https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec08a6821eba5afd7a0cda0e2fcfb7ec.pdf eb26ccb9630d7c92664df52b574bd352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4468 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Piwocki, Ksawery (1901-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4157 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne : Prof.dr Ksawery Piwocki (1901-1974) , Ignacy Kamiński (1883-1974)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.186-191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Siemion, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I A PROF. DR P O Ś M I E R T N E KSAWERY PIWOCKI 1901-1974 Odszedł w o k r e s i e największego r o z w o j u sił t w ó r c z y c h . 1 w r e c e n z j i p r a c y d o k t o r s k i e j A n n y Kunczyńskiej-Irackiej — K o ń c z y ł korektę książki o n a i w n y c h m a l a r z a c h i szkicował ... g r u p a n o w e dzieło — o p o e t y c e f o r m p l a s t y c z n y c h . T e j książki i p r o f . M a r i a n Sokołowski, p a m i ę t a j ą c y n o r w i d o w s k i e w s k a ­ Zakopiańców i Sztuki Stosowanej, ale też n i k t już n i e n a p i s z e . I n i e t y l k o t e j . z a n i a swej górnej młodości — p o t e m działający już w d w u ­ dziestoleciu międzywojennym Bystroń i pokolenie, d o któ­ P i w o c k i należał d o o s t a t n i c h j u ż reprezentantów p o ­ k o l e n i a u c z o n y c h - humanistów, łączących w s o b i e zainteresowania badawcze z nieprzeciętną szerokie rego i j a należę — i w r e s z c i e p l e j a d a b a d a c z y już w P o l s c e L u d o w e j . P i e r w s i — pracujących s z l i jeszcze j a k b y p o wrażliwością o m a c k u , chwytając z a r y s poszczególnych o g n i w , d r u d z y — a r t y s t y c z n ą , z t w ó r c z ą postawą w o b e c p r o b l e m u , k t ó r y g o s t a w i a l i szerokie już h i p o t e z y , o p a r t e n a k o n k r e t n y m , a l e zaprzątał. N i e u k r y w a ł s w y c h s y m p a t i i a n i zaangażowania, zgoła niewystarczającym interesowała g o s z t u k a , a l e i człowiek, k t ó r y r z y l i n i e t y l k o bazę materiałową p r z e z s z e r o k i e ją t w o r z y , s z e r o k i k o n t e k s t r ó ż n y c h p r z e j a w ó w k u l t u r y w kręgu k t ó ­ m a t e r i a l e , współcześni — posze­ r y c h p o w s t a ł o dzieło. Wszechstronność zainteresowań p o ­ wzięli się d o s y s t e m a t y c z n e g o zwalała m u n a n i e o c z e k i w a n e zderzenie że w s p o m n ę t u c h o ć b y s t u d i u m Husserl penetracje t e r e n o w e p r o w a d z o n e w r a m a c h I n s t y t u t u S z t u k i , lecz t a k ż e przeglądu d a n y c h a r c h i w a l ­ różnych zjawisk, n y c h , k w e r e n d w pamiętnikach i p r a s i e X I X w i e k u . Z a ­ i Picasso („Este­ mieniają p o w o l i h i p o t e z y n a p e w n i k i , intuicję n a solidną t . 3, 1962) n a analizę dzieła w powiązaniu z i d e a m i , pracę h i s t o r y k a . ... Muszę w y z n a ć , że czytając pracę K u n ­ prądami f i l o z o f i c z n y m i c z y a r t y s t y c z n y m i . „ D z i e ł e m s z t u k i czyńskiej zazdrościłem j e j w i e d z y i możliwości t a k s z e r o k i e g o tyka" j e s t d l a m n i e f o r m a „ m ó w i ą c a " — podkreślał w i e l o k r o t n i e i — n i e piękna, n i e użyteczna, f u n k c j o n a l n a i t d . , choć m o ż e równocześnie cieszyłem się, że w t a k s z e r o k i e j m i e r z e p o ­ być opatrzona niekiedy i t a k i m i p r z y m i o t n i k a m i " . W widze­ t w i e r d z a o n a m o j e i n t u i c j e , o p a r t e j e n o n a a u t o p s j i dzieł n i u s z t u k i chodziło m u o rzecz głębszą niż i próbach l o g i c z n e g o myślenia o i c h p r o w e n i e n c j i " . „...rozwijanie równocześnie szczegółowego objęcia materii pracy. Ale 4 zdolności p o s t r z e g a n i a zespołów b r y ł , b a r w , c i e n i i świateł, i c h przejść, i c h w z a j e m n y c h rozproszenia, D l a n a s , zajmujących się sztuką ludową, P i w o c k i b y ł stosunków, i c h spoistości o z y a l e o umiejętność dostrzegania z a t y m i ze­ postacią w y j ą t k o w ą , stosował w s w y c h stawami ich symbolicznych znaczeń" . 2 p i e r w s z y m , który konsekwentnie za­ pracach metodę i warsztat badawczy h i s t o r y k a s z t u k i ; p i e r w s z y m , k t ó r y dojrzał p o t r z e b ę a n a l i z y Rozległość zainteresowań był erudytą, stanowiła J o g o siłę, i choć n i e interesowała go poszczególna cegiełka s a m a w sobie, a l e j e j r o l a , j e j sens w b u d o w i e całości. I n t e r ­ p r e t o w a ł — a n i e t y l k o znał f a k t y , toteż r o z m o w y zNim u k a z y w a ł y n o w e a s p e k t y z j a w i s k , p o b u d z a ł y d o myślenia. L u d z i t y l k o dużo w i o d z ą c y c h m o ż n a n i e r a z zastąpić, l u d z i m y ś l ą c y c h — t r u d n o , ponieważ siłą m y ś l i j e s t p r z e k r a ­ czanie granicy oczekiwanego, twórcze dostrzeżenie i p o ­ wiązanie f a k t ó w . P i w o c k i lubił r o z m o w y p r z y k a w i e , d z i e l i ł się s w y m i spostrzeżeniami i m y ś l a m i z hojnością człowieka, k t ó r y n i e b o i się, że m u ktoś w y k o r z y s t a p o m y s ł , ponieważ twórczości l u d o w e j o d s t r o n y p s y c h o l o g i c z n e j i socjologicz­ n e j . P i e r w s z y m , k t ó r y sztukę t ę s y t u o w a ł n a s z e r o k i m t l e a r t y s t y c z n e g o d o r o b k u n a r o d u . Czytając Jego r o z p r a w y , o d najwcześniejszej z 1930 r . (Z badań nad drzeworytem w Polsce) ludowym p o o s t a t n i e — powstałe w o s t a t n i c h miesiącach życia (Rzeźba ludowa*, Styl w sztuce takie czy d r u ­ ludowej 6 k o w a n y w t y m n u m e r z e r a p o r t o współczesnej s z t u c e l u d o ­ w e j ) d o s t r z e c można stałe drążenie t y c h s a m y o h k i l k u t e m a ­ tów — twórcy granic sztuki, metod poznawczych, osobowości i jego s t o s u n k u d o w z o r u , t r a d y c j i i rodzimości sztuki. Studia n a d sztuką l u d o w ą interesowały Piwockiego, p o m y s ł ó w t y c h miał z a w s z e więcej niż m ó g ł b y j e z r e a l i ­ ponieważ — j a k pisał jeszcze w 1936 r . — z o w a ć . Zresztą m i a ł w i e l k i d a r — ż y c z l i w e g o słuchania, z a ­ w b a r d z o w y b i t n y m s t o p n i u zająć się rozwiązaniem szeregu pozwalają chęcania, a n i m o w a n i a . N i e miał w sobie c i e n i a zawiści c z y teoretycznych, a nadzwyczaj ambicjonalności, z satysfakcją p a t r o n o w a ł l u d z i o m , w k t ó ­ p r o b l e m ó w . S k r o m n y , często u b o g i s p l o t zagadnień f o r m a l ­ r y c h w i e r z y ł , k t ó r z y m i e l i pasję. Cieszył się, g d y r o z w i j a l i n y c h , b r a k b a r d z i e j zawiłych związków h i s t o r y c z n y c h , b r a k t e m a t y przez N i e g o zapoczątkowane, dawał t e m u bogatszych, w licznych recenzjach, m . i n . prac doktorskich. wyraz „Przed bardziej ważnych d l a n a u k i o sztuce skomplikowanych indywidualności a r t y s t y c z n y c h — w s z y s t k o t o p o z w a l a b a d a c z o w i zająć się c z t e r d z i e s t u pięciu l a t y należałem d o pionierów badań n a d wprost sztuką ludową i z przyjemnością w i d z ę , с i l e d a l e j i głębiej p r z y o m a w i a n i u procesów h i s t o r y c z n y c h s z t u k i w a r s t w w y ż ­ umieją d z i s i e j s i n a s i następcy wnikać w p r o b l e m y t e j t w ó r ­ s z y c h n i e j e s t się w s t a n i e całkowicie o g a r n ą ć " . czości, rozszerzając n i e t y l k o bazę materiałową, a l e i z n a j ­ dując b a r d z o i s t o t n e przesłanki h i s t o r y c z n e p o w s t a n i a t e j gałęzi n a r o d o w e j kultury" — pisał o p r a c y doktorskiej podstawowymi zagadnieniami tej nauki, których 7 „Obserwacja żywej twórczości l u d o w e j nasuwa i n i e o b l u d n a p o s t a w a j e j t w ó r c ó w pozwalają dojrzeć Stanisława B ł a s z c z y k a . W r e c e n z j a c h t y c h p o j a w i a się n u t a s p r a w , któro są u k r y t e p o d r o z m a i t y m i p o z o r a m i i o s o b i s t a , t o n s a t y s f a k c j i , że ktoś rozwinął t e z y rzucone łami słów w s z t u c e — przez Niego ludową trzydzieści l a t później w s z k i c u Podnieta 3 czy J e m u współczesnych. „Sztuką w P o l s c e zajęło się j u ż t r z e c i e p o k o l e n i o b a d a c z y — pisał 286 więc szereg r e f l e k s j i posiadających szersze z n a c z e n i e , a p r o s t o t a oficjalnej, dawnej i nowej" i realizacja'. wiele nawa­ pisał Jak t y t u ł w s k a z u j e , chodziło t u P i w o c k i e m u o u j a w n i e n i e r o l i �p o d n i e t y , z j a k i e j k o r z y s t a a r t y s t a . N i e tając — j a k p l a s t y k niż wykształcony — t e j p o d n i e t y , a r t y s t a l u d o w y „ z n i e m n i e j ­ codzienny" . własnego swego pańszczyźnianych obowiązków, niż nasz świat 1 3 szą siłą usiłuje zrealizować, w y r a z i ć w r a m a c h c z y p a n c e r z u s w e j t w a r d e j , t r a d y c y j n e j d y s c y p l i n y siebie i o b r a z świat Inspiracją i ź r ó d ł e m f o r m y dzieła b y ł d l a n i c h z a p o ż y ­ c z o n y w z ó r , a n i e n a t u r a c z y f a k t bezpośrednio w i d z i a m . r „ J e s t coś wzruszającego w s u r o w e j d y s c y p l i n i e t e j s z t u k i , świata". T a k i e określenie p r z e d m i o t u zainteresowań w y k l u c z a ł o w j e j s z a c u n k u d l a dzieł p o p r z e d n i c h i w ciągłej z n i m i r o z - p ł y t k i e , s e n t y m e n t a l n e podejścio. N i e r a z dawał w y r a z swej p r a w i o " — pisał w r o z p r a w i e Podnieta f a s c y n a c j i dawną ludową rzeźbą, szanował tę wiejską kul­ w i e l o k r o t n i e p o j a w i a się w J e g o p r a c a c h , b l i s k i j e s t s z t u k i , jaką w y z n a w a ł , i d e i ciągłości k u l t u r y , n i a n i e n a d r o b n e , r o z t a p i a n i e w p r o d u k c j i p a m i ą t e k cepelio­ więzi w s k i c h i k i c z u ' . W y r a ź n i e p r z y t y m stwierdzał: „ N i e j e s t e m chłopomanem i n i e w i d z ę swego w y s o k i e g o u z n a n i a d l a z l u d o w e j . Zajmowałem przyczyn badawczych „królikiem — się sztuką ludową w y d a w a ł a m i się z n a k o m i t y m doświadczalnym" d l a badań nad rozmaitymi a s p e k t a m i s z t u k i , szczególnie p r o c e s u t w ó r c z e g o c z y p s y c h o ­ idei 1 4 turę, szanował t a k d a l e c e , że z ż y m a ł się, w i d z ą c j e j r o z m i e ­ modelu kultury Temat ten i realizacja. między Ten tradycją szacunek a twórczym jej dialektycznej przekraczaniem. d l a d o r o b k u przeszłości, d l a d o r o b k u i n n y c h , c e c h u j e zresztą i naukową działalność Piwockiego. W i ę k s z o ś ć J e g o p r a c i przemyśleń powstała w o p a r c i u o p o d ­ nietę wyniesioną z l e k t u r y , rozwiniętą w t w ó r c z y l u b — r z a d z i e j — prowokującą raźnym zdefiniowaniem polemikę, swojej sposób zakończoną postawy. Sztukę wy­ ludową l o g i i twórczości ... S z t u k a l u d o w a — k o n k l u d o w a ł — choć rozumiał P i w o c k i j a k o z j a w i s k o h i s t o r y c z n e , p r o d u k t spo­ p r a w d z i w a j e j u r o d a n i e j e s t m i o b c a — pociągnęła mnie łecznego r o z w a r s t w i e n i a k u l t u r y , toteż p o c z ą t k i odrębnego z p o w o d u p r o b l e m a t y k i t e o r e t y c z n e j , jaką otwierała przed n u r t u l u d o w e g o w naszej s z t u c e w i d z i a ł w X V I w i e k u , a r o z ­ jej badaczem" . k w i t — o d końca X V I I I aż p o p o c z ą t e k X X . S ą d y t e w y ­ 1 0 Najważniejsze spory o principia w badaniach sztuką ludową, w k t ó r y c h brał udział, przyniosły nad ważne u s t a l e n i a . P i e r w s z y d o t y c z y ł c h a r a k t e r u l u d o w e j twórczości. w o ł a ł y ostrą polemikę, z n ó w dla rozwoju teorii archeologa stawiał się p o g l ą d o w i , że „ d z i e ł o l u d o w e t o p o p r o s t u dzieło właściwe s z t u c e n i e u d o l n e i n i e o r y g i n a l n e " . W p r a c y Sztuka wspólne d o b r o r ó ż n y c h l u d ó w . w nauce ( „ L u d " , t . 5 1 , cz. I I , 1 9 6 8 , s. 3 6 7 ) , m ó w i ą c o p o ­ o sztuce dobnych sądach Haberlanda czy Berensona stwierdza: „ D o t e g o r o d z a j u w n i o s k ó w m u s i dojść m e t o d a patrzenia n a sztukę o d s t r o n y t e m a t u c z y m o t y w u oraz p r z y w a r t o ­ ściowaniu dzieła od strony j e g o zgodności z nawykami widzenia „realistycznego". Polemika z D o b r o w o l s k i m przy­ niosła a r t y k u ł Z badań nad powstawaniem stylu ludowego ( „ P r z e g l ą d Współczesny", 1936, n r 7), w k t ó r y m P i w o c k i , powołując (W-wa się n a swą pracę Drzeworyt s t y l , u p o d s t a w y którego leży chiczna stawy ludowy w Polsce 1934), d o w o d z i , iż dzieła l u d o w e mają swój własny artysty dziecka ludowego, specyficzna postawa psy­ p r y m i t y w n a , zbliżona i ludzi pierwotnych". A więc — do po­ nie brak z najistotniejszych „Nie istniała żadna s z t u k a lechicka, dowodził P i w o c k i w d y s k u s j i z poglądami P o l e m i z u j ą c w 1936 r . z T a d e u s z e m D o b r o w o l s k i m , p r z e c i w ­ ludowa jedną sztuki ludowej. Andrzeja Abramowicza , cechy 1 5 wczesnośredniowiecznej stylistyczne stanowią bowiem 1 6 W k i l k u p r a c a c h i r e c e n z j a c h analizował c e c h y naszej s z t u k i p r o w i n c j o n a l n e j , która w w i e l u d z i e d z i n a c h dzała ludową, poprze­ a w s w e j i s t o c i e b y ł a równocześnie g ł ó w ­ n y m n u r t e m s z t u k i narodowej w formie". Przeprowadzał w a ż n e rozróżnienia m i ę d z y pojęciem „ r o d z i m o ś c i " a „ s z t u k ą narodową" , 1 7 podkreślając z k o l e i , żo każda sztuka l u d o w a j a k o niosąca treści zawsze r o d z i m e , będzie posiadała cechy s z t u k i r o d z i m e j , chociaż pojęcia rodzimości i l u d o ­ wości b y n a j m n i e j się n i e p o k r y w a j ą , gdyż rodzime treści i f o r m y posiadać m o ż e t a k ż e s z t u k a n i o l u d o w a " . 1 8 swoje widzenie s z t u k i l u d o w e j , a n a l i z u j e j e j zasięg i g r a n i c e , Pogłębiając w kolejnych artykułach dochodzi 1 9 w i e d z y t e c h n i c z n e j , lecz odrębny światopogląd a r t y s t y c z n y . w końcu d o w n i o s k u (idąc śladom m y ś l i G r a m s c i e g o ) , , P ó k i t k w i ą o n i w o w ł a s n y m światopoglądzie a r t y s t y c z n y m , „ M i a r ą ludowości j e s t trudności t e c h n i c z n e ... n i e istnieją, konwencjonalna nie jest tu bowiem żadnym poprawność sprawdzianem" , 1 1 Z b i e g i e m czasu P i w o c k i uściśla, k o r y g u j e s w o j e sądy. W y r a ź n i e określa g r a n i c e s t y l u , niewystarczalność t e g o p o ­ jęcia dla analizy a r t y k u l e Styl sztuki ludowej. W e w sztuce także ludowej wspomnianym już zauważa, że „ s a m k a t a l o g g r a m a t y k i f o r m j e s t z b y t u b o g i i niewystarczający, b y m ó g ł służyć i n t e r p r e t a c j i dzieła s z t u k i . (...) J e s t się zmuszonym p y t a ć o z n a c z e n i e , o sens u ż y t e j f o r m y s t y l o w e j , j e j wartość informacyjną, ideową badania styloznawcze czy inną". A więc „...Jakkolwiek są p o t r z e b n e , a n a w e t k o n i e c z n e d l a oficialnie »inność« w s t o s u n k u d o że przyjętego standardu socjo-kulturalnego. Miara tej ludo­ wości m a z m i e n n e w czasie w y m i a r y , h i s t o r y c z n i e u w a r u n ­ k o w a n o , g d y ż inność j e s t p ł y n n a . T o , co j e s t wspólne d l a całej społeczności w j e d n y m czasie, s t a j e się s t o p n i e m d y f e rencjacji w i n n y m " 2 0 . Jest t o stwierdzenie p e r s p e k t y w y badawczo, bardzo w a ż n e , otwierające duże definiująco p r z e d m i o t n a s z y c h z a ­ interesowań. Piwocki bynajmniej n i e sądził, że rodzimość naszej s z t u k i współczesnej polegać będzie n a k o n t y n u a c j i l u d o w y c h wzorów, n a i c h „podnoszeniu". Widział przeżywanie się u z y s k a n i a materiału d o d a l s z y c h rozważań i i n t e r p r e t a c j i , dawnego systemu instytucji artystycznych, f o r m funkcjono­ podobnie w a n i a dzieła w społeczeństwie. „ G d y b y udało się — j a k konieczne są s t u d i a n a d społeczną funkcją s z t u k i i j e j społecznym u w a r u n k o w a n i e m w każdej groma- mówił - znaleźć n o w o p o l e d l a działań p l a s t y c z n y c h w n a j r o z m a i t ­ d z i o l u d z k i e j i w d a n y m czasie — są t o j e d n a k d o p i e r o d z i a ­ szych zakresach łania w s t ę p n e , p r z y g o t o w a w c z e , mysłowym w z o r n i c t w i e ) , zgodne z p o t r z e b a m i nowego spo­ jeśli i n t e r p r e t a c j a n i e m a łeczeństwa, b y ć czystą i n t u i c j ą " . Stojąc n a g r u n c i e C h w i s t k o w s k i e j t e o r i i wielkości spo­ sobów w i d z e n i a świata, w s z t u c e l u d o w e j u p a t r u j e w y r a z odrębnego światopoglądu a r t y s t y c z n e g o , u źródeł k t ó r e g o leży specyficzna p o s t a w a p s y c h i c z n a a r t y s t y ludowego, (nie myślę t u o o p a k o w a n i a c h musiałaby f o r m a , n i e małpująca Polacy potrafili powstać nowa wyczynów sztuka to wówczas 2 Z a i n t e r e s o w a n i a p r o b l e m e m rodzimości w i d o c z n e są n i e konserwatorskiej czy d r z e w o r y t n i c y l u d o w i jej n a p r a w d ę odrębną naszą s z t u k ę " ' . nych" Rzeźbiarze, malarze i nowa się n a t o z d o b y ć ! M i e l i b y ś m y t y l k o w pracach n a u k o w y c h Profesora, . prze­ obcych. Ach, gdyby p r y m i t y w n a , zbliżona d o p o s t a w y d z i e c k a i l u d z i p i e r w o t ­ 1 2 czy czy pedagogicznej. ale i działalności Zresztą trudno roz­ wypo­ dzielać t u p o s t a w ę człowieka i j e g o z a i n t e r e s o w a n i a . P i w o c k i w i a d a l i się w kręgu n i e l i c z n y c h w ą t k ó w i schematów i k o n o ­ k o n s e k w e n t n y b y ł w e w s z y s t k i m co robił, j e g o życie, przecież g r a f i c z n y c h , interpretując j e w sposób w ł a ś c i w y d l a s z t u k i n i e l e k k i e , miało w sobie w e w n ę t r z n ą spójność, ł a d , ludowej t a k cenił i bez k t ó r e g o n i e w y o b r a ż a ł sobie s z t u k i i w o g ó l e d a n e g o czasu i ośrodka. W w y r a ż a l i swe m a r z e n i a , swą tęsknotę podjętych tematach za ś w i a t e m i n n y m k u l t u r y . Ł ą c z y ł p r z y t y m w sobie cechy pozornie który skrajne, 187 �łagodność i pryncypialność w s p r a w a c h z a s a d n i c z y c h , a u t o ­ (przez r y t e t z życzliwością, dojrzałość przedmiotów teoretycznych). i stabilność zasadniczych sądów z w7 ażliwością n a t o . co n o w e . kilka l a t był Współpracował - Był Europejczykiem, uczostnikiom wielu zagranicznych konferencji, laureatem nagrody i m . Hordera a zarazem prorektorem, kierownikiem katedry aktywnie z Instytutem Sztuki P A N , kierował Zakładem S z t u k i D a w n e j , brał udział w p r a c a c h Rady Naukowej, w r o d a k c j i podręcznika historii sztuki. P o l a k i e m , angażującym się w sposób o c z y w i s t y w e w s z y s t k o Przewodniczył K o m i t o t o w i N a u k o Sztuce P A N co się n a los k r a i u składało. Już j a k o m ł o d y chłopiec b r a t Stowarzyszeniu Historyków S z t u k i , Radzie Muzealnej. udział w I w o j n i e ś w i a t o w e j , a w l a t a c h o k u p a c j i nalożal do A K , b y skończyć I I w o j n ę w szeregach L u d o w e g o Wojska Polskiego j a k o ochotnik, porucznik piechoty. Życiorys p r o f . Piwockiego, który przytoczę t u w dużym skrócie, określa zrosztą krąg t e m a t ó w zajmujących G o p r z e z całe ż y c i e . U r o d z i ł się w o L w o w i o 1 9 . X I . 1 9 0 1 r . Studiował począt­ k o w o architokturę. później historię s z t u k i n a U n i w e r s y t e c i e J a n a K a z i m i e r z a . T a m d o k t o r y z o w a ł się u p r o f . W ł a d y s ł a w a Podlachy na podstawie pracy o drzeworycie ludowym w P o l s c e ( 1 9 3 0 ) . B y ł już w t y m czasie a s y s t e n t e m w M u z e u m Lubomirskich i konserwatorem województw wileńskiego i n o w o g r ó d z k i e g o , p r z e w o d n i c z y ł i działał a k t y w n i e w l t a - W n a j t r u d n i e j s z y m o k r e s i e kształtowania p r o f i l u P a ń ­ stwowego M u z e u m Etnograficznego M u z e u m Prze­ M u z e o l o g , k o n s e r w a t o r z a b y t k ó w , o r g a n i z a t o r , działacz, społeczny, p e d a g o g — znał sztukę polską wszechstronnie, t a k historyczną, j a k współczesną i ludową. P o wyzwoleniu nowej sie­ w y s t a w y p o w o j e n n e l u d o w e j rzeźby, m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u ( m . i n . w y s t a w ę w P a r y ż u —- 1957 г . ) . O d d w u d z i e s t u p r z e ­ szło l a t był Sztuki członkiem kolegium redakcyjnego L u d o w o j " , zawsze p r z y j a z n y , gotowy „Polskiej do pomocy, k o n s u l t a c j i . P o t r a f i ł n a w e t w n a w a l e p r a c znaleźć czas n a t o , a b y napisać z a b a w n y p a s t i s z artykułu z a m i e s z c z o n e g o p r z e z nas w piśmio, a b y podjąć r o z m o w ę p r z y k a w i e n a t e m a t s z t u k i , r o z m o w ę n i e m a l zawsze puentowaną zabawną g a l i ­ cyjską anegdotą. Bardzo będzie n a m b r a k t y c h r o z m ó w , m ą d r e g o , d o ­ b r e g o uśmiechu, delikatności i życzliwej z a c h ę t y Na mysłu A r t y s t y c z n e g o . i budowy d z i b y — - b y ł d y r e k t o r e m t e j i n s t y t u c j i , organizował p i e r w s z e dzio T o w a r z y s t w a P o p i e r a n i a P r z e m y s ł u L u d o w e g o . N a r o k p r z e d wojną został d y r e k t o r e m l w o w s k i e g o (1969—71), pociechę powiedzieć obcować b ę d z i e m y tylko można, nowo Profesora. długo jeszczo z Jego p r a c a m i , czytać t e k s t y , jeszcze p r z e z dłuższy czas d o p i e r o na że interpretować Jego będą się myśli. któro ukazywać". Parafrazując słowa b y ł (do 1951 r.) d y r e k t o r e m P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u H i s t o r i i M a l r a u x ' a , napisał k i e d y ś : „ T r w a n i e dzieła s z t u k i j e s t n i e S z t u k i i I n w e n t a r y z a c j i Zabytków p r z y Naczelnej Dyrekcji t y l k o śladem k r o n i k i ludzkości, lecz w a c h l a r z e m j e j m o ż l i ­ M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w M . K . i S . , uczestniczył w a k c j i wości; możliwości ciągle n o w y c h i c h i n t e r p r e t a c j i " . T w o r z e ­ r e w i n d y k a c y j n e j dzieł s z t u k i z a g r a b i o n y c h w czasie w o j n y , n i e dzieła myśli —- t a k ż e . w podjęciu p r a c n a d inwentaryzacją z a b y t k ó w . Wykładał na Uniwersytecie w Poznaniu, p o t e m w A.S.P. w Warszawie. Aleksander Jackowski PRZYPISY Pełny życiorys P i w o c k i e g o podaje B a r b a r a W o l f f -Łozińska w e w s p o m n i e n i u p o ś m i e r t n y m w „Roczniku H i s t o r i i S z t u k i " , R . X I , 1976 ( w d r u k u ) . A n a l i z ę twórczości n a u k o w e j przynoszą d w a w a ż n e t e k s t y Mieczysława P o r ę b ­ s k i e g o Żywa wartość i nauka. Twórczość naukowa Ksawerego Piwockiego [ w : ] Granice Sztuki, W - w a 1972, s. 2 6 6 — 2 7 6 o r a z w s p o m n i e n i e pośmiertne w „ B i u l o t y n i e H i s t o r i i S z t u k i " , 1976, n r 1. Bibliografię p r a c , d o p r o w a d z o n ą d o 1972 r . o p u ­ blikowała M a r i a K o s s a k o w s k a w e w s p o m n i a n y m t o m i e Granice Sztuki. O b a c y t a t y z r o z m o w y przeprowadzonej przez J a c k a Olędzkiego w r e d a k c j i „ N o w o K s i ą ż k i " , n r 18 (542) z d n . 30.IX.1972 r. Recenzja z d n . 15.IX.1971, maszynopis w Bibliotoce Instytutu Sztuki P A N . R e c e n z j a w y g ł o s z o n a d n . 1 4 . I V . 1 9 7 3 г., m a s z y n o p i s w Bibliotece I n s t y t u t u Sztuki P A N . ' T e k s t n a p i s a n y d o z a m i e r z o n e g o t o m u poświęconego rzeźbie w d r e w n i e i a r c h i t e k t u r z e d r e w n i a n e j krajów sło­ wiańskich, k t ó r y m a się ukazać w s e r i i w y d a w a n e j p r z e z U N E S C O . T e k s t t e n zamieścimy w j e d n y m z najbliższych numerów. Styl w sztuce także ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . X X V I I , 1972, n r 2, s. 6 7 — 6 8 . Z badań nad powstaniem stylu ludowego (1936), c y t . w g P i w o c k i , Sztuka żywa, W r o c ł a w 1970, s. 1 2 9 — 1 3 5 . P i w o c k i , Sztuka żywa, s. 1 1 9 — 1 2 8 . « P o r . w y p o w i e d z i w d y s k u s j i Co zrobić ze sztuką ludową, „ K u l t u r a " , R . X I , n r 3 1 , z. 5 . V I I I . 1 9 7 3 . Rozmowa w „Nowych Książkach" j . w . Z badań ... j . w . 1 2 3 4 6 7 12 Z badań 11 Drzeworyt 11 w'_Polsce, żywa, s. 1 3 1 . W a r s z a w a 1934, s. 15. F o l k artists and their inspiration, „The British J o u r n a l o f A e s t h e t i c s " , R . I I I , 1963, n r 2 oraz Sztuka i tra­ dycja, „Miesięcznik L i t e r a c k i " , 1967, z. 1. 1 4 A . A b r a m o w i c z , Studia nad genezą polskiej artystycznej, Ł ó d ź — W a r s z a w a , 1962. 1 5 kultury O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wroc­ ław, 1953. P i w o c k i p o l e m i z u j e też z poglądami A b r a m o w i c z a w r o z p r a w i e Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „ L u d " , t . 5 1 , cz. 2, 1968, s. 3 5 9 — 3 8 9 . 16 P o r . Zagadnienie rodzimej twórczości w badaniach nad polskim renesansem, „Biuletyn H i s t o r i i S z t u k i " , R. X I V , 1952, nr 4, s. 4 0 — 6 1 ; Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludo­ wej, „ S t u d i a E s t e t y c z n e " , 1966, z. 3, s. 3 1 — 4 7 ; Sztuka lu­ dowa i narodowa, „ P o l . S z t . L u d . " R . V , 1 9 5 1 , n r 3. 1 7 1 Próba definicji kilku pojęć, „ P o l . S z t . l u d . " , R . V I I . 1953. n r 6. A la limite de 1'art populaire et non-populaire, „Ze­ szyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r } ' i Sztuki L u d o w e j " , Warszawa, 1961, t . I . 8 19 Kilka słów o sztuce współczesnych Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 1—2. 20 2 1 8 1 0 c y t . w g Sztuka ludowy „ N o w e Książki". Rozmowa prymitywów, „Pol. ... j . w . M y ś l ę t u zwłaszcza o t a k i c h p o z y c j a c h , j a k : książka 0 naiwnej s z t u c e , t o m d z i e j ó w s z t u k i poświęcony R e n e s a n ­ s o w i i B a r o k o w i , s y n t e t y c z n y z a r y s rzoźby l u d o w e j , n o t a t k i 1 szkice d o z a m i e r z o n e j p r a c y o p o e t y c e f o r m . 2 2 �I IGNACY KAMIŃSKI 1883—1974 R z e ź b i a r z l u d o w y , g a w ę d z i a r z , r o z m i ł o w a n y w d z i e j a c h swego r e g i o n u — z i e m i ł ę c z y c k i e j . Chłop światły, działacz społeczny, poseł na pierwszy Sejm Rzeczypospolitej. Rzeźbić zaczął w p ó ź n y m w i e k u . M i a ł 74 l a t a , g d y p o p r o s z o n o g o , a b y opisał, j a k w y g l ą d a ł strój l u ­ d o w y w l a t a c h j e g o młodości. R y s o w a ć n i e umiał, prośby n i e chciał zlekceważyć — więc spróbo­ w a ł w y r z e ź b i ć w i e j s k i e p o s t a c i e w d a w n y m s t r o j u . Z d z i w i ł się, g d y f i g u r k i t e pochwaliła p a n i J a d w i g a G r o d z k a , ówczesna k i e r o w n i c z k a M u z e u m w Ł ę c z y c y . Zaczął rzeźbić, m i a ł przecież czas, a rzeźbiąc opowiadał o s w y m r e g i o n i e , o l u d z i a c h , l e g e n d a c h , łęczyckich diabłach i m i e r n i k a c h . S z y b k o stał się znany, ceniony. M ó g ł K a m i ń s k i — spróbowali i i n n i , więc p o k i l k u l a t a c h w Ł ę c z y c y b y ł już d u ż y ośrodek r z e ź b y , liczący obecnie p o n a d t r z y d z i e s t u t w ó r c ó w . A l e K a m i ń s k i rzeźbił n i e d l a z a r o b k u - p o w i e d z m y ściślej n i e t y l k o d l a z a r o b k u . Strugając swe f i g u r k i (a w y r z e ź b i ł i c h p a r ę t y s i ę c y ) , wiedział, że p r z e ­ k a z u j e i n n y m , m ł o d s z y m — pamięć d a w n y c h z w y c z a j ó w , l e g e n d i b a j d . W i e d z i a ł , że t o co r o b i j e s t w a ż n e , więc z godnością zabierał głos n a n a r a d a c h l u d o w y c h t w ó r c ó w , n a różnych uroczystościach. B y ł j a k d ą b , pamiętający d a w n e c z a s y . U m a r ł w s w y m r o d z i n n y m O r a c z e w i e 1 5 . I X . 1 9 7 4 r . K i l k a t y g o d n i wcześniej r o z m a w i a l i ś m y o I g n a c y m K a m i ń s k i m z W o j c i e c h e m S i e m i o n e m . S t a r y rzeźbiarz urzekał swoją osobowością, c h a r a k t e r e m , p i ę k n e m j ę z y k a i g e s t u . T o t e ż , g d y nadeszła w i a ­ domość o śmierci K a m i ń s k i e g o , poprosiliśmy z n a k o m i t e g o a k t o r a , a b y napisał n a łamach naszego p i s m a pożegnanie zmarłego rzeźbiarza. Redakcja N a j b a r d z i e j m i żal t e g o , że G o już n i e usłyszę ... T o co zostało p o N i m — JEGO RZEŹBY — O WDZIĘCZNOŚCI D L A NIEZNAJOMEGO t o w a ż n e , ale ... O p o w i a d a ł P a n I g n a c y chętnie i pięknie — o w s z y s t k i m : T e g o p o m n i k a n i e chciał poświęcić a n i p r o b o s z c z , a n i i o ptakach, i o trawach, o roli i o drewnie, o ludzkich bolach s e k r e t a r z — m ó w i p a n I g n a c y — p o s t a w i ł e m go s o b i e s a m i o b o l a c h B o r u t y , i b o l a c h „ o m ę t r ó w " pokutujących n a źle n a Tysiąclecie P a ń s t w a P o l s k i e g o c z y t a m n a M i l e n i u m . Oglądamy p o m n i k . P r z e d d o m e m pana Ignacego jest p o m i e r z o n y c h chłopskich m i e d z a c h . Wszystko to miało swój świat, swój język, swoje ni to mały staw, czworoboczny JAK OBRAZIŁEM PANA n i to k a c z k i . N a środku w o d n e j d ź w i ę k i , k t ó r e p a n I g n a c y przekładał n a p o l s k i . rzeźbą. — IGNACEGO bajoro, tafli w k t ó r y m kąpią wybudowany z p o m n i k , z każdej s t r o n y o z d o b i o n y się cementu płasko­ W i d z i p a n , s e k r e t a r z n i e m ó g ł przyjechać na K i e d y ś przyjechał W i k t o r y n . — A l e P a n I g n a c y n a c i e b i e j e s t o b r a ż o n y ! Już się w O r a ­ czewie n i e możesz pokazać! — Dlaczego obrażony? — B y ł e ś u n i e g o z ekipą t e l e w i z y j n ą ? — T a k ! U w a ż a m , że b y ł o z n a k o m i c i e : m a m y ś w i e t n y m a ­ teriał z... — A l e p o zdjęciach b y ł poczęstunek d l a e k i p y ? — N o , t a k — C h l e b , masło, j a j a , m l e k o ... — A l e p o t e m ... — Co p o t e m ? T o „ p o t e m " musiałem wyjaśnić już u p a n a I g n a c e g o . — B o j a myślałem — m ó w i ł p a n I g n a c y — że t o p a n kazał t y m z t e l e w i z j i płacić za p o c z ę s t u n e k ! A t o n i e w o l n o ! T o obraża g o s p o d a r z a ! M o i ojcowie u c z y l i m n i e , że z a w s z e , n a w e t g d y n i k o g o n i e m a w d o m u , n a s t o l e m u s i stać m l e k o , c h l e b i nóż. D l a w ę d r o w c a , m o ż e g ł o d n y w e j d z i e d o c h a t y , żoby m ó g ł zjeść c h l e b a i w y p i ć m l e k a . D l a t e g o d o m m u s i b y ć o t w a r t y i c h l e b i m l e k o m u s i s t a ć ! I za t o n i e w o l n o p ł a c i ć ! A c i z t e l e w i z j i u p r a c o w a l i się, a p o t e m jeszcze m o j e j zosta­ w i l i pieniądze! T a k n i e w o l n o ! N o , a l e n i e będę się już g n i e w a ł , ale za t e pieniądze t o d o s t a n i e p a n diabła. O , t e g o ... T e n diabeł m a wszystko co t r z o b a , t o m o ż e g o b ę d z i e t r u d n o sprzedać, b o o n m a , o, i o g o n , i r o g i , i w i d ł y , a l e ... i kuśkę. T y l k o c z a r n e . D i a b e l ­ skie. I t a k oto „diabeł" — który m a w s z y s t k o " p r z y p o m i n a m i o b i a ł y m m l e k u i c z a r n y m c h l e b i e ... 189 �otwarcie, bo t u jest o Chrzcie P o l s k i , bo t u jest z a k o n n i k , t y l k o o n się bał chodzić z k r z y ż e m , bo t u b y l i p o g a n i e , t o wszystko m a w tej torbie na plecach. A t u , z tej s t r o n y t o j e s t s t a r o p o l s k i w o j , z n a c z y — r y c e r z . K s i ą d z t e g o n i e chciał poświęcić, b o z t e j s t r o n y z c z e r w o n y m i g w i a z d a m i n a heł­ m a c h t o są d w a j Oraczowa, żołnierze r a d z i e c c y , d o naszej wsi w którzy p r z y s z l i czterdziestym piątym N o t o ksiądz n i e chciał i c h poświęcić. — A t o k t o ? — zapytuję p a n a I g n a c e g o o czwartą płaskorzeźbę. T o ? — N i e To znaczy w i e m : t o jest „Promyk" — tylko do roku. wiem. naprawdę n i e w i e m , j a k o n w y g l ą d a ł a n i j a k się n a z y w a ł , ale o n m n i e nauczył czytać po polsku i dlatego postawiłem m u ten p o m n i k . T o b y ł o jeszcze za c a r s k i c h czasów. B y ł o m m a ł y m chłopakiem, pasałom k r o w y , ale chodziłem d o r u s k i e j szkoły. I w t o d y dostałem p o l s k i e p i s e m k o d l a d z i o c i . N a t y m p i s e m ­ k u u c z y ł e m się p o p o l s k u . T o p i s m o t o pisał „ P r o m y k " — t a k się p o d p i s y w a ł * . N i e znałem g o , a l e t o musiał b y ć d o b r y i m ą d r y p a n . J a p a m i ę t a m , że t o o n m n i e nauczył p o p o l s k u i d l a t o g o zrobiłem m u p o m n i k . I t a k oto wszyscy znajomi — nieznajomi pana Ignacego s p o t k a l i się n a t y m p o m n i k u , i t e n , k t ó r y w a l c z y ł n a d O d r ą , i m i e s z k o w y w o j , i c i , k t ó r z y p o s z l i n a d Odrę — żołnierze, i t e n , k t ó r y przyniósł c h r z e s t — radzieccy mnich, i ten, który oświecił— „ P r o m y k " . Jaki postać o p o m n i k postawić p a n u I g n a c e m u ? C h y b a wiejską, szerokich jaką O n s a m rzeźbił: n i e w y s o k i , r a m i o n a c h , długich rękach, krótkich taką krępy, nogach „Pomnik m o c n o w p a r t y c h w z i e m i ę , a s p o d k a p e l u s z a patrzące n a świat b y s t r e , s z e r o k o o t w a r t e , mądre o c z y człowieka, k t ó r y * K o n r a d Prószyński — p s e u d o n i m K a z i m i e r z P r o m y k (1851—1908), pedagog, a u t o r elementaizy i czytanek, r e d . i w y d a w c a t y g . l u d . „Gazeta Świąteczna". Fot.: II. Pokropek— wiele M i l e n i j n y " w y s t a w i o n y przez w Óraczewie. doświadczył, ale jeszcze więcej Kamińskiego wybaczał: ziemi, sąsiadom, światu, B o r u c i e , o m ę t r o m , l u d z i o m . Wojciech i l . 1; J . Gierliński — i l . 3 Siemion �