https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beca7c290501e1833e9ab854407d1677.pdf d04e0f77ee63e2ebb7aaadcbde11d42f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4031 Title A name given to the resource Obrazy na szkle (współczesne malarstwo ludowe) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.21-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Jan G ą s i e n i c a - S z o s t a k (starszy), Zakopane, Madonna lowa kwiatów, w y m . 28 X 20 cm, 1929 r. — kró­ Aleksander Jackowski OBRAZY NA SZKLE ( W S P Ó Ł C Z E S N E MALARSTWO Dawne ludowe malarstwo na szkle zanikło w sześć­ dziesiątych — s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach ubiegłego stule­ cia P r z e s t a ł o być potrzebne. Z m i e n i ł y się gusty, mody, i jeśli nawet p r z e t r w a ł y upodobania dekoracyjne, zami­ ł o w a n i e do ornamentyki i zdecydowanej kolorystyki, to w przystroju w n ę t r z a — a nie w figurach i obrazach dewocyjnych. Z a m i ł o w a n i e do zdobnictwa widoczne jest w przybraniu sztucznymi k w i a t a m i ś w i ę t y c h obrazów, krzyży i kapliczek, ale j u ż nie w interpretacji tematyki kultowej. W niej obowiązuje bowiem wzorzec idealistyczno-realistyczny kupnych w i z e r u n k ó w dewocyjnych oraz wzorzec znanych i czcią otaczanych o b r a z ó w , zwłaszcza M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Przy takich kryteriach ocen nie ma oczywiście m i e j ­ sca na o d r ę b n e sakralne malarstwo na szkle przezna­ czone dla „ l u d u " i utrzymane w tradycyjnym charakte­ rze, -malarstwo, w k t ó r y m warstwa ornamentalna t r a k t o ­ wana b y ł a b y na r ó w n i z postacią świętą, a czasem nawet w y s u w a ł a b y się zdecydowanie na plan pierwszy. Współczesne malarstwo na szkle n a w i ą z u j e do sty­ l i s t y k i dawnych obrazów, do techniki wykonania, nie­ kiedy nawet do tematyki, ale to n a w i ą z a n i e stanowi tylko p u n k t wyjścia w twórczości n i e k t ó r y c h a u t o r ó w . UDOWE I JEGO POGRANICZA) I s t o t n ą cechą tego malarstwa jest to, iż w y k o n y w a ­ n e j e s t n a p o t r z e b y ,,m i a s t a", na konkursy, wystawy, na sprzedaż w Cepelii. Malarstwo to w swym kształcie najbardziej bliskim tradycji n a w i ą z u j e z pełną p r e m e d y t a c j ą do w z o r ó w muzealnych. Jest więc w opinii k u p u j ą c y c h k o n t y n u a c j ą i n a m i a s t k ą dawnych obrazów. Ale w formach bardziej zindywidualizowanych — m a ­ larstwo na szkle jest j u ż raczej j e d n ą z dziedzin plastyki amatorskiej l u b zawodowej. Jednak nawet w tradycyjnej wersji malarstwo to pełni funkcję i n n ą niż to m i a ł o miejsce w dawnej k u l ­ turze ludowej. Nawet, gdy eksponuje dwa najbardziej popularne dziś w ą t k i : sakralny i zbójnicki. W ą t k i te traktowane są w obu przypadkach umownie. Obrazy nie przybliżają bowiem ani ś w i ę t y c h postaci, ani historii Podhala. I n f o r m u j ą nie o nich, lecz o t y m , jak niegdyś przedstawiano święte postacie. Zamiast zaś rzeczywistego wizerunku t a t r z a ń s k i e j społeczności, u t w i e r d z a j ą m i t g ó ­ ralszczyzny, m i t wolnego i szlachetnego harnasia, rodzi­ mego Robin Hooda i Winnetou. S t a j ą się t e a t r a l n ą apo­ teozą junackiej góralszczyzny „ n a szkle malowanej.". J e d n o c z e ś n i e n a s t ę p u j e w t y m malarstwie desakralizacja o b r a z ó w o tematyce „ ś w i ę t e j " . Odbierane są j u ż 21 �F 2 П. 2. Michał S t a ń k o , Na hali, w y m . 25,5 X 20 cm, ok. 1933 "г. I I . 3. K a r o l Oskwarek, J a b ł o n k a , w o j . nowo­ sądeckie, Zbójnik. one tylko w kategoriach estetycznych, jako przedmiot ł a d n y , zdobiący ściany pokoju, jako p a m i ą t k a , czasem — jako dzieło sztuki. Temat przestaje w takich obrazach o d g r y w a ć rolą istotną, i zazwyczaj nie on w a ż y na de­ cyzji k u p n a (co miało miejsce w dawnej społeczności ludowej), lecz walor artystyczny, kolorystyka. 2 Współczesne malarstwo na szkle, n a w i ą z u j ą c e do tradycji, jest więc zjawiskiem diametralnie r ó ż n y m od uprzednio omawianej grupy o b r a z ó w na papierze, powsta­ łej w w y n i k u w e w n ę t r z n e j potrzeby wypowiedzi. Różni je motywacja twórcza, stosunek do odbiorcy i tematu, 3 ś w i a d o m o ś ć wzoru. W innych kategoriach musimy też oceniać „ l u d o w o ś ć " obu grup. „ S a m o r o d n i " nie szukają b e z p o ś r e d n i c h w z o r ó w , for­ ma jest spontanicznym efektem interpretacji treści, k t ó r e chcą w y r a z i ć . Współcześni obraźnicy na szkle n a w i ą z u j ą zaś ś w i a d o m i e do w z o r ó w muzealnych i współczesnych. Temat jest dla „ s a m o r o d n y c h " z w i ą z a n y ściśle z p o t r z e b ą wypowiedzi, ale dla malarzy na szkle bywa p r z e w a ż n i e tylko pretekstem, osią k r y s t a l i z a c y j n ą p o m y s ł u i r e a l i ­ zacji. „ S a m o r o d n i " t w o r z ą przede wszystkim dla siebie, aby w y r a z i ć swoje wizje, malarze na szkle — dla od­ biorcy. Jedni — p o n i e w a ż m a j ą odpowiednio silną po­ t r z e b ę w y r a ż e n i a w ł a s n y c h idei i emocji, drudzy — p o n i e w a ż jest na ich obrazy zapotrzebowanie. L u d o w o ś ć t w ó r c ó w z „ w e w n ę t r z n e g o i m p u l s u " do­ strzegamy w ich ś w i a t o p o g l ą d z i e , w t y m , co ich w na­ szym odczuciu wiąże z czasem przeszłym k u l t u r y c h ł o p ­ skiej. Ś w i a t o p o g l ą d ten stanowi wyraz ścisłej więzi z ziemią, p r z y r o d ą , p r a c ą na r o l i , a w i ę c rozszerza sferę w i a r y na m a g i ę , m i t , dość d o w o l n ą i n t e r p r e t a c j ę treści religijnych. „ L u d o w o ś ć " zaś malarstwa na szkle w y r a ż a się prze­ de wszystkim w kategorii artystycznej, w stylu, n a w i ą ­ zaniu do określonego k r ę g u tematycznego, sposobu prze­ twarzania w ą t k ó w tematycznych. Istnieje jednak r ó w n i e ż malarstwo na szkle, k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " zasadza się przede wszystkim na t y m , że stanowi ono ż y w ą twórczość ś r o d o w i s k chłopskich i pe­ r y f e r i i k u l t u r o w y c h miasta, twórczość, k t ó r a n a w i ą z u j e do estetyki ludowej, zwłaszcza „ d y w a n ó w " . Malarstwa tego nie znajdziemy ani w sklepach Cepelii, ani na w y ­ stawach ludowej sztuki, istnieje bowiem na podobnej zasadzie i prawach — jak m a k a t k i z jeleniami. Jest to więc twórczość ś r o d o w i s k a na potrzeby w ł a s n e . Między t y m malarstwem a oficjalnym, „ k o n k u r s o w o -cepeliowskim" r ó ż n i c e są duże: s p e ł n i a n e j roli, źródeł inspiracji, estetyki, stosunku do ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m powstaje. R ó ż n i c e te są tak znaczne, że na ogół żaden z a u t o r ó w o b r a z ó w rzeczywiście malowanych dla ś r o d o ­ wiska nie p r ó b u j e ich zgłosić na konkurs „ m a l a r s t w a ludowego na szkle". Dowodzi to, między i n n y m i faktu, że pojęcie „ l u d o w e " zaczyna się powszechnie k o j a r z y ć ze s z t u k ą p r z e z n a c z o n ą dla miasta, dla Cepelii, n a w i ą ­ zującą do tradycji minionych «zy w y g a s a j ą c y c h na wsi. Ci zaś, k t ó r z y p r a c u j ą dla siebie i swego ś r o d o w i s k a , nie u w a ż a j ą już siebie za „ l u d o w y c h " . W i ą ż e się to między i n n y m i z t y m , że „ l u d o w o ś ć " staje się coraz bardziej stylem, czymś na pokaz, czymś co się odwołuje do p a m i ę c i a nie do rzeczywistości współczesnych wzo­ r ó w estetycznych . O m ó w m y więc kolejno te dwie grupy ludowego malarstwa na szkle. 3 Obrazy przeznaczone „dla miasta" W osiemdziesiątych latach ubiegłego stulecia ma­ larstwo na szkle zanikło j u ż niemal zupełnie. Dawne obrazy z a s t ę p o w a n o n o w y m i , realistycznymi. Na Pod­ halu ksiądz Stolarczyk w z y w a ł do niszczenia „ b o h o m a ­ zów obrażających uczucia religijne" . Wzywał ze skutkiem. O d w r ó c e n i e się wsi (nie t y l k o Podhala!) od daw­ nych o b r a z ó w w y n i k ł o nie z tego powodu, że p r z e s t a ł y one zaspokajać n a w y k i estetyczne, że zaczęła d r a ż n i ć ornamentyka czy zestaw barw. W ocenie o b r a z ó w sa­ k r a l n y c h przez l u d d e c y d u j ą c ą r o l ę o d g r y w a ł o k r y t e r i u m tematu, sposób przedstawienia świętej osoby. Sztuka rea­ listyczna, oleodruk, litografia — zmieniły radykalnie stosunek do dawnych, umownych, dekoracyjnie t r a k t o ­ wanych p r z e d s t a w i e ń . P r z e s t a ł a działać na w y o b r a ź n i ę , tak wysoko oceniana przez Michała Walickiego, „...żywa, 4 22 �malarska par excellence plama barwna, ekspresja j ę d r n e j i celowej kreski, śmiała bujność ornamentu i bezpo­ średniość tkwiących... (w tych obrazach) emocjonalnych przeżyć" . Te w ł a ś n i e cechy s p r a w i ł y , że w latach poprzedza­ jących wybuch I wojny ś w i a t o w e j p o d h a l a ń s k i m m a ­ larstwem na szkle zainteresowali się formiści. Poczucie więzi ideowo-artystycznej z t r a d y c j ą tego malarstwa p o d k r e ś l i l i publicznie, umieszczając k i l k a n a ś c i e starych ludowych o b r a z ó w na honorowej ścianie w czasie p i e r w ­ szej grupowej w y s t a w y G ó r a l s k i e malarstwo na szkle i n s p i r o w a ł o drzeworyty Włodzimierza Skoczylasa, obrazy Andrzeja i Zygmunta P r o n a s z k ó w , Tytusa Czyżewskiego, a nieco później r ó w n i e ż W ł a d y s ł a w a Wąsowicza. 5 Obok a r t y s t ó w z k r ę g u ówczesnej awangardy, na­ wiązującej do ludowego malarstwa z pobudek głównie artystycznych, zaczęto i m i t o w a ć i stylizować dawne obra­ zy na szkle r ó w n i e ż z p o w o d ó w emocjonalnych, fascy­ nacji Podhalem, g ó r a l s k ą l e g e n d ą i m i t e m . M a l o w a ł więc na szkle, m.in. tematy zbójnickie, w z o r u j ą c się na powierzchownie zrozumianej warstwie stylistycznej — Konstanty K i e t l i c z - R a y s k i , propagator sztuki Podhala, autor książki Sztuka góralska na Podhalu. W Muzeum T a t r z a ń s k i m i m . T. C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem za­ c h o w a ł y się trzy jego obrazki, d w a z 1918 r. i jeden z 1921 r . . M a l o w a ł też dobrze zorientowany w sztuce góralskiej S t a n i s ł a w Barabasz (1857—1949), ale i on igno­ r o w a ł specyfikę m a t e r i a ł u i techniki, zbliżając się w swych obrazach na szkle do stylizowanej ilustracji. K o ­ p i o w a ł stare obrazy S t a n i s ł a w Sobczak oraz Tadeusz M a l i c k i (1892—1943), nauczyciel z zawodu, działacz spo­ łeczny i plastyk. Wiele kopii w y k o n a ł też Konstanty Stecki (ur. 1885) , botanik, kolekcjoner, pracownik M u ­ zeum T a t r z a ń s k i e g o w latach 1922 i 1923, autor książki Ludowe obrazy na szkle z okolic podtatrzańskich. Do nielicznych malarzy zainteresowanych w latach m i ę d z y w o j e n n y c h Drzede wszystkim specyfiką o b r a z ó w 7 8 9 na szkle a nie ich w a r s t w ą t e m a t y c z n ą n a l e ż a ł Michał S t a ń k o (ur. 1901), malarz z Sosnowca. P r z e b y w a ł w Za­ kopanem w 1933 roku i wiele w ó w c z a s m a l o w a ł , m.in. na szkle. Nie n a w i ą z y w a ł w tych pracach do „stylu", do ornamentyki, p o d k r e ś l a ł tylko (w znanych m i p r a c a c h ) takie cechy, jak l a p i d a r n o ś ć , uogólnienie k s z t a ł t u , p ł a s z czyznowość. O b ł e linie k o n t u r u o k r e ś l a ł y płaszczyznę — jak w w i t r a ż u czy malarstwie Gauguina. S t a ń k o nie p r z e j ą ł takich charakterystycznych sposobów r ó ż n i c o w a ­ nia płaszczyzny, jak powszechne w malarstwie podha­ l a ń s k i m szrafowanie ( r ó w n o l e g ł e b i a ł e kreski, s t a n o w i ą c e dekoracyjny odpowiednik cieniowania bryły), zastąpił je z r ó ż n i c o w a n i e m w a l o r o w y m płaszczyzn, z a c h o w u j ą c na­ dal d e k o r a c y j n ą z a s a d ę budowy obrazu. W odróżnieniu jednak od r o z w i ą z a ń ludowych s t a r a ł się o zachowanie logicznych proporcji p r z e d m i o t ó w oraz ich s t o s u n k ó w przestrzennych. 10 A górale? Czy podjęli r ó w n i e ż te zainteresowania, obcując, a nawet p r z y j a ź n i ą c się z artystami i m i ł o ś n i ­ kami k u l t u r y Podhala? W k r ę g u bliskim Kietlicz-Rayskiemu zaczął m a l o w a ć na szkle Jan G ą s i e n i c a -Szostak (1895—1949). W ł a ś n i e Kietlicz-Rayski ofiarował Muzeum wczesny, bo z 1922 г., obrazek Szostaka. Była to niewielkich r o z m i a r ó w „scena zbójnicka przy ognisku, malowana w stylu dziecięcej sztuki" . M a l o w a ł r ó w n i e ż , jeszcze w latach wojny, Jan G ą ­ sienica W a l c z a k - B u ń d o w s k i . Zainteresowanie obrazkami na szkle podsycał dyrektor Muzeum T a t r z a ń s k i e g o , J u ­ liusz Zborowski, p o k a z u j ą c je w muzeum . Nie w y s t a r ­ czyło to jednak dla jakiejś większej akcji, dla rzeczy­ wistego odrodzenia dawnej techniki i tradycji. N a w i ą z y ­ wano do niej — ale sporadycznie i bez dostatecznej świadomości tego, czym były te dawne obrazy. W 1924 r. z a i n t e r e s o w a ł się malarstwem na szkle B r o n i s ł a w Czech (1908—1944), jedna z n a j p i ę k n i e j s z y c h postaci naszego sportu. P o d e j m o w a ł różne tematy — i religijne, i l e g e n d a r n o - g ó r a l s k i e , ale u j m o w a ł je inaczej n 12 I I . 4. K a r o l K u l a w i a k , J a b ł o n k a , Sw. Michał Archanioł, w y m . 43 X 33 cm. I I . 5. K a r o l Oskwarek, J a b ł o n k a , Sw. Michał Archanioł, w y m . 34,5 X 26 cm, przed 1958 r. 4 5 23 �koracyjnie potraktowany m o t y w ptaszka na gałązce. Najlepszym i zresztą jedynym jego uczniem, k t ó r y nie p o p r z e s t a ł na p r ó b a c h , lecz stał się d o j r z a ł y m mala­ rzem — był Jan Jachimiak, m ł o d y góral z Tylmanowej. 4 Podobnie j a k Miklaszewski — r ó w n i e ż Buszek u w a ­ żał, że malarstwo na odwrociu szklanej tafli powinno z a c h o w a ć o d r ę b n o ś ć t e c h n o l o g i c z n o - a r t y s t y c z n ą i nie na­ ś l a d o w a ć o b r a z ó w na płótnie. Obaj dążyli do tego, aby w prostej wypowiedzi r e a l i z o w a ł a się i n d y w i d u a l n o ś ć m a l u j ą c e g o , jego temperament, w r a ż l i w o ś ć , fantazja, upo­ dobania. Obaj uczyli podstaw technicznych, przygoto­ wania spoiwa (u Buszka było to żółtko rozcieńczone z w o d ą ) i rozrabiania sproszkowanych farb. O ile jednak Miklaszewski w ogóle nie z w r a c a ł uwagi na związki z t r a d y c j ą p o d h a l a ń s k i e g o malarstwa na szkle, o tyle B u ­ szek s t a r a ł się przerzucić pomost m i ę d z y m a l a r s k ą w y ­ o b r a ź n i ą swych u c z n i ó w a d a w n ą t r a d y c j ą . Jak wspo­ mina Zofia R o j - G ą s i e n i c a , nie p o z w a l a ł k o p i o w a ć m u ­ zealnych e k s p o n a t ó w , choć zachęcał do ich o g l ą d a n i a oraz inspirowania się n i m i . Chciał, aby malowano obrazy na szkle ,,od r ę k i " bez stosowania rysunkowych pod­ kładów. Wśród u c z e s t n i k ó w kursu w y r ó ż n i a ł y się H e l e n a R o j - K o z ł o w s k a (1899—1955) i jej siostrzenica Z o ­ f i a R o j (ur. 1923). R e p r e z e n t o w a ł y jednak różne oso­ bowości twórcze. Helena, obdarzona ż y w i o ł o w y m tem­ peramentem, m i a ł a dużą s w o b o d ę bycia, talent organi­ zatorski i z a m i ł o w a n i e działacza. P i s a ł a , r e ż y s e r o w a ł a i g r a ł a w góralskich przedstawieniach . Była nieprze­ ciętnie urodziwa, i z d a w a ł a sobie z tego s p r a w ę . M a ł ­ ż e ń s t w o z pisarzem Jerzym M i e c z y s ł a w e m K o z ł o w s k i m (literacki pseudonim Rytard) w p r o w a d z i ł o ją w k r ą g warszawskiej bohemy, d a ł o jej otrzaskanie z r ó ż n y m i zjawiskami w sztuce, pozostała jednak przede wszystkim g ó r a l k ą , z w i ą z a n ą z r o d z i m ą k u l t u r ą . Nic też dziwnego, że od pierwszych miesięcy po wyzwoleniu współdziałała z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki, i już w 1947 r. została etatowym pracownikiem Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . W ma­ larstwie widziała szansę nie tylko odrodzenia dawnych tradycji, ale i twórczej wypowiedzi. Z n a j ą c dzieje Pod­ hala i b ę d ą c głęboko z w i ą z a n a z życiem górali, c h ę t n i e podjęła te tematy w pięćdziesiątych latach, na fali ówczesnych haseł p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . I7 в niż to m i a ł o miejsce na dawnych obrazkach. K ł a d z e n i e cieni, d ą ż e n i e do p o p r a w n o ś c i proporcji rysunku, ope­ rowanie p ł a s k ą p l a m ą — zbliżały jego prace z lat t r z y ­ dziestych do o b r a z k ó w M i c h a ł a S t a ń k i , k t ó r e g o dobrze znał. Malowanie m u s i a ł o mieć dla Czecha głębsze zna­ czenie, skoro t u ż przed ś m i e r c i ą , oczekując na nią, n a m a l o w a ł w więzieniu w ł a ś n i e obrazek na szkle... Pod w p ł y w e m brata zaczęła w 1926 r. m a l o w a ć S t a n i s ł a w a Czcch-Walczakowa, rozpoczynając od kopii jego obraz­ ków . 13 Sytuacja uległa zmianie po wojnie. Jednym z p i e r w ­ szych z a m i e r z e ń W y d z i a ł u Sztuki L u d o w e j w nowo p o w s t a ł y m Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki było r e a k t y ­ wowanie na Podhalu malarstwa na szkle. Do Zakopanego pojechał A n t o n i Buszek, d o s k o n a ł y znawca technologii malarskiej. Miał on j u ż d o ś w i a d c z e ­ nie w animowaniu twórczości spontanicznej, wypraco­ w a n ą przez siebie m e t o d ę pracy z a m a t o r a m i . Zorga­ n i z o w a ł on w k o ń c u 1946 r. i na p o c z ą t k u 1947 r. dwa kursy malowania na szkle. Dwutygodniowy — dla d w ó c h osób oraz miesięczny, w k t ó r y m uczestniczyło 7 o s ó b , a Wśród nich Helena R o j - K o z ł o w s k a , jej siostrzenica Zofia G ą s i e n i c a - R o j oraz architekt W i k t o r Dalbor, znaw­ ca i entuzjasta sztuki g ó r a l s k i e j . 14 I 5 le W t y m samym niemal czasie dla k i l k u uczniów Za­ k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego p o p r o w a d z i ł kurs malowania na szkle Jan Samuel Miklaszewski, pro­ fesor rysunku w tejże szkole. Chodziło o to, aby pomóc materialnie najbiedniejszym uczniom, n a u c z y ć ich malo­ wania o b r a z k ó w na sprzedaż, dla t u r y s t ó w . A l e nie m y ś l a n o o dawnej tematyce p o d t a t r z a ń s k i c h obrazów, Miklaszewski uczył jedynie techniki oraz zasad kompo­ zycyjnych, w y k o r z y s t u j ą c płaszczyznowo i wybitnie de­ 24 A Zofia? Była Wtedy m ł o d a , w r a ż l i w a , t r o c h ę nie­ ś m i a ł a . Nie m i a ł a siły przebojowej, szerokości zaintere­ s o w a ń i organizatorskich t a l e n t ó w swej ciotki. B y ć m o ż e dynamika Heleny h a m o w a ł a nawet rozwój jej osobo­ wości. Talent m i a ł a nie mniejszy, choć inny. T w o r z y ł a obrazy p i ę k n e , d o s k o n a ł e w kolorystyce, ale skromne, nie rozbudowane kompozycyjnie. K o n t u r p r o w a d z i ł a w r a ż ­ liwą, d e l i k a t n ą k r e s k ą , ornament w p r o w a d z a ł a oszczęd­ nie. W ostatnich jej pracach z 1976—1977 r. ogranicza go nieraz do delikatnej, „ k o r o n k o w e j " arabeski l i n i i (il. 13). Nie m i a ł a jednak fantazji Heleny, nie m i a ł a jej łatwości rysunkowej i ochoty do w y m y ś l a n i a coraz to nowych t e m a t ó w o b r a z k ó w . Czuła się najlepiej, prze­ t w a r z a j ą c formy j u ż widziane, bliskie jej emocjonalnie. Malarstwo na szkle znała zresztą dobrze, m i a ł a przecież w obu izbach swego domu dawne obrazy na szkle z Czerwiennege. Helena natomiast n a l e ż a ł a do t w ó r c ó w ludowych, k t ó r z y inicjowali nowe „mody", przewodzili innym. P o z o s t a w a ł a więc Zofia w cieniu swej ciotki. W k i l k a miesięcy po kursie wyszła za m ą ż , a wtedy p r z e s t a ł a m a l o w a ć na d ł u g i e lata. Wróciła do o b r a z ó w dopiero w 1972 r. Helena zaś szybko s t a ł a się znana jako najlepsza malarka Podhala. Toteż w ł a ś n i e jej z a p r o p o n o w a ł a Zofia ��wówczas w obrazach otoczka ornamentacyjna, na plan pierwszy wysuwa się narracja coraz bardziej ożywiona, szczegółowa. M a l a r k a eksperymentuje, coraz mniej trosz­ cząc się o w i e r n o ś ć d a w n y m wzorom kompozycji. Prze­ ł a m u j ą c s t a t y k ę , buduje scenę na diagonalach, p r ó b u j e różnicować plany, u z y s k a ć — jak w amatorskim obraz­ k u — w r a ż e n i e głębi. Widoczne jest to zwłaszcza w g r u ­ pie o b r a z ó w o tematyce historycznej oraz współczesnej (np. elektryfikacja). Wielokrotnie opracowuje te same tematy, z historycznych zwłaszcza bunt K o s t k i - N a p i e r skiego i b i t w ę górali o Nowy Targ. Dąży do coraz większej wierności ilustratorskiej, niestety za cenę osła­ bienia z w a r t o ś c i kompozycyjnej i oderwania się od t r a ­ dycyjnego charakteru p o d h a l a ń s k i c h obrazów. Pozbawio­ na oparcia w tradycyjnej formule, nie m i a ł a jednak na tyle silnej osobowości artystycznej, by z a p r o p o n o w a ć inną, a równie cenną i konsekwentną formułę malarską. Otoczenie, praca, działacze k u l t u r y — nie pomogli jej. Przeciwnie. Nowe obrazy przyjęto bezkrytycznie, nagradzano, chwalono — przede wszystkim za n o w ą t e m a t y k ę , za odejście od ś w i ą t k o w e j tradycji. S p e ł n i a ł y postulaty w y s u n i ę t e w pięćdziesiątych latach przez po­ litykę k u l t u r a l n ą , były z a a n g a ż o w a n e , p o k a z y w a ł y h i ­ storię w i d z i a n ą z perspektywy klasy ciemiężonej, a przy t y m z a c h o w y w a ł y cechy ludowego malarstwa . Poszerzenie k r ę g u tematycznego przez R o j - K o z ł o w s k ą m i a ł o znaczenie dla dalszego rozwoju malarstwa na szkle, zwłaszcza dla k r ę g u jej n a ś l a d o w c ó w i kontynua­ t o r ó w . Widziana jednak z perspektywy czasu — t w ó r ­ czość a r t y s t k i blednie i wydaje się dość n i e r ó w n a , n a j s ł a b s z a w ł a ś n i e w tych pracach, k t ó r e najdalej od­ chodziły od t r a d y c j i , z a s t ę p u j ą c p o r z ą d e k dekoracyjny s w o b o d n ą n a r r a c j ą i l u s t r a c y j n ą (np. sceny z K o s t k ą -Napierskim). N o w ą t e m a t y k ę podjęły w swych obrazach nawet dzieci góralskie, b i o r ą c udział w kursach prowadzonych przez R o j - K o z ł o w s k ą . Było tych uczniów 28. M a l a r k a nie n a r z u c a ł a i m dawnych w z o r ó w , ale p o k a z y w a ł a w ł a s ­ ne prace o prostym u k ł a d z i e , uczyła podstaw technicz­ nych i zachęcała, wzorem prof. Buszka, do malowania tego, co chciały, od razu, bez uprzedniego ^rysunku. W rezultacie prace jej podopiecznych przy licznych na­ w i ą z a n i a c h do w z o r ó w i n s t r u k t o r k i z a c h o w a ł y wiele cech w ł a ś c i w y c h malarstwu dzieci — p r o s t o t ę , śmiałość ze­ s t a w i e ń kolorystycznych, płaszczyznowość i u m o w n o ś ć r o z w i ą z a ń . Toteż, o m a w i a j ą c je, zastanawia się Roman Reinfuss, na ile są one jeszcze k o n t y n u a c j ą sztuki ludo­ wej. „ B r a k ciągłości — pisał — p o w i ą z a n i a z t r a d y c j ą sprawia, że jest to raczej sztuka dziecka i to dziecka słabo już zżytego z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą swej g r u p y " . Nie mogło być chyba inaczej. N a s t ę p n e ćwierćwiecze p o k a z a ł o , że trzeba było już ś w i a d o m i e te tradycje p r z y ­ w r a c a ć , poprzez wystawy, konkursy, w i t r y n y cepeliow­ skich sklepów, festiwale, albumy, ś r o d k i masowego prze­ kazu, działalność s t o w a r z y s z e ń regionalnych, Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h itp. I9 II. 9. Jan Jachimiak, Zakopane, Rój 22,5 X 33,5 cm. ptaków, wym. Czasznicka, k i e r u j ą c a w y d z i a ł e m sztuki ludowej w M i n i ­ sterstwie K u l t u r y i Sztuki, zorganizowanie k u r s ó w ma­ larstwa na szkle dla młodzieży g ó r a l s k i e j . Z a c h ę c o n a przez dyr. Juliusza Zborowskiego oraz przez W a n d ę G e n t i l - T i p p e n h a u e r o w ą (plastyczkę z H a i t i (1899—1965), z a k o c h a n ą bez reszty w Podhalu, na k t ó r y m spędziła całe swe dorosłe życie) — p o p r o w a d z i ł a w l u t y m 1951 r. trzy kursy dla młodzieży g ó r a l s k i e j : w Dębnie, Szlemb a r k u i Maniowach. Miała j u ż wtedy za sobą k i l k a faz swej twórczości. A l e nawet w c h o d z ą c w n o w ą fazę, w r a c a ł a do replik i w a r i a n t ó w wcześniejszych o b r a z ó w . Bodźcem dla zmian kompozycyjnych i kolorystycznych było niemal zawsze podjęcie nowej t e m a t y k i . Po k r ó t k i m okresie pracy z Buszkiem zaczęła k o ­ p i o w a ć obrazy z Muzeum T a t r z a ń s k i e g o i d o s t ę p n y c h jej reprodukcji słowackiego malarstwa na szkle. W pierwszym okresie kopiowania (1947—1949) d b a ł a o w i e r n o ś ć k o l o r y s t y c z n ą i r y s u n k o w ą , co się jej zresztą nie w pełni u d a w a ł o . P o k a z u j ą c m i — po latach — wczesne obrazki, w y r a ź n i e się w s t y d z i ł a za m a ł y c h „ m y ­ sich rączek". Po pierwszych, „ c i e m n y c h " w tonacji obra­ zach, rozjaśniła p a l e t ę barw, u p r a s z c z a j ą c i niewiele t y l k o zmieniając wzór. P r ó b o w a ł a też w y r a z i ć ruch w scenach „ j a n o s i k o w y c h " , ale nie bardzo się to u d a w a ł o . W drugiej fazie swej twórczości, ok. 1950 г., pod­ jęła w ą t e k r e l i g i j n o - j a s e ł k o w y , a później rodzajowy . Stosując róże i b ł ę k i t y , m a l o w a ł a naiwno-ludowe sceny p r z e d s t a w i a j ą c e anioły. U s t a w i a ł a je symetrycznie, w y ­ posażając w ogromne s k r z y d ł a i t r ą b y , na k t ó r y c h grały. l s Z rygorem symetrii z e r w a ł a w trzeciej fazie swego malowania, po 1951 г., gdy z a i n t e r e s o w a ł a ją idea przed­ stawienia zajęć, o b r z ę d ó w i obyczajów góralskich. Ginie 26 20 N i e m a ł e znaczenie w odrodzeniu tradycji malarstwa na szkle o d e g r a ł y kursy z a r ó w n o j u ż wymieniane, jak też i inne, prowadzone w późniejszych latach. E f e k t y w n o ś ć k u r s ó w m o ż e się w y d a w a ć niewielka, jeśli je m i e r z y ć procentem działających później malarzy. A jednak odegrały one swoją rolę, zwłaszcza w p i e r w ­ szych dwudziestu latach. Co najmniej 200 osób poznało dzięki n i m t e c h n i k ę malowania i w n i k n ę ł o głębiej w problemy artystyczne ludowych obrazów. Istotne też było to, że zorganizowane po kursach wystawy obejrzało k i l k a , a m o ż e i k i l k a n a ś c i e tysięcy osób. K u r s y w p r o w a d z i ł y malarstwo w żywy obieg k u l ­ tury. Obrazy na szkle weszły do s k l e p ó w Cepelii, po- �J. Jachimiak: i l . 10. Góralska Madonna; i l . 11. Obieranie 33 X 23 cm, 1953 г. kazywano zeach. je w prasie, telewizji, wystawiano w mu­ Z a r y s o w a ł o się w t y m czasie pięć w a ż n i e j s z y c h grup „ l u d o w y c h " obrazów, z w i ą z a n y c h przede wszystkim z twórczością: Andrzeja G a ł k a (grupa „ s t y l i z o w a n a " ) ; K a ­ rola Oskwarka (grupa „ r e l i k t o w a " ) ; Heleny R o j - K o z ł o w skiej; Jana Jachimiaka, oraz młodzieży i dzieci, uczestni­ k ó w r ó ż n y c h k o n k u r s ó w , o k t ó r y c h malarstwie już m ó ­ wiliśmy. A n d r z e j G a ł e k (ur. 1916) r e p r e z e n t o w a ł n u r t ele­ ganckiego, sprawnego p a m i ą t k a r s t w a . Profesjonalny pla­ styk, syn S t a n i s ł a w a G a ł k a , jednego z n e s t o r ó w zako­ piańskiego ś r o d o w i s k a twórczego — m a l o w a ł górali, sceny ze z b ó j n i k a m i , folklor. Obrazy jego odznaczały się p e w n o ś c i ą rysunku, u m i a r k o w a n ą stylizacją, oszczędnym i sprawnym p o s ł u g i w a n i e m się kolorem, przede wszyst­ k i m czerwienią, b ł ę k i t e m , złotem i bielą. Przez lata całe obrazki takie, zawsze zręczne i ł a d n e , m o ż n a było zna­ leźć w sklepach Cepelii. Po dzień dzisiejszy s t a n o w i ą one wzór dobrego p a m i ą t k a r s t w a , podejmowany przede wszystkim przez profesjonalnych malarzy — d o s t a w c ó w do DESY i Cepelii. Druga grupa najbliższa tradycji, reprezentowana przez K a r o l a O s k w a r k a z J a b ł o n k i jest zarazem najbardziej samorodna i p r y m i t y w n a . Więź z d a w n y m o b r a ź n i c t w e m została t u zachowana głównie dzięki temu, że oparta była na wzorze stosunkowo t r w a ł y m , zako­ rzenionym i realizowanym w licznych kopiach i w a ­ riantach przez górali najbardziej jeszcze bliskich dawnej k u l t u r z e i d a w n y m w a r u n k o m życia. J u ż w 1936 r. jabłek, wym. �Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Zakopane: i l . 12. Święta, w y m . 23 X 15 cm, obraz z 1947 г.; i l . 13. Sw. Barbara, w y m . 35,5 X X 28,5 cm, obraz z obecnego okresu. U, 14, Janina Jarosz, Zakopane, Legenda o Św. Cecylii, w y m . 29,5 X 39,5 cm, 1976 r. 28 �I I . 15. Helena Roj-Ciaptakowa, Zakopane, Sw. Rodzina,wym. 39 X 31 cm, 1968 г. I I . 16. S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa, Zakopane, Sw. Michał Archanioł, w y m . 39,5 X 29 cm, 1975 r. (ze wzoru muzealnego). I I . 17. Zdzisław W a l ­ czak, Zakopane, Opowiastki mojej babci, w y m . 38,5 X 62 cm, 1976 r. 29 �Norbert Lippóczy, znakomity znawca i kolekcjoner ma­ larstwa na szkle, Węgier osiadły w Tarnowie, n a p o t k a ł w J a b ł o n c e na Orawie falsyfikaty dawnych o b r a z ó w . M a l o w a ł je K a r o l Oskwarek przy pomocy Augustyna Zachary i K a r o l a Szczerbiaka . Oskwarek po latach milczenia wziął udział w konkursie na s z t u k ę l u d o w ą Podhala, k t ó r y odbył się w g r u d n i u 1958 r. w Zakopa­ nem. Obrazy jego, przy wszelkich różnicach, w y r a ź n i e n a w i ą z y w a ł y do miejscowej tradycji. C e c h o w a ł a je p ł a skość, pewna sztywność i n i e p o r a d n o ś ć rysunku, brak rozbudowanej dekoracji, zimne kolory, zredukowane t ł a (il. 3, 5). 21 Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą prace Heleny R o j - K o z ł o w skiej i k r ę g u jej n a ś l a d o w n i c . Zaliczyć do nich wypada przede wszystkim jej siostrzenicę H e l e n ę R o j - C i a p takową (ur. w 1924 г.), c ó r k ę gajowego. Mieszkała ona po wojnie w domu swej ciotki. Od niej uczyła się poszanowania dla góralskich tradycji, tkania, haftowania, a wreszcie — w 1953 r. r ó w n i e ż malowania na szkle. K o p i o w a ł a dawne szkła, p o d p a t r u j ą c sposób pracy R o j - K o z ł o w s k i e j i p r z e j m u j ą c jej styl a nawet t e m a t y k ę . Gdy ciężka choroba nie pozwoliła j u ż R o j - K o z ł o w s k i e j w y w i ą z a ć się ze swych obietnic, kończyła jej obrazki, i zajęła p o n i e k ą d jej miejsce, p i e l ę g n u j ą c do ostatka u m i e r a j ą c ą ciotkę. Po jej śmierci, w 1956 г., więcej k o ­ p i o w a ł a , o g r a n i c z y ł a się też g ł ó w n i e do t e m a t y k i r e l i ginej oraz zbójnickiej. Wiele w y s t a w i a ł a w k r a j u i za granicą. 2 2 I I . 18. B r o n i s ł a w Bednarz, S k r z y p n ę (Podhale), Sw. Kry­ styna, w y m . 37,5 X 28 cm, 1976 г. I I . 19. W ł a d y s ł a w W a l ­ czak, Zakopane, Sw. Marcin, ok. 1970 r. Obok R o j - K o z ł o w s k i e j n a j c i e k a w s z ą i n d y w i d u a l n o ­ ścią tego okresu był J a n J a c h i m i a k (pisany r ó w ­ nież Jachymiak). Urodzony 17.Х.1930 r. w T y l m a n o w e j , p r z y j e c h a ł w 1944 r. do Zakopanego . Miał w ó w c z a s 23 19 �14 lat i n i e w ą t p l i w y talent plastyczny, toteż p r z y j ę t o go bez t r u d u do Z a k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u Drzew­ nego. Namawiano, by uczył się rzeźbić, w y b r a ł jednak budownictwo, w y ż e j s t a w i a j ą c dobry fach nad niepewny los r z e ź b i a r z a . M a l o w a ł p o c z ą t k o w o z m y ś l ą o zarobku, ale szybko zajęcie to zaczęło go w c i ą g a ć , zaspokajać istniejące w n i m potrzeby wypowiedzi artystycznej. P r ó ­ b o w a ł zresztą t a k ż e rzeźbienia, robił meble, metalopla­ stykę, tkal, p r o j e k t o w a ł i nawet sam p r o w a d z i ł budowy; skończyło się to zresztą smutnie, był bardziej a r t y s t ą , niż organizatorem i kalkulatorem. Powoli wchodził w ś r o d o w i s k o z a k o p i a ń s k i e , oglądał wystawy, albumy malarstwa, i n t e r e s o w a ł y go nowe p r ą ­ dy w sztuce. O d b i e r a ł je jednak raczej powierzchownie, przez pryzmat zakorzenionych w nim od dzieciństwa n a w y k ó w dekoracyjnych. W 1951 r. posłał swe obrazy na konkurs sztuki l u ­ dowej w N o w y m Sączu, ale pod nazwiskiem kolegi. B a ł się b l a m a ż u . Jego prace d o s t a ł y p i e r w s z ą n a g r o d ę , zro­ biło się t r o c h ę zamieszania, o Jachimiaku zaczęto mówić. Później zgłosił w 1953 r. d w a d z i e ś c i a prac na konkurs p a m i ą t k a r s t w a p o d h a l a ń s k i e g o w Zakopanem. P a m i ę t a m różne dyskusje z tego czasu, k r y t y k ę zwłaszcza etno­ grafów, k t ó r z y u w a ż a l i , że skoro k t o ś jest g ó r a l e m , po­ winien m a l o w a ć w duchu tradycyjnych o b r a z ó w na szkle. A l e jednocześnie Jachimiak został entuzjastycznie oceniony przez wielu p l a s t y k ó w , ludzi z k r ę g u sztuki, dziennikarzy. Jego obrazy były dynamiczne, o zamaszy­ stym biegu l i n i i , r o z j a ś n i o n e j , żywej kolorystyce. Cecho­ w a ł a je świeżość i śmiałość j a k b y sztuki dziecka, ale dziecka urzeczonego w s p ó ł c z e s n y m malarstwem. Chyba w ł a ś n i e niezrozumienie mechanizmu tego malarstwa p o z w a l a ł o mu na przejmowanie tylko pewnych z e w n ę ­ trznych zapożyczeń, zwłaszcza z Picassa (takich, jak np. deformacja postaci). Jachimiaka nie i n t e r e s o w a ł y k i e ­ r u n k i sztuki, ani programy artystyczne, w y s t a r c z y ł o m u że coś d z i a ł a ł o na jego w y o b r a ź n i ę . Wyrósł z tradycji g ó r a l s k i e j k u l t u r y , ale p r z y j ą ł w r ó w n i e oczywisty i spon­ taniczny sposób bodźce, k t ó r y c h mu dostarczyło nowe środowisko, szkoła, miasto. Nazwano go „Picassem z T y l ­ manowej" . O k r e ś l e n i e to p o j a w i a ł o się często w prasie. W y s t a w i a ł w r ó ż n y c h miastach k r a j u , w samej stolicy miał dwie indywidualne ekspozycje (w 1968 i 1969 г.). 24 W 1969 r. p o j e c h a ł z w y s t a w ą o b r a z ó w do S t a n ó w Zjednoczonych. Tam wszedł w ś r o d o w i s k o góralskiej Polonii, zaczął p r a c o w a ć w fabryce, potem jako k r e ś l a r z , i m a l o w a ć . Obecnie mieszka w Chicago. Wystawia, jego prace są rozchwytywane, i co n a j w a ż n i e j s z e , prowadzi kursy malowania dla Polonii. W ostatnim swym liście do Heleny Sredniawy donosi o wystawie, k t ó r ą m i a l w Chicago (kwiecień 1977 r.) wraz ze swymi uczniami: Gąsienicą Byrcynem, H a n n ą L a t (14-letnia), P i o t r k i e m Lat (9-letni), M a r i ą Cukier (38 lat), H e l e n ą Cukier (16 lat) i W. Króżel (56 lat). 2 5 Z r e s z t ą Jachimiak p r o w a d z i ł kursy jeszcze przed wyjazdem z k r a j u . W k o ń c u 1967 roku Muzeum T a ­ t r z a ń s k i e p o s t a n o w i ł o bowiem z o r g a n i z o w a ć konkurs malowania na szkle. K o n k u r s starannie przygotowano, p o p r z e d z a j ą c go nie tylko r e k l a m ą , ale kursami, pro­ wadzonymi w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h . Szczególnie w a ż n y był kurs zorganizowany w Z w i ą z k u Podhalan z a r ó w n o dla młodzieży, j a k i dla dorosłych górali. P o p r o w a d z i ł go Jachimiak, a Wpływ jego artystycznej osobowości zaznaczył się dość silnie w p o w s t a ł y c h w ó w c z a s pracach. Konkurs o d e g r a ł tak istotną rolę w rozwoju malar­ stwa na szkle, że datę jego zorganizowania p r z y j m u j ę za cezurę. Przemawia za t y m r ó w n i e ż fakt, że w 1968 r o ­ l i . 20. Jan Rapciak, P o r ę b a Wielka, w o j . n o w o s ą d e c k i e , Anioł Stróż, w y m . 36,5 X 27,5 cm, ok. 1976 r. k u umiera Helena Roj^Ciaptakowa, a k r a j ogląda ostat­ nie w y s t a w y Jachimiaka przed jego wyjazdem za gra­ nicę. Po konkursie natomiast zaczynają d o m i n o w a ć nowe nazwiska — Eweliny P ę k s o w e j , W ł a d y s ł a w a Walczaka, Karola K u l a w i a k a , Józefa Donajezana. Rośnie liczba ma­ lujących, nie tylko zresztą na Podhalu. W K r a k o w i e ok. 1967—8 r. tworzy pierwsze swe znakomite obrazy na szkle A d a m S ł o w i ń s k i , m a l u j ą na Pomorzu, w Kosza­ lińskiem, a sporadycznie — i w innych miejscach k r a j u , niestety w oderwaniu od tradycji lokalnej, nieciekawie. P a t r z ą c z perspektywy lat, w y r a ź n i e widać k o n ­ s e k w e n t n ą linię p o s t ę p o w a n i a Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem, a ściślej m ó w i ą c , kustosza działu malarstwa mgr. Heleny Sredniawy. W 1960 r. z o r g a n i z o w a ł a ona (wraz z W. G e n t i l - T i p p e n h a u e r o w ą ) p r o b l e m o w ą Wy­ stawę malarstwa na szkle . Pokazano na niej obrazy zabytkowe, wznowione malarstwo na szkle od p o c z ą t k u X X wieku, prace t w ó r c ó w ludowych, a r t y s t ó w - p l a s t y ­ k ó w oraz a m a t o r ó w i zespołów młodzieżowych. 2S W osiem lat później muzeum podjęło a k c j ę zmie­ r z a j ą c ą do rozszerzenia k r ę g u m a l u j ą c y c h . K o n k u r s po­ przedziły indywidualne konsultacje, pokazywanie zainte­ resowanym zbiorów muzealnych, penetracja terenu — wspólnie z Cepelią. Do udziału w konkursie zaproszono r ó w n i e ż t w ó r c ó w z innych dziedzin, którzy w y r a z i l i za­ interesowanie malarstwem na szkle. N a w i ą z a n o k o n t a k t y ze szkołami w Zakopanem, k t ó r e p o p r o w a d z i ł y u siebie kursy dla młodzieży. Razem w konkursie o b e j m u j ą c y m dawny powiat nowotarski wzięło udział 33 t w ó r c ó w i n ­ dywidualnych, w t y m 8 a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w oraz 5 ze­ społów o b e j m u j ą c y c h 80 o s ó b . N a d e s ł a l i oni 473 prace. „ I n d y w i d u a l n y c h " podzielono na grupy: l u d o w ą , a r t y ­ s t ó w - p l a s t y k ó w i a m a t o r ó w . W t y m ostatnim przypadku 2 7 31 �k r y t e r i a okazały się najtrudniejsze do ustalenia. Tak np. w ś r ó d a m a t o r ó w z a d e b i u t o w a ł a Ewelina P ę k s o w a , w k r ó t ­ ce potem uznana za j e d n ą z najbardziej reprezentatyw­ nych t w ó r c z y ń ludowych, Tomasz Ligas — późniejszy „rzeźbiarz ludowy", g ó r a l k a Jolanta Biernacik, córka kowala, znanego t w ó r c y ludowego. P ł y n n o ś ć granic między amatorami a „ l u d o w y m i " wynika w malarstwie na szkle przede wszystkim z tego, że jest to dziedzina, w k t ó r e j zerwana została ciągłość tradycji, przekaz z pokolenia w pokolenie. A skoro się n a w i ą z u j e do wzoru już nie f u n k c j o n u j ą c e g o w n o r m a l ­ nym obiegu, różnice zależą nie tyle od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k o w y c h , co od indywidualnego talentu. Zresztą te uwarunkowania ś r o d o w i s k o w e s ł a b n ą , podczas gdy coraz istotniejsze staje się poczucie w e w n ę t r z n e j więzi z t r a d y c j ą l o k a l n ą , ś w i a d o m a chęć n a w i ą z a n i a do daw­ nych w z o r ó w . Trudno oczekiwać, że m o g ł o b y być ina­ czej, zwłaszcza że malarstwo na szkle tworzone jest dziś głównie z m y ś l ą o mieście, i nie w y r a ż a rzeczywistych, współczesnych potrzeb ś r o d o w i s k a chłopskiego. A n i na Podhalu, ani na Kaszubach czy w Koszalińskiem. A n i treść, ani sposób ujęcia, symbolika, czy ornamentyka nie w y n i k a j ą z jakiejś istotnej odrębności k u l t u r o w e j . Forma nie wskazuje w sposób jednoznaczny na w y k o n a w c ę . Oderwana od dawnych determinant stała się już tylko znakiem w s k a z u j ą c y m na wzorzec inspiracji. Dochodzi do pozornego paradoksu — najbardziej bliskie t r a d y c y j ­ nym formom są obrazy ludzi obdarzonych s p r a w n o ś c i ą m a n u a l n ą , inteligentnych, w d u ż y m stopniu ś w i a d o m y c h ś r o d k ó w , k t ó r y m i się posługują i r o z u m i e j ą c y c h istotę dawnego malarstwa. Najbardziej natomiast p r y m i t y w n e są obrazy ludzi ze wsi, zwłaszcza starych, pozbawionych w y k s z t a ł c e n i a . Forma ich wypowiedzi jest bowiem zde­ terminowana przede wszystkim ich m o ż l i w o ś c i a m i i na­ w y k a m i psycho-fizycznymi, k r ę g i e m k u l t u r o w y m : ogra­ niczeniami, k t ó r e powoduje tkwienie w t y m r e l i k t o w y m już k r ę g u . O ile więc w r z e m i o s ł a c h i tradycyjnych postaciach zdobnictwa doskonałość idzie w parze z p r z y n a l e ż n o ś c i ą do reliktowego k r ę g u k u l t u r y chłopskiej, to w malar­ stwie na szkle — w k t ó r y m nie istnieje przekaz poko­ leniowy, zakorzenione n a w y k i estetyczne, a r ó w n i e ż m a ł e jest uwarunkowanie t e c h n i k ą — doskonałość wymaga innej świadomości, niż ją daje dziesiejsze r e l i k t o w e ś r o ­ dowisko wiejskie. Inaczej m ó w i ą c : więź z d a w n y m , re­ l i k t o w y m ś r o d o w i s k i e m wiejskim nie zapewnia sama przez się doskonałości, przeciwnie — często w i ą ż e się w malarstwie na szkle z p r y m i t y w n o ś c i ą wyrazu, w ó w ­ czas gdy ś w i a d o m e n a w i ą z a n i e do dawnych konwencji może p r z y n i e ś ć rezultat znacznie efektowniejszy i bar­ dziej zbliżony do tradycyjnego modelu np. p o d h a l a ń ­ skiego malarstwa. P r y m i t y w n y wyda się więc nam L u d ­ w i k Kubaszczyk (ur. 1905 r.) z K o n i a k o w a czy Józef Donajczan z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j (ur. w 1888 г.), podczas gdy najbardziej ludowe okażą się obie panie P ę k s o w e , Ewelina i Jolanta. Dawniej w y s t a r c z y ł o zobaczyć obraz, aby wiedzieć kto go m a l o w a ł — chłop czy inteligent miejski. Dziś samo patrzenie nie wystarcza. Trzeba wiedzieć, к i m jest autor. Toteż zdarzało się już, że j u r y zmieniało decyzję, d o w i a d u j ą c się w ostatniej c h w i l i , iż t y p o w a n y do nagrody r z e ź b i a r z czy malarz... jest amatorem, a nie oryginalnym chłopem. P a t r z ą c na same obrazy, nie zaw­ sze m o ż n a powiedzieć — to robił chłop, a to inteligent. Bo t e ż coraz częściej ten chłop jest już inteligentem, inteligent z a ś zna i rozumie . k u l t u r ę l u d o w ą , zwłaszcza wtedy, gdy sam się z niej wywodzi. Coraz częściej więc o klasyfikacji decyduje w p i e r w ­ szym rzędzie stylistyka dzieła. E w e l i n a Pęksowa 32 (ur. 1923 r.) dlatego mogła się w y d a ć na konkursie w Zakopanem a m a t o r k ą , p o n i e w a ż ó w c z e s n e jej obrazy były bezpośrednio inspirowane b i z a n t y j s k ą ikoną. M a l o ­ w a ł a w t y m okresie w ł a ś n i e takie obrazy dla siebie i dla Veritasu. W y k o n y w a ł a też na s p r z e d a ż stylizowane kapliczki z r y t e m w y p a l a n y m w drewnie lub nabijanym metalem. U m i a ł a p o s ł u g i w a ć się r ó w n i e dobrze d ł u t e m jak p ę d z l e m ; p o m a g a ł a przecież ojcu — snycerzowi i w y ­ t w ó r c y nart, S t a n i s ł a w o w i Zubkowi. K i m b y ł a ? G ó r a l k ą , pieczołowicie pielęgnującą dawne tradycje, d u m n ą z tego, że dziad b y ł znanym „ b u d a r z e m " , a jeszcze ktoś inny — m a l o w a ł niegdyś na szkle. A przy t y m : i n t e l i g e n t k ą , w y k s z t a ł c o n ą , czytającą l i t e r a t u r ę współczesną, o g l ą d a ­ jącą albumy, wystawy, zwiedzającą z m ę ż e m zabytki w dalekich krajach. Do dziś p o s ł u g u j e się r ó w n i e dobrze g w a r ą , jak i j ę z y k i e m literackim. Jej dom w y p e ł n i o n y jest obrazami, przedmiotami sztuki ludowej, k s i ą ż k a m i , m a l o w i d ł a m i — wszędzie, na stropach, ś c i a n a c h , me­ blach, szybach a nawet na rurze od piecyka. Nie jest to ż a d n a imitacja góralskiej c h a ł u p y , ale panuje w t y m domu atmosfera sztuki i p o d h a l a ń s k i e j tradycji. ; O t y m czy P ę k s o w a zostanie „ a m a t o r k ą " , czy „ l u ­ d o w ą " m i a ł a więc z a d e c y d o w a ć forma jej twórczości. Po konkursie o t r z y m a ł a od pani Sredniawy i n t e r e s u j ą c ą propozycję — zrobienia przeszło stu k o p i i starych obra­ zów. Była to znakomita lekcja techniki sposobu p r o w a ­ dzenia l i n i i , kolorystyki, kompozycji. P ę k s o w a weszła, jak m a ł o kto, w świat dawnych o b r a z ó w . O d t ą d mj.low a ł a kopie i w ł a s n e prace inspirowane t r a d y c y j n ą te­ m a t y k ą i stylistyką. A m a t o r k a u m a r ł a , n a r o d z i ł a się malarka ludowa. Niekwestionowana. Działaczka Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h , Z w i ą z k u Podhalan, o t r z y m a ł a n a j w y ż s z e w y ­ różnienia jako t w ó r c a ludowy — n a g r o d ę w o j e w ó d z k ą , a w 1976 r. n a g r o d ę im. Oskara K o l b e r g a . 28 Szybko p r z e s t a ł a k o p i o w a ć . Nudziło ją to. Wypo­ w i a d a ł a się więc we w ł a s n y c h kompozycjach, najbardziej bliskich muzealnym wzorom. Tworzy je do dzisiaj — obrazy o ciemnej tonacji, nasycone c i e p ł y m i b r ą z a m i i niebieskościami, c i e m n ą zielenią, p r z e ł a m y w a n e złotem. Ten w i e l k i cykl realizuje po dziś dzień, c y k l oparty na tradycji ś w i ą t k a r s k o - z b ó j n i c k i e j . D r u g i cykl, w k i l k a lat p ó ź n i e j zaczęty, Stanowią obrazy bliższe inspiracjom z a c z e r p n i ę t y m z r u m u ń s k i e g o malarstwa. Spotykamy t a m Sw. Eliasza, Wozy ogniste, Sądy Ostateczne. Obrazy te są od d w ó c h lat p r z e w a ż n i e dużego formatu, dochodzące do 60 X 80 c m ( i l . 25). Mają one bardziej d y n a m i c z n ą kompozycję, czasem b u d o w a n ą nawet na p r z e k ą t n e j . I s t o t n ą rolę stanowi w nich inter­ pretacja tematu, poszczególne elementy p o z o s t a j ą jednak bliskie ujęciu tradycyjnemu, podobnie jak dekoracyjna zasada kompozycji. Trzeci cykl, najbardziej ambitny, ale t e ż i najbar­ dziej dyskusyjny — to obrazy odchodzące od muzealnych wzorów, o i n n y m typie rozbudowanej dekoracji. Przewa­ żają w ś r ó d nich obrazy ś w i e c k i e — np. różne wersje Zalipia, pejzaży budowanych na zasadzie w e r t y k a l n e j (рэг. np. i l . 26). Z tematyki na poły religijnej szczególnie udana jest kompozycja Izydora — Oracza, zwarta, dobrze u p o r z ą d k o w a n a i w y w a ż o n a . Ten c y k l rozpoczęty w nie­ cały rok po podjęciu tradycyjnej t e m a t y k i i wciąż po­ dejmowany maluje P ę k s o w a i n n ą p a l e t ą barw. Dużo t u zieleni, niebieskości, jasnych b r ą z ó w . Tonacja ż y w a , jasna. Takie są też k w i a t y i p t a k i . Tematy te podejmuje P ę k s o w a r ó w n i e ż w c y k l u witraży, w y r a ź n i e j u ż traktowanych dekoracyjnie, u s ł u ­ gowo w stosunku do w n ę t r z a . A r t y s t k a maluje d u ż o , szybko, bez długich n a m y s ł ó w . �I I . 21. Michał Boczek, Rajcza (żywieckie), w o j . bielskie, Ucieczka do Egiptu, w y m . 24 X 39 cm, 1976 г. I I . 22. Maria K a m i ń s k a , Zakopane, Sw. Franciszek, w y m . 23 X 23 cm. 1960 r. �П. 23. Pracownia Eweliny P ę k s o w e j w Zakopanem. bez poprawiania obrazu, toteż bywa n i e r ó w n a , zwłaszcza w p o c z ą t k o w y c h ujęciach nowego tematu. Obecnie jest ona najbardziej z n a n ą t w ó r c z y n i ą obra­ zów na s z k l e . Do p a ź d z i e r n i k a 1977 r. m i a ł a 15 w y ­ staw indywidualnych w Polsce, A n g l i i i Szwecji. 29 1 ' _ -, K 0r E. P ę k s o w a : i l . 24. Ikona bizantyjska, w y m . 35 X X 24 cm, olej na desce, 1967 г. I I . 25, 26. Obrazy na szkle — Sw. Eljasz, w y m . 78 X 58 cm, 1976 r. i Moje Tatry, w y m . 58 X 48 cm, 1976 г. I I . 27. Jolanta P ę k s o ­ wa, K i r y k/Zakopanego, Przy warculi, w y m . 39 X X 30 cm, 1976 r. 34 W 1976 r. z a d e b i u t o w a ł a jej synowa — J o l a n t a P ę k s o w a (ur. 1952 г.), śliczna, m ł o d a , w r a ż l i w a dziew­ czyna urodzona w Sopocie. M i e s z k a j ą c w domu Eweliny, zbliżyła się do malarstwa, p o z n a ł a je, w c h ł o n ę ł a w sie­ bie tak, iż stało się jej d o ś w i a d c z e n i e m . Zaczęła zna­ komicie, nie m u s i a ł a przecież s z u k a ć w z o r ó w w k s i ą ż ­ kach i muzeach, m a l o w a ł a bowiem w klimacie bardzo bliskim „ t r a d y c y j n y m " obrazom swej teściowej ( i l . 27). Jest w swych pracach nie mniej g ó r a l s k a , i gdyby ktoś nie wiedział, nie p o z n a ł b y k t ó r a z p a ń jest r o d o w i t ą , a k t ó r a p r z y s z y w a n ą g ó r a l k ą . Obie d o s t a ł y najwyższe nagrody na konkursie „Rodzina w sztuce ludowej", zor­ ganizowanym w 1977 r. przez P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie (Ewelina I , Jolanta I I n a g r o d ę ) . Obie p r z y j e c h a ł y na uroczystość rozdania n a g r ó d w g ó ­ ralskich strojach. Ewelina, zwłaszcza od kiedy jest „ l u ­ dowa", zawsze w y s t ę p u j e publicznie w stroju, Jolanta uczyniła to po raz pierwszy... Nie sądzę, aby to było potrzebne. Jolanta i bez kostiumu jest d o s k o n a ł ą m a ­ l a r k ą , skupioną, r o z w a ż n ą , o znakomitym poczuciu k o m ­ pozycji, łatwości r y s u n k u i b e z b ł ę d n e j kolorystyce. Znam wszystkie jej prace i zadziwia mnie ich w y r ó w n a n y . - �wysoki poziom. Ewelina g ó r u j e nad s y n o w ą rozpiętością tematyki, śmiałością p o m y s ł ó w , temperamentem i „siłą przebicia" — ale Jolanta na pewno jej nie u s t ę p u j e wrażliwością m a l a r s k ą . Czy jest ludowa? W e d ł u g d a w n y c h k r y t e r i ó w — nie, skoro jednak uznamy za n a j w a ż n i e j s z y znak ludo­ wości f o r m ę — jest nią na pewno. S p ó j r z m y na jeszcze jeden p r z y k ł a d , na twórczość A d a m a S ł o w i ń s k i e g o {ur. 1931 г.). Gdy zaczął rzeźbić, zaskoczył widzów, nawet e t n o g r a f ó w , p o k a z u j ą c prace bardzo bliskie dawnym figurom l u d o w o - k o ś c i e l n y m . Nie znając autora, m o ż n a b y ł o sądzić, że są to autentyczne ludowe ś w i ą t k i . A l e autor nie p r z y p o m i n a ł w niczym dawnego w i e ś n i a k a , a w y g l ą d a ł miejsko i pra­ cował w jednej z k r a k o w s k i c h bibliotek. Miał w ó w c z a s 35 lat, mieszkanie u r z ą d z o n e ze smakiem, antyki, s t a r ą p o r c e l a n ę i ś w i e t n i e p a s u j ą c e do tego w n ę t r z a — rzeźby i kapliczki w ł a s n e j roboty. Czy „ l u d o w o ś ć " tych r z e ź b b y ł a t y l k o udawana? 3 0 Nie. S ł o w i ń s k i w p o c z ą t k o w y m okresie rzeźbienia, gdy chciał coś w y k o n a ć , nie u m i a ł wyjść z o b r ę b u ludo­ wych inspiracji. P r ó b o w a ł , ale m u to nie wychodziło. Bliska m u była tylko forma ś w i ą t k a . Gdy po n i e d ł u g i m czasie zaczął m a l o w a ć na szkle, znowu okazało się to samo. Obrazy b y ł y w swej istocie bliskie muzealnym wzorom, choć już we wczesnych pracach m o ż n a b y ł o z a u w a ż y ć typowe tylko dla S ł o w i ń s k i e g o cechy — d e l i ­ katny, j a k b y nieco w i b r u j ą c y kontur, liryczny n a s t r ó j kompozycji, s u b t e l n ą i b o g a t ą k o l o r y s t y k ę . Nie b y ł y to pastisze, nie b y ł a to inspiracja, do j a ­ kiej p r z y w y k l i ś m y , w k t ó r e j widać z a r ó w n o źródło pod­ niety, jak i e s t e t y k ę , k t ó r e j h o ł d u j e t w ó r c a . Wczesne obrazy S ł o w i ń s k i e g o w y d a j ą się ludowe, podobnie jak jego rzeźby, choć nie p r z y p o m i n a j ą żadnej znanej grupy. Dawniej, gdy inteligent sięgał do ludowego źródła inspiracji, czynił to, by je zbliżyć do konwencji a r t y ­ stycznej danego okresu, by je „uszlachetnić". Ale S ł o ­ w i ń s k i niczego nie uszlachetnia, nie poprawia. Zwyczaj­ nie jest sobą, w ł a ś n i e w ramach ludowej f o r m u ł y sztuki. U t o ż s a m i a się z nią — bez ż a d n e j egzaltacji czy k o m ­ pleksu. Od niej w y c h o d z ą c , rozwija swój w ł a s n y ś w i a t malarski, podejmuje stopniowo zadania coraz bardziej odległe od dawnych góralskich tradycji. Sięga do wzo­ r ó w rokokowych, a w arabesce k r e s k i czy s k r ę c i e postaci w y c z u ć m o ż n a nawet ślady z a i n t e r e s o w a ń manieryzmem. W okresie ostatnich 2—3 lat z a i n t e r e s o w a ł a go m i n i a ­ tura perska, indyjska, tematy Wschodu. P r z e k ł a d a je na język kompozycji o b r a z ó w na szkle. A b y zrozumieć fenomen Słowińskiego, trzeba sięgnąć do lat jego młodości, do k l i m a t u w k t ó r y m u k s z t a ł t o w a ł a się jego artystyczna osobowość. Urodził się i w y c h o w a ł na Podhalu, w rodzinie bardzo licznej, utalentowanej, w k t ó r e j s z t u k ą z a j m o w a ł się po trosze k a ż d y z 18 braci i sióstr. M a t k a p r o w a d z i ł a s ł y n n ą k a r c z m ę w K i r a c h , dzieciństwo u p ł y n ę ł o więc S ł o w i ń s k i e m u w atmosferze nasyconej g ó r a l s k ą i c y g a ń s k ą m u z y k ą , w b a r w n e j i nie­ powtarzalnej scenerii Podhala. Do szkół chodził w Zako­ panem, a gdy m i a ł 20 lat, w y j e c h a ł do K r a k o w a , gdzie u k o ń c z y ł p o l o n i s t y k ę , po czym p o d j ą ł p r a c ę w b i b l i o ­ tece. Nie z e r w a ł jednak więzi ani z domem, ani z k u l ­ t u r ą , w k t ó r e j -się w y c h o w a ł . Często, gdy tylko mógł — jeździł ido m a t k i : na P o d ­ halu czuł się najlepiej. Miasto, ze s w ą a g r e s y w n o ś c i ą , zgiełkiem, pospiesz­ nym r y t m e m życia s p r a w i ł o , że zaczął s z u k a ć w n i m azylu, domu, w k t ó r y m by się czuł spokojny, pracy — k t ó r a by m u d a ł a w e w n ę t r z n ą satysfakcję. Zaczął rzeź­ bić, potem m a l o w a ć . 35 �Malarstwa na Szkle K a r p a t Polskich. W m y ś l założeń regulaminowych, sygnowanych przez Departament Pla­ styki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, celem konkursu m i a ł być (§ 1/1): „ P r z e g l ą d współczesnego malarstwa na szkle t w ó r c ó w ludowych z a m i e s z k u j ą c y c h regiony górskie województw..." W § 2/1 w y r a ź n i e określono, iż: „W K o n ­ kursie może b r a ć udział k a ż d y t w ó r c a ludowy, zamiesz­ k a ł y na terenie objętym konkursem". Tymczasem okazało się, że nie jest ł a t w o stwierdzić, k t o jest t w ó r c ą ludowym. Muzeum przyjęło w y k ł a d n i ę bardzo szeroką, tak szeroką, że praktycznie e l i m i n u j ą c ą jedynie osoby m a j ą c e studia plastyczne. Zaakceptowano nawet udział etnografa pra­ cującego w Muzeum (!). R ó w n i e ż j u r y rozdzieliło nagrody nie licząc się z t y m , komu je w r ę c z a . Podzieliło ono u c z e s t n i k ó w na d w i e grupy, k i e r u j ą c się ich s t o s u n k i e m d o tradycji. Do grupy pierwszej zaliczono twórczość n a w i ą z u j ą c ą do tradycyjnego malarstwa na szkle, do drugiej — prace, w k t ó r y c h n a w i ą z a n i a takie nie w y s t ę p u j ą . P o m i n i ę t o przy t y m pochodzenie a u t o r ó w , ich k u l t u r o w ą otoczkę, a nawet p o w ó d i charakter n a w i ą z a n i a do miejscowych tradycji. W jednej grupie znaleźli się w ten sposób za­ r ó w n o Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Ewelina P ę k s o w a , j a k i ma­ lujący ł a d n e pastisze etnograf Muzeum — Piotr Pio­ t r o w s k i . Wszyscy o n i otrzymali pierwsze nagrody. И. 28. Maria B i e r n a c i k - Ć w i k ł o , Zakopane, Sw. Archanioł, w y m . 36 X 29 cm, 1976 r. Michał N i e p r z e c i ę t n a w r a ż l i w o ś ć , a nawet pewna bezrad­ ność, n i e u m i e j ę t n o ś ć agresywnego przebijania się przez życie s p r a w i ł y , że twórczość stała się dla S ł o w i ń s k i e g o swoistą ucieczką, powrotem w ś w i a t młodzieńczych d o z n a ń , w k l i m a t domu nasyconego g ó r a l s k ą sztuką. Był j a k emigrant, k t ó r y i m silniej odczuwa s w ą samot­ ność w n o w y m ś r o d o w i s k u , t y m bardziej utwierdza w sobie ś w i a d o m o ś ć z w i ą z k u z r o d z i m ą k u l t u r ą . Na twórczości S ł o w i ń s k i e g o z a w a ż y ł y więc trzy pod­ stawowe c z y n n i k i : p o d g l e b i e — ż y w a więź z l u ­ dową kulturą; c e c h y o s o b o w o ś c i — wrażliwość, brak przebojowości, a nawet t r u d n o ś c i adaptacji w no­ w y m ś r o d o w i s k u ; c h a r a k t e r u z d o l n i e ń — a więc przede wszystkim w y b i t n y talent kolorystyczny, talent u j a w n i a j ą c y się nie w bujnej fantazji, lecz w subtelnym przetworzeniu m o t y w ó w już istniejących. 31 Jeszcze o jednym trzeba w s p o m n i e ć , gdy się m ó w i o rozwoju osobowości t w ó r c z e j malarza — o fascynacji a r t y s t ą i c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m z w i ą z a n y jest od lat najgłębszą p r z y j a ź n i ą . Jest n i m znakomity scenograf Andrzej Majewski. K o n t a k t t y c h d w ó c h ludzi nie mógł pozostać bez w p ł y w u na ich twórczość. U S ł o w i ń s k i e g o z a w a ż y ł zapewne na nieco manierystyczno-rokokowej galanterii o b r a z ó w , zwłaszcza późniejszych. Decyzja j u r y n a r u s z a ł a regulaminowe wytyczne, cho­ ciaż m i a ł a swe merytoryczne uzasadnienie. Zamiast usta­ lać, kto jest ,,ludowy", a kto n i m nie jest, poprzestano jedynie na ocenie stylistyki prac. K r y t y k u j ę więc nie sens decyzji, ale jej niedopusz­ czalność z formalnego p u n k t u widzenia. Spowodowano bowiem s y t u a c j ę p r e m i u j ą c ą osoby, k t ó r e wiedząc, iż nie są „ l u d o w e " , z a r y z y k o w a ł y udział (czasem w r ę c z z a c h ę ­ cone przez o r g a n i z a t o r ó w ) , natomiast pozbawiono szans nagrody i zobaczenia swych prac na wystawie a m a t o r ó w t r a k t u j ą c y c h regulamin na serio. P o m i j a j ą c ten fakt, trzeba konkurs ocenić wysoko. Nie n a r z u c a j ą c t e m a t y k i , pozwolił on m a l u j ą c y m na w y p o w i e d ź stosunkowo szczerą, w k a ż d y m razie ś w i a d ­ czącą o t y m , co u w a ż a l i za wskazane zgłosić na konkurs. Objął on większość osób m a l u j ą c y c h obecnie na szkle, zgłosiło się bowiem 65 osób d o r o s ł y c h i 32 w w i e k u do lat 17. N a d e s ł a l i oni 416 o b r a z ó w . M o ż n a więc t r a k t o ­ w a ć i m p r e z ę r a b c z a ń s k ą za m i a r o d a j n ą dla oceny obec­ nego stanu zjawiska, m i m o iż w r ó ż n y c h rejestrach po­ wojennych (muzeów, M K i S , I n s t y t u t u Sztuki) p o j a w i ł o się w sumie ok. 320 nazwisk. Wielu ludzi m a l o w a ł o jednak bardzo k r ó t k o , t y l k o na kursach, względnie w y ­ s t a w i a ł o tylko jeden raz. 3 2 Oczywiście i w Rabce p o j a w i ł y się nazwiska osób, k t ó r e tylko z racji konkursu s p r ó b o w a ł y techniki ma­ lowania na szkle, normalnie w y p o w i a d a j ą c się w i n n y m materiale {np. Albina Żołnierska). Czy S ł o w i ń s k i jest „ l u d o w y " ? Podobnie jak i n n i ma­ larze na szkle — w pewnych elementach i n i e k t ó r y c h obrazach t a k , w innych n i e . Trudno więc o jedno­ znaczną klasyfikację. Nie sądzę zresztą, aby d ą ż e n i e do takiej jednoznaczności było potrzebne i w a ż n e . S ł o w i ń s k i jest po prostu a r t y s t ą , d r a ż l i w y m , ciekawym, choć dzia­ ł a j ą c y m w w ą s k i e j p r z e d z i a ł c e swych z a i n t e r e s o w a ń i możliwości wyrazowych, a r t y s t ą z w i ą z a n y m emocjonalnie z ludową tradycją. Prace pokazano w s z y s t k i e . W t r o c h ę mrocznym w n ę t r z u starego kościółka, zamienionego na muzeum. Nie u s u n i ę t o niczego, nawet kiczów. O b n i ż y ł o to poziom artystyczny wystawy, p o d w a ż a j ą c zapewne jej rolę w k s z t a ł t o w a n i u postaw estetycznych odbiorcy, ale zarazem uczyniło z tej wystawy bardzo i n t e r e s u j ą c y p r z e g l ą d rzeczywistego stanu malarstwa na szkle i r ó ż n y c h ten­ dencji estetycznych. Dało to s z a n s ę zorientowania się w c a ł y m dorobku konkursu. P r z y j m u j ą c więc t ę w y s t a ­ w ę jako p u n k t wyjścia, u z u p e ł n i o n y i n n y m i wiadomo­ ściami, zgromadzonymi w Pracowni Sztuki Nieprofesjo­ nalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N — s p r ó b u j m y d o k o n a ć klasyfikacji t y p ó w współczesnej twórczości na szkle. O t r u d n o ś c i p o d z i a ł u na t w ó r c ó w ludowych i ama­ t o r ó w świadczy też p r z y k ł a d I K o n k u r s u Współczesnego Klasyfikacja taka zależna jest oczywiście od przy­ jętej zasady podziału, od tego, j a k i e przyjmiemy k r y t e - 36 �П. 29. Anna Janowiak, J a b ł o n k a , Matka Boska w y m . 30 X 34 cm, 1977 r. r i a : osobę wykonawcy, stosunek do t r a d y c j i , k r ą g k u l t u ­ rowy, m o t y w twórczości czy cechy stylistyczne. Najbardziej u ż y t e c z n y w t y m t e k ś c i e wydaje się po­ dział, b i o r ą c y za p u n k t wyjścia s t o s u n e k d o tra­ d y c j i , z a r ó w n o ludowej, jak i sztuki „ k w a l i f i k o w a n e j " . W ramach tego p o d z i a ł u postaramy się (tam, gdzie to możliwe) omówić prace tzw. t w ó r c ó w l u d o w y c h , ama­ torów i profesjonalistów. 33 I. T W Ó R C Z O Ś Ć N A W I Ą Z U J Ą C A DO T R A ­ DYCYJNYCH LUDOWYCH FORM I ZA­ SAD KOMPOZYCJI a — kopie i m.in. wspomniany wem, a t a k ż e pod znajduje się K a r o l mieszka w USA). p a s t i s z e . G r u p ę tę reprezentuje już K a r o l Oskwarek. Pod jego w p ł y ­ w p ł y w e m malarstwa grupy orawskiej K u l a w i a k z Zubrzycy Dolnej (obecnie Obrazki bardzo bliskie wzorom pokuckim maluje w K r a k o w i e Jan K r c h a , syn znanego malarza — Emila. Niestety jego pastisze są dość ubogie i surowe w kolo­ rze, co obniża ich w a r t o ś ć . Kopie zabytkowych o b r a z ó w w y k o n y w a ł o i w y k o ­ nuje wielu malarzy z a r ó w n o ludowych, jak i s t u d e n t ó w uczelni plastycznych. Po wojnie pierwsza w y k o n y w a ł a kopie muzealne Helena R o j - K o z ł o w s k a . M a l o w a ł a je też Helena Roj-Ciaptakowa, a w późniejszych latach Ewe­ lina P ę k s o w a . Obecnie k o p i u j ą dawne obrazy m.in. Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Janina C z e c h - K a p ł a n o w a oraz S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa. Kopie w y k o n u j e też wielu d o s t a w c ó w o b r a z ó w do RBS Cepelia. z Dzieciątkiem, Spośród p l a s t y k ó w zawodowych — m a l o w a ł a w Za­ kopanem kopie Wanda G e n t i l - T i p p e n h a u e r zarówno dla w ł a s n e j satysfakcji (miała kilkanaście w swoim po­ koju) jak i dla znajomych oraz na sprzedaż. Dla w ł a s n e j przyjemności maluje obrazy-pastisze zbieracz sztuki l u ­ dowej, doc. Zbigniew Kowalewski z ASP w K r a k o w i e . Ok. 1972 r. p o j a w i ł y się na bazarze w Warszawie niewielkiego formatu d o s ł o w n e kopie dawnych o b r a z k ó w dolnośląskich. Prawdopodobnie malowano je w celach zarobkowych przy k t ó r y m ś z k l a s z t o r ó w , na podstawie dawnych wzorów. Jeden z nich przez o m y ł k ę sprzedane wraz z r e p l i k ą . K u p i ł je znany zbieracz L u d w i g Zimmerer. 34 35 b — kontynuacja zasadniczych cech i form malarstwa tradycyjnego. W najczy­ stszej postaci w y s t ę p u j e na Podhalu. P r z y k ł a d e m — znaczna część twórczości Zofii R o j - G ą s i e n i c y , S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej, a zwłaszcza Eweliny i Jolanty P ę k s o w y c h . Poza J o l a n t ą — wszyscy i n n i p o d e j m u j ą r ó w n i e ż p r ó b y bardziej samodzielnych kompozycji, nieraz odbiegających znacznie od tradycyjnych s c h e m a t ó w k o m ­ pozycyjnych i kolorystycznych. Do tradycyjnych w z o r ó w n a w i ą z u j ą też w wielu pracach: M a ł g o r z a t a T a r n o w s k a - W i e c h e ć (ur. 1953 r.) z Nowego Targu; B r o n i s ł a w Bednarz (ur. 1927 r.) ze Skrzypnego; Jan Rapciak (ur. 1922 r.) z P o r ę b y W i e l ­ kiej, Maria B i e r n a c i k - C w i k ł o , Marta Gombos. Spośród i n t e l i g e n t ó w — do grupy tej zaliczyć m o ż n a wczesną twórczość Adama S ł o w i ń s k i e g o . Wśród malarzy zawodowych najbliższy formom tradycyjnym był Stani­ sław Kuba Kostynowicz, plastyk warszawski, m a l u j ą c y w ciemnych tonacjach barwnych. 37 �O wiele więcej prac zaliczyć grupy, k t ó r ą stanowi: można do następnej с — twórczość rozszerzająca krąg tema­ t y c z n y , p r z e ł a m u j ą c ą np. s t a t y k ę układu, typ dawnej kolorystyki — przy zachowa­ niu jednak częściowego związku z tra­ dycją. Do tej grupy zaliczam przede wszystkim p o k a ź n ą część twórczości H . R o j - K o z ł o w s k i e j , w k t ó r e j podejmuje ona t e m a t y k ę o b r z ę d o w ą , a zwłaszcza h i s t o r y c z n ą , całego J. Jachimiaka, cykle ś w i e c k i e Eweliny P ę k s o w e j , np. takie obrazy, jak Zalipie (1973) — i l . 26 czy Moje Tatry, а t a k ż e wszystkie dzieła W ł a d y s ł a w a Walczaka, Zdzisła­ wa Walczaka, Janiny Jarosz. P u n k t e m wyjścia jest dla nich wzór tradycyjny, ale interpretowny swobodnie. Szczególnie w a r t o ś c i o w e w y d a j ą się w tej grupie prace Jachimiaka, P ę k s o w e j oraz W ł a d y s ł a w a Walczaka, g ó r a l a z Zakopanego, k t ó r y samodzielnie w y p r a c o w a ł sobie w ł a s n ą f o r m u ł ę malarstwa. W a l c z a k (ur. 1934), jest j e d n y m z ciekawszych t w ó r c ó w . N i e szafuje roz­ rzutnie p o m y s ł a m i , obrazy o b m y ś l a d o k ł a d n i e i długo, kolor stosuje oszczędne i z d u ż y m wyczuciem, np. czer­ nie '— złoto i fiolet lub tonacja: b r ą z y , czernie, złoto. Obrazy jego są dobrze w y w a ż o n e w kompozycji, syn­ tetyczne, zwarte, p r z e m y ś l a n e w szczególe. Tematy długo I I . 30. W i t o l d Mizerski, Piaski, w o j . lubelskie, Upadek pod krzyżem, w y m . 38 X 25 cm, 1972 r. I I . 31. Piotr Piotrowski, Rabka, Zmartwychwstanie, w y m . 37 X 46 cm, 1976 r. 31 �cyzeluje, potem z gotowego p o d k ł a d u rysunkowego w y ­ konuje k i l k a —• k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w , różniących się już tylko k o l o r y s t y k ą . 36 Walczak był r o l n i k i e m , potem p r a c o w a ł jako pa­ lacz, maluje oczywiście dla zarobku, ale z dużą a m b i c j ą i z a a n g a ż o w a n i e m . Zaczął m a l o w a ć w 1962 г., by popra­ wić swą s y t u a c j ę m a t e r i a l n ą , ale przez niemal pięć lat nikomu nie p o k a z y w a ł o b r a z ó w , powoli w p r a w i a ł się. Dopiero, gdy doszedł do wniosku, że „ u m i e " , zaczął swe prace w y s t a w i a ć i s p r z e d a w a ć . Wciąż zresztą p r z e ż y w a okresy niepokoju, niezadowolenia. Szuka w ó w c z a s no­ wych r o z w i ą z a ń . W 1976 r. o t r z y m a ł n a g r o d ę i m . Oskara Kolberga. W 1977 r. — p o k a z a ł na wystawie w Zako­ panem nowy, bardzo ł a d n y c y k l obrazów. Poza Walczakiem, k t ó r y nie ma n a ś l a d o w c ó w , R o j - K o z ł o w s k a , Jachimiak a ostatnio i Ewelina P ę k s o w a oddziałali w sposób w y r a ź n y na twórczość innych mala­ rzy. Stali się dla nich wzorem. Tak więc w p ł y w y obra­ zów R o j - K o z ł o w s k i e j odnajdujemy u jej siostrzenicy — Ciaptakowej, u Zofii G ą s i e n i c a - S z e l i g o w e j , w pracach W ł a d y s ł a w a Koszarka (ur. 1929 г.), w n i e k t ó r y c h obra­ zach Zofii R o j - G ą s i e n i c y , Jana Jaroszka, Janiny Czech- K a p ł a n o w e j . Jachimiak i n s p i r o w a ł Z d z i s ł a w a Walczaka, Jana Jarosza i Adama Doleżuchowicza, a w p e w n y m okresie (1963) nawet art. m a l a r k ę W a n d ę Gentil-Tippenh a u e r o w ą . W p ł y w y Eweliny P ę k s o w e j na J o l a n t ę tak są widoczne, że na pierwszy rzut oka trudno odróżnić n i e k t ó r e ich obrazki. I n t e r e s u j ą c ą p o s t a c i ą jest Z d z i s ł a w Walczak (ur. 1926 r. w Jarszowej) . C e n i ę go jako człowieka n i e z w y k ł e j solidności, ambitnego i zafascynowanego g ó ­ r a l s k ą przeszłością. Gdy zaczęto niszczyć stare szałasy na halach, potajemnie w k r a d a ł się na teren P a r k u Narodowego, aby je fotografować i d o k u m e n t o w a ć . M a ­ lować na szkle n a u c z y ł się na kursach prowadzonych w Z w i ą z k u Podhalan przez Jachimiaka. Przedtem w y ­ k o n y w a ł na papierze kopie... Rubensa. Z a i n t e r e s o w a ł a go jednak rodzima tradycja. F a n t a z j ę ma b o g a t ą , tematy traktuje często z humorem, satyrycznie. K ł ę b i ą się na jego obrazach postacie górali, chłopy o b ł a p i a j ą baby, zbójcy srożą się, a w scenach z Raju — w ł ą c z a j ą się w ogólny ruch t a k ż e z w i e r z ę t a , niczym w „ D ż u n g l a c h " Ociepki. 37 Walczak ma d w a — biegunowo r ó ż n e — wzory. T r a ­ dycyjny i współczesny — ilustratorsko-fotograficzny. Czym bliższy jest tradycji, t y m bardziej prace jego są zdyscyplinowane. A l e i tam, gdzie p r z e w a ż a j ą jego skłonności narracyjne, wiodą one nieraz autora na ma­ nowce złego ilustratorstwa, maluje wtedy obrazy, w k t ó ­ rych pomijając wszystko inne — gubi się specyfika ma­ lowania na szkle (konkurs w N . Sączu, 1976 г.). Bardzo i n t e r e s u j ą c e są też w tej grupie obrazy Bronisława B e d n a r z a (ur. 1927) utrzymywane w konwencji dekoracyjnej, rozbudowane kompozycyjnie i operujące liściastym ornamentem, o d b i e g a j ą c y m w swym charakterze od tradycyjnych o b r a z ó w ( i l . 18). S p o ś r ó d a m a t o r ó w w y r ó ż n i a j ą się w tej grupie K r y ­ styna Czaykowska i Janina S i e r o s ł a w s k a z Rabki, zwłaszcza w pracach w y k o n y w a n y c h na sprzedaż dla Cepelii. Czaykowska (ur. 1929 r.) najciekawsza jest j e d ­ nak w pracach odbiegających od tradycyjnych wzorów. Operuje m i ę k k ą , czasem r o z p ł y w a j ą c ą się p l a m ą b a r w n ą i w swych obrazach pokazuje n i e p r z e c i ę t n ą w r a ż l i w o ś ć m a l a r s k ą . Nie stosuje na ogół k o n t u r u . W tej grupie w y m i e n i ć r ó w n i e ż m o ż n a amatora Piotra C h r a c ę . Stosuje on często złote tła, co w y r ó ż n i a jego obrazy. Do tej grupy zaliczyłbym też obrazy Adama S ł o w i ń s k i e g o z dojrzałego okresu jego twórczości, od­ chodzące od tradycyjnych w z o r ó w , oraz prace K r y s t y n y Zabierzewskiej, zwłaszcza te, w k t ó r y c h wprowadza efekty „ n e o n o w e " , ś w i e c ą c y się kontur ( K r a k ó w 1977, wystawa w czasie T a r g ó w Sztuki Ludowej, K r a m y Do­ minikańskie). W ś r ó d zawodowych p l a s t y k ó w należy tu w y m i e n i ć przede wszystkim Andrzeja G a ł k a z Zakopanego, k t ó r y s t w o r z y ł w ł a s n y styl o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h sceny folklorystyczne, a przede wszystkim zbójnickie. Dekora­ cyjne, p i ę k n e w kolorze, dobrze zakomponowane przez k i l k a n a ś c i e lat zdobiły sklepy Cepelii. W stylu o b r a z k ó w G a ł k a maluje obecnie art. plastyk P a w e ł Karasek. d — twórczość inspirowana tylko pewny­ mi cechami sztuki ludowej, np. typem rozwiązań dekoracyjnych, motywami haf­ tu, d r z e w o r y t u . J a n i n a S i e r o s ł a w s k a (ur. 1921 г.), zachęcona do malowania przez o r g a n i z a t o r ó w konkursu w Rabce, inspiruje się nie t y l k o Podhalem. W Rabce p o k a z a ł a np. Ucieczkę do Egiptu, obraz, w k t ó r y m pejzaż s k ł a d a się z czerwonych, żółtych i zielonych ł a n ó w na p o d o b i e ń ­ stwo łowickiego pasiaka. Była to p r ó b a bardzo ciekawa. W ogóle S i e r o s ł a w s k a w y r a ź n i e różni się od innych g a m ą k o l o r y s t y c z n ą . Może j a k i m ś w y t ł u m a c z e n i e m tego jest to, iż urodziła się ona we L w o w i e . Do w a r t o ś c i dekoracyjnych sztuki ludowej n a w i ą ­ zują m a l a r k i z Paszyna. W Koszalinie dekoracyjne obraz­ k i o tematyce sakralnej i historycznej maluje Szarlota Makucka. Drzeworyt ludowy, k o ł t r y n a , haft kaszubski — sta­ n o w i ą r ó w n i e ż źródło inspiracji obrazów. Drzeworyt i n ­ spiruje np. Tomasza Bigosa z K r o ś c i e n k a . R ó w n i e ż u k ł a d dekoracyjny i ekspresja o b r a z ó w Andrzeja K r ó l a oraz n i e k t ó r e elementy ornamentalne w pracach Wandy Rzegocińskiej k a ż ą myśleć o l u d o w y m ich źródle. Bardzo ł a d n e i w y r a ź n i e wzorowane na ludowej sztuce są obrazy na szkle Danuty Piotrowskiej ze Szczecina, inteligentki w y k o n u j ą c e j t a k ż e zbliżone w kompozycji obrazy haftowane. Spośród a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e Leokadia P ł o n k o w a , k t ó r a znakomicie rozumie o d r ę b n o ś ć techniki malowania na szkle, a kolor dopro­ wadziła do zadziwiającej perfekcji. Jej ś w i ą t k i w swym wyrazie bliskie s ą l u d o w y m legendom. P ł o n k o w a maluje niewiele, zawsze u t r z y m u j ą c się w ramach swego stylu. Nigdy jednak nie stylizuje „na ludowo". Czyni to m.in. Jadwiga Marschalko-Kosalowa z N o ­ wego Sącza, najbardziej wyrazista reprezentantka na­ s t ę p n e j grupy, k t ó r ą s t a n o w i ą : e — s t y l i z a c j e s z t u k i l u d o w e j . Ze stylizacji „na ludowo" w y m i e n i ć jeszcze c h c i a ł b y m prace art. plastyka, g ó r a l a z pochodzenia — W ł a d y s ł a w a Trzebuni. c.d.n. PRZYPISY 1 O d a w n y m malarstwie pisali m.in. Józef Gra­ bowski, Ludowe malarstwo na szkle, W r o c ł a w 1968; Jo­ sef Vydra, Die Hinterglassmalerei, Praha 1957; Hanna P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie obrazy na szkle, Warszawa 1961. Kupuje się niekiedy obraz swego patrona. Pół serio, pół ż a r t e m , jak emblematy ze swoim znakiem zodiaku. 2 39 �П. 32. A d a m Słowiński, K r a k ó w , Panna 3 młoda, w y m . 38,5 X 28,5 cm, 1976 г. I I . 33. Obraz orawski, Sw. w y m . 34,4 X 25,2 cm, ok. 1920 r. Pojęcie „ l u d " nie jest dziś akceptowane jako w y ­ r ó ż n i k o k r e ś l o n y c h ś r o d o w i s k . Nie m ó w i się „ n a w o z y dla ludu", t y l k o „dla w s i " i t d . Pojęcie „ l u d " zbliża się w odczuciu powszechnym do pojęcia „ n a r ó d " , często u ż y w a n e wymiennie. W y s t ę p u j e też w k o n t e k ś c i e histo­ r y c z n y m lub etnograficznym, obecnie — w odniesieniu do tradycyjnej sztuki chłopskiej lub jej współczesnej „ c e p e l i o w s k i e j " wersji. Por. Konstanty Kietlicz-Rayski, Sztuka góralska na Podhalu, L u b l i n 1928. s Michał Walicki, Obrazy ludowe z Podhala, „Wiek", R. X X , 1928, nr 19. Polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, pra­ ca zbiorowa pod red. Aleksandra Wojciechowskiego, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1974, s. 34. Różnice stosunku f o r m i s t ó w i Kietlicz-Rayskiego do o b r a z ó w na szkle polegały na odmiennej ocenie w a r ­ tości tych o b r a z ó w . Dla Skoczylasa lub Czyżewskiego były to w swoim rodzaju d o j r z a ł e dzieła sztuki, podczas gdy Kietlicz-Rayski widział w nich „niefrasobliwość, u j a w n i a j ą c ą się w naiwnych ujęciach p o m y s ł u i rysunku, a pochodzącą z n i e u m i e j ę t n o ś c i w ł a d a n i a f o r m ą u osob­ n i k ó w bądź co b ą d ź obdarzonych talentem i ognistym temperamentem". F o r m i ś c i rozumieli z a s a d ę budowy formy tych obrazów, ich deformacje, e k s p r e s j ę — Rayski p r z y j m o w a ł t y l k o w a r s t w ę najbardziej widoczną, i l u ­ stracyjną. Informacja ta, jak r ó w n i e ż n a s t ę p n e , została m i z w i e l k ą życzliwością udzielona przez p. mgr H e l e n ę S r e d n i a w ę , za co s k ł a d a m jej na t y m miejscu serdeczne podziękowanie. Informacja z listu otrzymanego od p. H . Srednia­ w y , oparta na relacji rodziny K . Steckiego w Zako­ panem. O Michale S t a ń k o i n f o r m o w a ł mnie B r o n i s ł a w Cukier, prezes Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych, ba­ dacz historii r o d ó w z a k o p i a ń s k i c h , kowal-metaloplastyk. P o k a z a ł m i r ó w n i e ż dwa obrazy na szkle S t a ń k i , malo­ wane w 1926 r. 4 6 7 8 9 1 0 40 Rozalia, O S t a ń c e pisała W. Tippenhauer w „ D z i e n n i k u Pol­ skim", 1961 г., nr 163. 1 1 Informacja w liście p. H . Sredniawy. W latach m i ę d z y w o j e n n y c h Szostak m a l o w a ł dużo, p r z e w a ż n i e były to sceny folklorystyczne, ale utrzymane w konwencji bliskiej sztuce profesjonalnej. 12 Informacja w liście p. S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej, k t ó r e j w t y m miejscu p r a g n ę serdecznie podzię­ k o w a ć za życzliwość i trud, j a k i sobie zadała, aby udzie­ lić odpowiedzi na moje pytania. List ten wnosi tyle i n t e r e s u j ą c y c h u s t a l e ń , że redakcja z d e c y d o w a ł a się opu­ b l i k o w a ć go w obecnym numerze „Polskiej Sztuki L u ­ dowej". " Jw. O metodzie Buszka patrz: S t a n i s ł a w Ignacy W i t ­ kiewicz, Teoria Antoniego Buszka i pewne wątpliwości co do niej w kwestii odrodzenia sztuki czystej [w:] Nowe formy malarstwa i inne pisma estetyczne, Warszawa 1959 r. Edyta Starek, Twórczość Heleny Roj-Kozlowskiej, „Pol. Szt. lud.", R. V I , 1952, nr 1. Informacji udzieliła m i uprzejmie w listopadzie 1976 r. p. Zofia R o j - G ą s i e n i c a . Zycie i twórczość Heleny R o j - K o z ł o w s k i e j oma­ wia m.in. E. Starek, Twórczość... O p i s u j ę fazy twórczości zgodnie z ustaleniem E. Starek w cyt. w y ż e j artykule. Uproszczone p r ó b y klasowego spojrzenia na a r t y ­ styczną k u l t u r ę l u d o w ą , jakie m i a ł y miejsce w t y m okre­ sie, s p r o w a d z a ł y się do tego, że postulowano istnienie z a r ó w n o dawnych, j a k i w s p ó ł c z e s n y c h dzieł sztuki chłop­ skiej, u k a z u j ą c y c h z całą ostrością ucisk wsi, w a l k ę k l a s o w ą . Tymczasem w plastyce chłopskiej tematy te w zasadzie nigdzie nie w y s t ę p o w a ł y bezpośrednio. Znamy jedynie p a r ę k a f l i mazurskich i jedno m a l o w i d ł o na drzwiach z X V I I / X V I I I (?) w., p r z e d s t a w i a j ą c e kon­ f l i k t m i ę d z y c h ł o p e m a panem. Nie dostrzegano, że w ł a ś 14 15 16 1 7 18 19 �nie z e p c h n i ę t a w ó w c z a s w cień rzeźba ludowa o tema­ tyce sakralnej więcej mogła p o ś r e d n i o powiedzieć o c h ł o p s k i m losie, niż wszelkie tworzone w pięćdziesią­ tych latach ś w i a d e c t w a ex-post, łącznie z obrazkami Roj-Kozłowskiej. Roman Reinfuss, Kursy malowania obrazów na szkle, „Pol. Szt. lud.", R. V, 1951, nr 1, s. 61. В. В., Współczesne obrazy na szkle z Jabłonki na Orawie, „Pol. Szt. lud.", R. I I , 1948, nr 2; Norbert L i p p ó czy, Oskwarek znowu maluje, „Pol. Szt. lud.", R. X I V , 1960, nr 2. H . Sredniawa zwróciła m i u w a g ę , na to, iż koloryt o b r a z ó w powojennych Oskwarka w y n i k a ł nie z jego u p o d o b a ń , ale z braku odpowiednich farb, t r u d ­ nych do nabycia w latach powojennych. Helena Sredniawa, Helena Roj-Ciaptakowa — malarka na szkle. 1924—1968, „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1970, nr 2. Wanda Gentil-Tippenhauer, Wystawa obrazów na szkle Jana Jachimiaka, „Pol. Szt. lud.", R. X I I I , 1959, nr 1/2; Józef Grabowski, Artysta dwojga imion, „ K u l t u ­ ra", 5.1.1969 r.;Roman Wójcik, Jan Jachymiak, „Chłopska Droga", nr 92, 17.XI.1968 r. O Jachimiaku n a k r ę c i ł 3-minutowy f i l m w 1958 r. Konstanty Gordon, Jan Hybaj haw Jachimiak — twórca szklanych bajd. O malarstwie Jachimiaka pisali wiersze: A d a m Pach, S t a n i s ł a w N ę d z a -Kubiniec. Spory zestaw prac artysty ma P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, k i l k a n a ś c i e — nie najlepszych — Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. 14 o b r a z ó w — Stacji — znajduje się w kaplicy na Ja­ szczurówce. Np. Marek Jaworski, Picasso z Tylmanowej, „Współczesność", nr 15, 19.VII—1.VIII.1967; W ł a d y s ł a w a Maiewska. Picasso z Tulmanoioej, „Nowa Wieś", 23.III. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 1969. Te same t y t u ł y : „Dziennik ludowy", 9.II.1969; „Zie­ lony Sztandar", 28.V.1969. Por. też „ITD", 28.X.1962. P a u l Waggoner Gallery, 2269, К. L i n c o l n Ave. Wystawa malarstwa na szkle. Muzeum T a t r z a ń ­ skie w Zakopanem, Centralne Biuro Wystaw Artystycz­ nych. Katalog. Zakopane, w r z e s i e ń 1960 r. Helena Sredniawa, w s t ę p do: Malarstwo na szkle. Katalog wystawy pokonkursowej, Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. Zakopane 1968. Tejże: Współczesne pod­ halańskie malarstwo na szkle. Materiały z wystawy po­ konkursowej w Zakopanem, „Pol. Szt. lud.", R. X X I V , 1970, nr 3/4. Ewelina P ę k s o w a , Malarstwo na szkle. B W A i STL, s i e r p i e ń 1977. W s t ę p : Anna Bełzowa. Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Muzeum Etnograficzne w Krakowie, listopad 1972 r. W s t ę p : Ro­ man Reinfuss; Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Warszawa, Dom Chłopa, marzec 1973 r. W s t ę p : Józef Grabowski; Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej, Desa, Sa'on Plastyki Współczesnej, Warszawa, g r u d z i e ń 1975. W s t ę p : Aleksander Jackowski. Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego, „Pol. Szt. lud.", R. X X I , 1967, nr 2. Adam Słowiński, Malarstwo na szkle, marzec— k w i e c i e ń 1976, DESA, Galeria „ K r a m y D o m i n i k a ń s k i e " , K r a k ó w . W s t ę p : Aleksander Jackowski. I Konkurs Współczesnego malarstwa na szkle Karpat Polskich, Katalog wystawy pokonkursowej, Muz. im. Wł. Orkana w Rabce [1976 г.]. Zgodnie z definicją p r z y j ę t ą przez Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych i przez K o m i s j ę Weryfikacyjną T w ó r c ó w Ludowych przy M i n . K u l t u r y i Sztuki — za 2 5 28 2 7 2 8 29 3 0 3 1 32 3 3 11. 34. Janina S i e r o s ł a w s k a , Rabka, Ostatnia wieczerza, w y m . 33 X 55,5 cm, 1976 r. I I . 35. S t a n i s ł a w Stożek, P o r ę b a Wielka, Grzech pierworodny. 41 �t w ó r c ę ludowego u w a ż a się osobę pochodzenia c h ł o p s k i e ­ go lub robotniczego, z w i ą z a n ą przez znaczną część swego życia z p r a c ą fizyczną, u k s z t a ł t o w a n ą w k r ę g u k u l t u r y swego ś r o d o w i s k a i t w o r z ą c ą w n a w i ą z a n i u do trady­ cyjnych zasad, f o r m i technik. Por. Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska Sztuka Ludowa, „Łódzkie Studia Etnograficzne", T. X V I I I , 1976, s. 68. 3 4 1899— 3 5 fascy­ A n n a Micińska, Wanda Gentil-Tippenhauer —1965, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 1. Aleksander Jackowski, W k r ę g u ludowych nacji — o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego. „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 1/2. Życiorys Wł. Walczaka p o d a ł „ B i u l e t y n Informa­ cyjny STL", nr 7—8. O Walczaku pisała H . Sredniawa we w s t ę p i e do katalogu Malarstwo na szkle Władysława Walczaka-Banieckiego. Zakopane, w r z e s i e ń 1977. 3 6 3 7 Por. M a r i a n Pokropek, Jarmark Płocki, cz. I I . Katalog t w ó r c ó w ludowych b i o r ą c y c h po raz pierwszy udział w Kiermaszu sztuki ludowej w P ł o c k u w 1974 r. Płock, 1975 г., s. 95—97. Fet.: St. Deptuszewski — il. 8, 9, 12, 22; J . Swiderski — il. 1, 2, 4, 5, 11, 13—20, 21, 23—34. �