m. i n . eligen) oznaczających grupę r o ­ dzeństwa z jednej m a t k i , l u b w przenośni — k r e w n y c h pochodzących od jakiejś odleglejszej p r z o d k i n i . Wspomniana bilateralizacja jest j e d y n i e częścią procesu r e o r i e n t a c j i związków solidarności w k i e r u n k u od lineażowej g r u p y krewniaczej (ist­ niejącej nadal p r z y n a j m n i e j w szczątkowej postaci l i n i i pochodzeniowej) do luźnego zespołu k r e w n y c h . Tezę tę przedstawiliśmy nieco wcześniej, w t y m m i e j s c u można ją dodatkowo zilustrować na przykładzie. Biorąc pod uwagę wspomnianą wyżej dwuznaczność t e r m i n u uruy, tłumaczenie pewnego dwuwiersza występującego w różnych wersjach Ałtan Tobczi nasuwa możliwości i n t e r p r e t a c y j n e bezpośrednio odnoszące się do oma­ wianej t u k w e s t i i rozległości więzów pokrewieństwa. Weźmy za podstawę f r a g m e n t z anonimowej Ałtan Tobczi i jego tłumaczenie (Bawden 1955, § 73, s. 164): 58 59 N i e będzie szczęścić się t e m u , k t o d b a o s w y c h Poszczęści się t e m u , k t o d b a o s w y c h uruy; umai. D w u w i e r s z aprobuje zainteresowanie okazywane umai (dosł.: „łono m a t k i " ) danego człowieka, c z y l i adresowane przede w s z y s t k i m do kręgu rodzeństwa i być może szerzej — do w i e l k i e j rodziny, którą dane r o ­ dzeństwo k o n t y n u u j e . Natomiast dezaprobata skierowana jest wobec z b y t s i l n y c h więzi z uruy, c z y l i p o w i n o w a t y m i ze s t r o n y żony (jak chce B a w ­ d e n i i n n i tłumacze), albo też szeroko rozumianą własną grupą pochodze­ niową (jeśli przyjąć p i e r w o t n e i nadal utrzymujące się znaczenie t e r m i ­ nu). Ta ostatnia i n t e r p r e t a c j a przeciwstawia sobie dwie kategorie k r e w ­ n y c h w r a m a c h tego samego patrylineażu l u b g r u p y krewniaczej i ozna­ cza dezintegrację lineażu postulując utratę zainteresowania jego d a l s z y m i 5 8 P o r . : Borjigin § 115. W tóról-tei kiimtin „człowiek z l i n i i Bordżiginów", t e j s a m e j k r o n i c e (§ 47) torol B a w d e n 1955 występuje j e d n o z n a c z n i e j a k o „linia agna­ tyczną". 5 9 Są to j e d n a k z a w s z e k r e w n i p a t r y l i n e a r n i , n i e zaś w l i n i i kobiecej, j a k c h c e Gałstuński (hasło eligen). �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 135 członkami, co odpowiadałoby prawidłowemu z j a w i s k u stopniowego k u r ­ czenia się zasięgu związków pokrewieństwa. Natomiast pierwsza i n t e r p r e ­ tacja przeciwstawia sobie d w a zespoły połączone aliansem małżeńskim. Można ją rozumieć j a k o protest t r a d y c j o n a l i s t y przeciw włączaniu osób spowinowaconych do współdziałającego zespołu k r e w n y c h . D o t y c z y on, j a k można domyślać się, raczej zewnętrznych przejawów i n t e g r a c j i — j a k f o r m g r u p o w a n i a się l u d z i (np. w chotony) niż samej i d e i współdzia­ łania z p o w i n o w a t y m i , podkreślonej jako zasada s t r u k t u r a l n a jeszcze w Tajnej historii. Zresztą występowanie przeciwko solidarności k r e w n y c h pojmowanej na oba wskazane t u sposoby byłoby sprzeczne z istotą więzi pokrewieństwa w systemie k r e w n i a c z y m i praktyką zarówno wcześniej­ szą, j a k też spotykaną n a początku epoki nowożytnej. S w o i s t y m protestem przeciw dezintegracji lineażowych g r u p k r e w ­ niaczych jest Altan Tobczi a u t o r s t w a M e r g e n Gegena. Wspominaliśmy już o i d e o w y m w s p a r c i u , jakiego udzielił on mandżurskim koncepcjom wskrzeszenia oboy, oraz przywrócenia g r u p o w e j egzogamii. Cała k r o n i k a przepojona jest bardziej od i n n y c h nowożytnych k r o n i k m o n g o l s k i c h ideo­ logią pokrewieństwa, zaś wśród powodów j e j napisania autor w y m i e n i a przybliżenie c z y t e l n i k o m tej ideologii (Bałdanżapow, s. 136, 24v). W i s t o ­ cie posługuje się o n częściej środkami n e g a t y w n y m i — poddaje k r y t y c e zjawiska przez siebie obserwowane, a niezgodne z g e n e r a l n y m założeniem. To ostatnie sprowadza się do n o r m y etycznej — uznawania pokrewień­ s t w a agnatycznego — w y m i e n i o n e j obok trzech i n n y c h n o r m mających regulować postępowanie człowieka: szacunku d l a władzy, Kościoła oraz prawości c h a r a k t e r u (s. 171, 53v). A u t o r ubolewa n a d rozluźnieniem w i ę ­ zów pokrewieństwa (s. 40r), rozproszeniem g r u p k r e w n i a c z y c h (s. 41v), rozłączaniem k r e w n y c h w drodze a d m i n i s t r a c y j n e j i lekceważeniem p a ­ mięci genealogicznej (s. 53v), na koniec, zaś emocjonalnie odcina się od t y c h , którzy u t r a c i l i więź ze s w y m i k r e w n y m i p a t r y l i n e a r n y m i (s. 54r). Przypuszczalnie n i e popełnimy błędu, jeśli u z n a m y tę kronikę z X V I I I w i e k u za podzwonne d l a agnatycznej g r u p y krewniaczej szerszej niż l i ­ neaż m i n i m a l n y — w i e l k a rodzina. S a m autor godzi się z z a m k i e m g r u p k r e w n i a c z y c h , domaga się jednak zastąpienia i c h przez pielęgnowanie p a ­ mięci genealogicznej (s. 24v, 53v). Dzięki t e m u , jak.się wydaje, popełnia niekonsekwencję — koncentrując się na przeszłości historycznej, lekce­ waży niejako teraźniejszość i j a j wymagania, n a w e t g d y b y t a ostatnia składała się z g r u p pochodzeniowych o osłabionej pamięci genealogicznej. Pisze on: „nie jest potrzebny t a k i autor [...], który obniża cenę złota i sreb­ ra, to znaczy tórol udum, i podnosi cenę żelaza i miedzi, t o jest uruy sadun" (s. 53v). Przeciwstawienie to możemy rozumieć d w o j a k o : „krewni lineażu — p o w i n o w a c i " albo „wszyscy k r e w n i lineażu — żyjące generacje lineażu". P r z y każdej z t y c h i n t e r p r e t a c j i dostrzegamy istotną opozycję między d i a c h r o n i c z n y m , l i n i o w y m r o z u m i e n i e m pokrewieństwa, a s y n ­ c h r o n i c z n y m jego r o z u m i e n i e m j a k o funkcjonalnego z b i o r u k r e w n y c h . �136 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wyrażoną t a k myśl autora — d o s t o j n i k a kościelnego — można b y s t r a westować j a k o przeciwstawienie krewniaczej wieczności i doczesności. U jego podłoża t k w i dezaprobata dla wyższego wartościowania owej d o ­ czesności przez współczesnych a u t o r o w i . Jednocześnie z z a n i k i e m grupowej solidarności krewniaczej k r o n i k i nowożytne poczynają akcentować solidarność rodzeństwa. Można ją p o j ­ mować z jednej s t r o n y j a k o solidarność t r z o n u formującego wielką r o d z i ­ nę i odnosić do t e j właśnie i n s t y t u c j i , albo też j a k o solidarność g r u p y rówieśniczej w szerszym zespole k r e w n y c h i odnosić do koncepcji współ­ działania integrującego t a k i e zespoły. Oba te rozumienia n i e są ze sobą sprzeczne, gdyż solidarność tę adresuje się t y l k o do części osób stanowią­ cych d a w n i e j grupę krewniaczą l u b k i l k a sojuszniczych g r u p powiąza­ n y c h m a t r y m o n i a l n y m i aliansami. Interesującego przykładu dostarcza po­ równanie akcentów w w y d a r z e n i u opisanym zarówno przez Tajną historią, j a k też przez Altan Tobczi, a dotyczącym uczty n a d Ononem, która za­ kończyła się k o n f l i k t e m z Dżurkinami. Według Tajnej historii {§ 130) zwołano ją d l a umocnienia sojuszu politycznego różnych g r u p w o j s k o w o - k r e w n i a c z y c h , które przyłączyły się do Czyngis-chana. Natomiast w uję­ c i u Mergen Gegena było to rodzinne spotkanie Czyngisa z braćmi, w któ­ r y m udział Dżurkinów jest całkowicie p r z y p a d k o w y i konieczny t y l k o do celów d r a m a t u r g i i k o n f l i k t u (Bałdanżapow, s. 146, 32v, 33r). Przewodził m u j a k o głowa r o d z i n y s t r y j Czyngisa z o k a z j i rocznicy swoich u r o d z i n . Altan Tobczi niewątpliwie idealizuje sytuację, gdyż zgodnie z Tajną historią s t r y j i bratanek b y l i powaśnieni, często należąc do p r z e c i w n y c h obo­ zów. K r o n i k a nowożytna czyni z n i c h zgodnych członków w i e l k i e j r o d z i n y (przypuszczalnie wzorując się n a współczesnym modelu), wkładając przy okazji w usta seniora k i l k a pouczeń dotyczących współżycia rodzeństwa według zasad jedności i współdziałania (Bałdanżapow, s. 146, 32v). Podob­ nej treści pouczenia znajdują się dość często w i n n y c h k r o n i k a c h n o w o ­ żytnych, w p l a t a n e w e f r a g m e n t y zaczerpnięte z Tajnej historii, która koncentrowała się raczej n a p r z e k a z y w a n i u wydarzeń o znaczeniu p o l i ­ t y c z n y m niż na stosunkach między k r e w n y m i . 60 Na podstawie przytoczonych materiałów możemy przypuszczać, że od X V I I w i e k u kompozycja związków pokrewieństwa dominujących w spo­ łeczeństwie m o n g o l s k i m wyglądała następująco. Miejsce lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h zajmować poczęły k o r p o r a c y j n e minilineaże, c z y l i w i e l k i e rodziny, które przez p e w i e n czas występowały jeszcze w t e r y t o r i a l n y m 6 0 Np. wypowiedź Küdei S e c z e n a z a m i e s z c z o n a p r z e z Łubsan D a n d z a n a 65). P r z y t a c z a się w n i e j przykład synów A m b a k a j - c h a n a , którzy wspólnie (s. 6 4 polują, l e c z p r z y r o z d z i a l e mięsa w y w o ł u j ą n i e s n a s k i , kłótnie i bójki, w w y n i k u czego roz­ dzielają się. Są oni p r z e c i w s t a w i e n i s y n o m Kabuł-chana, którzy po wspólnym p o ­ lowaniu razem ucztują i honorują i h a r m o n i i " . Morał s p r o w a d z a się n a w z a j e m demonstrując „potęgę się do u k a r a n i a p i e r w s z y c h i n a g r o d z e n i a przyjaźni drugich. �137 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW i gospodarczym związku (chotony) z równorzędnymi s p o k r e w n i o n y m i j e d ­ n o s t k a m i i , być może, do n i c h właśnie odnosiło się określenie ayil ayimay mające konotację sąsiedztwa i związku pokrewieństwa zarazem. Stano­ wiły one w t e n sposób część dawnego lineażu, można j e zatem nazwać g r u p a m i pochodzeniowymi. Sytuacja t a k a znalazła odbicie w systemie p o ­ jęciowym przez położenie akcentu n a pochodzenie od bliskiego przodka wspólnego dla danej g r u p y . Ponieważ utrzymało się w y p r o w a d z a n i e za­ sadniczej l i n i i genealogicznej przez agnatów, ów przodek niższego rzędu był d l a p r z e c i w w a g i kobietą spowinowaconą z j e d n y m z agnatów (matką l u b babką po o j c u ) . Wspólnota pochodzenia członków t a k i e j r o d z i n y wyrażana była w kategoriach biologicznych (eligen „wątroba", kebeli „brzuch", kiiiker „pępowina", umai „łono"), które przenośnie oznaczały pokrewieństwo w r a m a c h rodzeństwa oraz jego potomków. Wielość t y c h terminów, p r z y c z y m nie wszystkie z n i c h zna Tajna historia, wskazuje na to, iż s i l n y akcent kładziony na wspólnotę łączącą wielką rodzinę jest koncepcją nowszą w s t o s u n k u do wspólnoty lineażowej, niejako j e j s u b ­ s t y t u t e m . Rodzina ta stała się b o w i e m n o w y m c e n t r u m solidarności k r e w ­ niaczej. a l Jednocześnie z z a n i k i e m g r u p krewniaćzych zabrakło podstaw do k o n ­ t y n u o w a n i a m a t r y m o n i a l n y c h sojuszy g r u p o w y c h jako podstawy w z a ­ jemnego współdziałania. Zastąpiły je zespoły k r e w n y c h koncentrujące się — z p u n k t u widzenia ego — wokół jego w i e l k i e j r o d z i n y i włączające p o w i n o w a t y c h oraz k r e w n y c h m a t k i , a zatem reprezentujące zasadnicze elementy d a w n y c h sojuszy g r u p o w y c h . Były to najczęściej zespoły płyn­ ne, powstające dobrowolnie albo w w y n i k u pośredniego p r z y m u s u ekono­ micznego j a k o więzy wzmacniane bliskością terytorialną l u b potrzebami rezerwowego zabezpieczenia społecznego. Ponieważ więzi te działały na ogół na poziomie jednego pokolenia osób a k t y w n y c h gospodarczo, w y r a ­ żały się pojęciowo t e r m i n a m i określającymi rodzeństwo i s t o s o w a n y m i szeroko w ogólniejszym znaczeniu, ponadto zaś r o z l i c z n y m i t e r m i n a m i d l a pokrewieństwa w n i e o s t r y m r o z u m i e n i u (sadan, qamiyatan, uruy, udum, torgüd, a także w o s t a t n i m okresie tóróZ, itp.). I c h wielość daje się i n t e r ­ pretować podobnie j a k w p r z y p a d k u określeń na wspólnotę pochodzenia osób tworzących wielką rodzinę. I n f l a c j a coraz m n i e j p r e c y z y j n y c h pojęć z zakresu pokrewieństwa jest wskaźnikiem dezorientacji co do k i e r u n k u i c h właściwego adresowania i rozluźnienia kryteriów kwalifikujących na bliskiego krewnego. 6 1 N i e o z n a c z a to, że różnica względnej głębokości o b u l i n i i musiała wać wybór kobiety na przodka linii krótszej. Ponieważ w spowodo­ t y m przypadku idzie o p o c z u c i e jedności g r u p y r o d z i n n e j , k o b i e t a w y d a w a ł a się n a t u r a l n y m o d n i e s i e n i e m również w c z a s a c h lineażowej o r g a n i z a c j i społeczeństwa, j a k o z w o l e n n i c z k a s o l i d a r ­ ności jednoczącej j e j synów. O t y m integrującym świadczy w i e l e w y p o w i e d z i j e s z c z e w Tajnej historii. działaniu kobiety w rodzinie �138 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 9. R E O R I E N T A C J A K U L T O W E J I S Y M B O L I C Z N E J SYSTEMU WARSTWY POKREWIEŃSTWA Konsekwencją z a n i k u g r u p k r e w n i a c z y c h jest eliminacja pełnionych w n i c h f u n k c j i k u l t o w y c h , co w n i o s k u j e m y ze zniknięcia terminów beki oraz otčigin. K r o n i k i nowożytne powtarzające wydarzenia Tajnej historii eliminują passus o m i a n o w a n i u bekiego przez Czyngis-chana, ponadto zaś często opuszczają l u b zniekształcają t e n tytuł występujący p r z y i m i o ­ nach osób uczestniczących w wydarzeniach epoki Czyngis-chana . P o ­ dobnie rzecz m a się z t e r m i n e m otčigin, który ulega zapomnieniu zastą­ p i o n y zostaje i n n y m — w p r a w d z i e p o c h o d n y m —• otyon . F u n k c j a bekie­ go pełniona była w grupie r o d o w e j oraz najprawdopodobniej lineażowej, toteż eliminacja t e r m i n u pozostaje w zgodzie z w n i o s k i e m o dezintegra­ c j i lineaży w epoce nowożytnej. W y d a j e się, że f a k t t e n wyprzedził zna­ cznie wprowadzenie do M o n g o l i i l a m a i z m u , skoro już w X V I I w i e k u były kłopoty z identyfikacją t e r m i n u . Być może odmiennie wygląda sprawa z t e r m i n e m otčigin, który odno­ sił się do f u n k c j i k u l t o w e j w w i e l k i e j rodzinie, n i c zaś n i e wskazuje n a to, b y t a ostatnia podlegać miała r o z p a d o w i przed X I X w i e k i e m . T u t a j f u n k ­ cja k u l t o w a najmłodszego z rodzeństwa w p o k o l e n i u tworzącym wielką rodzinę ulega l i k w i d a c j i niezależnie od t r w a n i a g r u p y , z którą była zwią­ zana. P r z y j m u j e m y — chociaż być może niesłusznie — że role bekiego i otčigina zaniknęły równocześnie. Można przypuszczać, że po rozpadzie lineażu, w którym władza r e l i g i j n a i świecka przekazywane były senioralnie, reguła ta została przeniesiona w dół. Starsi w i e l k i c h rodzin, kierujący l a i c k i m i aspektami życia swoich g r u p , przejęli w tej s y t u a c j i również za­ dania obrzędowe zastępując niejako bekich. Być może dla tej i c h n o w e j r o l i p o j a w i a się n o w y t e r m i n jügeli daruya, c z y l i k i e r o w n i k jügeli — zna­ n y c h ze średniowiecza ofiar składanych a g n a t y c z n y m p r z o d k o m (por. Łubsan Dandzan, s. 311 p r z y p . 71). Najmłodszy z rodzeństwa zachowuje niektóre swoje p r z y w i l e j e , m . i n . dziedzictwo j u r t y ojcowskiej. Skoro j e d n a k obrzędy przeniesiono w kompetencje seniora, w s p o m n i a n y p r z y 62 63 6 2 Np. S e c z e B e k i występuje j a k o S e c z e n Bóke („siłacz"), Q u t u q u B e k i (wymie­ n i o n y p r z e z R a s z i d e d - D i n a , I I s. 147) j a k o Q u t u y B i n g c z i , T o q t o a B e k i zaś bez t y ­ tułu (Bałdanżapow, s. 251, oraz 33r, 35v). M i m o e l i m i n a c j i tego tytułu utrzymuje się k o j a r z e n i e go z władzą, o c z y m świadczyłoby p r z y p i s a n i e go c z t e r e m k o l e j n y m królom tybetańskim z I I I - I V w.n.e. (tamże, s. 14r). 6 3 N p . k r o n i k a M e r g e n G e g e n a stosuje b r z m i e n i e zniekształcone l u b zmieniające z n a c z e n i e : óćigen występuje očiigen, albo očiken anonimowa §§ 11, 94). J e d y n i e u Łubsan l u b otąun pojawia (Bałdanżapow, s. 29v, 32v). W Altan Tobczi Dandzana stosuje očoqon znajdujemy kronice Sagan l u b očigin brzmienie się p r z y najmłodszych s y n a c h w genealogiach Secena ( B a w d e n , 1955 poprawne. Otoyon pokoleń bliższych k r o n i k a r z o w i (por. Bałdanżapow, s. 42v), datując t y m s a m y m pośrednio w p r o w a d z e ­ n i e t e r m i n u do języka. �G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW 139 w i l e j m a już t y l k o f o r m a l n e znaczenie. Z m i a n i e statusu towarzyszy z m i a ­ na n a z w y — p r z y c z y m obecna otyon znaczy już niewiele więcej niż „ostatni s y n " . Przypuszczalnie niedługo po utracie f u n k c j i k u l t o w y c h przez najmłod­ szego z b r a c i nastąpiło całkowite n i e m a l przejęcie czynności r e l i g i j n y c h przez p r z e d s t a w i c i e l i nowego k u l t u — mnichów lamajskich. Osobom świeckim umożliwili o n i w p r a w d z i e a k t y w n e uczestnictwo w postaci w y ­ k o n y w a n i a ofiar, n i e m n i e j najistotniejsze ceremonie odbywały się już za aprobatą nowego kościoła i w i m i e n i u reprezentowanych przez niego sił. Sytuacja zmieniła się zatem d i a m e t r a l n i e — poprzednio osoby delegowa­ ne przez g r u p y krewniacze pełniły w i c h i m i e n i u zadania kapłańskie (zu­ pełnie niezależnie od równoległej i odmiennej w założeniach działalności szamanów), obecnie zostały one zredukowane do m i n i m u m . Nadto kościół l a m a j s k i wykorzystując słabość w i e l k i e j r o d z i n y u Chałchasów był w sta­ nie doprowadzić do i n d y w i d u a l i z a c j i działań r e l i g i j n y c h i przypisania i c h poszczególnym d o m o s t w o m . Najważniejsza doroczna ofiara warunkująca pomyślność rodziny, zwana współcześnie dżasaa unszuułach, nie nosi już w początkach X X w i e k u żadnych śladów wspólnego przedsięwzięcia spo­ k r e w n i o n y c h rodzin. Materiały terenowe dostarczają w p r a w d z i e wskazó­ w e k , że mogła ona być niegdyś pojmowana k o l e k t y w n i e , n i e są one j e d ­ nak przekonujące. Należy ponadto wskazać, że l a m a i z m n i e musiał e l i ­ minować żadnej f o r m y k u l t u przodków, gdyż jego ślady n i e sięgają do czasów nowożytnych. Przypuszczalnie ograniczał się o n do g r u p k r e w ­ niaćzych wyższego szczebla, w i e l k a rodzina natomiast już w średniowieczu czciła d u c h y opiekuńcze ongyon , których dobór był całkowicie niezależ­ n y od systemu pokrewieństwa, j a k k o l w i e k m o g l i się wśród n i c h znaleźć również z m a r l i k r e w n i . Po zaniknięciu organizacji lineażowej m i n i m a l n y lineaż współtworzący rodzinę nie miał już wystarczającej głębokości ge­ nealogicznej, b y powołać do życia k u l t przodków na s w o i m szczeblu. T o ­ też ongony zastąpione zostały bóstwami l a m a j s k i m i występującymi w identycznej f u n k c j i opiekunów rodziny, a z czasem także pojedynczych osób. 64 Przed interwencją l a m a i z m u obroniła się jedna z najważniejszych uroczystości r o d z i n n y c h utrzymująca elementy k u l t u religijnego. Jest nią święto noworoczne niegdyś przypadające na początek z i m y i połączone u Ger-iin ongyon zaświadczone są już d l a r o d z i n y Czyngis-chana (Żamcarano, s. 99). W i e m y , że j e d n y m z n i c h u c z y n i o n o — po j e j śmierci — kobietę, która u r a t o ­ w a ł a życie młodemu Temudżynowi. N i e m a pewności, c z y ongony n i e występowały na wyższych s z c z e b l a c h o r g a n i z a c j i lineażowej. Mógłby n a to wskazywać f a k t , że R a s z i d e d - D i n zastępuje pojęciem „ongon" t e r m i n „beki" odnoszący się do f u n k c j o ­ nariusza kultowego (I s. 188). T o ostatnie świadczy, że k o m p l i k a c j e z r o z u m i e n i e m w y r a z u „beki" pojawiły się już w X I V w i e k u , chociaż w t y m w y p a d k u odpowiedzial­ ność można przypisać n i e m o n g o l s k i e m u p o c h o d z e n i u k r o n i k a r z a , co u s p r a w i e d l i w i a ­ łoby pomyłki t e r m i n o l o g i c z n e . �140 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z ze składaniem ofiar. O j r a c i zachowali do l a t 4 0 - t y c h X X w i e k u zwyczaj składania ofiar noworocznych w gronie k r e w n y c h p a t r y l i n e a r n y c h , p r z y c z y m miejscem ofiar było owo (oboya), sztuczny pagórek k u l t o w y z n a j ­ dujący się pod opieką r o d z i n y organizującej ofiarę, czy też zespołu wspól­ nie koczujących k r e w n y c h . Chałchasi ograniczają się w X X w i e k u do ofiar n a ołtarzyku d o m o w y m i utrzymują tradycję zjazdów r o d z i n n y c h z t e j okazji oraz o d w i e d z i n u k r e w n y c h . Natomiast i n s t y t u c j a r o d z i n n y c h czy krewniaćzych owo nie jest znana z t e r e n u chałchaskiego, nie jest jednak w y k l u c z o n e , że obecne owony miejscowości biorą swój początek z takichże samych, w przeszłości służących j a k o c e n t r u m k u l t u lineażowego. Przypuszczalny etap przejściowy, d l a którego b r a k u j e d o k u m e n ­ tacji, można widzieć w b u r i a c k i m obrzędzie tailaya n a owo poświęconym d u c h o w i opiekuńczemu t e r y t o r i a l n e j g r u p y pochodzeniowej (por. P e t r i , s. 7) l u b owo poświęconym d u c h o w i opiekuńczemu miejscowości. W t y m ostatnim obrzędzie jeszcze w X X w i e k u uczestniczyli a k t y w n i e starsi w i e ­ k i e m mężczyźni reprezentujący poszczególne g r u p y pochodzeniowe ( „ r o ­ d y t e r y t o r i a l n e " ) . Jednakże pojmowano go już j a k o ofiarę w i m i e n i u p o ­ szczególnych małych rodzin, których członkowie b y l i b i e r n y m i świadka­ m i uroczystości (wg materiałów d l a X X w i e k u ; T u g u t o w , s. 6, 8). Związek owo z k u l t e m przywiązanym do g r u p y krewniaczej również u Chałchasów potwierdza i n f o r m a c j a Rinczena (s. 206), iż w początkach X X w i e k u obserwowano p r z y p a d k i łączenia ofiar n a t e r y t o r i a l n y m owo z o d n a w i a ­ n i e m zapisów w księgach genealogicznych . W y d a j e się, że te f o r m y k u l t u , które związane były z lineażem, zanikać mogły n a w e t przed całkowitą jeszcze dezintegracją t e j g r u p y . Prężniejsze j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e (otoki, następnie choszuny) przejęły f o r ­ m y obrzędowości właściwe lineażom, zwłaszcza zaś o f i a r y n a owo. Osta­ tecznie zlikwidowały je wczesne w p ł y w y l a m a i z m u , głównie przez włą­ czenie odpowiednich p r a k t y k w e własny system obrzędowy. P a r t y k u l a r n e niegdyś zachowania k u l t o w e (związane b o w i e m z „własną" grupą k r e w ­ niacza) w t e n sposób poddane zostały uniwersalizacji, chociaż n a d a l k o ­ jarzone były z k o n k r e t n y m zespołem l u d z i , lecz nie powiązanych p o k r e ­ wieństwem. Zanikają też inne p a r t y k u l a r y z m y , j a k n p . d a w n a opozycja: „swoi — o b c y " (uruy — jad), mająca niegdyś znaczenie opozycji: „własna grupa krewniacza — wszelkie inne g r u p y krewniacze", liberalizującej się z czasem w stronę: „szerzej pojęci k r e w n i i p o w i n o w a c i — n i e k r e w n i " . J e d n y m z przejawów takiego dualnego widzenia świata było wyróżnienie własnego m i k r o k o s m o s u i nasycenie go semantyką integracyjną w s t o p n i u konstrastującym z semantyką odnoszącą się do świata zewnętrznego. Wskazywaliśmy już na preferencyjne stosowanie t e r m i n u dboy w odnie65 6 5 R i n c z e n w t y m s a m y m m i e j s c u używa określenia „ofiary d u c h o m n a o w o " , co j e d n a k w y d a j e się mało p r a w d o p o d o b n e w przodków myśl odnotowanego rozróżnienia między k u l t e m przodków i duchów opiekuńczych. wyżej �141 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW sieniu do własnej g r u p y rodowej w średniowieczu . Podobnie gęsta sieć i d e n t y f i k a c j i etnonimicznej dotyczy własnego zespołu ( 5 0 % w s z y s t k i c h etnonimów z Tajnej historii mieści się w grupie Bordżigin) i do niego odnosi się także wyróżnianie lineaży, podczas g d y dalsze r e j o n y podlegają stopniowej generalizacji. Wobec Mongołów stosuje się n a z w y rodów, w o ­ bec i n n y c h ludów m o n g o l s k i c h i p o k r e w n y c h n a z w y p l e m i o n , wobec reszty zaś świata często ogólne określenie „cztery czarne i pięć k o l o ­ rowych". Świat zewnętrzny n i e jest b y n a j m n i e j białą kartą, układa się o n w k o n ­ c e n t r y c z n y c h kręgach względnej szczegółowości poznania i stopnia i n t e ­ g r a c j i . Znajomość najdalszych jego kręgów jest wystarczająca d l a pomyśl­ nego przeprowadzenia operacji w o j e n n y c h , s t y k a m y się też z n i m i często na k a r t a c h Tajnej historii. Ta ostatnia w y d a j e się być najbardziej „świa­ t o w a " ze w s z y s t k i c h k r o n i k mongolskich, wyraża b o w i e m strategiczne za­ mysły Czyngis-chana. Pozostałe, m i m o iż późniejsze, schodzą na szczebel t a k t y c z n y wyrażając zainteresowanie bliższymi kręgami własnej rzeczy­ wistości. M i m o to Tajna historia najlepiej demonstruje wyraźną odręb­ ność wyjściowego zespołu w stosunku do pozostałych kręgów u n i w e r s u m . D o t y c z y t o nie t y l k o nazewnictwa, lecz także i n n y c h zespołów s e m i o t y k i k u l t u r o w e j , j a k zabiegi k u l t o w e czy w y z n a c z n i k i t e r y t o r i a l n e . Występują one często wspólnie, czego dowodzi uświęcenie góry B u r q a n Q a l d u n i w y ­ niesienie j e j do r o l i centralnego symbolicznego p u n k t u d l a lineażu B o r ­ dżiginów. D w i e zatem cechy charakteryzują ideologię Tajnej historii, a t y m s a m y m schyłku epoki społeczeństwa rodowego — u n i w e r s a l i z m w w i d z e n i u świata i własnego w n i m miejsca oraz p a r t y k u l a r y z m w w a r ­ tościowaniu poszczególnych kręgów koncentrycznie zbudowanego u n i w e r ­ sum. ee Rewolucja społeczna czasów Czyngis-chana, polegająca na u t r w a l e n i u feudalno-wojskowej organizacji, zmieniła funkcję g r u p k r e w n i a c z y c h czyniąc z n i c h pomocniczy środek i n t e g r a c j i n a szczeblu l o k a l n y m , zasad­ niczy p u n k t ciężkości przeniosła zaś na strukturę a d m i n i s t r a c j i t e r y t o r i a l n o - w o j s k o w e j . Ta ostatnia dostarczała już n o w y c h ośrodków k o n c e n ­ trujących lojalność i określających podstawowy krąg i n t e g r a c j i . Ośrodki te pełniły dalej swoją funkcję po u p a d k u d y n a s t i i J u a n podlegając stop­ n i o w o z m i a n o m organizacyjnym, które odbijały się w i c h wielkości i n a ­ zewnictwie — oťořci, ajmaki, choszuny. Przejęły one nie t y l k o rolę i n t e ­ grującą d a w n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , ale także często i c h e t n o n i m y oraz f u n k c j e k u l t o w e . One także przejęły regulowanie zakresu d a w n e j opo­ z y c j i „swoi — o b c y " nadając j e j nową treść. W t y c h w a r u n k a c h opozycja „krewni — n i e k r e w n i " , daleko łagodniejsza od poprzedniej n i e w y z n a ­ czała już podstawowego mikrokosmosu, a t y l k o jego część i jedno z k r y 6 6 N a 25 etnonimów o p a t r z o n y c h p r z e z Tajną historię określeniem oboy mieści się w g r u p i e r o d o w e j Bordżigin, n a t o m i a s t d a l s z y c h 5 dotyczy grup, p r z o d k a m i b y l i członkowie w i e l k i e j r o d z i n y założyciela Bordżiginów — aż 19 których Bodonczara. �142 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z teriów i n t e g r a c j i . Pojęcie „krewni" zawiera d w i e kategorie: 1) związku rodzeństwa tworzącego wielką rodzinę poszerzonego o agnatyczne relacje dowolnej głębokości, oraz 2) zespołu k r e w n y c h b i l a t e r a l n y c h i p o w i n o w a ­ t y c h tworzącego potencjalną grupę współdziałającą. Obie one, podobnie j a k średniowieczny ród, nasycone są symboliką integracyjną polegającą na l i c z n y c h określeniach dla w y m i e n i o n y c h k a t e g o r i i (por. wyżej: eligen i t p . , sadan itp.). I c h synonimiczność l u b bliskość sprawia, że tożsamość i c h integrującego znaczenia poddana z w i e l o k r o t n i e n i u m a niejako sztucz­ nie wzmacniać jedność k r e w n y c h ulegającą ciągłemu zawężeniu — od wspólnoty agnatycznej g r u p y różnego szczebla, przez szeroki zespół k r e w n y c h , doi współdziałającej g r u p y rówieśniczej. Z dawnego s y s t e m u znakowego powołanego do i n t e g r o w a n i a g r u p krewniaćzych pozostała fragmentarycznie funkcjonująca terminologia p o ­ krewieństwa oraz ta część systemu, która p o d t r z y m u j e jedność w i e l k i e j r o d z i n y (również nie zachowana w całości). Pozostałe jego e l e m e n t y p r z y ­ właszczone zostały przez organizację administracyjną i kościelną. F a k t , że l a m a i z m przejął w i e l e f u n k c j i k u l t o w y c h s p r a w o w a n y c h uprzednio w jednostkach systemu pokrewieństwa, stanowić może jedną z p r z y c z y n szybkiego jego rozprzestrzenienia w świecie m o n g o l s k i m . Zaspokojono w t e n sposób w kategoriach k u l t u religijnego potrzebę i n t e g r a c j i zagro­ żoną uprzednio w s k u t e k płynności i nietrwałości pełniących ją jedno­ stek — g r u p krewniaćzych i p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h w ramach n i e ­ doskonałego najprawdopodobniej mongolskiego społeczeństwa p l e m i e n n e ­ go. T y m c z y n n i k i e m doskonalącym — stabilizującym nową strukturę — okazał się lamaizm. P o d t r z y m a n y został dzięki t e m u d a w n y u n i w e r s a l i z m w w i d z e n i u świata i pogłębiony p a r t y k u l a r y z m — aż do wymiarów ego­ c e n t r y z m u — w systemie wartości (ten ostatni uzasadniony większą i n dywdualizacją człowieka żyjącego w sąsiedzkim, nie zaś k r e w n i a c z y m środowisku). Tnstytut Historii Kultury Materialnej P A N Zakład Etnografii Świerczewskiego 105 00-140 Warszawa LITERATURA Bacon E . , 1958. Obok. Bałdanżapow A study P. В., of social 1970. Altan structure Tobči. in Eurasia, Mongolskaja New letopis XVIII York. w., Ułan men, New U d e ( w y d . P. B . Bałdanżapow). Bawden C . R., 1955. The Mongol 1960. Tales — of king chronicle Vikramáditya Altan and the Tobči, Wiesbaden. thirty-two wooden Dehli. Biertagajew T . A., 1974. К kách, [w:] Issledowanija Bohannan P., 1963. Social С e w e 1 J . , 1966. Mongol etimologii po wostocznoj anthropology, chelnij towcz niekotorych filologii, slow Moskwa. New York. tajlbar tol, U ł a n B a t o r . w mongolskich jazy­ �143 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Czeremisów K . M., 1973. Burjatsko-russkij G a l s t u n s k i j K . , 1893-1895. Mongolsko-russkij E . , 1939. Wórterbuch Haenisch Geheime Istorija Geschichte Mongolsko] St. Petersburg, t. 1-3. (Yüan-ch'aopi-shi), Leipzig. Respubliki, S., 1970. Terminologia Kałużyński Moskwa. slowar, zu Mangholunniucatobca'an der Mongolen, Narodnoj slowar, 1967, M o s k w a . pokrewieństwa u ludów mongolskich, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 14 z. 1. — 1970a. Imperium mongolskie, Warszawa. W., 1948. Contributions K o t w i c z á l'histoire de l'Asie Centrale, „R o c z n i k Orienta- źródeł Dalekiego l i s t y c z n y " , t. 15. — 1925. O rolę Wschodu), ludów koczowniczych w .„Pamiętnik I V Z j a z d u historii (na podstawie Historyków P o l s k i c h w P o z n a n i u 1925", t. 1, Lwów. K r a d e r L . , 1963. Social organization of the Mongol-Turkic pastoral nomads, The Hague. К r i u к o w М. ganizacii, L e b i e d i e w a i istorija Łubsan sootnoszenii W., 1967.О rodowoj i patronimiczeskoj (klanowoj) or- „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 6. E . Р., К mongolskich sostawie o rodoiuom mongołow, [w:] Filolopija Moskwa. 1973. Altan Dandzan, Szastina, luoprosu narodów, Tobči („Zołotoje skazanie"), tłum. i r e d . N. P . Moskwa. A., 1957. Mongol Łuwsandendew A., 1950. Sur Mostaert oros I . M., 1960. Jangutskij Manżigijew tol, Moskwa. burjatskij quelques rod, U ł a n U d e . passages de l'Histoire secrete des Mongols, „ H a r v a r d J o u r n a l of A s i a t i c S t u d i e s " , v o l . 13, n r 1-2. M un к u j ew го Azii 1970. Zamietki N. С , i Ewropie, Narody wostocznoj Petri В. E . , 1924. Elemienty Raszid Azii, ad-Din, R inсzen o driewnich mongołach, Tataro-mongoły_ [w:] Moskwa. 1965. S e r i a N a r o d y M i r a , rodowoj 1952. Sbornik В., 1965. Ob odnoj swjazi letopisiej, Moskwa—Leningrad. u siewiernych bur jat, t. 1 części I , I I , chori-burjatskoj rodoslownoj, Irkuck. Moskwa—Leningrad. „Acta O r i e n t a l i a H u n - g a r i c a " , v o l . 18. A., 1933. Chotony, S im uк ow „Sowriemiennaja M o n g o l i j a " , n r 3. S о к o 1 e w i с z Z., 1974. Wprowadzenie Sumjaabaatar, 1966. Buriadyn N. P., 1957. Szara Szastina Szastina], do etnologii, ugijn Tudżi, biczgees, Warszawa. Ułan Bator. mongolskaja letopis XVII wieka [wyd. N. P. Moskwa. S., 1972. „Tajna S z y n k i e w i c z historia Mongołów" jako źródło etnograficzne, „Etnografia P o l s k a " , t. 16 z. 1. Tajna historia Mongols, Mongołów; Budapest Mongołów, tekst mongolski anonimowa kronika mongolska I . E . , 1973. The tailagan T u gu tow L i g e t i , Histoire patrz: L . z XIII as a principal H . H . , 1954. Mongol V i e eland u tofalarow, W j a tк in а community S . I., 1968. Rodowaja ritual of the Buryats Budapeszcie). and kinship struktura des historia w., W a r s z a w a 1970. shamanistic ( m a s z y n o p i s złożony w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A N w Wajnsztejn secrete S . Kałużyńskiego: Tajna 1971; tłumaczenie p o l s k i e structure, New i patronimiczeskaja Haven. organizacija „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 3. К. W., 1946. Pierieźitki matierinskogo roda u burjat-mongołow, „So­ w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1. — 1969. Oczerki kultury Władimircow Złatkin i byta I. J . , 1957. Oczerki Żamcarano burjat, Leningrad. B . J . , 1934. Obszczestwiennyj nowoj C . Ż., 1936. Mongolskie i nowiejszej letopisi stroj mongołow, istorii XVII Mongolii, wieka, Leningrad. Moskwa. Moskwa—Leningrad. �144 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Славой Шинкевич РОДСТВЕННЫЕ Г Р У П П Ы У М О Н Г О Л О В И С С Л Е Д О В А Н И Е О Р Г А Н И З А Ц И И В П О С Л Е - Р О Д О В О М ОБЩЕСТВЕ Резюме Статья касается вопроса групповой организации общества на переходном этапе от родо­ вой системы к племенной. Первая понимается нами как общество, состоящее из родствен­ ныхгрупп, вторая же — как общество, основные группы которого, составляющие этническое или этнографическое целое, возникают, в принципе, на основе критерия рождения, а не род­ ства (напр. племя, каста). Монгольское средневековое общество может, по мнению автора, служить примером такого перехода. Оно частично было организовано политическими властями, поэтому груп­ пы вначале создавались по произвольному набору, в меньшей же степени учитывался крите­ рий рождения. Они же, ссылаясь на солидарность свойственную родству, применяли назва­ ния, отвечающие делениям былой родовой системы. Еще Владимирцов заметил, что военнофеодальные группировки применяли этнонимы родственных групп и видовой термин „обог". Новые военно-административные ячейки общества сохранили также и в будущем эти опреде­ лители корпоративности, ибо они сами приобрели корпоративную форму и соответственные ограничения в получению членских прав. Из-за сходства критериев членства группы образо­ вавшиеся позже „отоки" и даже „хошуны" считались неправильно родственными группами, в литературе же неоднократно именовались родами. На основе „Тайной истории монголов" автор предпринял попытку реконструировать родовую организацию у монголов. Она была трехступенчатой (не считая племени как увен­ чивающейформы политического или лишь культурного объединения): род, линеаж (линийдж), великая семья. В сущности, последней родственной группой можно считать минимальный линеаж, корпоративнойформой которого (включаяженчужеродного происхождения) являлась великая семья. В родословной Чингисхана на уровне рода выступают все потомки Бодончара и его четырех сынов, они образуют самую широкую экзогамическую группу — борджи­ гинов. Род делится на известное число линеажей, которые возникают путем сегментации, происходящей в каждом взрослом поколении, и отсекают группу потомков общего предка отдаленного на 4 поколения (см. табл. 1). Таким образом при жизни Чингисхана образова­ лись линеажи тайчиутов, бесутов и др. На этом примере видна ошибочность распространен­ ной номенклатуры, согласно которой тогдашние тайчиуты составляли род или племя. Как родственная группа они не превышали вероятнее всего 30-40 семей. Совершенно отдельный вопрос — их военно-феодальная деятельность, в которой этноним был использован симво­ лически для образования политической группировки. Однако в этом случае неприменимо традиционное понимание понятия: „род" и „племя". Монгольский средневековый линеаж может являться предметом формального интересаНа основе родословной в Сокровенном сказанииможно представить способ его возникнове. ния путем сегментации. Известные наму других народов сегментарные системы показывают равноправное в принципе взаимоположение линеажей. В монгольском случае есть основы для того, чтобы говорить о привилегированном положении группы, создавшейся раньше, которая считает себя сеньоральной по отношению к группам, ответвляющимся от нее с те­ чением времени. Вообще говоря, идея старшинства кажется основной идеей для родовой организации монголов. Итак, в роду борджигин линеаж, начатый третьим сыном Бодончара (в действительности старшим наследником) считался ведущей линией, наследующей м. пр. право передавать этноним и, вероятно, руководствовать решением вопросов, общих для породненных линеажей. В хронике находится много примеров превосходства в положении отдельных родственных групп. Такая черта свойственна иерархической системе линеажной организации (ср. диагр. 1).Эта система наблюдается в обществах, для которых характерна централизованная политическая власть, возникшая на основе структуры родственных групп' тогда как сегментарная система отвечает обществам без централизованной власти. �145 G R U P Y K R E W N I A C Z E U MONGOŁÓW Можно бы выдвинуть мнение, что иерархическая линеажная система сопутствовала у монголов родам, располагающим политической властью. После распада родов организа­ ция линеажей изменилась в сторону системы, в которой безопасность зависела не от дей­ ствий старшей линии, но от солидарности равносильных линеажей, являющейся следствием степени их близости. Судя по данным Сокровенного сказания, для линеажей X I I I в. характер­ ными были черты свойственные обеим этим системам. Следует оговориться, что иерархия линеажей существовала в рамках родственной орга­ низации и не касалась экономической эксплуатации. Поэтому мнение Владимирцова о по­ явлении аристократических и рабских родов страдает неточностью. Оно относится к после-родовому периоду игруппам, не имеющим родственного характера (притом не родов и не линеажей). Старшинство функционировало как обоснование преемственности по групповой при­ надлежности, званиям и привилегиям во всей системе родовой организации, кроме культо­ вой функции в наименьшей ячейке системы, т. е. функции „отчигина", опекуна над культом предков на уровне великой семьи. В ситуации, когда всеми прочими видами деятельности семьи руководил самый старший брат, культовая функция младшего указывает на особое положение семьи и ее двойственный характер как родственной группы и в то же время кор­ порации, связывающей в одну два типа родственной системы. Следует полагать, чтогруппы более высокого разряда — линеаж и род — были наиболее важными в системе родовой организации. Они имели свои этнонимы, выступали как спаян­ ные группы, являлись партнерами в сношениях с чужими (напр. в таких вопросах, как безо­ пасность или брачный обмен). Место человека определялось принадлежностью к линеажу, но вне собственного линеажа точками отнесения являлись более широкие группы. Концен­ трические круги растущей степени общности отвечали мировоззрению этого периода. На 56 этнонимов Сокровенного сказания, которые можно определить как монгольские, ровно по­ ловина касается линеажей борджигинов, т. е. одного лишь из многочисленных монгольских родов. Остальные относятся уже к разряду родов, внутренние деления которых не интере­ совали борджигинов. Вне монголов названия родов почти не применяются. Определение племен и групп племен охватывает достаточным образом сферу внешних отношений. Родовое общество существовало до тех пор, пока в любом центре такой системы кругов находилась родственная группа и таким же был характер следующей степени общественного, отличия (т. е. пока существовала непрерывность: линеаж — род). В империалъный период мы не находим родов, кроме их искаженных остатков. Независимо от сохранения линеажей, они не находятся уже в центреградуирующегося группового горизонта, их заменила военная организация общества. Спустя некоторое время линеаж, а затем и его дезинтегрированная форма станут снова исходной точкой, так как родственность крепче прочих у определяетз человека по отношению к другим.Но между этим линеажем и следующим кругом — админи­ стративного характера — не существует линейной непрерывности, черты системной последо­ вательности. Происходит частичное приспособление к системе; административная группа приобретает племенные черты — преобладает критерий постоянного членства, определен­ ного рождением (или местом рождения). Независимо от этого систему нельзя причислить к родственным, так как только одна основная группа является родственной. Постепенно и она распадается: исчезают линеажи, остается лишь линейная память происхождения для нужд брачной экзогамии. Наступает время расцвета великой семьи, которая заменяет ли­ неаж. Хроники X V I I - X V I I I вв. достаточно ярко показывают, что по сравнению с более ран­ ним периодом интеграция великой семьи занимает более высокое место в системе ценностей. Это — результат распада других родственных групп. Но и эту семью нельзя считать полно­ ценной группой родственного типа, ибо она — лишь вспомогательный элемент организацион­ ной системы общества, сама же такой системы не образует, играя роль дополнительной объединяющей силы в рамках территориальных общностей. Перевел Станислав Никонюк 10 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 �