https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ab2f03bda90618a60e8643db52a4fcc.pdf 4d54fbfffed7534209fbe71f3cc788e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4331 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource wnętrze mieszkalne Żyrardów - kultura materialna wnętrze mieszkalne - rodziny robotnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4032 Title A name given to the resource Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na pocz.XX w. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.43-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyńska-Skrzypek, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Kuczyńska-Skrzypek URZĄDZENIE MIESZKAŃ RODZIN ROBOTNICZYCH ŻYRARDOWA W KOŃCU XIX I W POCZĄTKU XX W. Od 2 lat zespół p r a c o w n i k ó w Katedry Etnografii U W przy w s p ó ł p r a c y Muzeum O k r ę g o w e g o w Ż y r a r d o w i e prowadzi badania nad k u l t u r ą r o b o t n i k ó w Ż y r a r d o w a w ramach problematyki określonej jako „Obyczaj i moda w kulturze robotniczej". Siedząc k s z t a ł t o w a n i e się od­ r ę b n y c h cech k u l t u r y robotniczej i związki zachodzące p o m i ę d z y nią a k u l t u r ą c h ł o p s k ą , z w r a c a l i ś m y m.in. u w a g ę na u r z ą d z e n i e m i e s z k a ń rodzin robotniczych. Informatorami b y l i najstarsi m i e s z k a ń c y Ż y r a r d o w a , pa­ m i ę t a j ą c y jeszcze h i s t o r i ę swych rodzin. Uzyskano dane sięgające lat 60-tych ub. wieku. Weryfikowano je na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych. Formowanie się środowiska robotniczego w Żyrardowie P o c z ą t k i Ż y r a r d o w a , najpierw osady fabrycznej, po­ tem miasta sięgają lat 30-tych X I X w., kiedy na terenie p r z y l e g ł y m do wsi Ruda Guzowska założono warsztaty tkackie, k t ó r e w k r ó t k i m czasie r o z w i n ę ł y się w duże z a k ł a d y p r z e m y s ł u tekstylnego. W p o c z ą t k o w y m okresie produkcja oparta na krosnach r ę c z n y c h o d b y w a ł a się w zasadzie m e t o d ą n a k ł a d c z ą , ale już w latach 50-tych X I X w. r o z w i j a j ą się z a k ł a d y zwarte. Intensywny rozwój z a k ł a d ó w i szybki n a p ł y w p r a ­ c o w n i k ó w rozpoczyna się w tych w ł a ś n i e latach; w la­ tach 70-tych d u ż a część rodzin robotniczych w Ż y r a r ­ dowie to rodziny zasiedziałe w mieście już w drugim pokoleniu. W p o c z ą t k o w y m okresie rozwoju i rozbudowy fabry­ k i i przy ó w c z e s n y m systemie produkcji potrzebni b y l i głównie pracownicy dwojakiego rodzaju: murarze, cieśle i mechanicy oraz w y k w a l i f i k o w a n i tkacze „ręczni". Tych ostatnich werbowano na terenie wszystkich trzech za­ b o r ó w (m.in. w kieleckiem i na Ś l ą s k u ) , część z nich sprowadzano ze znanych w owym czasie o ś r o d k ó w rze­ miosła tkackiego, j a k Kamienica Polska k.Częstochowy i B ł ę d ó w k.Grójca. Był wśród nich też pewien procent II. 1, 2. Ż y r a r d ó w , bloki fabryczne C z e c h ó w i N i e m c ó w , z t e r e n ó w o mieszanym składzie n a r o d o w o ś c i o w y m . Ludzie ci, jak w y k a z a ł y badania, polonizowali się dość szybko, p r z e w a ż n i e już w drugim pokoleniu. N a r o d o w o ś c i niemieckiej b y l i właściciele Za­ k ł a d ó w , duża część u r z ę d n i k ó w i dozoru technicznego. Robotnicy n i e w y k w a l i f i k o w a n i , z k t ó r y c h większość z d o b y w a ł a k w a l i f i k a c j e podczas pracy (rozpoczynanej na ogół w bardzo m ł o d y m wieku) zaczęli masowo n a p ł y w a ć w k o ń c u lat 60-tych i 70-tych, kiedy zaczęły rozwijać się z a k ł a d y zwarte. N a p ł y w r o b o t n i k ó w t r w a do k o ń c a X I X w. R e k r u t o w a l i się oni w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie z m i e s z k a ń c ó w okolicznych wsi, przede wszystkim m ł o ­ dych, p o c h o d z ą c y c h z rodzin bezrolnych, m a ł o r o l n y c h , k t ó r y m rodzinne gospodarstwo nie mogło z a p e w n i ć u t r z y ­ mania. W latach 60-tych i 70-tych z d a r z a ł o się, że spe­ cjalni w y s ł a n n i c y f a b r y k i werbowali we wsiach młodzież a nawet dzieci. Niektórzy z m i e s z k a ń c ó w pobliskich wsi dochodzili do pracy, zawsze jednak po k i l k u latach osiedlali się w Ż y r a r d o w i e na stałe. Ludzie m a j ą c y ro­ dziny szukali na ogół możliwości zamieszkania od razu, wtedy mogli p r a c o w a ć oboje m a ł ż o n k o w i e . Niekiedy osiedlenie u ł a t w i a l i zamieszkali wcześniej w Ż y r a r d o w i e krewni. P r z y b y w a j ą c y przez cały omawiany okres do Ż y ­ rardowa pracownicy m i e l i r ó ż n e w a r u n k i startu w życiu rodzinnym i zawodowym. Sprowadzani specjalnie rze­ mieślnicy przybywali często z odległych stron z r o d z i n ą i choćby m i n i m u m dobytku. O t r z y m y w a l i od f a b r y k i mieszkania w osiedlu fabrycznym. Młodzi przybysze ze wsi, k t ó r z y b y l i , prócz niewielkiej grupy r z e m i e ś l n i k ó w wiejskich, ludźmi bez ż a d n y c h k w a l i f i k a c j i , najczęściej nie mogli liczyć na ż a d n e oparcie w domu rodzinnym i zaczynali życie w Ż y r a r d o w i e niemal od zera. M a ł ­ ż e ń s t w a tu zawierane d o b i e r a ł y się na zasadzie podobnej sytuacji materialnej i życiowej. Znaczniejsze r ó ż n i c e w a r u n k ó w bytowych zacierały się jednak szybko, przybysze ze wsi w k r ó t k i m czasie z lat 80-tych ub. stulecia kowa). (obecnie ulice Marchlewskiego i marszałka Żu­ �44 �osiągali kwalifikacje w zawodzie, zaś m ł o d e pokolenie z rodzin k w a l i f i k o w a n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zmuszone było samodzielnie zaczynać swe w ł a s n e życie rodzinne, po­ n i e w a ż rodziny były liczne i zarobki rodziców nie w y ­ s t a r c z a ł y na w y p o s a ż e n i e dzieci. Z a k ł a d y Lniarskie d a w a ł y w o w y m czasie niemal j e d y n ą możliwość zatrudnienia w Ż y r a r d o w i e i stąd niewielkie zróżnicowanie zawodowe m i e s z k a ń c ó w osady. W większości p r z y p a d k ó w w Z a k ł a d a c h p r a c o w a ł y całe rodziny, dzieci rozpoczynały p r a c ę w bardzo m ł o d y m w i e k u {do lat 90-tyeh zatrudniano dzieci nawet 8—9-letnie, potem wyszła ustawa z a k a z u j ą c a zatrudniania dzieci młodszych niż 12 lat). Zatrudnienie w Z a k ł a d a c h było zajęciem niejako dziedzicznym, we wszystkich badanych rodzinach przy­ najmniej jedno dziecko w y k o n y w a ł o tą s a m ą p r a c ę co rodzice. Na przełomie X I X i X X w. struktura społeczna Ż y r a r d o w a , w k t ó r y m do lat 70-tyeh większość stanowili robotnicy, b y ł a j u ż dość z r ó ż n i c o w a n a dzięki temu, że obok Z a k ł a d ó w i osiedla fabrycznego w y r a s t a ł o miasto ze swym drobnym rzemiosłem, handlem, oświatą i admi­ n i s t r a c j ą . O d r ę b n ą k a t e g o r i ą społeczną b y ł a kadra tech­ niczna Z a k ł a d ó w , z k t ó r y c h dużą część stanowili ludzie pochodzenia niemieckiego. Wśród ludzi t r u d n i ą c y c h się handlem p r z e w a ż a l i Żydzi. Robotnicy zamieszkiwali bloki fabryczne przeznaczo­ ne w y ł ą c z n i e dla nich, grupy sąsiedzkie były tu klasowo jednolite. W t a ń s z y c h domach czynszowych rodziny ro­ b o t n i k ó w s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i ­ k ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych najniższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych wymienionych t u grup (oprócz Żydów) nie b y ł a tak o k r e ś l o n a . Osiedle fabryczne Od p o c z ą t k u rozwoju Z a k ł a d ó w , fabryka założona na terenie s ą s i a d u j ą c y m z n i e w i e l k ą wsią b u d o w a ł a dla swych p r a c o w n i k ó w domy mieszkalne. W zasadzie osiedle fabryczne z a p o c z ą t k o w a ł o rozwój miasta. W 1868 r. stały już w Ż y r a r d o w i e 24 domy fabryczne i o wiele mniej prywatnych. W 1871 r. osiedle fabryczne liczyło 30 do­ m ó w , a w 1882 — ok. 70. W latach 80-tych rozwinęło się w szybkim tempie prywatne budownictwo czynszowe. Były to głównie parterowe lub j e d n o p i ę t r o w e domy, w dużej części drewniane ( i l . 4). B l o k i fabryczne tworzyły całą regularnie r o z p l a n o w a n ą dzielnicę. S k ł a d a ł y się na nią murowane k i l k u lub kilkunastorodzinne domy, w sUrszej części parterowe, z poddaszem, w nowszej jedno­ p i ę t r o w e (il. 1, 2). Oblicza się, że ok. 3/5 wszystkich r o b o t n i k ó w m i e s z k a ł o w domach fabrycznych. Mieszka­ nia przydzielano pracownikom Z a k ł a d ó w , którzy prze­ pracowali już k i l k a lat lub sprowadzanym do f a b r y k i r z e m i e ś l n i k o m — specjalistom. Czynsz wynosił ok. 1/3 miesięcznych z a r o b k ó w i b y ł niższy niż w domach p r y ­ watnych, zresztą we wcześniejszym okresie n i e ł a t w o było w y n a j ą ć mieszkanie prywatnie, miasto r o z b u d o w y w a ł o się bowiem wolniej niż osada. (Dopiero w 1895 r. liczyło 426 d o m ó w , w t y m 300 prywatnych). Mieszkania w domach fabrycznych były różnej ka­ tegorii, w starszych 2-izbowe (pokój i kuchnia) lub duża izba z m a ł ą k u c h e n k ą i i z d e b k ą na poddaszu. W do­ mach nowszych, k t ó r y c h b y ł a większość, prawie wszyst­ kie mieszkania były jednoizbowe: mniejsze, tzw. ,,alkierzyk" o powierzchni 17 m i w i ę k s z e — ok. 24 m . Mieszkania większe, dwupokojowe z k u c h n i ą , prze­ znaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla u r z ę d n i k ó w . Mieszkania 2-izbowe przydzielano w zasadzie t y l k o cenionym fa­ 2 2 l i . 3. Budynek gospodarczy na p o d w ó r z u (ul. M a r c h l e w ­ skiego). I I . 4. Dom czynszowy drewniany z lat 80-tych ub. stulecia (obecnie u l . 16 stycznia nr 24). I I . 5. Frag­ ment tego domu. chowcom, d ł u g o l e t n i m pracownikom, m ł o d e rodziny o t r z y m y w a ł y „alkierzyki", rodziny w i ę k s z e — duże izby. W r ó ż n y c h okolicznościach od zasady tej o d s t ę p o w a n o , mieszkanie można też było czasem zamienić, choć po­ ciągało to z sobą wzrost czynszu. Niekiedy w i ę k s z a i zamożniejsza rodzina o t r z y m y w a ł a dwa jednoizbowe mieszkania po d w ó c h stronach sieni. K a ż d a rodzina m i a ł a prócz tego k o m ó r k ę na p o d w ó r z u (w długim, j e d n o p i ę ­ t r o w y m b u d y n k u d r e w n i a n y m , stojącym r ó w n o l e g l e do mieszkalnego), w k t ó r e j trzymano węgiel i zapasy w a ­ rzyw, a t a k ż e hodowano d r ó b i króliki ( i l . 3). P r z y s ł u g i ­ w a ł o też prawo do korzystania ze strychu, piwnicy i u r z ą d z e ń sanitarnych na p o d w ó r z u . a Domy były nieskanalizowane, w o d ę brano ze studni ulicznych, z a k ł a d o w y c h , r ó w n i e ż na koszt f a b r y k i . K a ż d e z m i e s z k a ń parterowych miało prócz tego przed oknem k a w a ł e k o g r ó d k a . Z a r z ą d f a b r y k i z w r a c a ł dużą u w a g ę na sposób u ż y t k o w a n i a m i e s z k a ń . Co rok na koszt fa­ b r y k i malowano ściany lub, co było wliczone j u ż w czynsz, przeprowadzano b i e ż ą c e remonty. Wyznaczeni w t y m celu pracownicy f a b r y k i zwracali r ó w n i e ż u w a g ę np. na sposób izorowania drewnianych podłóg (w obawie przed zawi'gf.ceniem budynku). M i e s z k a ń c ó w o b o w i ą z y ­ w a ł a też dbałość o przydzielone ogródki, w k t ó r y c h prócz k w i a t ó w m o ż n a było sadzić warzywa. P o z o s t a ł e świadczenia f a b r y k i to: przydział węgla po cenie niższej niż r y n k o w a , oraz ochronka dla dzieci pracownic, w k t ó r e j dzieci od lat 3 do 7 p r z e b y w a ł y przez cały czas pracy m a t k i i o t r z y m y w a ł y 3 posiłki dziennie. Warto w t y m miejscu dodać, że we wspomnie­ niach najstarszych m i e s z k a ń c ó w p r z e w i j a j ą się szczegóły przedszkolnego życia, ś w i a d c z ą c e o t y m , iż zarząd fa­ b r y k i s t a r a ł się w wielu przypadkach podkreślić pater­ nalistyczny charakter ś w i a d c z e ń socjalnych (w sali przed­ szkolnej w i s i a ł y portrety założyciela f a b r y k i Dietricha, 45 �Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 6. P o k ó j 79-letniego T. Marciniaka, meble z lat dwudziestych; i l . 7. Rekon­ strukcja tradycyjnej izby (Muzeum O k r ę g o w e w Ż y r a r d o w i e ) ; i l . 8. Szafka; i l . 9. Szafa z k o ń c a ub. w i e k u ; i l . 10 Serwantka, w y k . w końcu ub. w i e k u w Ż y r a r d o w i e . �tam też z okazji świąt obdarowywano dzieci, k t ó r e uczo­ no ś p i e w a ć piosenki na cześć patrona itd.). Znaczna większość m i e s z k a ń , jak j u ż w s p o m n i a ł a m , były to pojedyncze izby jednolicie rozplanowane. W k ą ­ cie stała kuchnia w ę g l o w a (początkowo z cegieł, bielona lub nie, później kaflowa), na przeciwległej ścianie były dwa okna. Plan ten o k r e ś l a ł częściowo możliwości u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a i rozstawienia sprzętów. Rodziny b y ł y na ogół liczne, częściej d w u — niż trzy pokoleniowe. P r z e c i ę t n i e w rodzinie było czworo i więcej dzieci. Zagęszczenie izb było bardzo duże, poza t y m p o w s z e c h n ą p r a k t y k ą było przyjmowanie na nocleg sub­ l o k a t o r ó w . P r z y j m o w a ł y ich nawet lepiej sytuowane r o ­ dziny, nieraz po k i l k u i nierzadkie były przypadki, że w jednej izbie nocowało 10 i więcej osób. Sublokatorami b y l i młodzi ludzie ze wsi, rozpoczynający dopiero p r a c ę , p r z e w a ż n i e samotni. Większość z nich w okresie letnim dochodziła do pracy, a „ k ą t e m " mieszkali w zimie. Nato­ miast m ł o d e m a ł ż e ń s t w a z a m i e s z k i w a ł y „ k ą t e m " przede wszystkim u k r e w n y c h . W m i a r ę rozbudowy miasta p r a k t y k a ta zaczęła pnwoli z a n i k a ć . Urządzenie mieszkania robotniczego Z a r ó w n o rodziny, k t ó r e m i a ł y mieszkania fabryczne, jak i te, k t ó r e w y n a j m o w a ł y je w domach p r y w a t n y c h z a j m o w a ł y w większości j e d n ą izbę (mieszkania prywatne m i a ł y gorszy standard, były w gorszym stanie technicz­ nym, nie remontowane). Z konieczności w i ę c życie r o ­ dziny skupiało się w j e d n y m pomieszczeniu. W mieszka­ niach dwuizbowych r o z k ł a d funkcjonalny zależny b y ł od rozplanowania o k r e ś l o n e g o typu mieszkania. W n i e k t ó ­ rych kuchnia b y ł a znacznie mniejsza niż p o k ó j , w ą s k a i oprócz swej funkcji w ł a ś c i w e j spełniała j a k b y rolę alkierza, p o n i e w a ż m o ż n a tam było w s t a w i ć łóżko. W ł a ­ ściwą izbą m i e s z k a l n ą był p o k ó j . Tam, gdzie kuchnia b y ł a wielkością zbliżoną do p o k o j u , w niej skupiało się codzienne życie rodziny, pokój zaś pełnił rolę sypialni i pokoju gościnnego. T a k ż e w mieszkaniach dwuizbo­ wych łóżka stały w obu pokojach. Najbardziej typowe były mieszkania jednoizbowe. Oto ich opis. Rozmiary, rozplanowanie i wielostronne przeznaczenie izby o k r e ś l a ł y ilość i sposób rozstawienia s p r z ę t ó w . Część „ k u c h e n n a " mieszkania b y ł a zawsze w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o n a i przedzielona stojącym para­ wanem (sprzęt spotykany w większości d o m ó w robotni­ czych) lub zasłoną. W jednym t y l k o przypadku zanoto­ wano ustawienie mebli w ten sposób, aby rozdzielały one dodatkowo izbę w poprzek. Najczęściej jednak obo­ w i ą z y w a ł schemat ustawiania s p r z ę t ó w pod ś c i a n a m i , zaś stołu p o ś r o d k u izby. W mieszkaniu jednoizbowym obok pieca kuchennego stała lub wisiała szafka na naczynia (czasem z blatem, spełniając rolę stołu), stały wiadra na w o d ę , obok nie­ w i e l k i stół kuchenny, czasem r ó w n i e ż kredens l u b półka. W drewnianych skrzyniach trzymano zapasy k a r t o f l i i warzyw. W części mieszkalnej izby ustawiano pod ścia­ nami łóżka (miejsce było n a j w y ż e j na 3 łóżka, więc dzieci spały po k i l k o r o , sublokatorzy na rozłożonych na podłodze siennikach) i szafę na ubranie, czasem też k r e ­ dens. W k ą c i e lub m i ę d z y dwoma oknami stała komoda, p o ś r o d k u stół i krzesła. Umeblowanie u z u p e ł n i a ł y drew­ niane „ k w i e t n i k i " , s t a n o w i ą c e komplet z r e s z t ą mebli. Na codzień jadano przy stole kuchennym, bardzo rzadko zdarzał się — w rodzinach p o c h o d z ą c y c h ze wsi w pierwszym pokoleniu — zwyczaj jedzenia przy ł a w i e z jednej m i s k i , zwyczajem wiejskim. Przestrzenny podział na część „ m i e s z k a l n ą " i „ k u ­ c h e n n ą " z n a j d o w a ł odbicie w codziennych zajęciach r o 47 �z Ż y r a r d o w a dostawali czasem pojedyncze meble w po­ sagu. Dawano też często w posagu „ ś w i ę t e " obrazy z r o ­ dzinnego domu. Wszystkie sprzęty s k ł a d a j ą c e się na w y p o s a ż e n i e do­ m u robotniczego były produkcji miejscowych r z e m i e ś l n i ­ k ó w lub pochodziły z pobliskiego Mszczonowa, k t ó r y był znanym o ś r o d k i e m meblarskim na t y m terenie. Z a l e ż n i e od sytuacji materialnej zamawiano komplety <łóżka, sza­ fa, stół z k r z e s ł a m i , komoda, k w i e t n i k i ) lub poszczególne meble kompletowano stopniowo. Drobniejsze sprzęty jak stołki, czy szafki kuchenne, w y k o n y w a ł często sam go­ spodarz, a jeśli nie m i a ł k u temu zdolności — k t ó r y ś z sąsiadów. Meble w latach 80—90-tych X I X w wykonywano ozdobnie. Były one bogato zdobione i rzeźbione. Stoły miały nogi toczone, szafy i kredensy dekorowano r z e ź ­ bionymi „ g z y m s a m i " , podobnie profilowano oparcia ł ó ­ żek ( i l . 6, 7, 10). N i e k t ó r e komplety były „ m a z e r o w a n e " . Za najelegantsze uchodziły meble d ę b o w e . Miały je wszy­ stkie lepiej sytuowane rodziny. W domach biedniejszych kupowano meble sosnowe. W latach 80-tych w n i e k t ó ­ rych {nielicznych) domach były ł a w y i stołki, natomiast popularne były łóżka tzw. rodzinne, rozsuwane. T a k i zestaw s p r z ę t ó w b y ł jedynym, j a k i w t y m stan­ dardzie miejscowy rynek mógł zaoferować, stąd duża jednolitość w u r z ą d z a n i u wszystkich w n ę t r z . Moda zmie­ niała się wolno, ale j u ż przed s a m ą I w o j n ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zaczęto p r o d u k o w a ć meble inne, bez ozdób i rzeźb. Wszystkie izby robotnicze m i a ł y podłogi z niemalo­ wanych desek. W wielu domach p r z y k r y w a n o je chod­ n i k a m i z grubo tkanego l n u . Chodniki takie ozdabiane po bokach (wzdłuż) b i e g n ą c y m i k o l o r o w y m i pasami w y ­ rabiano w okolicznych wsiach i sprzedawano na targu w Ż y r a r d o w i e . Ś c i a n y izb malowano g ł a d k o , w kolorach pastelowych. Za nałożenie wzoru na ściany trzeba było dodatkowo płacić. Na d e k o r a c j ę izby s k ł a d a ł y się f i r a n k i , kapy, ser­ w e t k i , m a k a t k i , obrazy oraz drobne ozdoby ustawiane na komodach i szafach, a t a k ż e k w i a t y doniczkowe i sztuczne. 12 dżiny, unikano w y k o n y w a n i a czynności gospodarczych w tej części mieszkania, gdzie stal stół, komoda i ozdobnie z a s ł a n e łóżka. D ą ż e n i e m k a ż d e j gospodyni było maksy­ malnie m o ż l i w e w tych warunkach utrzymanie czystości i p o r z ą d k u , co było trudne przy licznych rodzinach i 10—12-godzinnym dniu pracy kobiet. Konieczna w tych warunkach dyscyplina w życiu codziennym o b e j m o w a ł a t a k ż e dzieci — dziewczynkom od siódmego roku życia powierzano większość prac domowych, s p r z ą t a n i e , goto­ wanie oraz opiekę nad r o d z e ń s t w e m . Czystość i p o r z ą d e k stanowiły istotną w a r t o ś ć spo­ łeczną i e s t e t y c z n ą . Szczególnie p r z e j a w i a ł o się to w okresie świąt, kiedy, w e d ł u g słów jednej z informatorek „już nie wiedzieli jak szorować". „Nie dojadł, a czysto m u s i a ł o b y ć " — wspomina inny informator. Niedostatek л а codzień nie s t a n o w i ł żadnego usprawiedliwienia dla b r a k u schludności, należy p r z y p u s z c z a ć , że tak rygo­ rystycznie przestrzegana czystość p o z w a l a ł a uczynić bie­ dę m n i e j widoczną. Z a k ł a d a j ą c y dom nowożeńcy ze wsi nie przywozili ze s o b ą ż a d n y c h dawnych s p r z ę t ó w . Młodzi pochodzący 48 W p r z e c i w i e ń s t w i e do mieszkania wiejskiego t a m ­ tego okresu tylko n i e w i e l k ą część dekoracji izby robot­ niczej s t a n o w i ł y przedmioty wykonane w domu. Wiele kobiet z rodzin robotniczych ( z a r ó w n o m ę ż a t e k jak i m ł o d y c h d z i e w c z ą t ) w y k o n y w a ł o haftowane lub szydeł­ kowe serwetki. U m i e j ę t n o ś ć tę zaczynały n i e k t ó r e z nich z d o b y w a ć już w fabrycznej ochronce. Haftu i s z y d e ł k o ­ wania uczyły się dziewczęta w szkole lub na specjalnie zorganizowanych kursach, w sklepach kupowano specjal­ ne wzorniki i p o r a d n i k i r ę c z n y c h r o b ó t e k , n i e k t ó r e nau­ czycielki specjalnie uczyły zdolniejsze dziewczęta bar­ dziej skomplikowanych technik haftu np. haft „ r i c h e lieu", a te p r z e k a z y w a ł y swoje umiejętności k o l e ż a n k o m . K a p y na łóżka i f i r a n k i kupowano najczęściej na miejscowym targu lub w sklepikach. Najprawdopodob­ niej większość tych t k a n i n sprowadzano z Łodzi. B i a ł e płótno, wybrakowane, często s p r z e d a w a ł a fabryka swoim pracownikom po niższych cenach. Łóżka p r z y k r y w a n o kapami z płóciennej tkaniny gobelinowej w ciemnych kolorach, a w domach bied­ niejszych — b i a ł y m i p ł ó c i e n n y m i p ł a c h t a m i ( i l . 7). Od ś w i ę t a nakrywano łóżka kapami b i a ł y m i , p ł ó c i e n n y m i lub p i k o w y m i , ozdobionymi k o r o n k ą albo też t i u l o w y m i na a t ł a s o w e j podszewce. Na p o c z ą t k u X X w. w m o d ę zaczęły wchodzić kapy pluszowe, najczęściej w kolorach bordo i zielonym, o wzorach kwiatowych. K a p y takie były drogie i u ż y w a n o ich t y l k o od święta ( i l . 11). Na wysoko zasłane łóżko kładziono p o d u s z k ę p r z y k r y t ą białą, �bogato zdobioną haftem i koronkami „ k a p k ą " lub k i l k a poduszek w b i a ł y c h dekorowanych k o r o n k ą poszewkach, ułożonych jedna na drugiej. F i r a n k i były zawsze białe, płócienne, rozszywane k o r o n k o w y m i w s t a w k a m i , lub w domach zamożniejszych koronkowe. Niekiedy upinano f i r a n k i po d w ó c h stronach okna, n a z y w a ł o się to „ p o r t k i " . W domach najuboższych wieszano f i r a n k i b i b u ł k o w e . Stół nakrywano p ł ó c i e n n y m obrusem, na codzień ko­ l o r o w y m , na święta b i a ł y m . Wydaje się, że w dekoracji izby w ogóle w y r ó ż n i a n o biały kolor, zwłaszcza w sy­ tuacjach o d ś w i ę t n y c h . B i e l d a w a ł a bowiem poczucie czy­ stości i schludności. Dbałość o d e k o r a c j ę mieszkania nie b y ł a r ó w n i e ł a t w ą s p r a w ą dla wszystkich rodzin. Najstaranniej w y ­ g l ą d a ł y izby tam, gdzie domem mogły zająć się dora­ stające dzieci. Wraz z dorastaniem dzieci ożywiało się też życie towarzyskie rodziny i w ó w c z a s na wygląd mieszkania zwracano n a j w i ę k s z ą u w a g ę . Dziewczęta same k u p o w a ł y lub w y k o n y w a ł y różne ozdoby, p r z y n o s i ł y k w i a t y , d b a ł y o czystość. Ś c i a n y ozdabiano obrazami malowanymi olejno na płótnie (te były starsze) i oleodrukami. Kupowano je od d o m o k r ą ż n y c h handlarzy (spoza Ż y r a r d o w a ) , na targu, a niekiedy p r z y w o ż o n o z pielgrzymki do Częstochowy. Obrazy umieszczano p r z e w a ż n i e nad ł ó ż k a m i , ale inaczej niż w mieszkaniach wiejskich, gdzie obrazy w i ­ siały r z ę d e m , jeden przy drugim. Druga różnica — w domach robotniczych wieszano r ó w n i e ż obrazy o treści świeckiej — oleodruki p r z e d s t a w i a j ą c e pejzaże i sceny sentymentalne. Miejsca ich produkcji nie u d a ł o się nam ustalić, ale przynajmniej część z nich była prawdopo­ dobnie produkcji niemieckiej. W n i e k t ó r y c h rodzinach (nie było to jednak po­ wszechne) unikano wieszania d u ż e j ilości o b r a z ó w r e l i ­ gijnych, a nawet nie kupowano ich w ogóle, uzasadnia­ jąc to p o s t ę p o w y m i p o g l ą d a m i . Rozpowszechniły się na­ tomiast obrazy o treści patriotycznej np. portrety k r ó l ó w polskich. W n i e k t ó r y c h zaś domach wieszano wizerunki rodziny cesarskiej. W k o ń c u X I X w. r o z p o w s z e c h n i ł y się fotografie r o ­ dzinne w formie dużych, zawieszonych na ścianie portre­ t ó w w złoconych lub drewnianych ramach. Wieszano fotografie ś l u b n e i portrety członków rodziny, rodziców i dzieci (dorosłych) { i l . 6, 11). Ś c i a n ę nad łóżkiem zakrywano zawieszoną l n i a n ą ż a k a r d o w ą m a k a t k ą . M a k a t k i takie nabywano na targu lub w miejscowych sklepikach. W e d ł u g wszelkiego p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a produkowano je w Lodzi. Były one d w u lub t r ó j b a r w n e , utrzymane w tonacji b r ą z o w o - z ł o t o -zielonej. Ich m o t y w y o d p o w i a d a j ą n i e k t ó r y m motywom późniejszych ludowych makatek, spotykanych m.in. w okolicznych wsiach. P r z e d s t a w i a j ą najczęściej sentymen­ talne sceny parkowe z nieodzownym m o t y w e m altany i stawu albo najpowszechniejsze w tego typu zdob­ nictwie, jelenie na polanie w lesie ( i l . 12). Centralnym punktem dekoracji mieszkania był sprzęt ustawiony między oknami — najczęściej komoda, czasem m a ł y stolik. Na n a k r y t e j h a f t o w a n ą s e r w e t ą komodzie ustawiano rodzaj domowego o ł t a r z y k a , na k t ó r y s k ł a d a ł y się najczęściej krucyfiks, lub gipsowa figurka M a t k i Boskiej ( i l . 7). Po bokach stawiano symetrycznie świece w ś w i e c z n i k a c h , bukiety sztucznych k w i a t ó w lub su­ chych traw. T u też stawiano gipsowe lub fajansowe f i g u r k i , p r z e d s t a w i a j ą c e np. aniołki-dzieci oraz różnego rodzaju bibeloty, k t ó r y m i k o l e ż a n k i lub rodzeństwo o b d a r z a ł o się z okazji ś w i ą t lub imienin ( i l . 13). W ra­ mach tego zasadniczego schematu d e k o r a c j ę wzbogacano zależnie od uzdolnień lub z a m i ł o w a ń . Na o ł t a r z y k u sku­ piała się cała inwencja twórcza uzdolnionych artystycz- Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 11, 12. Łóżka i m a k a t k i ; i l . 13. Kredens z lat trzydziestych u H . i G. L e ś ­ niewskich; i l . 14. Kanapa, obraz i zegar u Leokadii Dworak. 49 �nie osób. Jak w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w w y k o n y w a n o z drewna niewielkie k a p l i c z k i - o ł t a r z y k i , k t ó r e stawiano na komodzie. Ż a d n a jednak nie d o c h o w a ł a się do na­ szych czasów. F i g u r y M a t k i Boskiej zdobiono tzw. gir­ l a n d ą z b i b u ł k o w y c h k w i a t ó w u p i ę t y c h na w y g i ę t y m w ł u k drucie. Wyrobem sztucznych k w i a t ó w z a j m o w a ł o się wiele dziewcząt i kobiet z badanych rodzin, k w i a t y wyrabiane z b i b u ł k i służyły do dekoracji domu, niekiedy robiono z nich w i ą z a n k i ś l u b n e , co uznawane było za substytut b u k i e t ó w z k w i a t ó w żywych i stosowane w rodzinach uboższych. Szczególną u w a g ę zwracano na s t a r a n n ą d e k o r a c j ę o ł t a r z y k a przy p r z e d ś w i ą t e c z n y c h wizytach księdza „po kolędzie" itp. Opinia księdza bar­ dzo się liczyła. Na szafach, k t ó r e nie były u góry zdobione gzym­ sem ustawiano ozdoby, z k t ó r y c h najpopularniejsze były dwie gipsowe główki dziewczęce dość dużych r o z m i a r ó w , utrzymane w pastelowych kolorach ( i l . 7). W ramach takiego stylu u r z ą d z e n i a w n ę t r z a istniało jednak z r ó ż n i c o w a n i e i to dwojakiego rodzaju. Wydaje się, że najbogatsza dekoracja o treści religijnej była w domach rodzin w pierwszym pokoleniu w y w o d z ą c y c h się ze wsi. W ż a d n y m jednak w y p a d k u mieszkanie robotni­ cze nie było kopią w n ę t r z a chaty chłopskiej pobliskich wsi tego okresu, i prócz zasadniczego rozplanowania mebli różniło się m n ó s t w e m szczegółów dekoracji. Natomiast różnice standardu mieszkania przejawia­ j ą c e się w ilości i jakości posiadanych s p r z ę t ó w u w a ­ runkowane były przez dochód, a więc stanowiska pracy członków rodziny, a t a k ż e przez s t r u k t u r ę i liczebność rodziny. Duża ilość m a ł y c h dzieci obniżała bardzo stan­ dard domu, k t ó r y podnosił się, gdy dzieci d o r a s t a ł y i po­ dejmowały pracę. W zasadzie do I wojny ś w i a t o w e j poziom z a r o b k ó w i w a r u n k i życia wszystkich badanych rodzin b y ł y mniej więcej w y r ó w n a n e i przy zatrudnieniu obojga m a ł ż o n ­ k ó w oraz p r z e c i ę t n e j ilości dzieci (3—4) z a p e w n i a ł y m i ­ n i m u m egzystencji (mierzone ó w c z e s n y m i kryteriami). T r u d n o ś c i bytowe w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c e od p r z e c i ę t n e j w y s t ę p o w a ł y przede wszystkim w rodzinach bardzo licz­ nych, n i e p e ł n y c h lub tam, gdzie choroby u n i e m o ż l i w i a ł y zarobkowanie. Sytuacja ta zmieniła się w y r a ź n i e po I wojnie ś w i a t o w e j . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m na sku­ tek k r y z y s u i bezrobocia w wielu rodzinach pojawia się nędza. Kończy się też pomoc socjalna ze strony f a b r y k i na tak szeroką skalę, jak dotychczas. Pod koniec omawianego okresu u r z ą d z e n i e d o m ó w robotniczych zaczyna się wzbogacać. P o j a w i a j ą się nowe s p r z ę t y dotychczas u ż y w a n e t y l k o w domach z a m o ż n i e j ­ szych grup społecznych: w y ś c i e ł a n e kanapy, toaletki z lustrami czyli „ t r e m a " , serwantki ( i l . 13, 14), a t a k ż e dy­ wany i fajansowe lub porcelanowe serwisy. Ściany zaczęto m a l o w a ć we wzór „z w a ł k a " . P i e r w ­ sze zaczęły swoje domy u r z ą d z a ć „po nowemu" rodziny z a m o ż n y c h m a j s t r ó w i drobnych r z e m i e ś l n i k ó w . W r o ­ dzinach robotniczych zmiany były widoczne przede wszystkich w domach m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w i tam, gdzie córki „na w y d a n i u " p r ó b o w a ł y uczynić dom rodziców bardziej reprezentacyjnym. Ten mieszczański styl u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a o b o w i ą z y w a ł przez cały okres m i ę d z y ­ wojenny; chociaż ze w z g l ę d u na niższy w p o r ó w n a n i u z okresem poprzednim poziom życia rodzin robotniczych trudniejszy był do zrealizowania we wszystkich szczegó­ łach. Zycie towarzyskie i sąsiedzkie Dotychczasowe w s k a z u j ą na to, że kańców Żyrardowa łeczna miasta b y ł a badania, częściowo już referowane, w latach 70-tych większość miesz­ stanowili robotnicy. S t r u k t u r a spo­ jednak dość z r ó ż n i c o w a n a , bowiem Fot.: 50 K . Braun — obok Z a k ł a d ó w w y r a s t a ł o miasto ze swym rzemiosłem, handlem, o ś w i a t ą i a d m i n i s t r a c j ą , a w samych Z a k ł a ­ dach o d r ę b n ą g r u p ę społeczną s t a n o w i ł a kadra tech­ niczna. Jak już m ó w i l i ś m y , robotnicy mieszkali w blo­ kach fabrycznych, t w o r z y l i więc z w a r t ą g r u p ę , j e d n o l i t ą klasowo. Ale w domach czynszowych rodziny robotnicze s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i k ó w , w ł a ­ ścicieli m a ł y c h s k l e p ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych n a j ­ niższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y ­ r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych grup nie była tak określona. K o n t a k t y towarzyskie osób dorosłych n a l e ż ą c y c h do r ó ż n y c h klas społecznych nie istniały wcale, szkolne p r z y j a ź n i e ich dzieci, jeśli w ogóle m i a ł y miejsce, k o ń c z y ł y się wraz z z a k o ń c z e n i e m szkoły. I s t o t n ą b a r i e r ą awansu społecznego młodzieży robotniczej było w y k s z t a ł c e n i e . Ogromna większość dzieci robotniczych w 2 poł. X I X w. p o p r z e s t a w a ł a na 3 k l a ­ sach szkoły elementarnej, u z u p e ł n i o n y c h jeszcze w przy­ padku dziewcząt r ó ż n y m i kursami — gospodarstwa do­ mowego czy k r a w i e c t w a . Część dziewcząt rozpoczynało n a u k ę u krawcowych, co było d o b r y m przygotowaniem do późniejszej pracy w szwalniach. Rozpoczęcie pracy przez dzieci tak wcześnie jak to było możliwe, w y n i k a ł o u większości rodzin z konieczności, ale też i d a w a ł o p o ż ą d a n ą przez młodzież pozycję człowieka dorosłego i samodzielnego. T y l k o w niewielu przypadkach młodzi kształcili się dalej. W latach przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przełożona miejskiego gimnazjum żeńskiego została zobo­ w i ą z a n a przez księży do przyjmowania co roku bez­ p ł a t n i e jednej uczennicy z rodziny robotniczej. Wydaje się jednak, że osoby te po u k o ń c z e n i u szkoły z r y w a ł y więzy ze swym d a w n y m otoczeniem. Na brak bliższych k o n t a k t ó w towarzyskich i b a r i e r ę socjalną m i ę d z y pracownikami fizycznymi, a i n n y m i ka­ tegoriami ludności m o ż e też w s k a z y w a ć f a k t , że w h i ­ storii rodzin do I wojny ś w i a t o w e j nie s p o t k a l i ś m y przypadku m a ł ż e ń s t w mieszanych z r ó ż n y c h klas spo­ łecznych. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero w okresie międzywojennym. W grupie p r a c o w n i k ó w fizycznych r ó ż n y c h kategorii różnice d o c h o d ó w nie s t a n o w i ł y w i ę k s z y c h przeszkód w kontaktach towarzyskich i m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że nowo­ ści w zakresie np. u r z ą d z e n i a w n ę t r z a czy obyczajowości, z n a j d o w a ł y n a j ł a t w i e j s z ą d r o g ę do ś r o d o w i s k a r o b o t n i ­ czego przekazywane za p o ś r e d n i c t w e m codziennej obser­ wacji życia rodzin, k t ó r e m o ż n a by określić jako drobnomieszczańskie. Z drugiej strony nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że część rodzin badanej grupy r ó w n i e ż wyszła z t r a d y c j i d r o b n o m i e s z c z a ń ś k i e j . Ujednolicaniu się w z o r ó w k u l t u r y robotniczej i szybkiej adaptacji k u l t u r o w e j p r z y b y s z ó w ze wsi sprzyjały między i n n y m i bardzo bliskie kontakty sąsiedzkie rodzin robotniczych, zwłaszcza z a m i e s z k a ł y c h w osiedlu fabrycznym. M i e s z k a ń c y jednego domu spoty­ k a l i się wieczorami i w dni wolne od pracy na p o d w ó ­ rzu. Spotkania takie urozmaicano grą na h a r m o n i i i śpie­ w a m i . Kobiety z a j m o w a ł y się r o b ó t k a m i , k t ó r y m p o ś w i ę ­ cano wiele czasu. W lecie grupy z a p r z y j a ź n i o n y c h rodzin u d a w a ł y się w niedziele na tereny podmiejskie na „ m a ­ jówki". S p r a w ą o t w a r t ą pozostaje zakres społecznego ucze­ stnictwa w owych imprezach, nie wiadomo bowiem, czy w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a tu więź sąsiedzka, czy też z m i e j ­ sca pracy. Stosowano wiele f o r m pomocy sąsiedzkiej, jak np. opieka nad dziećmi, pomoc w chorobie. Wesela z r e g u ł y o d b y w a ł y się w d w ó c h izbach — w ł a s n e j i po­ życzonej od sąsiadów, k t ó r z y — oczywiście b r a l i udział w uroczystości. O d r ę b n y m , nie poruszonym tu problemem, jest spra­ wa k o n t a k t ó w i więzi rodzin robotniczych z k r e w n y m i na wsi. Będzie ona tematem n a s t ę p n e g o opracowania. il 8—10; J . Swiderski — i l . 1—5, 7, 11—14. �