https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ffe8b3ca90ea225cf496771bf572d96.pdf 9876c7f0e1582663b6be6ae72a0e5d0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4465 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Śląsk - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4154 Title A name given to the resource Współczesne kierunki rozwoju sztuki ludowej na Górnym Śląsku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.155-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielich WSPÓŁCZESNE KIERUNKI ROZWOJU SZTUKI LUDOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU* W rejonie w i e l k i c h a g l o m e r a c j i przemysłowych i k o n u r - n y c h sprzedawców oprócz t o w a r ó w p r o d u k o w a n y c h f a b r y c z - bacji stosunkowo młodych jednostek m i e j s k i c h sztuka l u ­ n i e , różnego r o d z a j u w y r o b y rzemieślnicze i rękodzielnicze. d o w a t e g o t e r e n u z d a j e się pojęciom a n a c h r o n i c z n y m i n i e ­ Odrzucając a k t u a l n y m . Jeśli j e s t m o w a o s z t u c e , k o j a r z y się o n a z p r z y ­ z p l a s t i k u i t p . , p o z o s t a n i e t y l k o garść w y r o b ó w noszących m i o t n i k i e m „profesjonalna" — uprawiana zawodowo l u b — ślady m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h . jak przyjmuje Arnold Hauser — popularna", Jeśli p r z e k o p i e się e t n o g r a f i c z n e z b i o r y m u z e a l n e i l i t e ­ u p r a w i a n a a m a t o r s k o , n a szeroką skalę, r a c z e j n i e d l a z y s k u , raturę d o t y c z ą c ą s z t u k i l u d o w e j , okaże się, że n a Śląsku a rozrywkowo, do 1 „sztuka z t e g o t z w . galanterię, m a s k o t k i , p r z e d m i o t y d l a r e l a k s u , w y p r ó b o w a n i a własnych z d o l ­ ności i zamiłowań artystycznych oraz akceptacji niewy­ czasów I I w o j n y światowej n i e przedstawiała się o n a u b o g o i n i e c i e k a w i e . Posługując się ogólnie p r z y j ę t ą syste­ b r e d n y c h i n i e w y r o b i o n y c h gustów r o b o t n i c z o - i n t e l i g e n c k i c h m a t y k ą naukową, w y m i e n i ć należy w t y m w z g l ę d z i e nastę­ m a s społeczeństwa o p r z e c i ę t n y m p o z i o m i e i n t e l e k t u a l n y m . pujące jej dziedziny: W nianej (formy środowiskach t y c h z a c i e r a się n a w e t znaczenie „ l u d o w y " w t r a d y c y j n y m jego r o z u m i e n i u j a k o słowa chłopski, dachowe, nictwo m i a s t i w s i . I n t e g r a c j a rejonów p r z e m y s ł o w y c h w w i e l k i e belek okręgi r u g u j e t u t a j również pierwotną, rolniczą w i e ś , w p r o ­ obrzędową wadzając n a t o m i e j s c e z u r b a n i z o w a n e osiedle o r o b o t n i c z y m i l u b robotniczo-chłopskim c h a r a k t e r z e . wiechy, wnętrz mieszkalnych stropowych, (rozplanowanie, Marzanna, drew­ gaik, szopki, wieńce, różdżki), z a b a w k i plastykę gwiazdy, kraszanki, zdob­ ryzowanie sprzęty, w y c i n a n k i , k w i a t y ) , (podłaźnice, choinki, rekwizyty, strukcje w architekturze i i c h k o n s t r u k c j a , wykończenia o d r z w i a , z a c i o s y , m a l o w a n i e ścian, g a n k i ) , g d y ż z w y k ł o się g o już wiązać z rzeszą pracującej ludności W świetle t e j s y t u a c j i zaciera f i ę t o , co t r a d y c y j n e , w y ­ zdobnictwo budynków palmy, (ptaszki, k o n i k i , maski maje, kon­ zręcznościowe), p i e k a r n i c t w o , rzeźbę (w d r e w n i e , k o n y w a n o własnoręcznie, d l a własnych p o t r z e b i n a własny w w ę g l u , u l e f i g u r a l n e ) , m a l a r s t w o ( n a desce, blasze, płótnie, użytek, zgodnie z n a w y k a m i i p r z e k a z a m i m i n i o n y c h p o ­ szkle, papierze), m a l o w a n i e i d r u k o w a n i e t k a n i n , t k a c t w o , koleń i najbliższego kręgu seniorów: d z i a d k ó w , rodziców. N a j d ł u ż e j u t r z y m u j e się p r z y t y m t z w . p r z e m y s ł domowy, zwłaszcza t e n , który społeczności znalazł wiejskiej, reflektantów i niektóre poza rzemiosła kręgiem w i e j s k i e , ze­ pchnięte ekonomiką większych i m n i e j s z y c h m i a s t w r e j o n y II. 1. K a p l i c z k a przydrożna, G i e b l o , woj. katowickie. gm. Ogrodzieniec, peryferyjne. W n o w y c h układach społeczno-gospodarczych i z a c h o ­ waniach wynikłych ze z m i a n y struktury zawodowej, j e s t — ustępującego g ł ó w n e g o zajęcia r o l n i c z e g o zatrudnienia robotniczego to n a rzecz p o z a rodzinną wsią, w y ł a n i a się p e r s p e k t y w a posiadania w o l n e g o czasu. Zdobycze socjalne w zakładach p r a c y o r a z świadomość możliwości i k o n i e c z ­ ności o d p o c z y n k u po zawodowym t r u d z i e dają dużej s w o b o d y w y b o r u . O b o k więc c o d z i e n n y c h , poczucie osobistych zajęć w w a r u n k a c h u s t a b i l i z o w a n e g o już życia, k i e d y u w a g i pracującego n i e pochłania n p . zainteresowanie sportem, w ę d k a r s t w e m , h o d o w l ą r y b e k c z y g o ł ę b i , g d y d c głosu d o ­ chodzą z a m i ł o w a n i a a r t y s t y c z n e , pozostałą część w o l n e g o czasu poświęca się śpiewaniu w chórach, g r a n i u n a r ó ż n y c h instrumentach, występom w teatrach amatorskich i na e s t r a d z i e a l b o m a l o w a n i u bądź rzeźbieniu. Te kierunki artystycznych i twórczych poczynań ukształtowała j o d n a k n i e t y l k o dzisiejsza rzeczywistość, lecz t a k ż e u k ł a d y i w a r u n k i m i n i o n y c h okresów, j a k i e p a n o w a ł y n a Śląsku. P o z o s t a w i ł y o n e p o sobie ślady w y n i k ł e b ą d ź t o ze specyfiki z istniejącej konieczności regionu bogatego w złoża mineralne, bądź aktualnie sytuacji politycznej, mody, życiowej rozwiązania. dyktującej określono bądź Śladów t y c h jest bardzo w i e l e zarówno w f o r m i e m a t e r i a l ­ n y c h w y t w o r ó w , j a k i w p o s t a c i zachowań, n a w y k ó w , u p o ­ dobań i g u s t ó w o r a z t w ó r c z e j e k s p r e s j i . N a r a s t a ł y o n e n a przestrzoni l a t . Podczas g d y jedne przetrwały p r a w i e n i e z m i e n i o n e , j a k pieśni, tańce, i n n e wchłaniały n o w e treści, przekształcając się l u b całkowicie zmieniając (niektóre w y ­ r o b y rękodzielnicze, rzemieślnicze), bądź toż d o p i e r o się r o ­ dziły i powstawały m a l a r s t w a ) . Obecnie ( n p . rzeźba w w ę g l u , niektóro s p o t y k a się p o w s z e c h n i e formy na targach, straganacłi, w s k l e p a c h pamiątkarskich c z y t e ż u i n d y w i d u a l ­ 255 �a także, j a k w Zawierciańsko-Myszkowskiem — przydrożne 3 l u b cmentarne krzyże. W n o w y c h j e d n o r o d z i n n y c h , m u r o ­ wanych domach, przeważnie jednopiętrowych, 0 standardowe l u b nieco zmodernizowane kolorowych tynków spotyka się opartych projekty, nierzadko w obok fasadach błyszczące, s z k l i s t e , m o z a i k o w o ułożone w y k ł a d z i n y s z k l a n o l u b c e r a m i c z n o , a w o wnękach b a l k o n ó w i g a n k ó w oprócz z a m a l o w a n e g o n a j e d e n k o l o r tła, t a k ż e w y m a l o w a n e ścienne o b r a z y , przedstawiające k r a j o b r a z y , r z a d z i e j sceny rodza­ j o w e . Oprócz z a b u d o w a l i g o s p o d a r s k i c h , w e w s p o m n i a n y c h r e j o n a c h występują c o r a z częściej garaże z płaskimi, m e t a ­ l o w y m i b r a m a m i , stanowiącymi przeciwieństwo o z d o b n y c h , metalowych bram wjazdowych i oparkanień. Składają się one n a całość g o s p o d a r c z e g o obejścia zarówno w o w s i a c h z u r b a n i z o w a n y c h i osiedlach p o d m i e j s k i c h (Szopienice, M i e ­ c h o w i c e , Michałkowice, S i e m i a n o w i c e , R o k i t n i c a i w i e l o i n ­ n y c h miejscowości), j a k też t a m , g d z i e p r z y n a j m n i e j z p o ­ zoru wieś zachowuje charakter miejscowości rolniczej. W t y c h s a m y c h r e j o n a c h w skład całego obejścia wchodzą również a l t a n y — l a u b y , stanowiące też i n w e n t a r z o g r ó d k ó w d z i a ł k o w y c h , a j e g o uzupełnieniem są p o p u l a r n e g i p s o w e k r a s n a l e , s a r e n k i i różne baśniow e p o s t a c i e k o l o r o w o m a l o ­ T wane i umieszczone w widocznym m i e j s c u n a grządkach 1 r a b a t a o h , urządzonych n i e r z a d k o w f o r m i e a l p i n a r i u m . S t o s o w n i e d o zmieniających się f o r m i d e t a l u a r c h i t e k ­ t o n i c z n e g o kształtuje się z d o b n i c t w o wnętrz m i e s z k a l n y c h . W rejonach przemysłowych zniknęły już p r a w i e zupełnie I I . 2. A k c e n t c o n t r a l n y w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j i a m a t o r s k i e j w o j . k a t o w i c k i e g o w r a m a c h P a n o r a m y Х Х Х - l e c i a W a r s z a w a , 1974 r . Orzeł z k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h . h a f t y , k o r o n k i , z d o b n i c t w o n a skórze ( p a s y , k i e r p c e , w y p l a ­ tanie i aplikacje n a kożuchach), z d o b n i c t w o w drewnie ( n a c z y n i a , ł y ż n i k i , f o r m y n a m a s ł o , narzędzia i p r z y r z ą d y służące d o p r a c y , j a k przęślice, k o ł o w r o t k i , ś w i e c a k i ) , m e b l e , w y r o b y plecionkarskie, zdobnictwo w m e t a l u (okucia wozów, sań, k r a t y , świeczniki, s t e r c z y n y nictwo dachowe, k r z y ż e ) , złot- ( s p i n k i , n a s z y j n i k i , pierścionki, p a s y , g u z y ) , mika, i n s t r u m e n t y muzyczno trąby) . Wszystkie 2 (gajdy, te wyroby piszczałki, łączyły się z cera­ fujarki, codziennym ż y c i e m i p o t r z e b a m i i b y ł y w y n i k i o m bądź własnej w y t w ó r ­ czości wyrosłej chłopskiej, z t r a d y c j i samowystarczalnej przechodzącej dzisiejszych, bądź w nawyk wytwórczości niekiedy skierowanej gospodarki do czasów głównie do odbiorcy wiojskiogo. Pewne z nich przejmowano jako spadek, u ż y t k u j ą c , lecz n i e kontynuując n a d a l i c h p r o d u k c j i , i n n o powtarzano, przerabiano, rozwijano, a nawet znajdowano dla nich n o w y c h nabywców. T a k w i ę c , jeśli c h o d z i o architekturę drewnianą, p r z e ­ trwała ona w pojedynczych nielicznych, zabytkowych przykładach w rejonach już, przeważnie przemysłowych i w Cioszyńskiem, a t y l k o w B e s k i d z i e Śląskim d r e w n o m a jeszcze z a s t o s o w a n i e j a k o matoriał b u d u l c o w y o b o k i n n y c h , u ż y w a n y c h współcześnie w b u d o w n i c t w i e . N o w o d r e w n i a n e b u d y n k i n i e mają j e d n a k d a w n e g o w y s t r o j u i o l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h w y n i k a j ą c y c h b ą d ź t o z funkcjonalności f o r m , bądź z r a c j i k o n s t r u k c y j n y c h c z y też upodobań e s t e t y c z n y c h . N10 o b s e r w u j e się t u n a w e t współczesnych t e n d e n c j i w t y m k i o r u n k u , j a k t o m a m i e j s c e n a P o d h a l u , g d z i e dużą rolę w d e k o r o w a n i u olowacji odgrywają układane w ozdobne podmurówki n p . kamienie rzeczno i gankowe filary. Na Śląsku i w obrębie w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o (Rybnickie, Tiirnogórskio, Zawierciańskie) funkcję t ę spełniają obocnie s t o s o w a n o n o w e m a t e r i a ł y b u d o w l a n o , zwłaszcza c o m o n t o w o p u s t a k i , k t ó r y c h z e w n ę t r z n a ściana f o r m o w a n a j o s t w dość masywno z nich 156 motywy roślinne l u b g e o m e t r y c z n o . podmurówki domów mieszkalnych, Układa się oparkanień, PRL 3 �I sprzęty i r o z p l a n o w a n i e spotykane w domach o tradycyj­ n y m , k o n s e r w a t y w n y m urządzeniu. Z chwilą nienia się pojawiają rzuty, odbiornika pralki, lodówki, się n o w o c z o s n e sprzęty i d e t a l e , j a k k i l i m y , n a ­ firany- właśnie telewizyjnego, rozpowszech­ Ale ręcznie obok robione tego story nierzadkim zjawiskiem do są okion, tzw. zazdrostki, tutaj tylko wyroby amatorskiej i spopularyzowane, W rękodzielnicze wodług i n d y w i d u a l n e j , koncepcji, zaakceptowano a nawet wyrabiano t y c h konwencjach, z zachowaniem przez środowisko n a szeroką niokiedy umiejętności i s p e c y f i k i r o z w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h skalę. dawnych oraz po­ dobieństwa s u r o w c a mieszczą się również w y r o b y powstające i szydełkowe, z białych n i c i , s z t y w n o w y k r o c h m a l o n e , z ażu­ s p o s o b e m d o m o w y m l u b rzemieślniczym,, choć n i e w s z y s t k i e . rową falbaną — s e r w e t k i rozłożone n a k r o d o n s a c h , f o t e l a c h , W ś r ó d n i c h w y m i e n i ć należy w s z e l k i e g o t y p u i g l i c o w e b ą d ź tapczanach. szydełkowe f i r a n y zdobiące o k n a , g ł ó w n i e rejonów Podobne miejsce znajdują dekoracyjne po­ przemy­ d u s z k i z w y m a l o w a n ą a l b o w y h a f t o w a n ą kolorową włóczką słowych, w m i a s t a c h , n a przodmiościach, o s i e d l a c h i z u r b a ­ l u b w s t ą ż k ą ozdobą n a s t r o n i e e k s p o n o w a n e j . D o t o g o dodać n i z o w a n y c h w s i a c h ; dalej w y r o b y nałoży dość dużych rozmiarów o b r a z y o t e m a t y c e r e l i g i j n o j nego t y p u kosze i k o s z y c z k i g o s p o d a r c z o i p a r a d n e , p r o d u k o ­ w s t y l u o l e o d r u k u , p o d k o l o r o w a n e j f o t o g r a f i i a l b o malowidła w a n e n p . p r z e z ośrodek w S k o c z o w i e n a Śląsku Cieszyńskim, wedle schematu naturalistycznego, nierzadko w O l z i e , g m i n a G o r z y c e , w Siołkowicach S t a r y c h i o k o l i c y , jaskrawych temu kolorach. Towarzyszą pseudodekoracyjne czej, mniejszych ozdoby masowej prywatnych niekiedy i inne, p r o d u k c j i rzemieślni­ zakładów chałupniczych, p r o d u k o w a n e z k o l o r o w e g o poliestrowej o ckliwych, fabrycznych czy p l a s t i k u , gąbki i t p . , j a k n p . s z t u c z n e k w i a t y , p l a s t i k o w e ser­ na Opolszczyźnio; p i e c z y w o p l e c i o n k a r s k i e , t j . róż­ sprzedawano okolicznościowo (np. „na Mikołaja" o spocjalnej f o r m i e , p r o d u k o w a n e w B i e l ­ skiem, Cieszyńskiem albo wyrabiano na Żywiecczyźnie) p o różnych miejscowościach n a Śląsku n a o d p u e t a c h , n a c h , w czasie Mikołaja i B o ż e g o N a r o d z e n i a ; festy­ wyroby ko­ w e t k i , l a l k i w rozłożystych k r y n o l i n a c h (siedzące n a t a p ­ walsko-ślusarskie, j a k b r a m y , o p a r k a n i e n i a , k r a t y i t p . S p o ­ c z a n i e l u b f o t e l u ) , czasem s z k l a n e f l a k o n y , złocone k i e l i s z k i t y k a się j e n a t y l e p o w s z e c h n i e , l u b s z k l a n k i umieszczone zostały j a k o współczesny w y t w ó r c o d z i e n n e g o u ż y t k u . n a w i d o c z n y m m i e j s c u za w i t r y ­ n o w y m , szkłem. że ogólnie zaakceptowane N o t o w a n a o d około piętnastu l a t m o d a n a s z y d e ł k o w e C e c h y s z t u k i l u d o w e j , a właściwie p o p u l a r n e j c z y m a ­ firany i krochmalone serwetki, wykonywane po większej sowej, bo p r o d u k o w a n e j nie w oparciu o przekazy t r a d y c j i części w e d ł u g własnych, i n d y w i d u a l n y c h p o m y s ł ó w a n i p o d względem d o b o r u surowca, a n i zastosowanej tech­ c z o n y c h ze w z o r n i c t w e m p r o p a g o w a n y m p r z e z p i s m a k o b i e c e połą­ n i k i , a n i m o t y w ó w z d o b n i c z y c h c z y k o m p o z y c j i , zachowują ( z a g r a n i c z n e żurnale, „ P r z y j a c i ó ł k ę " ) , n i e m a n i c wspólnego I I . 3. S e r w e t k i szydełkowe, K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 4. B l u z k a z k o r o n e k , w y k . w 1972 r . M . K u l e j z Koniakowa. 157 �I I . 5. Zakładki d o książek z a d a p t o w a n y m h a f t e m b e s k i d z k i m , w y k . w 1964 r . H a f c i a r k i z J a w o r z y n k i , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 6. F r a g m e n t t k a n i n y , w y k . w Spółdzielni „ S z t u k a B e s k i d z k a " z C z e c h o w i c w g w z o r ó w z B e s k i d u Śl. I I . 7. S k a r p e t a góralska, t z w . k o p y c a , I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 8. C z e r p a k i , w y k . w g d a w n y c h w z o r ó w w 1964 r . F r . G l u z a , W i s ł a , w o j . b i e l s k i e . I I . 9. M i n i a t u r a s k r z y n i wałaskiej, w y k . w 1965 r . Fr. Gluza. z szydełkowymi nicianymi koronkami z Koniakowa, gm. I s t e b n a , gdzie od w i e l u l a t w oparciu o miejscowe w y r a b i a się k o r o n k i , k t ó r e mają dziś s z e r o k i e i owalne oraz i n n o , nowe f o r m y , dostosowane do potrzeb tradycjo, m i e j s k i e g o o d b i o r c y , j a k : kołnierzyki, rękawiczki, b l u z k i i t p . zastosowanie. W i ę k s z o ś ć n i e z r z e s z o n y c h k o b i e t w y k o n u j e i sprzedaje w y ­ Z e z n a n y c h i p r o d u k o w a n y c h n a Śląsku o d X V I I I w . k o r o n e k r o b y szydełkowe n a własną rękę. Są o n e z białych i k r e m o w y c h s z y t y c h , t i u l o w y c h , k l o c k o w y c h , a p o t e m igiełkowych i szy­ n i c i o bardziej l u b mniej m i s t e r n y c h m o t y w a c h i kompozycji, d e ł k o w y c h , właśnie a d a l s z y m k r o k i o m w t e j w y t w ó r c z o ś c i stały się w ł ó c z k o w e jedynie t e ostatnio przeżywają renesans. I c h ośrodkiem j e s t wieś K o n i a k ó w w swój Beskidzie d z i a n i n y w p o s t a c i : sweterków, s u k i e n , g a r s o n e k , czapek, Śląskim, g d z i e w o p a r c i u o c h a r a k t e r y s t y c z n e m o t y w y , które c h u s t , s z a l i . Z t y c h n o w y c h f o r m s a m a wieś n i e k o r z y s t a , z d o b i ł y niegdyś czółkowe czepce k o b i e t ubierających się p o a ponieważ m i e j s c o w y strój r e g i o n a l n y n i e m a już t a k i e g o góralsku i cieszyńsku, w y r a b i a się o b e c n i e i n n e u ż y t k o w e z n a c z e n i a j a k d a w n i e j , czółkowe czepce w y k o n u j e się t y l k o i okresie s p o r a d y c z n i e . I n n o w y r o b y szydełkowe n i e mają t u t a j z a s t o ­ i mody­ s o w a n i a i p r z e z n a c z o n e są wyłącznie n a z b y t . J o d y n i e włócz­ zbytkowo przedmioty. międzywojennym Szydełkowe koronki* w zaczęto s t o p n i o w o przetwarzać fikować stosowmie d o z a m ó w i e ń n o w e g o o d b i o r c y m i e j s k i e g o , k o w e d z i a n i n y i k o r o n k o w e s u k n i e , n p . d o ślubu, a k c e p t o ­ n i e t y l k o szukającego l u k s u s o w y c h t o w a r ó w , ale t a k ż e dążą­ wane cego d o ożywienia i r e a k t y w o w a n i a niektórych gałęzi t w ó r ­ s k u t e c z n i e ) n a współozesnych m i e j s k i c h e l e g a n t k a c h . K o r o n ­ czości rękodzielniczej i l u d o w e j . O b o k więc f o r m znajdują­ są p r z e z młodszo p o k o l e n i e , wzorujące się (zresztą k i i d z i a n i n y w y r a b i a n e n a i n n y c h t e r e n a c h n i e zawierają c y c h z a s t o s o w a n i e w m i e j s c o w y m s t r o j u l u d o w y m , zaczynają w sobie p o d o b n e j pojawiać się r o b i o n e szydełkiem, k o r o n k o w o okrągłe s e r w e t k i , m o t y w ó w z d o b n i c z y c h i i c h k o m p o z y c j i , a n i p r e c y z j i i zróż­ t z w . różiczki (różiczka t o również m o t y w z d o b n i c z y ) . n i c o w a n i a t e c h n i k i . T y m s a m y m n i e p o z y s k a ł y sobie t a k i e g o Po regionalnej specyfiki a n i p o d względem I I w o j n i e ś w i a t o w e j , znajdując w t y m źródło d o c h o d u , m i e j ­ rozgłosu i p o w o d z e n i a . D l a t e g o K o n i a k ó w i o k o l i c e z p r z y ­ scowe i o k o l i c z n e k o b i e t y zaczęły j e w y r a b i a ć n a szeroką siółkami J a w o r z y n k i i I s t e b n e j uznać m o ż n a za s i l n y i t r w a ł y skalę i s t a n t a k i t r w a n a d a l . P o n a d 150 chałupniczek zrzesza ośrodek śląskiej l u d o w e j twórczości r e g i o n a l n e j , d o s t o s o w u ­ Spółdzielnia C e p e l i a „ A r w " w K a t o w i c a c h , zlecając i p r z y j ­ jącej się d o współczesnych p o t r z e b . mując 258 do sprzedaży różnego rodzaju serwetki okrągłe P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze śląskimi h a f t a m i �159 �r e g i o n a l n y c h , zwłaszcza z B e s k i d u Śląskiego, Cieszyńskiego, Pszczyńskiego i z W i l a m o w i c w o k o l i c y B i e l s k a , należących d o b . p o w i a t u oświęcimskiego. W B e s k i d z i e Śląskim w y s z y ­ w a n i e m zajmują ma miejsce w się j e d n a k n i e w s z y s t k i e k o b i e t y , j a k t o przypadku koronek, lecz tylko nieliczne, p r z e d e w s z y s t k i m w J a w o r z y n c e , zamiłowane w t e g o r o d z a j u p r a c y , realizując zlecenia w Skoczowie. Hafty w g a l a n t e r i i , wykonują Spółdzielni C e p e l i a kolorowe, „Czantoria" znajdujące zastosowanie nieliczne h a f c i a r k i z rejonu biel­ s k i e g o , z g o d n i e z z a m ó w i e n i a m i Spółdzielni C e p e l i a B e s k i d z k a " w Czechowicach-Dziedzicach. „Sztuka Przygotowuje ona nowe p r o j e k t y m o d n y c h i p r a k t y c z n y c h f e r m użytkowych, dając koncepcję rozplanowania zdobnictwa, wzornictwo j e d n a k i j e g o r e a l i z a c j a u t r z y m a n e są w k o n w e n c j i m i e j s c o ­ w y c h t r a d y c j i , w e d ł u g rozwiązań poszczególnych w y k o n a w ­ c z y ń , należących d o średniego i starszego p o k o l e n i a . N i e c o i n a c z e j p i z e d s t a w i a się s p r a w a p r o d u k c j i t k a n i n . Oprócz częstochowskiego wełnianego p a s i a k a , k t ó r y zasięgiem docierał w rejony swym zawierciańsko-myszkowskie (na l i n i i N i e g o w a , B r u d z o w i c e , C y n k ó w ) , a którego w y r ó b t r w a s p o r a d y c z n i e p o dziś dzień, Śląsk o d d a w n a n i e k o ­ rzystał z samodziałowych t k a n i n . Poza zwykłym i farbo­ w a n y m p ł ó t n e m u ż y w a n y m d o czasów I w o j n y ś w i a t o w e j , m i e j s c o w e u b i o r y już w X I X w . s z y t o z t k a n i n f a b r y c z n y c h . L u d o w e t k a c t w o najdłużej p r z e t r w a ł o w B e s k i d z i e Śląskim i w e w s p o m n i a n e j w s i W i l a m o w i c e , g d z i e jeszcze w p i e r w ­ szych i latach po I I wojnie światowej t k a n i n y wełniane, a w I s t e b n e j Jednak szybko rozwijający wyrabiano płótna i B r e n n e j także s u k n o . się p r z e m y s ł i podaż różnego r o d z a j u s t o s u n k o w o t a n i c h m a t e r i a ł ó w o r a z g o t o w y c h części I]. 10. Ł y ż n i k wg dawnego w z o r u bcskidzkiogo, w 1965 r . F r . G l u z a . wyk. g a r d e r o b y , w dość k r ó t k i m czasie p o ł o ż y ł y o s t a t e c z n y k r e s tej p r o d u k c j i . K r o s n a i folusze wykupiły m u z e a , a znające się n a t k a c t w i e zaniechały t e g o zajęcia. W osoby miejscowej r e g i o n a l n y m i i w y r o b a m i z d r e w n a , które współczosnie z n a j ­ k u l t u r z e l u d o w e j p o z o s t a ł y j e d n a k r e s z t k i , ślady s a m o d z i a ­ dują w i e l u n a b y w c ó w , p r z e d e w s z y s t k i m p o z a środowiskiem łowych w y r o b ó w w p o s t a c i góralskich к о с у , d e r e k i łapawic wiejskim. z wełny owczej w n a t u r a l n y c h k o l o r a c h : białej, czarnej, różnego b r ą z o w e j , s z a r e j ; pozostały też w i l a m o w i c k i e k r a c i a k i i p a ­ r o d z a j u w y s z y c i a i h a f t y ; zdobiły one głównie kobiece k a - s i a k i w wąskie, r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i z przewagą c z e r w o n e g o W tradycji ludowej n a Śląsku w y s t ę p o w a ł y b o t k i , c h u s t k i nagłowne, staniki przy s u k n i a c h , czepce, wstążki, h a l k i i f a r t u c h y , a t a k ż e t z w . p o w o j n i k i d o p o w i j a n i a niemowląt i w niektórych r e g i o n a c h k o s z u l e męskie. D o tła. N a t y m właśnie w z o r n i c t w i e p l a s t y c y C e p e l i i , wszystkim Spółdzielni cach-Dziedzicach oparli regionalnych, Beskidzka" swoje które w rozwiązania około i projekty tzw. k o b i e t y n a własny u ż y t e k l u b specjalno h a f c i a r k i d l a p o t r z e b produkują n a ręcznych i m e c h a n i c z n y c h k r o s n a c h . Z t k a n i n zamawiających. T e o s t a t n i o z a j m o w a ł y się b a r d z i e j s k o m p l i ­ t y c h w y k o n a n e są różnego r o d z a j u c h u s t y , bieżniki, t z w . s u ­ k o w a n y m i h a f t a m i o zróżnicowanych t e c h n i k a c h , p r z y z a ­ m a k i z d ł u g i m i frędzlami, t o r b y i t o r e b k i d a m s k i e , k o s m e ­ s t o s o w a n i u n i c i złotych, s r e b r n y c h , j e d w a b n y c h . W B e s k i ­ tyczki, d z i e Śląskim k o b i e t y w y s z y w a ł y u p r z ę d z i o n y m i p r z e z siebie dzeniem u nabywców k r a j o w y c h i zagranicznych. Z a u t e n ­ poduszki dekoracyjne, od przede Czechowi­ końca X I X w . b y ł y o n e b a r d z o p o p u l a r n o i w y k o n y w a ł y j e 3 tkanin „Sztuka piętnastu cioszące się d u ż y m lat powo­ nićmi l n i a n y m i , a p o t e m b a w e ł n i a n y m i w j e d n y m z a s a d n i ­ t y c z n ą twórczością ludową mają o n e w z a s a d z i e n i e w i e l e c z y m kolorzo, t j . wiśniowym bądź c z e r w o n y m , c z a r n y m albo wspólnego, b r ą z o w y m , ściegiem w a r k o c z y k o w y m . C z a r n e a l b o brązowe m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h , które w y k o r z y s t a n o j a k o l u b wiśniowe b y ł y też płaskie h a f t y cieszyńskie; tą samą inspiracje dla nowego w z o r n i c t w a i potrzeb. 6 techniką oraz białe, n a s t a n i k a c h dominowały a ściegiem angielskim były wykonane wypukło hafty hafty złote i s r e b r n e , p o t e m ( m n i e j więcej o d początku X X w . ) — k o l o ­ r o w e , w y k o n a n e nićmi j e d w a b n y m i . P o I I w o j n i e światowej zapotrzebowanie n a h a f t y w miejscowych strojach l u d o w y c h znacznie się zmniejszyło, bytomskim a w i pszczyńskim, niektórych poza regionach, j a k zdobnictwem fartuchów zupełnie ustało. Najdłużej zachowało się w B e s k i d z i e Śląskim i w Cieszyńskiom w y k o r z y s t y w a n e s p o r a d y c z n i e p r z y spo­ rządzaniu n o w y c h części g a r d e r o b y , t j . k a b o t k ó w i męskich k o s z u l oraz s u k i e n cieszyńskich. Umiejętności t o zaczęto niebawem wykorzystywać do p r o d u k o w a n i a n o w y c h przed­ miotów użytkowych, przeznaczonych na zbyt w mieście. P o d n a d z o r e m a r t y s t y c z n y m wykształconych p l a s t y k ó w r o z ­ poczęto wyszywać serwety, o b r u s y , zakładki d o książek, t y m niemniej utrzymano są w charakterze P o o s t a t n i e j w o j n i e , w l a t a c h pięćdziesiątych, r ó w n i e ż p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i , a k o n k r e t n i e Spółdzielni „Arw" w K a t o w i c a c h r o z p o c z ę t o w K o n i a k o w i e produkcję l n i a n o -bawełnianych s e r w e t e k i obrusów. W y k o r z y s t a n o częściowo pozostałe miejscowe krosna, do tego częściowo nowo sprawione. A l e wytwórczość t a , p o d o b n i e j a k wyrób m a t słomianych w W i ś l e n i o m a ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j ­ n y m t k a c t w e m i p l e c i o n k a r s t w e m śląskim i uważać j ą należy w zupełności z a n o w ą gałąź chałupnictwa s p r o w a d z o n e g o t u d l a zwiększenia możliwości z a r o b k u m i e j s c o w e j (nielicznej zresztą) ludności o r a z d l a p o s z e r z e n i a a s o r t y m e n t u t o w a r ó w o f e r o w a n y c h d o sprzedaży p r z e z Cepelię. Podobnie p o ozęści p r z e d s t a w i a się rzecz z w y r o b a m i p l e c i o n k a r s k i m i z k o l o r o w y c h w i ó r , k t ó r e są p r z e d m i o t e m drobną galanterię, t j . t o r e b k i , p a s k i i t p . , stosując w z o r n i c ­ handlu two, jak C z ę s t o c h o w y . T u t a j również, n a z a s a d z i e p r o d u k c j i chałup­ w t r a d y c y j n y c h h a f t a c h w y s t ę p u j ą c y c h w śląskich s t r o j a c h n i c z e j , w y k o r z y s t a n o umiejętności o k o l i c z n e j ludności, i n i e - 160 kompozycję, kolorystykę, technikę i surowiec, Spółdzielni Cepelia „Zawada" w Zawadzie koło �mai wszystkich zainteresowanych wprzągnięto d o współ­ p r a c y . R o z p o c z ę t o produkcję n a szeroką skalę w oparciu i opolskim i s p o c z y w a w rękach t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y o powstałe w p o c z ą t k o w y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a p r ó b y głównie p r z e n i e s i o n e g o w t e s t r o n y ( j a k głosi m i e j s c o w a w ustna) z Rosji kontynuowano tego typu plecionkarstwa, w e d ł u g ówczesnych p o t r z e b tradycja które potem z przeznacze­ opiera na zlecenie Spółdzielczego Czechowicach-Dziedzicach. warsztatach w się n a d a l n a m i e j s c o w y c h W l u b chałupniczym oparciu o dawne formy pracują Zrzeszenia swoich Cepelia indywidualnych sposobem i wzory tradycjach wyrabiają drewniane oni naczynia, n i e m w y ł ą c z n i e n a sprzedaż p o z a w ł a s n y m środowiskiem. s p r z ę t y k u c h e n n e , f o r m y n a masło, t z w . samorosłe stołki, O k o ł o piętnaście l a t t e m u z m o d y f i k o w a n o k o ł o w r o t k i , z m i n i a t u r y z o w a n e s k r z y n k i , stosując p r z y t y m dotychczasowe wzornictwo prawie i obecnie dużym zupełnie powodzeniem stare techniki wykonania cieszą się różnego r o d z a j u k o l o r o w e k w i a t y , b u k i e t y , p a l m y , wysokiej ptaszki, koszyczki zwłaszcza i g w i a z d k i n a choinkę, ażurowe formy wyrobów zdobnicze przypominające w y c i n a n k i l u d o w e i t p . Powstają powodzeniem, one p o d n a d z o r e m zawodowego p l a s t y k a , przeważnie według krajów i n d y w i d u a l n y c h rozwiązań wykonawców. i zdobienie. lokaty klasyfikacyjnej sporo dla prac drewnianych, wysyła W obecnej dobie rękodzielniczych, cieszących się n a e k s p o r t , się dużym głównie do k a p i t a l i s t y c z n y c h . W o b e c dużych serii zamówień, część p r a c poddawana jest zazwyczaj, o ile t o możliwe, przed­ m e c h a n i c z n e j obróbce s u r o w c a , a więc s k r a w a n i u , f a z o w a n i u , m i o t ó w d r e w n i a n y c h , s k u p i o n a głównie w b . p o w . cieszyńskim t o c z e n i u , p r z e z co stają się p o części p r o d u k t e m rzemieślni- Natomiast współczesna w y t w ó r c z o ś ć d r o b n y c h F i l i g r a n y s r e b r n e F r a n c i s z k a H o r a k a nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w . I I . 1 1 . B r a n s o l e t k a I I . 12. N a s z y j n i k i . 161 �czym. Wykonywano niewykształconych j e d n a k w środowisku w i e j s k i m p r z e z twórców ludowych uchodzą za R ó w n i e ż n o w o c z e s n e b u d o w n i c t w o o r a z g o t o w e , p o części zmechanizowano regio- narzędzia r o l n i c z o , p o s t a w i ł y przód t y m n a l n o , o r y g i n a l n o i c h w y r o b y . S a m a wioś z w y r o b ó w t y c h z a w o d e m całkiom i n n e w y m a g a n i a , już raczej n i e k o r z y s t a ; zastąpiono j e g o t o w y m i czenie się z a w o d u k o w a l s k i e g o zo ślusarskim w j e d o n z m e ­ produkcji fabrycznej stycznych, drobno Podobnio ze szkła, p o r c o l a n y , b l a c h y , m a s p l a ­ sztucznego t w o r z y w a , przedmioty rzecz towarami domowego przedstawia z których i się zrobiono gospodarczego z meblami: są użytku. tradycyjne s p r z ę t y stały się p r z o ż y t k i e m n a w e t w B e s k i d z i e Śląskim, co s p o w o d o w a ł o połą­ c h a n i z o w a n y w a r s z t a t . G ł ó w n y m j o g o zajęciom j e s t o b e c n i e wyrób metalowych bram wjazdowych i oparkanień o k r a t o w a ń , zawiasów, k l a m o k według n o w y c h i potrzob. I c h nabywcy malują j e n i o r z a d k o oraz projektów kolorowymi f a r b a m i , przoz co stwarzają barwną m o z a i k ę w o k ó ł swego ramach d o m o s t w a . P r z y k ł a d y t a k i e p o w s z e c h n e są zwłaszcza w r e ­ własnej g o s p o d a r k i , a n i n i e m a n a n i o n a b y w c ó w . Z a w o d o w i j o n i e g l i w i c k i m , rybnicko-wodzisławskim, b i e l s k i m , a t a k ż e rzemioślnicy w GOP-ie, nawot w b u d o w n i c t w i e m i e j s k i m . toteż a n i i c h n i k t nie w y t w a r z a , t y m bardziej w 7 większych — stolarze, zakładów którzy wytrzymali i przemyski, w konkuroncję dawnych ośrodkach m e b l a r s k i c h , j a k i m i b y ł y : Dobrodzień, Woźniki, Pyskowice, U c h o d z ą c y dziś za t r a d y c y j n y l u d o w y , w a r s z t a t złotniozy w C i e s z y n i e , rzemieślniczy a produkujący wyłącznie Sośnicowice, Ż o r y , S i e w i e r z i p r a w i e k a ż d e większo m i a s t o n a zlecenie C e p e l i i m o d n ą biżuterię zo s r o b r a , j e s t joszcze n a Śląsku, z m o d e r n i z o w a l i s w o j e w a r s z t a t y i p r z o s t a w i l i się j e d n y m p r z y k ł a d e m przekształcania się d a w n e j n a produkcję współczosnych m o b l i t z w . n a w y s o k i połysk artystycznej i sogmontowyoh oraz n a świadczenie p o w s z e c h n y c h usług Z stosownio t r a d y c j i rzemiosła do n o w y c h artystycznego potrzeb i twórczości warunków. wykorzystuje się t u technikę f i l i g r a n u i g r a n u l a c j i , m o d e l o w a n i a i łączenia o r a z w zakresie s t o l a r s t w a . w z o r n i c t w o elementów z d o b n i c z y c h ; f o r m y n a t o m i a s t ule­ Zupełne odejśoie pięćdziesiątych od tradycji obserwujo się od lat bieżącego wieku w dziedzinie kowalstwa. gają p r z o k s z t a l c e n i u . Są t o o b e c n i o : Zmniejszająca się z r o k u n a r o k n a Śląsku ilość k o n i (dane ki, statystyczno s p i n e k , pasów i łańcuszków z 1905 r . podają 57 216 s z t u k , z 1972 r . — pierśoionki, b r o s z k i , s p i n k i d o m a n k i e t ó w , k l i p s y , t z w . porły c z y l i k o r a l o , w i s i o r ­ łańouszki, naszyjniki, bransoletki, pasy nio były i t p . Oprócz one n i g d y regionalnego n i m u m p o t r z e b y usług w zakresie o k u w a n i a i p o d k u w a n i a . współcześnie, a d a w n o g u z y , z a p i n k i w p o s t a c i t z w . hoczków, 162 u b i o r u cieszyńskiego. Zostały ozdobą 50 3 8 1 s z t u k ) , a t y m s a m y m i w o z ó w , ograniczają d o m i ­ zakomponowano �I s p i n k i , o r p a n t y stały się inspiracją d l a i c h p r z e t w o r z e n i a . Powojenne próby wskrzeszenia ludowej twórczości w zakresie z a b a w k a r s t w a , g a r b a r s t w a , garncarstwa czy w y ­ r o b u instrumentów m u z y c z n y c h n i e dały rezultatów i t y l k o sporadycznie, n a i n d y w i d u a l n o zamówienia, d l a muzeów, n a w y s t a w y l u b k o n k u r s y czy festiwale napływały p o j e d y n ­ cze o k a z y . P o z a g a r n c a r s k i m ośrodkiem w S i e w i e r z u , k t ó r y w p r o d u k c j i l u d o w o j c e r a m i k i o d g r y w a z a l e d w i e poślednią rolę, pozostałe gałęzie twórczości n i e r o z w i n ę ł y się a n i n i e o d ż y ł y . N a w e t g a r b a r s t w o i skórnictwo połączone z w y r o ­ bem k i e r p c y i kożuchów, k t ó r e n a P o d h a l u w o s t a t n i c h l a t a c h zrobiło z a w r o t n ą karierę, a n i n a Śląsku, a n i w B e s ­ k i d z i e Śląskim, g d z i e istniały k u t e m u w a r u n k i i t r a d y c y j n e p o d ł o ż e , n i e znalazło o d p o w i e d n i c h w y k o n a w c ó w . S t a l e ż y w a w i ę ź społeczna p o p a r t a t r a d y c j a m i r o d z i n ­ n y m i , religijnymi i zwyczajowymi p r z y c z y n i a się d o u t r z y ­ m y w a n i a się i k o n t y n u a c j i r ó ż n y c h o b c h o d ó w dorocznych i o s o b i s t y c h . N i e r z a d k o towarzyszą i m specjalne r e k w i z y t y obrzędowe w p o s t a c i dożynkowych wieńców, w i e l k a n o c n y c h k r a s z a n e k , m a s e k c z y ubiorów z a p u s t n y c h . W środowisku w i e j s k i m sporządza się j e doraźnie, w r a z i e p o t r z e b y , z g o d n i e z nakazem c h w i l i i obyczaju i towarzyszą one w d o k o n y w a n i a się a k t u a l n e g o obchodu. W wania i p r o d u k o w a n i a pamiątek dobie procesie poszuki­ r e g i o n a l n y c h zaczęto je w y k o r z y s t y w a ć również i d l a t y c h celów, w z w i ą z k u z c z y m I I . 14. M i n i a t u r a m a s k i obrzędowej, w y s . 27 c m . W y k . w 1 9 6 1 r . L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a . I I . 16. W ł a ­ dysław Luciński, n a u c z y c i e l z Z a b r z a , Podglądacze, olej n a płótnie, 1972 r . 163 �powstałe z a p o t r z e b o w a n i e zarówno *ia w y t w o r y , j a k i na z a l i c z a n e d o t z w . s z t u k i l u d o w o j sprzedajo o d p o w i e d n i c h wytwórców. A m a t o r z y s z t u k i l u d o w e j i Cepelia zbyt z a m a w i a j ą więc różnego t y p u p r z e d m i o t y p l a s t y k i obrzędo­ względem wej współczesnogo g u s t u i m o d y w autentycznej formie, j a k n p . k r a s z a n k i , bądź też w mieście. T y m formy, m i n i a t u r y m a s e k wchodzących w skład z i m o w y c h z w y c z a j ó w zagranicznego. l u d o w y c h , k t ó r y c h najwięcej w y r a b i a j ą w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , dycyjnym,, samym funkcji więc i przeznacza n a dostosowuje i motywów je p o d dekoracyjnych nowego odbioicy, do nierzadko Stąd też o b o k w y r o b ó w o c h a r a k t e r z e s p o t y k a się i n n o , n o w e , tra­ będące w y n i k i e m n i e a kraszanki — w rejonie przemysłowym, w G l i w i c k i e m i n a t y l k o twórczości l u d o w o j , ale i a m a t o r s k i e j . T a o s t a t n i a r o z ­ Śląsku O p o l s k i m . I n n e m i n i a t u r y , n p . M a r z a n n y i k o z i o ł k i winęła się p r z o d o w s z y s t k i m w środowiskach r o b o t n i c z y c h ze słomy w y k o n u j ą n a Opolszczyźnie. N i e należą o n e j e d n a k i określonych g r u p z a w o d o w y c h , d o p r z e d m i o t ó w p r o d u k c j i m a s o w e j (poza k r a s z a n k a m i ) i n i e a p r z y k ł a d e m t e g o są p r a c o m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e O s o b y , stanowią jakiejś szerszej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i . n p . górników, k t ó , e się t y m zajmują, traktują rzecz raczej A r t y s t y c z n e skłonności i p o c z u c i e e s t e t y k i w p r z e d m i o ­ wo, d l a odprężenia i wypoczynku kolejarzy, przyjemnościo- po p r a c y zarobkowej. t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u zarówno własnej p r o d u k c j i , j a k też Są t o p o większej części a m a t o r z y , n i o r z a d k e skupiający się osób s p e c j a l n i e przy zajmujących się wytwórczością, widoczne ognisku plastycznym lub przy Domu Kultury, t w o r a c h i w n a j n o w s z y c h , znajdowały zawszo o p a r c i e w t r a ­ znają bliżej a r t y s t y c z n y w a r s z t a t t w ó r c z y . N a Śląsku j e s t d y c j i . B y ł y o n e bądź kontynuacją i wiorną kopią t e g o , co o b e c n i e duża ilość t a k i c h t w ó r c ó w i ośrodków. W k l a s y f i k a o j i przekazały poprzednio pokolenia, s t a r y c h wzorów l u b wzbogaconiem bądź przetworzoniem ich o nowe rozwiązania gdzie p o d nadzorem Zakładowym w kulturze ludowej z dawion dawna, t j . w najstarszych w y ­ artystycznoj i c h prace i p o m y s ł y , s t o s o w n i e d o w y m a g a ń współczosności. W s z e l k i e prymitywnym, tastycznego s u n k o w o p o w o l i , a dokonujące się w t y c h s a m y c h nalnej prawie i układach społecznych, m o r a l n y c h , ś w i a t o ­ m a l a r s k i o zaszoregować m o ż n a trzech g r u p , t j . m a l a r s t w a samorodnego, z m i a n y zachodzące w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e chłopskiej s t o ­ konwoncjach zawodowogo plastyka po­ naiwnym, malaistwa wizjonerskiego, i m a l a r s t w a naśladującego k i e r u n k i twórczości plastycznej, określanogo też mianem 8 p o g l ą d o w y c h i e k o n o m i c z n y c h , n i o b y ł y r e w o l u c y j n e , lecz w s t o p n i o w e . P o I I w o j n i e światowej d e m o k r a c j a i n o w y układ t j . twórczości s a m o r o d n e j , p r y m i t y w n o j , oraz stosunków społecznych, n a c j o n a l i z a c j a naśladującej p r a c e i k i e r u n k i z a w o d o w y c h i r o z w ó j przemysłu fan­ profesjo­ „ a m a t o r s k i e " . P r a c e rzeźbiarskie n a t o m i a s t mieszczą konwencjach wymienionej pierwszej do zwanego niekiedy i ostatniej się grupy, amatorskiej, plas-tyków rzeź­ i zróżnicowany a s o r t y m e n t ł a t w o osiągalnych b i a r z y . W o s t a t n i c h l a t a c h w t e j właśnie g r u p i e w y b i j a się t o w a r ó w , r o z w ó j placówek h a n d l o w y c h , w z r o s t świadomości rzeźba w w ę g l u , stanowiąca specyfikę r e g i o n u śląskiogo, społecznej oraz s w o b o d a p r z o k o n a i i r e l i g i j n y c h , n a d t o środki zwłaszcza rejonów o r o z w i n i ę t y m k o p a l n i c t w i e węgla ( G O P , masowego przekazu, ROW, oraz b o g a t y ze wsią, p r a c a k o m u n i k a c j a , łatwy k o n t a k t m i a s t a zawodowa podejmowane poza rodzinnym 9 Zagłębio D ą b r o w s k i e ) , u p r a w i a n a p r z e z środowiskiom, możność k o r z y s t a n i a ze z d o b y c z y s o c j a l n y c h u p r a w i a n a jost znacznie i mysłowych, wiele jeszcze i n n y c h ulepszeń, które przyniosła nowa górników i o s o b y związano 7 r e s o r t e m g ó r n i c z y m . R z e ź b a w d r e w n i e jak i szorzoj zarówno w r e j o n a c h nieuprzomysłowionych — górskich. prze­ Na r z 3czywistość, s p o w o d o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m n a Śląsku, ogół j e d n a k n i o m a o n a c o c l i p r y m i t y w n e j , t r a d y c y j n o j rzoź- w c e n t r u m w i o l k i c h k o n u r b a c j i i integracji miejscowoj b y l u d o w o j a n i p o d w z g l ę d e m f o r m y i rozwiązań lud­ plastycz­ ności z n a p ł y w o w ą , duże z m i a n y t y l e ż w całokształcie k u l ­ n y c h , a n i co d o treści. P r z o d o w s z y s t k i m n i o wiążo się o n a , t u r y chłopskiej, i l o równioż w j e j twórczości p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o , z t o m a t y k ą religijną, lecz świecką. Odszedłszy o d p r o f i l u s a m o w y s t a r c z a l n e j swojo p o t r z e b y zaspokaja gotowymi artystycznej. g o s p o d a r k i , wieś produktami nabywa­ n y m i w s k l e p a c h g o s p o d a r k i uspołecznionej, a s w o j e w y r o b y W o b o c dużego p o p y t u , p r a c o t e w y k o n y w a n e są n i e r z a d k o w c o l a c h z a r o b k o w y c h , n a zlecenie C e p e l i i a l b o osób p r y ­ w a t n y c h , pochodzących ze środowisk m i e j s k i c h , a w p r z y - I I . 16. M a r i a C h u d o b a , B y t o m , Ślązaczki, 164 rzeźba w węglu, 1972 r . �I I . 17. L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , Chrystus w okowach, rzeźba w d r o w n i o , 1970 r . 165 �p a d k u r z e ź b y w w ę g l u — t a k | e ze środowiska współtowa­ r z y s z y p r a c y i zarządu kopalń, k t ó r e n a w e t utrzymują spe­ c j a l n y c h t w ó r c ó w d l a w y r o b u okazałych rzeźb i p r z e d m i o ­ tów galanteryjnych przeznaczonych n a okolicznościowe, reprezentacyjne prezenty. Współczesna s z t u k a l u d o w a n a Śląsku i n a t e r e n a c h leżących w obrębie b y ł e g o w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o n i e j e s t już twórczością ludową w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o słowa. W y k o n a w c y różnego r o d z a j u o z d o b n y c h p r z e d ­ m i o t ó w o c h a r a k t e r z e t r a d y c y j n y m oraz r z e ź b , o b r a z ó w n a ogół n i e są i c h u ż y t k o w n i k a m i , a przeważnie pracują n a czyjeś bezpośrednie zlecenie, a n a w e t są członkami spół­ dzielni Cepelii ( „ A r w u " , „Czantorii", „ Z a w a d y " , „Sztuki B e s k i d z k i e j " ) , która j e s t zinstytucjonalizowaną jednostką n i e t y l k o pośredniczącą m i ę d z y k u p n e m a sprzedażą, a l e t a k ż e kierującą i prowadzącą poszczególne branże w y t w ó r ­ czości. I c h w y r o b y n i e wyrastają już z p o t r z e b własnego środowiska i t e m u środowisku n i e służą. N o w e f o r m y g o t o ­ w y c h przedmiotów użytkowych dostarczanych przez prze­ mysł oraz n o w a , z u n i f i k o w a n a w t y p i e m o d a i zaniechanie strojów r e g i o n a l n y c h zdezaktualizowały w i e l e t r a d y c y j n y c h rozwiązań i k o m p o z y c j i w y n i k a j ą c y c h niegdyś z f u n k o j i i f o r m y w y t w o r u . W w i e l u w y p a d k a c h zaistniała p o t r z e b a ich przekomponowania i transpozycji, dostosowania do z u ­ pełnie o d m i e n n y c h w y r o b ó w i i c h f u n k c j i ( n p . p r z e n i e s i e n i e h a f t ó w z k a b o t k ó w n a s e r w e t y i o b r u s y o określonych r o z ­ m i a r a c h , m o t y w ó w k o r o n k o w y c h z prostokątnych czółek d o o k r ą g ł y c h s e r w e t e k , c z y i n n y c h p r z e d m i o t ó w ) , co n i e b y ł o a n i p r o s t e , a n i ł a t w e , zwłaszcza w o b e c tradycją uświę­ conych nawyków, powtarzanych niezmiennie z pokolenia n a p o k o l e n i e . T ą drogą niektóre gałęzie twórczości r ęk o­ d z i e l n i c z e j , d o m o w e j przekształciły się l u b w y r o s ł y j a k o chałupnictwo produkujące m a s o w o określone w y r o b y ( w y ­ rób m a t , t k a n i n lniano-bawełnianych o r a z i n n y c h t e k s t y j l i ó w ) , i n n e gałęzie są kontynuacją p r a c y rzemieślniczej, n i e r z a d k o n a w e t w z n a c z n e j części z m e c h a n i z o w a n e j (wy­ r o b y z d r e w n a , w y r o b y k o w a l s k i e , złotnicze, p l e c i o n k a r s k i e ) , jeszcze i n n e poprzestały n a i n d y w i d u a l n y m w y s p e c j a l i z o ­ w a n i u się w określonym k i e r u n k u ( h a f t o w a n i e , k o r o n k a r ­ s t w o , m a l o w a n i e t k a n i n , w y r ó b niektórych r e k w i z y t ó w o b r z ę d o w y c h o r a z rzeźbienie i m a l o w a n i e o b r a z ó w ) i chociaż t a k ż e w y r a b i a n e są w d u ż y c h ilościaoh, j e d n a k zachowują najwięcej elementów t r a d y c y j n y c h o r a z indywidualnego w k ł a d u twórczego j e d n o s t k i . Z a n a l i z y obecnego s t a n u a r t y s t y c z n e j twórczości l u d o ­ w e j n a Śląsku w y n i k a n i e z b i c i e , że współcześnie istnieją d w a k i e r u n k i jej r o z w o j u : jeden prowadzi po l i n i i k o n t y n u a c j i i p r z e t w a r z a n i a twórczości t r a d y c y j n e j zarówno p o d w z g l ę ­ d e m treści, j a k f o r m y i t e c h n i k i w y k o n a n i a , d r u g i k i e r u n e k w k r o c z y ł n a drogę świadomej działalności a m a t o r s k i e j , p o p u l a r n e j . O k a z u j e się, że t y l k o niektóre d z i e d z i n y są s i l n i e ż y w o t n e i zyskują z a i n t e r e s o w a n i e w społeczeństwie. Należą do n i c h przede w s z y s t k i m : w y r o b y z d r e w n a , złot­ nicze, t e k s t y l n e (jak k o r o n k i , h a f t y , d z i a n i n y i t k a n i n y ) , a t a k ż e m a l a r s t w o i rzeźba. D z i a ł E t n o g r a f i i M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u pragnąc dać t e g o w y r a z , z o k a z j i o b ­ chodów Х Х Х - l e c i a P R L zorganizował w y s t a w ę l u d o w y c h t r a d y c j i t w ó r c z y c h p o d nazwą „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u ­ dowa województwa k a t o w i c k i e g o " ( B y t o m , kwiecień—paź­ d z i e r n i k 1974 r . ) i ° , która u k a z u j e t e właśnie d z i e d z i n y , a z r z e ź b y — rzeźbę w w ę g l u eksponowaną łącznie z m a l a r ­ s t w e m . J e s t o n a w i e r n y m przeglądem t e g o , co t r a d y c j a przekazała d o d n i a dzisiejszego, co z n i e j u l e g a p r z e t w o r z e n i u , o r a z u k a z u j e n o w e l u b z m i e n i o n e gałęzie twórczości ( p l e c i o n ­ k a r s t w o , m a l a r s t w o , rzeźba). Często s p o t y k a n e p r z e k o n a n i e , że s z t u k a i twórczość l u d o w a (również m u z y c z n o - w o k a l n a ) giną bezpowrotnie, o k a z u j e się błędne. N a w e t w z u r b a n i z o w a n y c h i u p r z e m y ­ słowionych środowiskach, z k t ó r y m i z i n t e g r o w a n e są ściśle o k o l i c z n e r e j o n y w i e j s k i e , charakteryzujące się kulturą robotniczą i robotniczo-chłopską, i s t n i e j o u l u d z i w i o c z n i o ż y w y p i e r w i a s t e k twórczej działalności wyrastający w k l i ­ m a c i e najbliższego o t o c z e n i a : d o m u i p r a c y . K s z t a ł t u j e się o n w czasie zależnie o d istniejących w a r u n k ó w , o b y c z a j u i p o t r z e b , a t y m s a m y m przekształca się i z m i e n i a , w y s t ę ­ pując n i e k i e d y w zupełnie n o w e j p o s t a c i . PRZYPISY * U w a g i n a m a r g i n e s i e w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e j w zwią­ z k u z Х Х Х - l e c i e m P R L p r z e z M u z e u m Górnośląskie w B y ­ t o m i u p n . „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u d o w a w o j e w ó d z t w a k a ­ t o w i c k i e g o " , I V — X 1974 r . 1 A . H a u s e r , Filozofia historii sztuki, W a r s z a w a 1 9 7 0 , rozdział V : Uwarstwienie kulturalne w historii sztuki — sztuka ludowa i sztuka popularna, s. 2 6 7 — 3 4 8 . T . D o b r o w o l s k i , Sztuka województwa śląskiego, K a t o ­ w i c e 1 9 3 3 , s. 8 3 — 1 3 6 ; B . B a z i e l i c h , Sztuka ludowa Górnego Śląska, ( w : ) Śląska sztuka ludowa, k a t a l o g w y s t a w y 1 9 6 0 — 1 9 6 1 , s. 1 5 — 2 2 ; B . B a z i e l i c h , Twórczość ludowa w wojewódz­ twie katowickim, katalog wystawy na XX-lecie P R L , l u t y — kwiecień 1 9 6 5 ; B . B a z i e l i c h , Ludowe zdobnictwo na Gór­ nym Śląsku, K a t o w i c e 1967; B . Bazielich, Współczesne zdobnictwo ludowe na Górnym Śląsku 1945—1970, Katowice 1970; B . B a z i e l i c h , Tradycyjna i współczesna sztuka ludowa, ( w : ) Płyniesz Olzo, O s t r a v a 1972, t . I I , s. 2 6 7 — 2 7 0 . > R e j o n y t e leżą e t n i c z n i e p o z a Śląskiem, leoz w obrębie województwa katowickiego. 2 Obiekty pochodzą ze z b i o r ó w : Muz. Górnośląskiego w Bytomiu - 166 St. DeptuszewskI - II. 1, i, L . D u b i e l , Wnętrze mieszkalne domu chłopskiego na Górnym Śłąsku w XIX i XX w., „ R o c z n i k M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u — E t n o g r a f i a " z. 2, B y t o m 1967. 7 E . J a w o r s k i , Górnośląscy w y s t a w y , B y t o m 1974. 8 malarze katalog amatorzy, I . Bukowska-Floreńska, Rzeźba w węglu, k a t a l o g w y ­ s t a w y , B y t o m 1 9 7 4 ; T e j ż e , Rzeźba w węglu i jej twórcy, „ P o l . S z t . l u d . " , R . X X V I I , 1973, n r 2, s. 8 1 — 1 0 6 . 9 10 kiego, Współczesna twórczość ludowa województwa opracowanie zbiorowe, B y t o m 1974. I I . 3 , 5 , в, 8 , 1 0 , 1 2 , 13, Fot.: * B . P o l o c z k o w a , Koronki koniakowskie, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 4, s. 2 0 9 — 2 4 0 . ' B . B a z i e l i c h , Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 6, B y t o m 1 9 7 3 . • B . B a z i e l i c h , Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 1, B y t o m 1966. 17; Muz, w Bielaku Białej - U. 5 ; M u z . w Zabrzu 1 S , 16 7, 9 , 1 1 , 1 4 , 1 7 ; J , Świderski - 11. 2 ; St. Gadomski - katowic­ I I . 3 , 5. 6, 8, 1 0 , 12, 1 3 , 15, 1 6 - il. �