https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b17263327c71c141dff3cc4628a642f1.pdf 32fff71d16600b181ae6b075f895c7e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4464 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4153 Title A name given to the resource Uwagi o zagadnieniu tak zwanej sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.131-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki UWAGI O ZAGADNIENIU TAK ZWANEJ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ P o n i ż s z e u w a g i razić m o g ą a u t o r y t a t y w n o ś c i ą : w y n i k a f o r m w y r a z u . Jeszcze w y r a ź n i e j w p ł y w z m i a n y k l i e n t e l i odbił o n a j e d n a k z konieczności u n i k a n i a o b s z e r n y c h uzasadnień się n a twórczości K u d ł y , k t ó r y s t o i j u ż w y r a ź n i e p o z a t r a d y ­ (któro znaleźć m o ż n a w o p u b l i k o w a n y c h d o t ą d m y c h p r a ­ c y j n y m kręgiem s n y c e r z y l u d o w y c h X I X w . M o ż n a p o w i e ­ c a c h , n a które się n i e k i e d y p o w o ł u j ę ) . dzieć, że g ł ó w n y m r y s e m charakteryzującym z m i a n y w s z t u ­ D r u g i m ograniczeniem m y c h wywodów jest skoncentro­ ce t e g o t y p u a r t y s t ó w , w c i ą ż jeszcze b l i s k i c h w i n i m i i i n n y m i gałęziami s z t u k i zachodzą l i c z n e r e l a c j e i a n a ­ s i l n a i n d y w i d u a l i z a c j a f o r m y i j e j cech w y r a z o w y c h . O d w r ó ­ l o g i e — więc u w a g i t e m o g ą przyczynić się d o z o b a c z e n i a i c h cenie się t r a d y c y j n e g o o d b i o r c y w i e j s k i e g o o d własnych t w ó r ­ również w e w ł a ś c i w y m świetle. mentalności t w ó r c o m wyrazie w a n i e się n a z j a w i s k a c h p l a s t y k i . M y ś l ę j e d n a k , że m i ę d z y l u d o w y m ubiegłego w i e k u — b y ł a ców — umożliwia i m f o l g o w a n i e i n d y w i d u a l n y m upodoba­ G ł ó w n y m założeniem m o i c h r o z w a ż a ń j e s t r o z p a t r y w a ­ n i o m w f o r m i e i treści dzieł, n i e k o r y g o w a n y c h opinią włas­ n i e z j a w i s k a s z t u k i l u d o w e j , którą n a n a s z y m g r u n c i e p o z w a ­ n e g o środowiska i j e g o n a w y k ó w . P o d o b n e z j a w i s k a m o ż n u ze sztuką chłopską i d l a chłop­ spostrzec w sztuce b a r d z i e j d e k o r a c y j n e j , a więc z p o z o r u stwa — w kategoriach historycznych, jako zjawiska histo­ m n i e j narażonej n a z m i a n y i n d y w i d u a l n e . M a m t u n a m y ś l i rycznego. pracach: n p . „ d y w a n y d w u o s n o w o w e " , z których Plutyńska była t a k W r o c ł a w 1953 d u m n a i które w j e j o p i n i i b y ł y w s k r z e s z e n i e m i kontynuacją l a m sobie i d e n t y f i k o w a ć Uzasadnienie 0 historycznej 1 Niektóre genezie zagadnienia m o ż n a znaleźć w m y c h polskiej teorii sztuki sztuki ludowej, ludowej („Studia estetycz­ n e " , t . I I I , 1966). O odrębnej sztuce w s i p o l s k i e j , a n a l f a b e ­ sztuki tradycyjnej i „odwiecznej". Przy zachowaniu „pra­ s t a r e j " t e c h n i k i wdzierają się t u n o w o w ą t k i i k o n o g r a f i c z n e t y c z n e j , można mówić dopiero o d X V I w . , g d y o d s k o k p o ­ i z i o m u k u l t u r y m a s chłopskich w y r a ź n i e począł się różnić o d W z b o g a c a t o n i e j e d n o k r o t n i e wartość a r t y s t y c z n ą coraz większa ilość indywidualnych i c h interpretacji. t z w . w y ż s z y c h stanów. N a j w y r a ź n i e j s z e r y s y treściowe i s t y ­ styczną i ekspresyjną) t y c h dzieł, a l e w y z w a l a j e coraz w y ­ l i s t y c z n e t e j s z t u k i występują w X I X w . — k i e d y , j a k m y ś l ę , raźniej z o k o w ó w krępującej t r a d y c j i . (kolory­ nastąpiła w procesie h i s t o r y c z n y m s w o i s t a postać s a m o w i e - Z m i a n y , j a k i e zaszły wśród w i e j s k i c h odbiorców „ d z i e ł d z y k l a s o w e j chłopstwa i równocześnie w s k u t e k o c z y n s z o w a - s z t u k i " p o d w p ł y w e m naleciałości z k r ę g ó w s z t u k i m a s o w o - n i a i uwłaszczenia zmieniła się b a z a m a t e r i a l n a j e g o k u l t u r y . -przemysłowej — świetnie i l u s t r u j e c h y b a o s t a t n i a ż y w a d o R o z k w i t t e n nastąpił j e d n a k w czasie wystąpienia pierwszej n i e d a w n a gałąź „ p r a w d z i w e j " s z t u k i l u d o w e j , t o j e s t t w o ­ r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j , poczynającej dostarczać p r o d u k t ó w r z o n e j z myślą o w i e j s k i m o d b i o r c y i t y l k o d l a n i e g o . Z p r z y ­ zaspokajających również p o t r z e b y „ e s t e t y c z n e " coraz szer- c z y n , które s t a r a m się wyjaśnić w a r t y k u l e Polnisohe szyoh mas ludzkich. Volksteppiche w Festschrift fur Robert gemalte z Wildhaber roku W s z t u c e l u d o w e j X I X w . p r z e t r w a ł y oczywiście p r z e ­ 1972 — r o z p r z e s t r z e n i a się o n a w c a ł y m k r a j u w l a t a c h p o ­ ż y t k i - e p o k d a w n i e j s z y c h , co pozwalało r o m a n t y k o m n a s z u ­ w o j e n n y c h . E x d e f i n i t i o n e jest t o n a p e w n o „sztuka l u d o ­ k a n i e w n i e j „ p r a s ł o w i a ń s k i c h " elementów i stworzyło ż y w ą w a " , b o d l a chłopa p r z e z n a c z o n a d o t ą d w i a r ę w niezmienność i ahistoryczność t e j s z t u k i . P r z e ­ p r z e z w i e j s k i e środowisko. A l e w o a l e n i e dostrzeżemy a n i tematyce, i b a r d z o szeroko a n i n a w e t w i s t o t n y c h ceohach przyjęta ż y t k i t a k i e , ale j u ż o p a r t e w p i e r w s z y m rzędzie n a osiągnię­ w c i a c h s z t u k i l u d o w e j X I X w . , ciągną się w głąb naszego s t u l e - wpływu t r a d y c j i klasycznej sztuki ludowej. Poza p e w n y m i formalnych o i a , t r w a j ą d o dziś i p o t ę g o w a n e są fałszywą oceną wynikającą t e c h n i c z n y m i p r o c e d e r a m i i l a s t n o t least s p o s o b a m i j e j p r o ­ w n i e m n i e j s z e j m i e r z e z p o d w y ż s z e n i a przeciętnego w i e k u d u k c j i i sprzedaży n i c właściwie n i e łączy j e j z d a w n ą sztuką d z i s i e j s z y c h mieszkańców w s i , które są dziś s i e d l i s k i e m l u d z i ludową. J e s t t o s z t u k a j u ż w y r a ź n i e j a r m a r c z n a , choć n i e ­ s t a r y c h , s t a r y c h „ k o n o p i e l k ó w " . W ś r ó d n i c h obracają się k i e d y a r t y s t y c z n i e interesująca. N a p e w n o zaś b a r d z o i n t e ­ w dużej m i e r z e działacze „ p o d t r z y m u j ą c y " t r a d y c j e d a w n e j resująca j a k o z j a w i s k o społeczno-artystyczne. s z t u k i l u d o w e j . W c a l e liczne zastępy „ t w ó r c ó w l u d o w y c h " , W y p a d e k o p i s a n y j e s t b a r d z o pouczający i r z u c a j a s k r a ­ wciąż n a n o w o o d k r y w a n y c h p r z e z entuzjastów i p r z e z s z u ­ w e światło n a d o t y c h c z a s o w e kające „ t o w a r u " p l a c ó w k i C e p e l i i , n i e pracują j e d n a k w c a l e cyjną sztuką ludową. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m i d e o l o g i a metody „opieki" n a dtrady­ d l a s w o i c h środowisk, lecz „ d l a m i a s t " , d l a k l i e n t e l i zupełnie i m e t o d y k a t a k i e j o p i e k i została o p r a c o w a n a najpełniej i n a j - różnej niż w X I X w . , c o oczywiście m u s i mieć i m a p r z e ­ logiczniej przez Związek P o p i e r a n i a Przemysłu m o ż n y w p ł y w n a wspomnianą produkcję. R o z u m i a ł a t o z n a ­ z siedzibą w W i l n i e . J e g o i d e o l o g a m i b y l i : Bronisław L i c h t a - k o m i c i e E . P l u t y ń s k a — g d y n a Zjeździe T o w a r z y s t w a P o ­ rowicz, p i e r a n i a P r z e m y s ł u L u d o w e g o w W i l n i e w r o k u 1937 żądała Schrarnmówna. C e l e m t y c h z a b i e g ó w — o b o k usiłowań e k o ­ zabronienia w p r o w a d z a n i a r a d i a n a w s i , które „ p s u ł o " t r a ­ n o m i c z n e j p o m o c y d l a z a n i e d b a n y c h Kresów — było ocalenie Eleonora Plutyńska i przede Ludowego wszystkim Helena d y c y j n ą kulturę ludową i odcinało w i e j s k i c h odbiorców o d „ c z y s t e j " , t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j , t a k i e j , j a k a istniała „ludowej p r o d u k c j i " . w X I X w . P r z e z s t w o r z e n i e możliwości z b y t u j e j t w o r ó w p o ­ B r a k odbiorców w obrębie własnego kręgu k u l t u r a l n e g o p r z e z t z w . B a z a r y P r z e m y s ł u L u d o w e g o — usiłowano zastą­ odbił się i musiał się odbić n a c h a r a k t e r z e n i e t y l e f o r m a l n y m , pić wygasających co t r e ś c i o w y m i i d e o w y m t e j s z t u k i , n a w e t u a r t y s t ó w o b r a ­ p r z e z m i e j s k i c h . W i a r a w p o z a h i s t o r y c z n e wartości t e j s z t u k i , nabywców wiejskich dla tej produkcji, cających się wciąż w kręgu t r a d y c y j n y c h t e m a t ó w i sche­ j e j głęboką mądrość i wartość a r t y s t y c z n ą w y n i k ł a z t r a d y c j i m a t ó w s z t u k i l u d o w e j X I X w . P r z y k ł a d ó w m o ż e dostarczyć zakopiańskiej działalności W i t k i e w i c z a , P o l s k i e j S z t u k i S t o ­ s z t u k a międzywojennych mistrzów, j a k W o w r o , Kosiarski sowanej Warchałowskiego oraz Krakowskich Jastrzębowskiego t r a d y c y j n y c h „indywidualne" odmiany i interpretacje, p o d międzywojennym przez warszawski Ł a d . Prace t y c h T o w a ­ w p ł y w e m Zegadłowicza p r ó b y t w o r z e n i a r z y s t w cieszyły się społecznym p o p a r c i e m i m i a ł y drzeworytniczych i Buszka, Warsztatów c z y P a s t u s z k i e w i c z . U W o w r y pojawiają się w s c h e m a t a c h kontynuowanych w okresie znaczne „pieczątek". Iłżeccy garncarze: K o s i a r s k i i Pastuszkiewicz s u k c e s y , o c z y m w i e m , j a k o jakiś czas P r e z e s t y c h T o w a ­ przechodzą całkowicie l u b n i e m a l całkowicie d o twórczości r z y s t w c z y raczej i c h Związku. P o l s k a międzywojenna, a już przedstawiającej: d r o b n y c h f i g u r e k c e r a m i c z n y c h o t r a d y ­ szczególnie j e j K r e s y W s c h o d n i e — b y ł a j e d n a k c z y m ś z u ­ c y j n y m t e m a c i e . Już t o samo wskazuje n a tęsknotę w poszu­ pełnie i n n y m niż o b e c n a . P r z e n i e s i e n i e i d e o l o g i i t y c h T o w a ­ „czyste" r z y s t w n a g r u n t p o w o j e n n y ( p r z e z Z o f i ę Czasznioką, w s p ó ł ­ g a r n c a r s t w o . Równocześnie można w analizie i c h prac d o ­ pracownicę P l u t y ń s k i e j , stojącą n a czele o d p o w i e d n i e j k o ­ strzec c o r a z więcej e l e m e n t ó w i n d y w i d u a l n e g o p o s z u k i w a n i a mórki M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i w l a t a c h powojennych) kiwaniu tematów bardziej i n d y w i d u a l n y c h niż 1.31 �zapoczątkowało „współczesną o p i e k ę " n a d ludową sztuką i g ł ó w n i e u jego schyłku p o j a w i a się n o w a „ g a ł ą ź " s z t u k i : i przeniosło na nią dawną j e j m e t o d y k ę i ideologię. Z t y c h sztuka usiłowań zrodziła się C e p e l i a j a k o p r a k t y c z n e ramię o p i e k i , w ó w " i j a k ją t a m różnie n a z y w a j ą . U p r a w i a j ą ją urzędnicy, zastępujące d a w n e B a z a r y . W l a t a c h 5 0 - t y c h n a c i s k i d e o l o ­ j a k R o u s s e a u c z y u n a s Płaskociński, l e k a r z e — gów zorganizowanej i a n o n i m o w y „ d e r M a l e r P a p s " , chłopi, j a k Generalić, rze­ unifikującej „ s p ó ł d z i e l c z o ś c i " ( Z w i ą z k u Spółdzielni), schematy organizacyjne amatorów, dyletantów, „współczesnych prymity­ Głowacka spółdzielni i kładącej mieślnicy, j a k u n a s Skrętowicz i t d . J e s t t o s z t u k a już w y ­ n a c i s k n a opłacalność p r o d u k c j i — d o p r o w a d z i ł d o w y p a c z e ­ raźnie i n d y w i d u a l n a i n i e a d r o s o w a n a d o żadnego k o n k r e t ­ n i a p i e r w o t n y c h założeń. N a j b a r d z i e j s m u t n y m p r z y k ł a d e m nego o d b i o r c y , u p r a w i a n a d o r y w c z o l u b t a k ż e z a w o d o w o , j a k m o ż e b y ć t u p r o d u k c j a iłżeckiej spółdzielni, u n a s p r z e z M a r i ę K o r s a k i w i e l u i n n y c h . Są t o l u d z i e n i e „ w z o r y " Kosiarskiego niczny i masowy. i Pastuszkiewicza powielającej w sposób mecha­ Z a t a r c i e różnic m i ę d z y produkcją chcący się pogodzić z bierną konsumpcją w y t w o r ó w pla­ spół­ s t y c z n y c h , k t ó r z y choą i muszą w z i ą ć udział w p r z e k a z y w a n i u dzielczą i „ l u d o w ą " m o ż n a śledzić w m a s o w y m w y r o b i e s n y ­ i n n y m s w y c h przożyć c z y przemyśleń, chcą p o z o s t a w i ć p o c e r k i „zakopiańskiej", dywanów wiązanych z Czorsztyna i t d . sobie t r w a ł y ślad. Są wśród n i c h l i c z n i — j a k t o n a z y w a j ą N a w e t t a k u t a l e n t o w a n i ludzie, j a k Konopkówna z T a t a r , w Nałęczowie — ulegając konieczności „ w i e r n e g o " p o w i e l a n i a „ d o b r y c h w z o ­ n i e d o s t a t k i f i z y c z n e c z y p s y c h i c z n e w y r z u c e n i za społeczną r ó w l u d o w y c h " , tracą n i e m a l w s z e l k i o s o b i s t y w k ł a d w swą burtę, j a k N i k i f o r c z y H e r ó d o k , ale t a k ż e zupełnie produkcję w y c i n a n e k , p o d o b n i e j a k m a l a r k i z Z a l i p i a . P r z y ­ m a l n i " , j a k Ociepka czy R y b k o w s k i , j a k hafciarka M i c k i o - niespołniacy, l u d z i e w y a l i e n o w a n i , p r z e z „nor­ kłady n a „sztukę l u d o w ą " prawdziwą i „ p o w i e l a n ą " można w i c z o w a . I c h s z t u k a n i e m a z dawną ludową właściwie n i c b y m n o ż y ć w nieskończoność i k a ż d y s k l e p C e p e l i i m o ż e d o ­ wspólnego, choć n i e r a z n a z y w a się i c h t w ó r c a m i l u d o w y m i . starczyć t u a r g u m e n t ó w . Okazało się b o w i e m , że p i l n o w a n i e W c a ł y m świecie i s t n i e j e dziś m o d a n a i c h sztukę, co często , , c z y s t e j " f o r m y l u d o w e j j e s t niemożliwo w w a n i u masowej p i e l ę g n o ­ p o d a ż y d l a r y n k ó w m i e j s k i c h i musiało doprowadzić „twórczość l u d o w ą " do bezdusznej nej k a r y k a t u r y . Liczne k o n k u r s y prowadzone p r o w a d z i d o k a t a s t r o f y , podobnej j a k „ w sztuce ludowej" t y p u C e p e l i i . M a s o w y p o p y t n i s z s z y jakość i szczerość t y c h i bezmyśl­ w y p o w i e d z i ; n i e obmyślono d o t ą d właściwych f o r m „ o p i e k i " . p o d hasłom M o ż e o n e w ogóle n i e są p o t r z e b n e ? C e p e l i a i D e s a w z i ę ł y „kontynuacji" d a w n y c h t r a d y c j i i technik, d a w n y c h f o r m w o b r o t y w i e l u spośród t y c h t w ó r c ó w . I j a k t o b y w a — p o ­ i magają i m i równocześnie i c h niszczą. procederów — b y w a j ą n i e r a z interesujące, ale n i e m o g ą wskrzesić umarłoj s z t u k i : umarłej d l a s a m e g o „ l u d u " , o ż y ­ wianej sztuczną p o ż y w k ą masowego miejskiego odbiorcy. C o r a z większe m a s y w y t w ó r c ó w „ s z t u k i l u d o w e j " próbuje się o b e c n i e zorganizować p o p r z e z w y d a w a n i e d y p l o m ó w a r t y ­ s t o m ( l u b i c h p o w i e l a c z o m ) , k t ó r y c h jedną z c e c h i s t o t n y c h był b r a k dyplomów. M o d a n a twórczość „ n a i w n y c h " powstała n a t l e s y t u a c j i w całej s z t u c e współczesnej. M a m t u n a m y ś l i t e j s z t u k i n i e zrozumiałość, społeczną nieprzydatność, j e j pracę d l a wąs­ k i c h kręgów „wtajemniczonych", d l a k r y t y k ó w i muzeolog ó w . Twórczość p r y m i t y w ó w j e s t d o s t a t e c z n i e „ w s p ó ł c z e s n a " i t a j e m n i c z a , b y zadowolić s n o b i z m y l u d z i idących z m o d ą , Z g r y ź l i w e t e u w a g i n i e przeoczają f a k t u , że z a h a m o w a ­ a równocześnie d o s t a t e c z n i e ł a t w a , b y b y ć z r o z u m i a ł ą i d o ­ nie tego r u c h u nie t y l k o jest p r a k t y c z n i e n i e w y k o n a l n e , ale stępną, j a k o że o p e r u j e najczęściej p o w s z e c h n y m i b y ł o b y n i e d o b r e , g d y ż n i e w i a d o m o co m i a ł o b y zastąpić j e g o p a m i s y m b o l i c z n y m i i — m i m o częstej f a n t a s t y k i — archety­ p r o d u k t y . P o d o b n e starcie masowej p r o d u k c j i z tradycyjną dekoracyjną i „ s t r a w n ą " , ł a t w o przyswajalną. J a k już w s p o ­ sztuką ludową m o ż e m y zresztą zaobserwować w e w s z y s t k i c h m n i a ł e m , m o d a t a g r o z i autentyczności t e j s z t u k i : już są k r a j a c h środkowej i w s c h o d n i e j E u r o p y o r a z n a Bałkanach w c a l e n i e n a i w n i „ z a w o d o w i " artyści p o d nią się p o d s z y w a ­ formą i t o z p o d o b n y m i r e z u l t a t a m i : chęć u t r z y m a n i a i k o n t y n u o ­ j ą c y , a i sprzedający za g r u b e pieniądze s w e dzieła „ w i e l c y w a n i a t r a d y c j i k o l i d u j e z masowością o d b i o r u , f o r m y s z t u k i n a i w n i " — muszą stracić n a swej „ n a i w n o ś c i " . M y ś l ę w i ę c , o b l i c z o n e j n a k l i e n t ó w z własnej „ p a r a f i i " z m a s o w y m o d ­ że m o d a n a t ę gałąź s z t u k i p r z e m i n i e t a k ż e w h i s t o r y c z n y m biorcą, m i e s z k a j ą c y m w m i a s t a c h , s z t u k i a u t e n t y c z n e j z p o ­ czasie — zależnie z a p e w n e o d dalszego r o z b o j u wielaną w e d ł u g określonych w z o r c ó w . s z t u k i , j e j społecznych k o n t a k t ó w Nie można jednak zakończyć t y c h rozważań takim „uczonej" i ewentualnie podjęcia z n o w u społecznej swej f u n k c j i . M y ś l ę j e d n a k równocześnie, j e d n o s t r o n n y m i p e s y m i s t y c z n y m a k c e n t e m . Wspomniałem że odrzucając obecną tendencję d o w y s u w a n i a t e j s z t u k i , n a wstępie, że w s z e l k i e t y p y s z t u k i , w t y m t a k ż e s z t u k a l u ­ j a k o n i b y ludowej — przeciw „internacjonalnej" i z b u n t o ­ d o w a — muszą b y ć rozważane w k a t e g o r i a c h h i s t o r y c z n y c h . w a n e j s z t u c e „ u c z o n e j " — w a r t o i należy myśleć o o r g a n i z o ­ Jednakże d o tego r o d z a j u s t w i e r d z e n i a trzeba wprowadzić w a n i u l u d z i parających się plastyczną w y p o w i e d z i ą , o śle­ t a k ż e p l a s t y c z n a , a więc r o ­ d z e n i u i c h twórczości, j e j d o k u m e n t o w a n i u i g r o m a d z e n i u . dząca k o n k r e t n e p r z e d m i o t y — j e s t trwałą, j a k m y ś l ę , cechą M y ś l ę , że t a k i c h „ a m a t o r ó w " i „ n a i w n y c h " c z y „ p r y m i t y w ­ istotną p o p r a w k ę . S z t u k a — l u d z k i e j a k t y w n o ś c i n a w s z y s t k i c h szczeblach historycznej n y c h " laików będzie c o r a z w i ę c e j . M y ś l ę , że w y b i t n e t a l e n t y i k l a s o w o zróżnicowanej k u l t u r y . Z w r ó c i ł n a t o uwagę m . i n . w M a r k s , g d y rozważał „ t r w a ł e w a r t o ś c i " s z t u k i . W społeczeń­ a opiekować się społecznie t y l k o t y m i tej plejadzie s t w a c h p r z e d pierwszą rewolucją przemysłową w X I X w . o d c i ę t y m i p r z e z swój l u d z k i „ s t a t u s " o d społeczeństwa. k a ż d y n i e m a l człowiek miał bezpośrednio l u b pośrednio d o czynienia z jakąś formą m a n u a l n e j twórczości — nawet wśród k r ó l ó w i m o ż n o w ł a d c ó w szerzyło się a m a t o r s k i e u p r a ­ należy traktować jak innych artystów, „niewydarzonymi", M y ś l ę , że C e p e l i a m o ż e n a d a l produkować u p r a g n i o n e wciąż n a m i a s t k i s z t u k i „ l u d o w e j " , choćby m a s z y n o w o od­ bijając w z o r y w y c i n a n e k — t a k długo j a k n a t e n a m i a s t k i w i a n i e s z t u k i : Z y g m u n t I I I n i e b y ł t u w y j ą t k i e m , a Kościusz­ i s t n i e j e p o p y t w społeczeństwie n i e p r z y g o t o w a n y m d o o d ­ k o c z y Stanisław K o s t k a P o t o c k i u n i k a t o m . Szczególnie zaś b i o r u i n n e j s z t u k i . M y ś l ę t a k ż e , że n a i n n y c h z a s a d a c h z o r g a ­ k o b i e t y ze w s z y s t k i c h w a r s t w społecznych brały udział w t e j nizowana „twórczości". Zamknięte w s w y m k u l t u r a l n y m i ekonomicz­ z o w a n e s k l e p y D e s y ) w i n n a się zająć sztuką ,,współczeenych n y m g e t c i e społeczeństwo chłopskie korzystało p r y m i t y w ó w " , póki o n a istnieje z dobrodziejstw p r a c y m a n u a l n e j . Mówię powszechnie „dobrodziejstw", instytucja (może BWA czy wyspecjali­ i pełni w a ż n e f u n k c j e d l a odbiorców i s a m y c h twórców. b o wierzę ( j a k J u n g ) w j e j „ o c z y s z c z a j ą c e " wartości. K a ż d y Z d a j ę sobie sprawę, że m o j e w n i o s k i są j a ł o w e i „lese- n i e m a l coś w y t w a r z a ł , nadawał czemuś kształt, n i e k i e d y — f e r n e " . N i e u m i e m podać i n n y c h — być m o ż e d l a t e g o , że d o ­ i c h y b a w c a l e n i e t a k r z a d k o — o trwałej wartości e s t e t y c z ­ świadczenie nauczyło m n i e nieufności d o w s z e l k i c h z b y t d a ­ n e j . P r z e m y s ł p r z e r y w a t ę działalność, w y s y c h a więc j e d n o leko każdym razie z g ł ó w n y c h źródeł l u d z k i e j t w ó r c z e j s a t y s f a k c j i . S e t k i i t y ­ należy — i t o w g r o n i e e t n o g r a f ó w n a d e w s z y s t k o — zdać idących i n g e r e n c j i w ż y c i e s z t u k i . W siące l u d z i pogodziło się z t a k i m k a l e c t w e m , ale n i e w s z y s c y . sobie sprawę z c h a r a k t e r u „współczesnej I z n ó w , już w k a t e g o r i i h i s t o r y c z n e j , właśnie w X I X w i e k u i z t e g o , co w p r a s i e i h a n d l u t a k się n a z y w a . 132 sztuki ludowej" �U . 1. H e l e n a S z c z y p a w k a - P t a s z y i ' i s k a , M a l u s z y n , g m . S z c z u t o w o , w o j . płockie. Aleksander Jackowski SZTUKA LUDOWA — RELIKT CZY WARTOŚĆ ŻYWA świąt, r o c z n i c , „ o k r ą g ł y c h d a t " s t w a r z a rają d o s z e r o k i c h rzesz odbiorców, n a w e t d o w i e l u k r a j ó w , s w o i s t y k a l e n d a r z każdej k u l t u r y , społeczności, r o d z i n y , j e d ­ Obchodzenie j a k t o m a miejsce z o b c h o d a m i rocznic, którym p a t r o n u j e n o s t k i . W y n i k a z r y t m u życia, z r y t m u b i o l o g i c z n e g o , z n i e ­ U N E S C O . W t e n sposób stają się o n e i s t o t n y m e l e m e n t e m u s t a n n e g o p r z e c i w s t a w i e n i a sobie działania i o d p o c z y n k u , w y c h o w a n i a , kształtowania z a s o b u wspólnej w i e d z y r u c h u i p a u z . Z p o t r z e b y o r g a n i z o w a n i a czasu, o r g a n i z o w a n i a mięci społeczeństw. z b i o r o w e j pamięci. K a l e n d a r z , n a w e t t e n z w y k ł y , c o d z i e n n y , n a r z u c a w s p ó l n y r y t m działań społecznych, w y z n a c z a i pa­ Istnienie w k u l t u r z e f a k t u cyklicznego wspominania czy dnie myślenia o p e w n y c h treściach b y ł o i j e s t w y k o r z y s t y w a n e świąt i p r a c y , d n i e — w k t ó r y c h członkowie d a n e j społecz­ przoz w s z y s t k i e s y s t e m y . T o oczywiste. A l e p o t r z e b a r e f l e k s j i ności wspólnie p r z e ż y w a j ą ( w m y ś l i c z y określonym d z i a ­ spojrzenia wstecz, k o n f r o n t a c j i — istnieje i w nas s a m y c h . łaniu) pamięć w y d a r z e ń w a ż n y c h w h i s t o r i i r e l i g i i , n a r o d u , W ciągłej z a d y s z c e , pogrążeni w kłopotach c o d z i e n n e g o d n i a , g r u p y społecznej, r o d z i n y . Są t o d n i e , w k t ó r y c h i s t n i e j e ciągle w b i e g u , p r a c y — o d c z u w a m y p o t r z e b ę p r z e r w y , ogar­ p r e s j a pamięci o r o c z n i c a c h , t e m a t a c h . K a l e n d a r z r e l i g i j n y nięcia myślą o b s z a r u m i n i o n e g o c z a s u , z a s t a n o w i e n i a się n a d w y z n a c z a całoroczny t o k w s p o m i n a n i a i w s p ó l n e g o przeży­ sytuacją, n a d n a s z y m w n i e j m i e j s c e m . w a n i a treści ukształtowanych p r z e z kościół. K a l e n d a r z pań­ stwowy akcentuje podstawowe fakty z historii narodu, Trzydziestolecie p o w o j e n n e s t a n o w i o d c i n e k czasu d o ­ s t a t e c z n i e długi, a b y pokusić się o p r ó b ę s p o j r z e n i a w s t e c z , k t ó r y c h pamięć w i n n a konsolidować społeczeństwo n a o k r e ­ o konfrontację ślonej płaszczyźnie i d o o l o g i c z n e j . 8 m a r c a m y ś l i m y o k o b i e ­ w y c h z rzeczywistością, która nas o t a c z a . „ O k r ą g ł a d a t a " — t a c h , n i e d a w n o przecież w p r o w a d z o n y rytuał t e g o d n i a każe j e s t t u n i e j a k o p r e t e k s t e m , w i e l u z n a s , k t ó r z y zajmują się naszych dotychczasowych sądów obiego­ obdarowywać k o b i e t y k w i a t a m i c z y d r o b n y m i p o d a r k a m i . sztuką ludową, coraz w y r a ź n i e j d o s t r z e g a p o t r z e b ę r z e c z o ­ W w e j a n a l i z y obecnej d n i u zmarłych, n i e j a k o p o d presją społeczną w r a c a m y sytuacji. Wyrazem tego jest p o s t u l o ­ pamięcią d o najbliższych, s t r o i m y g r o b y , n a które n i e m a m y wana. prz-3z różne o s o b y często czasu iść w ciągu r o k u . U k r e s u żniw świętujemy 0 s t a n i e s z t u k i l u d o w e j . Sądzę, że zarówno p u b l i k a c j e , j a k wojewódz­ 1 w y s t a w y , które m i e l i ś m y w o s t a t n i m o k r e s i e , zwłaszcza Święta, r o c z n i c e , „ o k r ą g i o d a t y " u r o d z i n c z y śmierci stępujących p r z e m i a n , w y z n a c z y ć p o l e rozważań i d y s k u s j i . w i e l k i c h l u d z i — dzięki środkom m a s o w e g o p r z e k a z u docie­ W ł a ś n i e d y s k u s j i — g d y ż n i e stać n a s c h y b a jeszcze n a t r a d y c y j n e d o ż y n k i — niegdyś l o k a l n e , obecnie k i e , ogólnopaństwowe. i instytucje potrzeba „raportu" 7, o k a z j i Х Х Х - l e c i a P R L , pozwalają zauważyć k i e r u n k i n a ­ 133 �a u t o r y t a t y w n ą ocenę, n i e stać t a k ż e d l a t e g o , że z m i e n i a się w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u m o g ł a korzystać z działalnośoi ciągle j e j p r z e d m i o t , z m i e n i a s y t u a c j a — a pozostają u t a r t e , w y k w a l i f i k o w a n y c h rzemiosł, z droższych t o w a r ó w i m p o r t o ­ n a w y k o w o s t o s o w a n e określenia, które w r ó ż n y c h s y t u a c j a c h w a n y c h . Zmuszona była d o gospodarki m o g ą znaczyć coś zupełnie i n n e g o . D l a t e g o w w a r t o spojrzeć n a n i e z p e r s p e k t y w y doświadczeń m i n i o n e g o trzydziesto­ dużym i tanie p r o d u k t y p r a c y — wiejskiego lecia. samowystarczalnej, s t o p n i u n a t u r a l n e j , kupując t y l k o podstawowe i małomiasteczkowego rzemiosła. P o w o d o w a ł o t o w z a k r e s i e z a s p o k o j e n i a estetycznych, Czym była dawna sztuka ludowa? a częściowo i m a t e r i a l n y c h — potrzeb wytwarzanie w i e l u f o r m z a s t ę p c z y c h , tańszych i p r o s t s z y c h niż w i d z i a n e w e d w o r z e , w mieście c z y n a p l e b a n i i . K o n s t a t a c j a w y j ś c i o w a . S z t u k a l u d o w a b y ł a formą w y ­ K u l t u r a w s i opierała się p r z y t y m w n i e w i e l k i m t y l k o r a z u k u l t u r y l u d o w e j , p r o d u k t e m t e j k u l t u r y , w y n i k i e m róż­ n y c h p o t r z e b i n a w y k ó w e s t e t y c z n y c h , k t ó r e określały o d ­ s t o p n i u n a p o d z i a l e p r a c y , k t ó r y z a p e w n i a ł r o z w ó j i postęp rębność r e g i o n a l n e j g r u p y , a z a r a z e m j e j łączność z i n n y m i umiejętności t e c h n i c z n y c h , n a u k i , s z t u k i . S y t u a c j a p o l i t y c z n a , zwłaszcza w okresie p r z e d uwłasz­ p o k r e w n y m i g r u p a m i społeczności w i e j s k i e j . t r z e b a w i ę c zacząć o d c z e n i e m , sprzyjała n a r a s t a n i u świadomości odrębnych i n t e ­ p r z y p o m n i e n i a , c z y m b y ł a k u l t u r a l u d o w a . N i e wdając się resów społecznych, k l a s o w y c h , odrębności k u l t u r o w y c h (co w d e f i n i c j e (a j e s t i c h m n o g o ś ć ) , m o ż n a p o w i e d z i e ć , że s t a ­ w y r a ż a ł o się zresztą w r ó ż n y c h p o s t a w a c h ) . P r o w a d z i ł o t o nowiła o n a swoistą sumę w a r t o ś c i , n a p o w s t a n i e d o w z r o s t u w i ę z i społecznych, m i ę d z y l u d z k i c h , d o kształto­ Rozważania o sztuce l u d o w e j których z ł o ż y ł y się p r z y c z y n y wynikające p r z e d e w s z y s t k i m z s y t u a ­ wania cji w s i . w p ł y w zarówno n a kształtowanie się treści k u l t u r y l u d o w e j , 1 się w s p ó l n o t y . Sytuacja polityczna wywarła więc K a ż d a k u l t u r a powstaje b o w i e m z co n a j m n i e j dwóch j a k i n a różnicowanie się i k o n k r e t y z o w a n i e f o r m s t y l o w y c h z a s a d n i c z y c h przesłanek: z p o t r z e b y określenia i z a c h o w a n i a poszczególnych g r u p r e g i o n a l n y c h . O d g r y w a ł a b o w i e m i s t o t ­ tożsamości g r u p y , k t ó r a t ę kulturę s t w a r z a — i z p r z e c i w ­ ną rolę w f o r m o w a n i u się s t r u k t u r y w y s t ę p u j ą c y c h w określo­ s t a w i e n i a się k u l t u r z e otaczającej. P o w o d e m odrębności w s i , n y m czasie f u n k c j i , w a k c e n t o w a n i u c z y n n i k a a w rezultacie i jej k u l t u r y , były: — sytuacja i ekonomiczna, s y t u a c j a p o l i t y c z n a , b r a k dostępu d o w i e d z y . O m ó w m y p o ­ prestiżowego reprezentacyjnego. N a c h a r a k t e r z e k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u z a w a ż y ł y też krótce t e c z y n n i k i . t a k i e p r z y c z y n y , j a k b r a k dostępu d o w i e d z y i a n a l f a b e t y z m . W s z y s t k o t o w p ł y n ę ł o n a stabilizację p e w n e g o z a s o b u f o r m N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że u p o d s t a w odrębności l u d o w e j ( w i e j s k i e j ) k u l t u r y leżało upośledzenie w s i . T a k w i ę c b o d ź c e stylowych, przekazywanych o z a t a r c i e d y s t a n s u m i ę d z y t w ó r c ą a odbiorcą, n a a k c e n t o ­ 2 „znaku u j e m n y m " sprowokowały powstanie w d o r o b k u w pokolenie, n a w a n i e r o l i t r a d y c j i i pamięciowego — bezpośredniego naszego n a r o d u wartości t a k i c h , j a k f o l k l o r i s z t u k a l u d o w a . spo­ s o b u p r z e j m o w a n i a d o r o b k u i umiejętności p o p r z e d n i c h p o ­ U p o ś l e d z e n i e e k o n o m i c z n e w s i w porównaniu z sytuacją koleń. i n n y c h w a r s t w społecznych n i e w y m a g a k o m e n t a r z a . W i e ś . 3. K a t a r z y n a Gaweł, Z i e l o n k i , g m . Z i e l o n k i , w o j . k r a k o w s k i e U . 2. W a c ł a w S u s k a , B u d z i s k a , g m . A d a m ó w , w o j . siedleckie. 3 134 z pokolenia �135 �W r e z u l t a c i e k u l t u r a l u d o w a kształtowała się j a k o s t o ­ sunkowo spoista artystycznego, suma n o r m , zwyczajów i form wyrazu p r z y c z y m opierała się n a t r a d y c j i , n a p o ­ c z u c i u wewnętrznej w i ę z i g r u p y , n a s z a c u n k u d l a z b i o r o ­ m o d y f i k a c j i d o powszechnie akceptowanego w z o r u l u b też — r z a d z i e j — t w o r z e n i e f o r m z g o d n y c h z ogólną „ g r a m a t y k ą " , które zaakceptowane, s t a n o w i ł y z k o l e i p u n k t wyjścia d l a n o w y c h wariantów. wości, która b y ł a s y g n a t a r i u s z e m p o c z y n a ń j e d n o s t k i . P o r ó w n u j ą c t ę sytuację z istniojącą o b e c n i e w k u l t u r z e D l a t e g o s z t u k a l u d o w a stanowiła emanację świadomości artystycznej, dostrzegamy i s t o t n e różnice. W naszej współ­ i podświadomości k u l t u r o w e j g r u p y , w y r a z p o t r z e b i u p o d o ­ czesnej s z t u c e i s t n i e j o równolegle w i e l e r ó ż n y c h k o n w e n o j i bań całej społeczności, a w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u i n d y ­ a rozwój o d b y w a widualności tworzącej j e d n o s t k i . Sztukę t ę cechowała p r z y coraz t o i n n y c h p r o p o z y c j i a r t y s t y c z n y c h . W k u l t u r z e l u d o ­ tym wej wzorzec s z t u k i był w zasadzie jeden, a krystalizacja tego większa niż w k u l t u r z o oświeconej więź człowieka w z o r c a następowała p o p r z e z i n d y w i d u a l n e w a r i a n t y . W i d o c z ­ z ziemią, p r z y r o d ą , zajęciem, t w o r z y w e m , narzędzim. Kultura w się ne t o b y ł o zwłaszcza w r ę k o d z i e l e : t k a c t w i e , h a f c i a r s t w i e , niej z d o b n i c t w i e , w rzeźbie c z y m a l a r s t w i e określonego ośrodka. l u d o w a , o której t u m ó w i m y , zmieniała czasie, zmieniała się s t r u k t u r a występujących się w d r o d z e l i c y t a c j i m ó d , w y m y ś l a n i a w f u n k c j i , n i e m n i e j p ó k i istniała — stanowiła m o d e l , c z y m o ż e W a r t y s t y c z n y m rękodziele l u d o w y m m a m y więc d o l e p i e j powiedzieć — m a c i e r z , w r a m a c h której mieściło się c z y n i e n i a w z a s a d z i e n i e z formą i n d y w i d u a l n ą , a z sumą ż y c i e człowieka. wariantów. N i e m a jednej „najlepszej" w y c i n a n k i czy t k a ­ K u l t u r a t a m o g ł a się przekształcać, p ó k i trwała j a k o n i n y , jest t y l k o suma wariantów tego t e m a t u , z których określona całość „ m o d e l o w a " , p ó k i miała w sobio m o c k r y ­ k a ż d y m o ż e b y ć r ó w n o u p r a w n i o n y , jeśli mieści się w r a m a c h s t a l i z a c j i , d o p ó k i s a m a stanowiła a t r a k c y j n y w z o r z e c życia. „wiązki". L u d z i e urodzeni i żyjący w r a m a c h tej k u l t u r y nie m i e l i s k r a j n y c h p r z y p a d k ó w — s t a n o w i swoistą sumę m o ż l i w o ś c i dużej s w o b o d y w y b o r u . Przynależność d o g r u p y d e t e r m i n o ­ d a n e g o „ t e m a t u " , a więc określonego r o d z a j u t k a n i n y , de­ wała i c h psychikę. koracji malarskiej mebla, ornamentu, stroju, haftu. W t e j s y t u a c j i s z t u k a była w y r a z e m p o t r z e b i nawyków a r t y s t y c z n y c h ukształtowanych w r a m a c h l u d o w e j kultury Właśnie t a wiązka wariantów, po odrzuceniu I n d y w i d u a l n o ś ć a r t y s t y c z n ą w k u l t u r z e oświeconej p r z y ­ w y k l i ś m y ( n i e zawsze słusznie) rozumieć właśnie w k a t e g o r i i i opierała się n a p o d s t a w o w y c h z a s a d a c h myślenia p l a s t y c z ­ opozycji wobec zastanej k o n w e n c j i . W t r a d y c y j n e j k u l t u r z e n e g o , u t r w a l o n y c h w świadomości z b i o r o w e j . D z i ę k i t e m u l u d o w e j , w i e j s k i e j — indywidualność, zwłaszcza w miała o n a m o c a s y m i l a c j i r ó ż n y c h w z o r ó w przejętych z z e - rzemiosł i z d o b n i c t w a ( t z n . s z t u k i u ż y t k o w e j ) w y r a ż a ł a się w n ą t r z. w t w o r z e n i u w a r i a n t ó w istniejącego s c h e m a t u , realizowała się A skoro t r a d y c j a własna g r u p y b y ł a szkołą gustów zakresio więc w r a m a c h „ w i ą z k i " — sytuując się bliżej j e j s t a t y s t y c z ­ i s i t e m , w k t ó r y m ostać się m o g ł y j e d y n i e t e f o r m y , które nego s k r a j u . były zgodne z ogólnym c h a r a k t e r e m s z t u k i l u d o w e j i z istnie­ upodobań g r u p y , n i e z g o d n a jącymi w d a n y m czasie n a w y k a m i p e r c e p c y j n y m i , t o zrozu­ ferencji estetycznych miałe b y ł o , że k s z t a ł t o w a ł y w a ł a się p r z y p a d k i e m j e d n o s t k o w y m , n i e „ t y p o w y m " . Jeśli się w sztuce ludowej pewno reguły a r t y s t y c z n e , s t y l c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a d a n e j dzie­ O ile wykraczała — poza granice pozostawała n a m a r g i n e s i e , j e d n a k inwencja j e d n o s t k i zgodna w z ó r , k t ó r y w d a n y m m o m e n c i e stawał się a t r a k c y j n y , p r z y ­ zauważalną cechę sztuki ludowej, regionów. N i c więc d z i w n e g o , i badaczy s z t u k i poszczególnych że d l a w i e l u k u l t u r y artystycznej c e c h s t y l i s t y c z n y c h stała się w i d o m y m z n a k i e m pewnych rozpoznaw­ czym tej sztuki. stanowił s t a t y s t y c z n ą oś k r y s t a l i z a c j i n o w o twórczość powstających wariantów. T a k w i ę c w d a w n e j k u l t u r z e l u d o w e j istniała z a r ó w n o twórczość a k c e p t o w a n a p r z e z g r u p ę , j a k też i „ i n n a " , w y ­ odrębniająca się, n i e znajdująca p o d t r z y m a n i a i k o n t y n u a c j i w Zespołowa, a więc w z a s a d z i e a n o n i m o w a , „modę", n a j m n i e j d l a p e w n e j części społeczności, i w k r ó t k i m czasie obserwatorów l u d u , wspólnota t o tworzyła prze­ jący stosunkowo powolnej ewolucji. stanowiła ł a t w o grupy, b y ł a z tendencją kształceń t y p ó w e k s p r e s j i , s t y l i z a c j i , uproszczeń — upodobaniach sta­ d z i n y i g r u p y ( r e g i o n u ) i w o g ó l n y c h s w y c h zrębach u l e g a ­ W s p ó l n o t a f o r m , m o t y w ó w , zestawień k o l o r y s t y c z n y c h , w istniejących z a k t u a l n y m k i e r u n k i e m pre­ danej społeczności. B y ł a t o twórczość l u d z i m a r g i n e s u , wiejskich dziwaków, kalek, niemrawców. Marginesowość w i e j s k a opierała się o n a w y k i e s t e t y c z n e organizujące w y ­ z j a w i s k a n i e oznaczała j e d n a k j e g o w y j ą t k o w o ś c i . obraźnię a r t y s t y c z n ą j e d n o s t k i . W s p ó l n o t a k r y t e r i ó w równolegle, t o w a r z y s z y ł o s z t u c e l u d o w e j , s p r a w n e j , m o d n e j , ocen p r o w a d z i ł a d o t e g o , że w t o k u z b i o r o w e g o p r o c e s u t w ó r c z e g o o d p a d a ł y i n n o w a c j e p r z y p a d k o w e , a f o r m a ulegała d o s k o n a ­ l e n i u . Z a c h o d z i ł t u p r o c e s p o d o b n y d o t e g o , k t ó r y sprawił, Istniało typowej. Wielu badaczy (np. Grabowski) rezerwowało jednak określenie „ s z t u k a l u d o w a " t y l k o d l a t e j części twórczości że w pieśni c z y m u z y c e l u d o w e j następowało d o s k o n a l e n i e się, a r t y s t y c z n e j w s i , która miała społeczny a k c e p t środowiska, szlifowanie wariantów}. charakterystyczne cechy stylistyczne. Analogiczne sprecyzowany zjawisko obserwujemy t a m , g d z i e istniał k a n o n piękna, g r a m a t y k a f o r m powszechnie z n a n a i obowiązująca. K a n o n stanowił p o d s t a w ę łości s z t u k i egipskiej, greckiej, bizantyjskiej. umożliwiający ogólny w y s o k i p o z i o m — doskona­ Kanon — P o z a obrębem zainteresowania i d o k u m e n t a c j i pozosta­ w a ł y więc z j a w i s k a i n d y w i d u a l n e , s p o r a d y c z n e , odbiegające zarówno o d k o n w e n c j i „ l u d o w e j " , j a k i o d wzorów czości w a r s t w oświeconych. W t a k i m ograniczeniu twór­ pojęcia niwelował j e d n a k „ s z t u k i l u d o w e j " n i e b y ł o b y n i c złego, g d y b y n i e s m u t n a k i e r u n k i s p o n t a n i c z n e j i n w e n c j i a r t y s t y c z n e j , określał k i e ­ właściwość l u d z k i e j n a t u r y , skłonnej d o n i e d o s t r z e g a n i a t e g o , r u n e k i n n o w a c j i ; s f o r m a l i z o w a n y — prowadził d o stagnacji, co n i e n a z w a n e , n i e u c u k r o w a n e i o d p o w i e d n i o do b u n t u przeciw m a r t w y m k o n w e n c j o m . w a n e . D l a t e g o u w a g i obserwatorów w y m y k a ł y się z j a w i s k a S z t u k a l u d o w a n i e opierała się o k a n o n przestrzegany przez a u t o r y t e t y g r u p y i jednoznacznie z d e f i n i o w a n y . Zespo- ciekawe, sklasyfiko­ ale n i e mieszczące się w zakreślonych p r z e z n i c h samych granicach obserwacji. łowość p r o c e s u t w ó r c z e g o n i e l i k w i d o w a ł a r o l i i n w e n c j i j e d ­ Pojęcie „sztuki l u d o w e j " stworzono z zewnątrz, zgodnie n o s t k i , mód i wpływów, ale podporządkowywała j e podsta­ z t y m co uważano za w y t w ó r t a k i e j s z t u k i , z g o d n i e z k r y ­ wowym t e r i a m i ocen w y p r a c o w a n y m i w r a m a c h k u l t u r y a r t y s t y c z n e j regułom percepcyjnym (stosunkowo stabilnym) i możliwościom g r u p y . Stąd w sztuce l u d o w e j rozwój form w a r s t w oświeconych w końcu X I X w . i n a początku X X w . , następował n i e p r z e z z d e r z e n i e coraz t o i n n y c h p r o p o z y c j i a więc akcentując wartości z d o b n i c z e , s t y l o w e . P o j ę c i e zaś ( j a k t o się d z i e j e n p . współcześnie), a l e p o p r z e z ewolucyjny rozwój wariantów. Ambicją twórczą j e d n o s t e k było w p r o w a d z e n i e 136 raz stworzone i u f o r m o w a n e u z n a n o za o d p o w i e d n i k rzeczy­ wistości t a k , że zaczęło własnej o n o ograniczać S z u k a n o więc t y l k o t e g o , co s p o d z i e w a n o pole obserwacji. się znaleźć. S t w o - �rzono pewien stereotyp s z t u k i l u d o w e j , którego i r o z s z e r z e n i e w c a l e nie b y ł o ł a t w e . W e f e k c i e rozbicie pominięto zastygłe w d a w n y m kształcie. Z a c z ę t o w i ę c badać t o , c o wykraczało poza model s z t u k i profesjonalnej, twórczość w opisie i d o k u m e n t a c j i m u z e a l n e j t a k i e z j a w i s k a , j a k twór­ z a r ó w n o w s i , j a k i środowisk r o b o t n i c z y c h , górniczych, m i e j ­ czość p o g r a n i c z a s k i c h przedmieść. wiejsko-miejskiego, malowane karuzele, dekorację s t r z e l n i c , e k r a n y u l i c z n y c h f o t o g r a f ó w , p r o d u k t y sztuki jarmarcznej a znakomicie (wyroby zorganizowane z c u k r u , ciasta), n i e zdobione plastycznie formy narzędzi, p r z e d m i o t ó w g o s p o d a r s k i c h , pełne w y r a z u i g r o t e s k o w e g o h u m o r u s t r a c h y n a w r ó b l e c z y n a d z i k i , ekspresje wych i zwyczajowych obrzędo­ Świadomość ograniczoń d a w n y c h d e f i n i c j i s z t u k i l u d o ­ w e j zaczęła się p o t ę g o w a ć z a r ó w n o n a s k u t e k pogłębiania i przyjęcia m e t o d o l o g i i marksistow­ s k i e j , j a k też n a s k u t o k n a p o r u n o w y c h zjawisk twórczych, n i e mieszczących się w d o t y c h c z a s o w e j — d o r e w i z j i pojęcia „ s z t u k a l u d o w a " w w a r u n k a c h współ­ czesnych, d o rozszerzenia s z t u k i . Doświadczenia p l a s t y k i współartystycz­ n e g o , а1э i naszą w r a ż l i w o ś ć . D a w n a formuła s z t u k i l u d o w e j ukształtowana była w kręgu d w ó c h p o j ę ć : dokoracyjności i funkcjonalności, którą r o z u m i a n o p r z e d e w s z y s t k i m j a k o zgodność f o r m y z funkcją, t w o r z y w e m i narzędziem . A l e 4 f o r m i z m , k o n s t r u k t y w i z m , ekspresjonizm, abstrakcja geo­ t e g o określenia n a twórczość m a s pracujących ( „ s z k o ł a ś l ą s k a " — B a z i e l i c h , F l o r e n s k a ) , n a twórczość w y c h o d z ą c ą p o z a „ t y p o w o ś ć " r e g i o n u . Czy istnieje dziś sztuka ludowa w tradycyjnym rozumieniu tego pojęcia? t y p s t y l u , j a k toż i n a s k u t e k p r z e m i a n , j a k i e nastąpiły w n a ­ pojmowaniu dwie d o k o r y g o w a n i a , rozszerzania d a w n y c h d e f i n i c j i s z t u k i l u d o w e j , o b e j m o w a n i a kręgiem zainteresowań z j a w i s k dotychczas niedocenianych; klasyfikacji. Zmie­ czosnej r o z s z e r z y ł y n i e t y l k o s a m o pojęcie f a k t u są w y r a ź n i e — niły się k r y t e r i a ocen z a r ó w n o n a s k u t e k wyjścia p o z a sterooszym ostatnich l a t widoczne tendencje: ceremonii, „zdarzeń" o charakterze b l i s k i m współczesnym h a p p e n i n g o m ( n p . h e r o d y ) . postaw teoretycznych T a k więc zarówno w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , j a k i p r a k t y c e dokumentacyjnej N a t o p y t a n i e o d p o w i a d a l i ś m y p o w o j n i e n a o g ó ł bez w a h a n i a — t a k . D z i ś coraz częściej k w e s t i o n u j e się w o g ó l e f a k t i s t n i e n i a a u t e n t y c z n e j s z t u k i l u d o w o j ( P i w o c k i ) l u b też o g r a n i c z a się t o pojęcie t y l k o d o n i e k t ó r y c h z j a w i s k . Różnice stanowisk n i e wynikają j e d n a k z o d m i e n n y c h o b s e r w a c j i , p r z e c i w n i e — w s z y s c y g o t o w i jesteśmy się z g o ­ m e t r y c z n a , p o p - a r t , a n a w e t h a p p e n i n g i , pozwoliły n a m do­ dzić n a o p i s s t a n u f a k t y c z n e g o . Rzecz t y l k o w t y m с o b ę ­ strzec dziemy dawniej n i e zauważane wartości, ekspresję r z e ź b y , więź b u d o w n i c t w a z k r a j o b r a z o m , dawnej r o z u m i e l i p r z e z pojęcie s z t u k i l u d o w o j w e w s p ó ł ­ aluzyjność f o r m czesnych w a r u n k a c h i czy będziemy p a t r z y l i n a s t a n obecny n a t u r a l n y c h (gałęzi, k o r z e n i ) , s t r a c h y n a wróble, j a r m a r c z n e z p e r s p e k t y w y zachodzących p r z e m i a n , c z y toż s t a t y c z n i e . c u k r y , m a k a t y , bibułkowe k w i a t y , o p - a r t o w s k i e działanie w z o r ó w n a białostockich c z y m a z u r s k i c h t k a n i n a c h . Z k o l e i u h i s t o r y c z n i e n i o podejścia do sztuki p o z w o l i ł o spojrzeć n a nią j a k o n a z j a w i s k o Jeśli p o w i e m y , ż e s z t u k a l u d o w a j e s t p l a s t y c z n y m w y ­ r a z e m różnorodnych p o t r z e b l u d z k i c h powstałych i f u n k c j o ­ ludowej zmienno, nie nujących w r a m a c h k u l t u r y l u d o w e j ( n a t y l e s p o i s t e j i a u t e n ­ t y c z n e j , że dającej się w y r a ź n i e odróżnić o d n u r t u kultury I I . 6. W ł a d y s ł a w Chajec, K a m i e n i c a Górna, g m . Jasło, w o j . krośnieńskie. I I . 7. I z y d o r L i p i e c , Garbacz-Skała, g m . W a ś n i ó w , w o j . kieleckie. 137 �w a r s t w oświeconych, k u l t u r y r e p r e z e n t a c y j n e j ) — t o oczy­ d o w z o r ó w p o w s z e c h n i e występujących, a s t r e f a odrębności, w i s t e j e s t , że t a k i e j „ a u t e n t y c z n e j " s z t u k i już n i e m a . N i e d a w n i e j b a r d z o rozległa, dziś k u r c z y się d o r o z m i a r u m a r ­ m a b o w i e m k u l t u r y l u d o w o j odrębnej j a k o całość, różniącej g i n e s u , wspólnego zresztą d l a p e w n y c h środowisk w i e j s k i c h się n i e t y l k o s p o s o b a m i p r z o k a z u , ale i trościami. W y s t ę p u j ą i m i e j s k i c h (co m o ż n a d o s t r z e c n p . w d e k o r a c j i w n ę t r z ) . jedynie — ale już w r a m a c h k u l t u r y ogólnonarodowej — T r a d y c j a , w z o r y własnej d a w n e j k u l t u r y istnieją o c z y ­ różne r e l i k t o w e f o r m y o w e j d a w n e j k u l t u r y , określone t r a ­ wiście d y c j o , n a w y k i , m n i e j c z y b a r d z i e j świadomie k o n t y n u o w a n e . l u d z i e s t a r s i , kontynuują t r a d y c j e , w k t ó r y c h w y r o ś l i . Są t o Zmieniła się b a z a , n a g r u n c i e której powstała i istniała j e d n a k coraz m n i e j l i c z n e e n k l a w y , w k t ó r y c h zachowała się i obecnie. Wciąż jeszcze część mieszkańców w s i , nega­ jeszcze d a w n a k u l t u r a , d o k t ó r y c h „ n o w e " n i e m a l n i e d o ­ t y w n e , separujące d a w n i e j tę kulturę o d oświeconej. Znikł c i e r a , g d z i e stanął czas. A l e z a c h w y t j a k i o g a r n i a , g d y się w odrębna k u l t u r a l u d o w a . Przestały działać bodźce choć spotyka p o d Łowiczem czy n a Podhalu starych ludzi w daw­ wciąż niższa niż w m i a s t a c h , zbliża wieś d o k u l t u r y p o ­ n y m s t r o j u , idących n a sumę d o kościoła — j e s t z a c h w y t e m wszechnej. mieszczucha zaskoczonego egzotyką w s i j a k b y żywcem w y ­ zasadzie a n a l f a b e t y z m , a średnia wykształcenia, Zmienił się zespół l a n s o w a n y c h w z o r ó w p o s t a w , zmienił sposób p r z e k a z u , n a b y w a n i a umiejętności. W y r ó ż ­ jętej z K o l b e r g a n i o n y przez Antoninę Kłoskowską „układ k u l t u r y l u d o w e j " r e l i k t o w e , skazane n a n i e u c h r o n n y i s z y b k i z a n i k , świadczące 3 czy obrazów T e t m a j e r a . Jest t o r e j e s t r u j e sytuację już w zasadzie ginącą i m a wartość t e o r e ­ tylko t y c z n e g o m o d e l u a n i e o d b i c i a rzeczywistości istniejącej. k t ó r y c h części k r a j u . Na „lud" działają równolegle wzorce innych o niedoinwestowaniu i zacofaniu zjawisko k u l t u r o w y m nie­ środowisk, R ó w n o c z e ś n i e d l a większości mieszkańców w s i k u l t u r a docierające dzięki k o n t a k t o m bezpośrednim, j a k też i środ­ o j c ó w s t a j e się coraz b a r d z i e j d a l e k a , a w z o r e m a t r a k c y j n y m k o m masowego przekazu. s t a j e się k u l t u r a m i e j s k a , m a s o w a , p o p u l a r n a . N i e z n a c z y t o , W z o r y obco w d a w n e j s y t u a c j i zostawały wchłonięte, że n a g l e o d r z u c a się w s z y s t k o . W y r a ź n e ślady w i ę z i z t r a ­ zasymilowane. Przyjmowane bez z m i a n — g d y o d p o w i a d a ł y dycją rodzimą widoczne potrzebom społeczności, upodobaniom, modzie; adapto­ w a n e — g d y inspirowały n o w e rozwiązania. B y ł o t o m o ż l i w e , t o w y m , bądź związane ze ponieważ t r a d y c j a i p o c z u c i e odrębności g r u p y stanowiły oś wartości. krj^stalizacji. są w z a c h o w a n i u , myśleniu, o d ­ c z u w a n i u . Są t o j e d n a k p r o c e s y b ą d ź o c h a r a k t e r z e Stan obecny ś w i a d o m y m m a wszelkie cechy relik­ w y b o r e m s t a n u przejściowego, Z a n i k c z y n n i k ó w spajających, konstytuujących odręb­ g d y i s t n i e j e jeszcze w y r a ź n e p o c z u c i e odrębności w s i , pamięć ność w i e j s k i e j społeczności, spowodował j e d n a k , że t r a d y c j a przeszłości, r e l i k t y w myśleniu c z y o d c z u w a n i u , zespół z a ­ przestała mieć m o c o s w a j a n i a n o w e g o . Z a n i k a wspomniana chowań, sądów wartościujących i ż y w y c h t r a d y c j i , odczu­ w y ż e j „ o ś k r y s t a l i z a c j i " . T o n i e wieś a d a p t u j e „ n o w e " d o w a n y c h p r z e z daną grupę j a k o „ i c h " . A l e p o z i o m s t r u k t u r a - s w o i c h p o t r z e b , ale o d w r o t n i e , t o o n a s a m a p r z y s t o s o w u j e się l i z a c j i t y c h k o m p o n e n t ó w j e s t już n a t y l e słaby, a w i ę ź 138 �z kulturą powszechną n a t y l e s i l n a , że t r u d n o j e nazwać dziś N i e z n a o z y t o , że s z t u k i l u d o w e j dziś n i e m a , że n i k n i e bez odrębną ludową kulturą. J e s t t o r a c z e j s t a n d o k o m p o z y c j i , śladu l u d o w y n u r t twórczości. S y t u a c j a j e s t j e d n a k i n n a niż r o z t a p i a n i a t r a d y c j i własnych w k u l t u r z e p o w s z e c h n e j , n a ­ d a w n i e j i z n a c z n i e b a r d z i e j złożona. S z t u k a l u d o w a p r z e s t a j e rodowej . b y ć j e d y n ą formą w y r a z u t w ó r c z e g o w s i , s t a j e się n a t o m i a s t W t e j zaś k u l t u r z e ogólnonarodowej następujo w y r a ź n a i n t e n s y f i k a c j a różnych j e j w a r s t w , w z r a s t a więc zasięg o d ­ działywania k u l t u r y ambitnej, elitarnoj, bo intensywność oddziaływania narodowej. wymagającej w y ż s z e g o s t o p n i a p r z y g o t o w a n i a , ale z a r a z o m w z r a s t a zasięg oraz wartością c o r a z b t r d z i o j autonomiczną w naszej k u l t u r z o kultury Sytuację obecną c h a r a k t e r y z u j e więc n i e i s t n i e n i e j e d n e j jakiejś formuły „ s z t u k i l u d o w o j " , a l o : powszechnoj, 1 — p o c z u c i e w i ę z i z dawną kulturą ludową wśród zwłaszcza mniej ż y w a pamięć wśród szerszej g r u p y l u d z i wywo­ o p a r t e j o p e w n e m i n i m u m w i o d z y ogólnej, zwłaszcza k u l t u r y części p o p u l a r n e j i m a s o w e j , której s y n o n i m e m s t a j e się r o z r y w k a rozwinięte r e g i o n y łatwa i p r z y j e m n a . W i d o c z n e są, t e ż w z o r c e funkcjonujące w różnych s u b k u l t u r a c h t a k g r u p z a w o d o w y c h , j a k mło­ dzieży c z y g r u p ukształtowanych p r z e z specyficzną sytuację ludzi 2 — starszych kraju; dzących się ze w s i d a w n y c h umiojętności i f o r m , zwłaszcza w z a k r e s i e rękodzieła ( t k a c t w o , h a f t ) i z d o b n i c t w a ; ( n p . środowisk i z o l o w a n y c h , przostępczych). 3 — występowanie W r ó ć m y j e d n a k do k u l t u r y ludowej i joj dzisiojszych zamieszkujących tradycyjnych schematów sztuki l u d o w e j p o z a bazą własnej ( l u d o w e j ) k u l t u r y ; reliktów. P ó k i istnioją odrębne w a r u n k i życia i p r a c y n a w s i , 4 — i s t n i e n i e p e w n y c h n a w y k ó w e s t e t y c z n y c h w świa­ p ó k i ż y w a j e s t świadomość własnych t r a d y c j i — m o ż e się domości z a r ó w n o mieszkańców w s i , j a k i m i e j s k i e j ludności o n a przejawić w w y b o r z o określonych w z o r ó w e s t o t y c z n y c h . pochodzenia W i d a ć t o w l o k a l n y c h m o d a c h n a urządzenie mieszkania, n a z d o b n i c t w o d e t a l u a r c h i t e k t o n i c z n e g o , p a r k a n ó w i ścian 5 — wiejskiego; twórczość s p o n t a n i c z n a , kształtująca się p o z a za­ sięgiem oddziaływania w z o r ó w k u l t u r y e l i t a r n e j . n p . m o z a i k i z l u s t e r e k i szkiełek, m a l o w a n i e s i a t e k m e t a l o ­ w y c h , o r n a m e n t y k o w a l s k i e ) . W i d a ć t o w różnych m o d a c h Co nazywamy dziś sztuką ludową? r e g i o n a l n y c h i środowiskowych. I n a c z e j u b i e r a się młodzież, i n a c z e j l u d z i o s t a r z y , występują też m o d y l o k a l n o , n p . n a Podhalu itd. 6 N i e są t o j e d n a k p r z e m i a n y poszczególnych elementów w r a m a c h s y s t e m u spójnego, dążącego d o k r y s t a ­ P o j ę c i e twórczości l u d o w e j (a więc i „ s z t u k i środowisk uznawanych w danym momencie za atrakcyjne. w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o pojęcia? — wiemy, że a d 1 : Najbliższa t r a d y c y j n e m u pojęciu s z t u k i l u d o w e j j e s t twórczość p i e r w s z e j g r u p y . Twórczość t a k a „ w d a w n y m s t y l u " wciąż i s t n i e j e , z n a m y ośrodki k a m i e n n e j r z e ź b y n a ­ T a k więc n a p y t a n i e — c z y i s t n i e j e jeszcze s z t u k a l u ­ dowa wyżej grup. l i z a c j i , ale ślady d a w n y c h upodobań z d e r z o n e ze w z o r a m i kultury ludowej") o d n o s i się w p r a k t y c e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h istnieje, ale j a k o zjawisko reliktowe, odpo­ ginące, a więc mało i s t o t n e w c h a r a k t e r y s t y c e współczesnej k u l t u r y . grobkowej wykonywanej d l a miejscowej ludności, n i e m a l zupełnie t a k j a k p r z e d kilkudziesięciu l a t y ( n p . w Myślenickiem). Wciąż jeszcze n a M a z o w s z u , w Białostockiem, n a Kielecczyźnie wicie k o b i e t w y r a b i a n a krosnach potrzebne I I . 8. J ó z e f B i g o s , B u k o w i n a T a t r z . , w o j . nowosądeckie. I I . 9. Stanisława Bakułowa, Strzałki, g m . K a d z i d ł o , w o j . ostrołęckie I I . 10. F r a n c i s z k a Burzyńska, B ł ę d ó w , g m . Chąśno, w o j . s k i o r n i e w i c k i e . 9 10 139 �sobie t k a n i n y , ale p r z y z n a m — n i e n a p a w a m n i e t e n f a k t p o d te fabryczne a n i u c z u c i e m d u m y , a n i radości. Ś w i a d c z y b o w i e m n i e t y l e „ l u d o w y m " . O t ó ż w t y m rzecz, że w j e d n y m i w d r u g i m o żywej i świadomie k u l t y w o w a n e j t r a d y c j i , alo o zacofaniu przypadku gospodarczym Wielu r e g i o n u , o n i e l i c z e n i u w budżecio domowym kapy i wzory, n a sprzedaż — są o n e „ p r a w d z i w e " . „twórców" ludowych Nio tylko (jeśli nie w stylu zresztą ono. większość) umie własnego czasu i p r a c y , w r e f z c i o o złej d y s t r y b u c j i t o w a r ó w i może w y p o w i a d a ć się równocześnie w co n a j m n i e j d w ó c h przemysłowych k o n w e n c j a c h f o r m a l n y c h ( s t y l i s t y c z n y c h ) , i t o właśnie j e s t i o i c h niższym w a l o r z e konkurencyjnym ( w y g l ą d , c e n a , j a k o ś ć ) . J e s t t o , j a k b y n a rzecz n i e patrzeć, dziś n a t u r a l n e , a d z i w n e zjawisko reliktowe. różnych wzorów ad 2 : O ile jednak s z t u k a l u d o w a . . r e l i k t o w a " w y t w a ­ r z a n a j e s t z p o t r z e b własnych, t o twórczość „ w b y było, g d y b y wobec n a p o r u i bodźców e s t e t y c z n y c h , pozostawali na nie nieczuli. dawnym W dawnej kulturzo ludowej świadomość estetyczna s t y l u " , jaką o b s e r w u j e m y w s k l e p a c h C e p o l i i , j e s t w y n i k i e m b y ł a n i e j a k o d a n a . N i o istniał w y b ó r p o s t a w , w z o r ó w , k o n ­ k o n i u n k t u r y i różnych z a b i e g ó w i n s t y t u c j i opiekujących się w e n c j i . S y t u a c j a społeczno-kulturowa określała u p o d o b a n i a , sztuką ludową. O p i e r a się o n a p r z e d e w s z y s t k i m n a umiejęt­ twórczość. O b e c n i e n a t o m i a s t w y p o w i e d ź t w ó r c z a j e s t s p r a ­ nościach l u d z i w w i e k u średnim i p o d e s z ł y m , n a ż y w y c h wą decyzji, jeszcze t r a d y c j a c h , które coraz m n i e j użyteczno własnemu artystycznej. środowisku stają się p o ż ą d a n y m t o w a r e m e k s p o r t o w y m — d o m i a s t w k r a j u i za granicą. Twórczość t a k a b a z u j e n a pamięci w z o r ó w t r a d y c y j ­ n y c h , alo o d e r w a n a j e s t już o d środowiska własnego, w r a ­ Przy świadomego w y b o r u t e j c z y i n n e j jednej konwencji mogą dziś konwencji pozostać jodynie l u d z i e wciąż joszczo głęboko związani z tradycją ludową, z k u l t e m przeszłości, a u t o r y t e t e m rodziców, l u d z i e w enklawach zacofania, od komunikacyjnych, wzorów. ników nadzoru artystycznego propozycje przez f a c h o w y c h pracow­ etnograficznego Cepelii, i ośrodów żyjący szlaków P o z a kręgiem b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h t w o r z ą toż c i , k t ó r y c h Toteż wszelkie z m i a n y , m o d y f i k a c j e , nowe miasteczek, z dala m a c h k t ó r e g o przebiegał p r o c e s przekształcania się d a w n y c h i n s p i r o w a n e są l u b k o r y g o w a n e od n a przykład wczasowych. izoluje o d otoczenia bariera psychiczna. Obserwacje przygotowań Antoniego K r o ha poczynione d o k o n k u r s u n a rzeźbę w karpacką trakcie wyraźnie a p o t e m z a t w i o r d z a n e p r z e z o d p o w i e d n i e k o m i s j e . W y d a j e się wskazują n a t o , że współcześni chłopscy rzeźbiarze t o p a r a d o k s o m , ale m a s w o j e u z a s a d n i e n i e , j a k o że k o m i s j a sobie sprawę z t e g o , że o d b i o r c a o c z e k u j e rzeczoznawców w i e „ l e p i e j " , co j e s t l u b n i e j e s t n e g o w z o r c a r z e ź b y . Z a p y t u j ą , j a k mają robić — „ n a l u d o ­ ludowe, a w k a ż d y m r a z i e co C e p e l i a za t a k i e uważa. K o m i s j a w y ­ zdają o d n i c h określo­ 9 wo" c z y w i n n y m s t y l u . S a m spotkałem się w i e l o k r o t n i e c h o d z i b o w i e m o d znajomości t r a d y c j i i t ą właśnie t r a d y c j ą z t a k i m p y t a n i o m , n p . odwiedzając r z e ź b i a r z y l u b e l s k i c h . weryfikuje W i ę k s z o ś ć w y d a j e się n a w e t w y r a ź n i e zmęczona i z n u d z o n a każdy nowy pomysł t z w . twórca. Sam zaś t w ó r c a , chociaż z n a jeszcze d a w n e t r a d y c y j n e f o r m y i t e c h ­ robieniem n i k i , n i e zawszo j e s t i m w i e r n y . P r z e c i w n i e — w i e l u współ­ c z a s e m już t y l k o z i l u s t r a c j i w książce c z y „ P o l s k i e j czesnych t w ó r c ó w l u d o w y c h w y z n a j e L u d o w e j " , a l e często i c h p r a w d z i w e a s p i r a c j e n i e n a g i n a n e równolegle d w i e este­ „na ludowo". Znają o n i konwencję „ludową" Sztuce t y k i . Jedną — n a u ż y t e k własny, drugą — g d y z jakiegoś p r z e z zamówienia i różne s y t u a c j e — w i o d ą i c h w k i e r u n k u p o w o d u m a wrócić d o f o r m t r a d y c y j n y c h . wzorców s z t u k i realistycznej Obserwujemy t o o d p r z y n a j m n i e j 50 l a t . N i e d o s t r z e ­ gając t y c h „ d w ó c h d u s z " l u d o w e g o twórcy, t r u d n o zrozu­ mieć sens działań t a k i c h opiekunów l u d o w e j sztuki, jak p r o f . A n t o n i Buszek czy p r o f . Eleonora Plutyńska. Wielo- k r o t n i o p i s a n o , że p r o f . P l u t y ń s k a współpracująca z t k a c z ­ k a m i białostockimi, doprowadziła t o n ośrodok d o z n a k o m i ­ t e g o p o z i o m u . Oburzyło t o b a r d z o a u t o r a reportażu w biało­ stockich „Kontrastach"'. J a k t o ? — pytał z sarkazmem. T o k t o j e s t w końcu t w ó r c ą l u d o w y m ' ? K t o t ę sztukę l u d o w ą d o p r o w a d z i ł d o świetności ? O t ó ż w t y m właśnie rzecz, żo wraz z dostępem w i e d z y światową upadać d a w n e tradycyjnej zaczęły jeszcze p r z e d znakomite o r n a m e n t y k i wchodziła tradycje, nowa. I na Urok -naiwno-dekoraeyjnej. ich rzeźby czy jarmarcznej, „nieludowe" wcale t a k bardzo n i e różnią te się o d „ l u d o w y c h " . N i e różnią się z m o j e g o p u n k t u o b s e r w a c j i , ale n i e i c h — p r a c o w i t y c h w y t w ó r c ó w f i g u r e k . B o o n i c h t u mówię, a nio o w y b i t n y c h twórcach wypowiadających się w sposób i m t y l k o właściwy, t w o r z ą c y c h z własnej p o t r z e b y , z w i e l k i e j chęci, a n i e t y l k o z myślą o s p r z e d a n i u s w y c h p r a c . T o są p o p r o s t u t w ó r c y , artyści — Leon Wincenty Krajewski, K u d ł a , J a n L a m ę c k i , J ó z e f P i ł a t , J ó z e f S o b o t a ... Chciałbym b y ć z r o z u m i a n y właściwie. W c a l e n i e u w a ­ wojną żam, żo w y p o w i e d ź w „ s t y l u l u d o w y m " j e s t dziś p r z e ż y t - iniejsco k i o m c z y fałszom. J e s t o n a j e d n a k w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u k a p fa­ sprawą ś w i a d o m e j d e c y z j i , sprawą w y b o r u , k t ó r y b r y c z n y c h przesłonił doskonałość s t a r y c h w z o r ó w . W t o d y t o może być d y k t o w a n y l u d z i e t a c y j a k p r o f . P l u t y ń s k a zaczęli oczyszczać w y o b r a ź ­ bądź sytuacją r y n k o w ą , koniunkturą. nię s w y c h p o d o p i e c z n y c h , groteskowo- I n n a rzecz, że w rzeczywistości p r z e k o n y w a ć i c h o sensie t w ó r ­ czości z g o d n e j z d a w n y m i z a s a d a m i , z p o r z ą d k i o m n a r z u c o ­ Twórca bądź r z e c z y w i s t y m i tradycyjnych form upodobaniami, n i e zawsze wyznaje na własny u ż y t e k dawną ludową e s t e t y k ę . P r z e w a ż n i e u b i e r a się n y m p r z e z technikę warsztatową. W i d z i e l i nadciągające zło, p o m i e j s k u , chce mieszkać w d o m u — wpływy w p o k o j u — n i e i z b i e . M a t e l e w i z o r , r a d i o , pralkę, m a s z y n ę miasta, cywilizacji, wszystko co burzyło spokój a n i e w chałupie, zaścianka, niszczyło t r a d y c y j n ą tkankę życia. B u s z o k n i c d o s z y c i a , c z y t a g a z e t y , i n t e r e s u j e się p o d b o j e m n i o powiedział r o b o t n i c o m , z k t ó r y m i pracował, że i c h b a t i k i p o l i t y k ą . A p r z y t y m z całą świadomością i p r z e k o n a n i e m dostały z ł o t y m e d a l n a p a r y s k i e j w y s t a w i e bywa cyjnej w sztuki dokora- 1925 r . P l u t y ń s k a starała się uchronić „swoje" propagatorem kosmosu, d a w n y c h t r a d y c j i , osiągnięć ludowej k u l t u r y . T a k b y ł o z H e l e n ą R o j - K o z ł o w s k ą , Felicją C y r u - t k a c z k i n a w e t o d umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a , n i e m ó w i ą c łową. T a k j e s t z Czesławą K o n o p k ó w n ą , J a n e m już o t y m , że b y ł a p r z e c i w k i o m , Władysławem W a l c z a k i e m , Eweliną Pęksową. Ropre- r a d i o f o n i z a c j i w s i , upatrując Kawulo- w t y m c z y n n i k rozkładu t r a d y c y j n e j k u l t u r y . D z i ś t e za­ zontują o n i sztukę swego r e g i o n u w t e l e w i z j i , n a r ó ż n y c h b i e g i w y d a j ą się n a i w n e i śmieszne, ale w kontekście t a m ­ targach t y c h czasów i w y p o w i a d a n y c h p o g l ą d ó w stają się zrozumiałe. wkładają P l u t y ń s k i e j zresztą udało się ośrodek s o k o l s k i d o p r o w a d z i ć P ę k s o w a m i e s z k a w d o m u świadomie s t y l i z o w a n y m n a l u ­ d o p o z i o m u doskonałego, lepszego o d s t a n u s p r z e d na wzory fabryczne . 8 Dowodem — tkaniny i festiwalach, odświętny za granicą. strój, Oczywiście — t a k i c h fotografują, wtedy filmują. mody d o w o . N a ścianach wiszą o b r a z y n a szkle p r z e z nią m a l o ­ Scholastyki w a n e — ale i k o p i e b i z a n t y j s k i c h i k o n , które w y k o n a ł a n a K r u p o w i c z , F r a n c i s z k i R y b k o . F e l i c j i i O l i m p i i Jaroszewicz podstawie czy one P ę k s o w a w s t r o j u l u d o w y m , m ó w i gwarą (choć n a co dzień nowemu", j e j n i o u ż y w a ) — d z i e c i w y c h o w a ł a n a inteligentów świado- Sabiny Masełbas. A l o ... i n n e t k a n i n y w y r a b i a j ą d l a siebie, i n n e d l a m i a s t a . D l a siebio już „ p o 240 radzieckich albumów. Kiedy trzeba, chodzi �И. 1 1 . J a n Bilewicz, p i o r n i k a r z , Żywiec, w o j . bielskie. z w i ą z a n y c h z kulturą góralską, w i e l c y t w ó r c y naszej n a r o d o w e j k u l t u r y , o n też dziś określa umiejących i g o n t y wystrugać, i co t r z e b a w d o m u zrobić. m y c h swego p o c h o d z e n i a , s p e c y f i c z n y k o l o r y t w i e l u przejawów naszej k u l t u r y m a s o w e j . Sama czyta dobrą literaturę, j e s t p o p r o s t u inteligentną góralką, j a k i c h t e r a z c o r a z więcej n a P o d h a l u ... Mówiąc więc widzieć zasadnicze o współczesnej sztuce Poprzez liczne i skuteczne f o r m y o p i e k i i zachęty do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów ludowej, i procederów udało się trzeba zahamować z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j . O t o ­ z m i a n y , j a k i e nastąpiły. Rosnącą świa­ c z o n o j ą opieką, zdając sobie sprawę z t e g o , że j e s t t o już domość w a g i l u d o w y c h t r a d y c j i i nawiązania d o n i c h z w y ­ zweryfikowany historycznio i artystycznie dorobek ludowej b o r u . T w o r z e n i e w s t y l u l u d o w y m , p r z y jednoczesnej kultury, umie­ który chcomy utrwalić jętności w y p o w i a d a n i a się w r ó ż n y c h k o n w e n c j a c h . T w o r z e ­ w stanie żywym — n i e a l b o n a s k u t e k chęci i d e n t y f i k o w a n i a się z dowej k u l t u r y artystycznej. najbliższą s o b i e formą w y p o w i o d z i , a l b o n a s k u t o k u l e g a n i a b o d ź c o m komercyjnym. Sprawa twórczości różni z d o c y d o w a n i e wych dzisiejszych stylu swej zachować naro­ P o p i e r a m y — proszę zwrócić n a t o uwagę — n i o każdą czy świadomości w y b o r u i określonia i p ó k i się d a j a k o w a ż n ą k o m p o n e n t ę naszej jakąkolwiek ( n i o wartościuję t u ) twórczość w s i — a l o t ę , która k o n t y n u u j o d a w n e z a s a d y , ludzi na tradycyjne twórców l u d o ­ f o r m y , d o p r o w a d z o n o d o p e r f e k c j i p r z e z d o r o b o k zospołowy o d d a w n y c h . T a m c i p o p r o s t u n i o w i e d z i e l i , że są pokoloń. J o s t t o u z a s a d n i o n e , g d y ż c h o d z i n a m w t y m w y ­ żo p a d k u n i e „ w o g ó l e " o aktywność kulturową (a więc i t w ó r ­ m o g ą b y ć i n n i niż są, rzeźbili, m a l o w a l i , cięli w y c i n a n k i — ,.twórcami l u d o w y m i " , n a myśl i m n i e przychodziło, czą) człowieka, a l e o a m o r t y z o w a n i e p r o c o s u z a n i k u d a w ­ t a k j a k u m i e l i , w z g o d z i e ze sobą, środowiskiom, t r a d y c y j ­ n y c h umiejętności i upodobań e s t e t y c z n y c h , o u t r z y m a n i e nymi w ż y w y m o b i e g u k u l t u r y (zwłaszcza m a s o w e j , n o r m a m i , mocno Autentyzm zakorzenionymi w świadomości. i c h twórczości polegał n a t y m , że b y ł a o n a a b s o l u t n i e z g o d n a z i c h n a w y k a m i , dążeniami e s t e t y c z n y m i i możliwościami p s y c h o - f i z y c z n y m i . są, i t a k n p . M a r c i s z p r z y b i j a n a k a ż d y m ze rzeźbionych ptaków sztancowanym cisz metalową napisom „Twórca tabliczkę z swych równiuteńko l u d o w y , Stanisław Mar­ „ T w ó r c a " t e n n i e r z e ź b i już d l a w s i , ale i chętnego k l i e n t a z m i a s t a też n i e obsłuży, a odeśle d o n i e c h sobie k u p i za d o l a r y w B i u r z e H a n d l u Warszawy, Zagranicznego „Desa". przecież przez Coraz częściej s p o t y k a m y się z t y m , że w „ l u d o w e j " f o r m u l e w y p o w i a d a j ą się l u d z i e już bezpośrednio ze wsią n i e związani, wykształceni. Z j a w i s k o t a k i o p r o f . B u r s z t a nazwał u n a s f o l k l o r y z m e m . O b o j m u j o o n o w s z y s t k i e p r z e j a w y nawiązania d o l u d o w e j e s t e t y k i , f o r m y . O d t w o r z e n i a pastiszów n a szkle P e k s o w e j , Walczaka, (obrazy Słowińskiego) aż p o daleko idące p r z e t w o r z o n i a l u d o w y c h i n s p i r a c j i ( W ł a d y s ł a w H a s i o r , J o r z y Bereś). N i e m a m pretensji do Marcisza i s t u j e m u p o d o b n y c h , są B y ł o b y j e d n a k d z i w n o , g d y b y chęć k o n t y n u o w a n i a t e j t r a d y c j i została o g r a n i c z o n a t y l k o d o środowiska w i o j s k i e g o . D z i s i e j s i zaś rzeźbiarze c z y m a l a r z e doskonało w i e d z ą kim powszechnej) f o r m wykształconych przez l u d . produktem „miasto" sztuki istniejącej ludowej, W ludowym stylu wypowiada się o b e c n i o w i e l u a m a ­ sytuacji, windowania t o r ó w ( r z e ź b y , w y c i n a n k i , h a f t y ) , podkształconych p i a s t y - zapewniania „twórcom" k ó w - d y l e t a n t ó w , inteligentów, r o b o t n i k ó w , uczniów. J e d n i z b y t u i przywilejów — stypendiów, zapomóg, w y s o k i c h eme­ robią t o d l a z a r o b k u , w y k o r z y s t u j ą c w y s o k ą falę rytur. k t u r y , i n n i z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y , z umiłowania. W ś r ó d a d 3: O c z y w i ś c i e , f a k t i s t n i e n i a twórczości kontynuują­ cej z d a w n a w y p r a c o w a n e f o r m y a r t y s t y c z n e j o s t w y n i k i e m t e g o , że nastąpiła a u t o n o m i z a c j a t y c h f o r m , oder­ w a n i e i c h o d g l e b y l u d o w e j k u l t u r y . Sztukę ludową zaczęto pojmować w k a t e g o r i i s t y l u . D o tego s t y l u nawiązywali takich ludzi spotyka tożsamości, świadomoj koniun­ się chęć j a k b y podkreślenia w i ę z i z kulturą ojców, z swojej kulturą, w której się w y c h o w a l i , z którą czują się z w i ą z a n i . Zjawisko turze n u r t u t o w y s t ę p u j e szczogólnie w y r a ź n i e w ludowego, w twórczości p i s a r z y litera­ pochodzenia 141 �chłopskiego, k t ó r z y świadomie wracają d o źródeł i doświad­ do czeń l a t młodości. w konsekwencji rzutujo ujomnie na poziom Obojętne czy ludzi t y c h nazwiemy „twórcami ludo­ Copolia zmuszona związani z dawną l u d o w ą tradycją, z ż y c i e m w s i niż k o n i u n ­ zaciekłości niektórych działaczy i przedmiotów, a t o współczesnej na maszynową, seryjną produkcję „ g a l a n t e r i i " o cecłiach l u d o w y c h . J a k o będzio przejść „sztuka l u d o w a " p r e z e n t o w a n e będą w ó w c z a s n i e t y l k o p r a c e a u t e n ­ trzeba t y c z n y c h twórców, ale i stereotypowe otaczać i c h t ą samą opieką, z a i n t e r e s o w a n i e m . N i e u m i e m zrozumieć napływających twórczości l u d o w o j . M o ż n a p r z e w i d y w a ć , że za l a t k i l k a w y m i " , c z y n i e . I t a k są o n i często o w i e l e s i l n i e j , p r a w d z i w i e j k t u r a l n i w y r o b n i c y cepoliowskich wzorów. Dlatego obniżenia p o z i o m u wzory „w ludowym stylu". teoretyków Uniwersalizacja k u l t u r narodowych na poziomie w tępieniu t a k i c h p r z e j a w ó w k o n t y n u a c j i l u d o w e j t r a d y c j i . wiedzy Sądzę, że s k o r o z g a d z a m y się w s z y s c y , że niemożliwe i a b s u r ­ t e c h n i c z n e j , d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o w i ą ż e się z c o r a z w y ­ dalne byłyby próby „cofania" w s i , separowania od k u l t u r y , raźniej obecnie odczuwaną potrzebą określenia własnej t o ż ­ d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o , a b y utrzymać błogi p r y m i t y w i z m samości k u l t u r o w e j . N a j p r o s t s z y m , n a j b a r d z i e j i autentyczną w i ę ź z dawną kulturą, t o t r z e b a przyjąć z a n y m z n a k i e m t e j odrębności j e s t dziś f o l k l o r , s z t u k a l u d o w a . rzecz naturalną, iż dziś, a jeszcze bardziej elementar­ Zarówno s z t u k a a u t e n t y c z n a , j a k i s t y l i z o w a n a . W jutro, postaci twórczość w y w o d z ą c a się z l u d o w y c h źródeł będzie r o z w i j a n a dzieł z g r o m a d z o n y c h w m u z o a c h i n a k a r t a c h a l b u m ó w i p o d t r z y m y w a n a przez l u d z i i w p o s t a c i pamiątek, w y r o b ó w c e p e l i o w s k i c h , g r a f i k i u ż y t ­ ś w i a d o m i e do niej n a ­ wiązujących, l u d z i z r ó ż n y c h środowisk i o r ó ż n y m p o z i o m i e kowej o wzorach ludowych. w i e d z y 10. T ę produkcję p o w s z e c h n i e n a z y w a się również „ s z t u k ą N a s t ę p u j e proces a u t o n o m i z a c j i i d e p e r s o n i f i k a c j i l u d o ­ w y c h wyrobów, oderwanie Potęguje — t o wzrastająca p r z e d m i o t u o d osoby fala międzynarodowej twórcy. turystyki l u d o w ą " , w y c h o d z ą c p r z y t y m określeniu o d źródła, o d s t y l u z j a k i e g o się w y w o d z i . Określenie „ s z t u k a l u d o w a " znaczy w t y m w y p a d k u t y l k o t y l e , że d a n y p r z e d m i o t m a p e w n e regio- c e c h y s t y l i s t y c z n e b l i s k i e d a w n e j s z t u c e l u d o w e j . Słusznioj pamiątek byłoby wówczas mówić o w y r o b a c h w s t y l u l u d o w y m , w y ­ spełniają p r z e d e w s z y s t k i m w y r o b y o c e c h a c h f o l k l o r y s t y c z ­ r o b a c h o cechach f o l k l o r y s t y c z n y c h , wykorzystujących l u ­ n y c h . R z u t u j e t o n a działalność C e p e l i i , k t ó r a , a b y u t r z y m a ć d o w e m o t y w y i t d . — a l e m o ż n a obawiać się, że w p r a s i e i związana z t y m p o t r z e b a p a m i ą t e k o c h a r a k t e r z e nalno-narodowym. Zrozumiałe, że rolę takich p r z y ż y c i u twórczość ludową, z a b i e g a o d l a t o r o z s z e r z e n i e i r y n k u z b y t u , o p o w s t a n i e m o d y n a w y r o b y l u d o w e . Dziś r e s p e k t o w a n e . Zresztą c z y m j e zastąpić 1 p o p y t n a t e w y r o b y , „ręcznie w y k o n a n e " , przekracza podaż, co z m u s z a d o w y d ł u ż a n i a z a m a w i a n y c h s e r i i u w y t w ó r c ó w , 142 mowie potocznej uściślenia t e długo jeszcze n i o będą a d 4 : Sztuką ludową n a z y w a się równioż w y r o b y j a r ­ marczne, twórczość bazarową, peryferyjną. Czynią tak �n a w e t e t n o g r a f o w i e , dodając ludowa" przymiotnik c z a s e m d o okroślenia „sztuka „autentyczna". Mam wątpliwości, dawnyoh n o r m estetyoznych, a nie tworzenia się w s p ó ł ­ czesnego „ s t y l u " . c z y j e s t t o słuszne, chociaż d o s t r z e g a m w i ę ź łączącą e s t e t y k ę Następstwem s y t u a c j i obocnej n i e jest więc formo­ t y c h wytworów z p e w n y m i cechami dawnej sztuki ludowej. w a n i e się m o d e l u n o w e j s z t u k i l u d o w e j , ale s t o p n i o w e za­ Wytwory cieranie peryferyjno-jarmarczne funkcjonują zresztą i wśród w a r s t w w y w o d z ą c y c h się z l u d u , w c h o d z ą n a m i e j s c e dawnej s z t u k i l u d o w e j , zaspokajająo potrzeby środowisk, d o k t ó r y c h n a s z a współczesna k u l t u r a p l a s t y c z n a w ograniczonej mierze. M a k a t k i , gipsy, dociera sztuczne t a n d e t n a g a l a n t e r i a ze szkiełek i p l a s t i k u — kwiaty, wydają się różnic m i ę d z y wzorami kultury popularnej, po­ wszechnej a d a w n y m i n a w y k a m i e s t e t y c z n y m i . Ogólna t e n d e n c j a n i e z m i e n i a j o d n a k f a k t u , że wciąż istnieją — a b y ć m o ż e w przyszłości będą jeszcze w y r a ź n i e j — młodzieży s p r y m i t y w i z o w a n ą i schyłkową wersją n i e t y l e s z t u k i l u d o ­ i w e j , co w z o r ó w d a w n e j k u l t u r y mieszczańskiej, t y c h róż­ dotyozą miejskiej, arohitektów, inteligencji górników, n p . sposobu występowały m o d y środowiskowe, l o k a l n e . W ś r ó d technicznej, marynarzy zdobienia plastyków i t d . Lokalne domów (m.in. mody snycerka, n y c h serwantek z p o r c e l a n o w y m i f i g u r k a m i , p l u s z y i aksa­ d e k o r a c j a l i s t w , nadokienników i g a n k ó w ) , k o l o r y s t y k i i o r ­ m i t ó w , h a f t o w a n y c h s e r w e t e k , s z k l a n y c h k u l , oleodruków, n a m e n t y k i parkanów, z d o b n i c t w a w m e t a l u ( k r a t y , b r a m y , p o d u s z e k , p i e r r o t ó w , l a l e k i k o t k ó w — zdobiącyoh k a n a p ę . Czy jeat t o nasza s z t u k a l u d o w a ? Obrońcy t e j t e z y m ó w i ą , że i d a w n i e j wieś asymilowała zapożyczone wzory, b a l u s t r a d y balkonów), w betonie (ornamentowane N i e k t ó r e m o d y kształtują się zresztą s a m o r z u t n i e i o g a r ­ że t r z e b a t y l k o czasu, a b y się z t y o h zapożyczeń rozwinęła niają z n a c z n e o b s z a r y k r a j u — n p . z d o b i e n i e n o w a s z t u k a . Oczywiście, ale p o d w a r u n k i e m , że istniałaby wiozącyoh k u l t u r a środowiska, atrakcyjność własnej odrębności, p r z e ­ k w i a t ó w w wieńcach c m e n t a r n y c h i t p . c i w s t a w i e n i a się n a p o r o w i l a n s o w a n y c h w z o r ó w . T a k j e d n a k nie jest. bazarowa Środowiska, które n i e są i z o l o w a n e , zaspokaja obecnie estetyka i c h s t a t u s społeczny n i e j e s t pustaki, s ł u p y ) , s z k l e ( z d o b i e n i e ścian stłuczką szklaną, l u s t e r k a m i ) . nowożeńców do ślubu, użycie samochodów plastikowych Twórozość t e g o r o d z a j u należy badać i d o k u m e n t o w a ć jako przejaw zmian i n i c j a t y w y estetycznej w upodobaniach, jako świadectwo społeczeństwa i j e g o r ó ż n y c h g r u p . t r w a ł y , n i e t e ż istnieją żadne dążenia d o zamknięcia się P r z e z t o właśnie, a n i e p r z e z w y s o k i e osiągnięcia a r t y s t y c z n e , w swej g r u p i e . j e s t o n a interesująca i ważna d l a naszej k u l t u r y n a r o d o w e j . T r z e b a więc n a obeoną sytuację spojrzeć z p e r s p e k t y w y W twórczości t e j n a uwagę zasługuje s a m m e c h a n i z m zachodzących z m i a n . C z y m i n n y m j e s t b o w i e m pozostałość p o w s t a w a n i a „ m ó d " i c y z e l o w a n i a się f o r m . J e s t o n a n a l o ­ d a w n y c h upodobań, a c z y m i n n y m kształtowanie się s t y l u , giczny s z l i f o w a n i e f o r m y w procesie z b i o r o w e g o p o w t a r z a n i a p e w ­ w i e m j e d n a k , czy jest t o dostateczny powód, a b y samo z i a - n e g o s c h e m a t u . N i e j e s t obojętne c z y w o d a z a m a r z a , prze­ w i s k o uznać za „ a u t e n t y c z n i e l u d o w e " . T e n s a m m e c h a n i z m mieniając się w l ó d , c z y lód t o p n i e j e , zamieniając się w w o d ę . o b s e r w u j e m y zresztą i w p o w s t a n i u centrów l u d o w e j r z e ź b y do tego, który występował w sztuce l u d o w o j . N i e identyczny, inny m a ( Ł ę c z y o k i e , Z a w i d z k i e , K ą t y R y b a c k i e , Szczecińskie), n a i w ­ sens, g d y go w i d z i m y w ujęciu d y n a m i c z n y m , w t e n d e n c j i nego m a l a r s t w a ( n p . H l e b i n e w J u g o s ł a w i i ) c z y w k o n k u r ­ S t a n pośredni, a c z k o l w i e k pozornie rozwojowej. Obserwowane przez nas przejawy e s t e t y k i k r a ­ sach n a s z o p k i k r a k o w s k i e , które wyrabiają zarówno ucz­ m a r s k i e j , b a z a r o w e j , b r u k o w e j są p r z y k ł a d e m d e k o m p o z y c j i niowie, j a k i inteligenci — emeryci. I I . 1 2 . Zdzisław D u d z i k , K r a k ó w . I I . 13. E w e l i n a P ę k s o w a , Z a k o p a n e , w o j . nowosądeckie. I I . 14. W ł a d y s ł a w Zakopane. 13 Walczak 14 143 �I Jeśli n i e c h c i a ł b y m nazwać t e j s z t u k i p e r y f e r y j n e j — z a c h o w a j m y t ę n a z w ę d l a s z t u k i , która m a w y r a ź n y r o d o w ó d „ l u d o w ą " , t o jeszcze z j e d n e g o p o w o d u . N o s i c i e l i c z y t e ż t r a d y c y j n y i ł ą c z y się bezpośrednio z o b s z a r e m odbiorców dawnej sztuki ludowej. tej sztuki nie identyfikuję z ludem. Pojęcie „ l u d " m a u n a s swoją rangę historyczną. O z n a c z a j m y więc stylowym N i e j e s t więc „ l u d o w y " O c i e p k a c z y N i k i f o r , n i e j e s t n i m — m ó w i ą c o przeszłości — w a r s t w y nieoświecone, p r a ­ Sutor cujące f i z y c z n i e , c z y l i j a k c z y t a m y w Wielkiej rzeźbiący w w ę g l u . N i e j e s t t y m b a r d z i e j przeciętny a m a t o r ; Powszechnej: „ . . . ogół ludności pracującej Encyklopedii przeciwstawionej brak a n i Paweł bowiem Wróbel czy wykształcenia inny górnik malujący zawodowego i lub artystycznogo w a r s t w o m u p r z y w i l e j o w a n y m " , względnie, w węższym za­ n i e k w a l i f i k u j e jeszcze d o m i a n a „ t w ó r c y l u d o w e g o " . k r e s i e — „ludność w i e j s k ą " ; m ó w i ą c zaś o współczesności — szerzanie k a t e g o r i i „ s z t u k i l u d o w e j " n a działalność a m a t o ­ n i e c h „ l u d " z n a c z y t y l e co naród świadom swego k l a s o w e g o r ó w , n i e w y d a j e się więc słuszne. r o d o w o d u . T a k przecież r o z u m i o m y w j ę z y k u c e r e m o n i a l n o -administracyjnym pojęcie „lud p o l s k i " , „Polska Rzecz­ pospolita L u d o w a " . Nie z plastiku ludowej czy pluszowe sztuki. B y ć m o ż e t y m , k t ó r z y t o czynią, c h o d z i o t o , a b y p o d ­ kreślić, że dzieło w y s z ł o z rąk r o b o t n i k a , górnika c z y chłopa, a n i e u c z n i a , s t u d e n t a , i n t e l i g e n t a . Jeśli t a k — sądzę też, a b y m a k a t y , g i p s y i b a z a r o w e k w i a t y były „spadkobiercami" Istnienie nowych przecież powiedzieć n p . praca amatorów wystarczy górników. j e d n a k j e s t t o t a k i s t o t n e dziś, g d y p o c h o d z e n i e Czy i wykony­ kolorystycz­ w a n a p r a c a n i e świadczą już a u t o m a t y c z n i e o k u l t u r o w e j n y c h , t e m a t y c z n y c h , skłonność d o s y m o t r y c z n y c h układów przynależności człowieka ? R o b o t n i k - t e c h n i k G r z e g o r z Stań­ i więź c z y k r e p r e z e n t u j e w s w y c h r y s u n k a c h i t e m p e r a c h wartości z j a w i s k a z dawną sztuką ludową, a l e n i e j e s t kontynuacją t y p o w e dziś d l a s z t u k i e l i t a r n e j , a n i o j o d e n l e k a r z , a d w o k a t dekoracyjnych upodobań dawnej Roz­ rozwiązań w s k a z u j e n a genetyczną jej głównego n u r t u . czy nauczyciel — powielane p r y m i t y w n e s t e r e o t y p y k u l t u r y Niezależnie j e d n a k o d tego, czy p r z y m i o t n i k „ludowy^ masowej. u z n a m y z a w ł a ś c i w y d l a określenia w y t w o r ó w s z t u k i p e r y ­ feryjnej — funkcjonuje o n w obiegu powszechnym także w t y m znaczeniu. J e s t t o z j a w i s k o szersze i g o d n e u w a g i . D o t y c z y r e l a c j i m i ę d z y k u l t u r a m i . D a w n i e j s t r a t y f i k a c j a przebiegała nowo", „pio­ dziś j e s t „ p o z i o m a " . W z o r c e e s t e t y c z n e kształto­ ludowej w a ł y się b o w i e m d a w n i e j w r a m a c h p o d z i a ł u wieś — m i a s t o , j e s t p o w s z e c h n y , m a s o w y r u c h twórczości p l a s t y c z n e j , k o m ­ k u l t u r a oświecona — k u l t u r a l u d o w a , i n t e l i g e n c j a — p r o l e ­ a d 5: P r a w d z i w y m spadkobiercą p o n o w a n i a swego o t o c z e n i a , twórczości a k t y w n y stosunek do sztuki, t a r i a t w i e j s k i i m i e j s k i . D z i ś , w d o b i e u n i f i k a c j i treści i f o r m p r z y k t ó r y m zacierają się o s t r e g r a n i c e m i ę d z y t w ó r c ą a o d ­ docierających biorcą. A l o n a z w a n i e t e j twórczości m i a n e m „ s z t u k i l u d o ­ p r z e k a z u , wyróżniają się w p r z e k r o j u całego społeczeństwa w e j " n i e m a sensu w naszej s y t u a c j i . W p r o w a d z i l i b y ś m y w a r s t w y różniące się w y k s z t a ł c e n i e m , a s p i r a c j a m i k u l t u r o ­ t y l k o z a m ę t , zwłazscza że wciąż jeszcze m a m y w y m i , zasięgiem p e r c e p c j i określonych treści. twórczość z d u c h a swogo a u t e n t y c z n i e ludową. Chociaż więc z p u n k t u w i d z e n i a r o l i j e d n o s t k i w k u l t u r z e twórczość nalna 144 jest najbardziej „ludowa" (czytaj nieprofesjo­ „powszechna"), wszędzie p r z y pomocy środków masowego W t a k i m właśnie układzie „ p o z i o m y m " w y s t ę p u j e dziś z j a w i s k o twórczości p o w s z e c h n e j , którą s p o t y k a m y w róż­ nych środowiskach. Ale cechy środowiskowe występują �I I . 15. H e l e n a R o j - K o z ł o w s k a p r o w a d z i k u r s m a l o w a n i a n a szkle. Z a k o p a n e . O k . 1950 г. I I . 16. H e n r y k Zegadło, rzeźbiarz, obecnie R a b k a , w o j . nowosądeckie. I ł . 17. S e w e r y n O d r z y w o l s k i , m a l a r z . K r a s n y s t a w , w o j . chełmskie. tu tylko wśród amatorów w i e j s k i c h . Dominują wzorce powszechnie rzadko, są t r u d n o u c h w y t n e , właściwie spoty­ s t y l o w y c h , a l e t a k się m a j ą c y d o a u t e n t y c z n e g o w z o r c a j a k profesjo­ w n a j l e p s z y m r a z i e k o p i a d o oryginału. W i n n y m p r z y p a d k u nalną, j a k i amatorską, z t y m żo w z o r y p r o f e s j o n a l n e n i e są m a m y d o c z y n i e n i a ze sztuką pseudo-ludową, z f a l s y f i k a ­ ani t a m i , z twórczością epigońską „ w s t y l u " . k a n o , w y w o d z ą c e się z i n s p i r a c j i zarówno sztuką bliskiej daty, a n i n i e dotyczą poszukiwań bardziej świadomą kontynuacją, a t r z e c i — n a w i ą z a n i e m d o c e c h ambitnych i elitarnych. Oczywiście t r u d n o w t y m m a s o w y m r u c h u a m a t o r s t w a plastycznego o w y s o k i e osiągnięcia a r t y s t y c z n e . N i e o n i o zresztą c h o d z i . I s t o t n ą b o w i o m cechą t e g o z j a w i s k a jest f o r m a a k t y w n e g o u c z e s t n i c t w a . I w t y m właśnie — j a k p o ­ w i e d z i e l i ś m y n a wstępie — j e s t o n o spadkobiercą t r a d y c y j n e j zostały w y k o n a n e w r a m a c h ż y w e j jeszcze d y c j i s z t u k i l u d o w o j przez l u d z i związanych sposobem odczuwania, tra­ wychowaniom patrzonia n a świat, z dawną kulturą ludową — a l b o ; b — zostały świadomie wykonane w duchu (stylu) d a w n e j l u d o w e j s z t u k i p r z e z l u d z i w y w o d z ą c y c h się ze w s i i związanych emocjonalnie rozpadu — - twórczości w „ d a w n y m s t y l u " twórczości i n d y w i d u a l n e j , s p o n t a n i c z n e j , wykraczającej n a j b a r d z i e j prężna j e s t p i e r w s z a , r z a d k a — t r z e c i a , a d r u g a , P o d s u m u j m y więc d o t y c h c z a s o w o r o z w a ż a n i a . P r z e z określenie „ s z t u k a l u d o w a " rozumieć można współcześnie dzieła, k t ó r e : emocjami, okresie poza k r q g f o r m t r a d y c y j n y c h * i t e ż p a m i ę t a ć , że w o b e c n y m — przejmowanie wzorów obcych _ kultury ludowej. a Warto k u l t u r y l u d o w e j spośród t r z e c h g ł ó w n y c h p o s t a w : z wiejską kulturą, a w p r o w a ­ d z o n e i n n o w a c j e n i e przekreśliły zasad myślenia plastycz­ nego właściwych l u d o w e j s z t u c e ; r a b y istnieć, w y m a g a p o m o c y , świadomej p o l i t y k i , o p i e k i . O strefowym charakterze granic w kulturze W k u l t u r z e granice pojęciami składających się n a pojęcie z d e c y d o w a n i e n i e są o s t r e . d o m i n u j e i łatwo wyznaczyć granice. Przeważnie j e d n a k m a m y do czynienia z sytuacjami mniej czy bardziej zdajemy m i e s z a n y m i . Często n i e sobie z t e g o s p r a w y i d ą ż y m y d o „ p r e c y z y j n e j " o d p o w i e d z i — co j e s t c o . A w t e d y cięcie, j a k i e g o m u s i m y dokonać, z a p r z e c z a właśnie Pokutuje с — stanowią replikę c z y adaptację twórczości l u d o w e j . między T y l k o w p r z y p a d k a c h s k r a j n y c h , m o d e l o w y o h , zespół c e c h u nas bowiem t e j pożądanej precyzyjności. pojęcie g r a n i c y u f o r m o w a n e n a przykładach zaczerpniętych z g e o g r a f i i c z y g e o m e t r i i . A l e t o , należy co m o ż l i w e w g e o g r a f i i p o l i t y c z n e j , n i e j e s t m o ż l i w e w o d ­ stosować j e d y n i e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u . D r u g i — j e s t już n i e s i e n i u d o pojęć złożonych, k s z t a ł t o w a n y c h h i s t o r y c z n i e . Oczywiście określenie „autentyczna" sztuka 145 �N i e z a w s z e j e d n a k w y c i ą g a m y z t a k i e j s y t u a c j i właściwe w n i o s k i . P r z e s z k a d z a t e m u skłonność naszego umysłu d o „ s z u f l a d k o w a n i a " pojęć, w y n i k ł a zresztą z dążenia d o o p a ­ n o w a n i a i uporządkowania f a k t ó w , z k t ó r y m i się s t y k a m y . Porządkując je, trzeba jednak widzieć zjawisko w jego r z e c z y w i s t y m kształcie, w e w z a j e m n y c h powiązaniach. P a ­ miętać, ż e „ c z y s t e " p o d z i a ł y występują w s y t u a c j a c h s k r a j ­ nych, modelowych. Ż y c i e j e s t złożone, m y w p r o w a d z a m y d o niego nasz porządek, nasz s y s t e m o c e n , n o r m , n a z w — źle j o s t j e d n a k , g d y s t w o r z o n y m o d e l ciąży n a n a s z y m w i d z e n i u , g d y p o ­ w o d u j e o d r z u c e n i e t e g o , co się w n i m n i e mieści. Źle j e s t , g d y doskonały skądinąd e t n o g r a f - m u z e a l n i k p o w i a d a o s z o p k a c h k r a k o w s k i c h -— t o n a s n i e i n t e r e s u j e , t o przecież n i e j e s t już s z t u k a l u d o w a ... Ź l e , g d y z k o n k u r ­ sów u s u w a się r z e ź b y w y b i t n i e interesujące, d l a t e g o że n i e pasują d o u t a r t y o h schematów. Strefy pograniczne we współczesnej sztuce ludowej O i l e w rzemiośle a r t y s t y c z n y m i rękodziele nastąpiło s p o t r y f i k o w a n i e f o r m , a z m i a n y wynikają z p o t r z e b a d a p t a ­ cyjnych, t o w plastyce przystaje pojęcie f i g u r a l n e j , d o której twórczości, najłatwiej najbardziej zauważyć zacho­ dzące p r z e m i a n y . W ł a ś n i e rzeźba j o s t dziedziną, w której najpełniej dostrzegamy rozpiętość p o s t a w i bogactwo t a ­ lentów, swobodę i n w e n c j i , w z r o s t a s p i r a c j i t w ó r c ó w , roz­ szerzenie się kręgu i c h zainteresowań. G d y b y dzieła współczesnych rzeźbiarzy ustawić w j e d ­ nym I I . 18. I z a j a s z R z o p a , R e d a , g m . W e j h e r o w o , w o j . gdańskie. szeregu, grupując j e o d f o r m najbardziej prostych, w d o b r y m sensie t e g o słowa — p r y m i t y w n y c h — d o d z i e l najbardziej sprawnych warsztatowo, to „dolną" granicę w y z n a c z y ł y b y p r a c o H e r ó d k a , P t a s z y ń s k i e j , Siemińskiego, Hołdy, G r a n i c e w k u l t u r z e mają c h a r a k t e r p a s m a , w której następuje stopniowe zagęszczenie strefy, coch aż d o s y t u a c j i , w której układ r z e c z y w i s t y z b l i ż y się d o s y t u a c j i m o d e l o w e j . T a k i m i są p r z y k ł a d y s k r a j n e , „ c z y s t o " . M i ę d z y zaś t y m i m o d e l o w y m i s y t u a c j a m i rozciąga się -•- dziś już b a r d z o szeroka — s t r o f a p o g r a n i c z a . Z nią właśnie m a m y przeważnie d o c z y n i e n i a , zajmując ludową. Sztuką — d o d a j m y dziełem artystycznym się współczesną sztuką zdominowane są tradycją Oleksego - ludzi żyjących n a marginesk mało zróżnicowano, a d e k w a t n e d o i c h możliwości p s y c h i c z ­ n y c h i f i z y c z n y c h . „ G ó r n ą " granicę stanowiłaby n a t o m i a s t twórczość P a l k i , W i e r z c h o w s k i e g o , Toborowicza, Honryka Zogadło, w d u ż y m już s t o p n i u świadoma, s p r a w n a , nawiązu­ jąca d o określonych wartości s z t u k i l u d o w o j oraz sztuki p r o f e s j o n a l n e j , i n s p i r o w a n e j ludowością. P i e r w s z e p r a c e — są „ a u t e n t y c z n e " w t y m sensie, że — a n i e rzemiosłom i ręko­ (które Miki. w i e j s k i e j społeczności, rzeźbiących z m o z o ł e m f i g u r y p r o s t e , f o r m a i c h s t a n o w i jodyną i m o ż l i w ą d l a a u t o r a . D a r e m n o i w k t ó r y c h i n w e n c j a t w ó r c y d o c h o d z i d o głosu w słabym b y ł o b y prosić Sobotę, Muchę, Ptaszyńską, H o ł d ę c z y O l e k ­ s t o p n i u ) , sztuką, a więc p r z e d e w s z y s t k i m rzeźbą i m a l a r ­ sego, b y w y r z e ź b i l i coś i n a c z e j . F o r m a w y r a z u j e s t t u n i e stwem. t y l k o w y p r a c o w a n a , a l e i „ d a n a " rzeźbiarzowi, Próba wyraźnego oddzielenia n p . d a w n o j s z t u k i l u d o w e j o d współczesnej, t e j zaś o d n a i w n e j i o d s z t u k i o s o b i s t e j ( r o z u m i a n e j w sensie L'art brut) Twórcy ekspresji — skazuje nas n a z drugiego, „dojrzałego", bieguna pracują z o w i o l e większą świadomością i skalą możliwości a r b i t r a l n e o c e n y , często p o d p o r z ą d k o w a n e c o l o m , d l a k t ó ­ wych. r y c h d o k o n u j e m y k l a s y f i k a c j i . W i e l o współczesnych rzeźbienie rzeźb wyznaczona d y s p o z y c j a m i i c e c h a m i osobowości. Palkę. Toborowicza w innej czy Wierzchowskiego k o n w e n c j i . Piorwszo rzeźby wyrazo­ stać n a są więc l u d o w y c h może być w y s t a w i a n y c h p o d szyldem zarówno . . l u d o w o " , ponieważ n i o m o g ą b y ć i n n o , d r u g i e „ludowym", Zegadlo, nikają z p o s t a w y a u t o r a , z uświadomienia sobie s w y c h możli­ j a k „naiwnym". Kudła, Lamęcki, S o b o t a c z y Chajec należą d o o b u k a t e g o r i i . M u c h a c z y H e - wości. ródek m o g ą b y ć r o z p a t r y w a n i w równej m i e r z e j a k o p r o ­ d u k t k u l t u r y ludowej i jako Wierzchowski zjawisko ekspresji i P a l k a z k o l e i przekraczają l u d o w e j , b l i s c y współczesnej osobistej. granicę rzeźbie s t y l i z o w a n e j lx» w y ­ M a m y t u więc d o c z y n i e n i a w p i e r w s z y m p r z y p a d k u z pograniczem p r y m i t y w n o - l u d o w y m (przez „ l u d o w e " r o ­ sztuki z u m i e m w t y m w y p a d k u twórczość z w e r y f i k o w a n ą spoleez- „na l u ­ n i o ) , a czasem i p o g r a n i c z e m ze sztuką psychopatologiczną,' d o w o " . Z a k r e s y c e c h zachodzą, n a siebie, twórczość dużego co j e s t z r o z u m i a l e , g d y sobie p r z y p o i m i i m y , j a k często l u d z i e p r o c e n t u współczosnych rzeźbiarzy c z y m a l a r z y „ l u d o w y c h " wiejskiego jest odrębności p s y c h i c z n e j , n i e d o r o z w o j u c z y k a l e c t w a . W d r u ­ jednocześnie charakterystyczna d l a pewnej grapy amatorów. gim K l a s y f i k a c j a , j a k i e j d o k o n u j e m y , o p a r t a więc j o s t n a w y b o r z e c o c h , któro ląc/.ą się jednocześnie z c e c h a m i w c h o ­ d z ą c y m i w s y n d r o m i n n e g o pojęcia. S z t u k a l u d o w a zwłasz­ cza w okresie rozpadu tradycyjnej swej liazy szczególnie s i l n i e i często w związki z i n n y m i twórczości a r t y s t y c z n e j . 146 m a r g i n e s u znajdują się n a n i m w s k u t e k natomiast przypadku twórczość swojej świadomie-ludowa g r a n i c z y z a m o t o r s t w o m , a n a w e t ze sztuką profesjonalną. Prześledźmy przykładowo sytuację H e r ó d k a . Rzeźbił d l a siebie, z p o t r z e b y o t a c z a n i a się aniołami, świętymi p o ­ wstępuje s t a c i a m i , które ustawiał n i e r a z n a k a m i e n i a c h o m y w a n y c h modelami w o d ą p o t o k u . R z e ź b y H e r ó d k a n i e są „ l u d o w e " z p u n k t u widzenia stylu, są j a k najoezywiściej prymitywne. Ale �szczególna f o r m a równo t e g o p r y m i t y w i z m u - j e s t r e z u l t a t e m za­ ograniczonych możliwości manualno-psychicznych (przecież H e r ó d e k n i e b y ł w s t a n i e n a w e t w y r z e ź b i ć r ą k ! ) , j a k i stworzonej przet niego f o r m y ekspresji. T o , co n a m się u k a z u j e j a k o „ n a i w n o ś ć " , w y n i k a z n i e współmierności z a m i e r z e n i a d o s p o s o b u j e g o r e a l i z a c j i , i c o ważniejsze — z p o e t y k i , nigdzie n i e podpatrzonej, jącej n a j b a r d z i e j wiedzieć operu­ prostymi, czytelnymi znakami. J a k po­ o rzeczach najważniejszych, o świętych, Marii, aniołach, g d y z t r u d e m b u d u j e się słowo. I l e napięcia m u s i b y ć w l e d w i e a r t y k u ł o w a n y m d ź w i ę k u , b y przekazał sens t e g o , co się chce w y r a z i ć ... Z n a k rzeźbiarski m u s i donieść wielką prawdę, znak najprostszy — z trudem żłobiony r y s u n e k o c z u , u s t . I t a u f n a w i a r a , że s t a r c z y t y c h parę e l e m e n t ó w , a b y k r z y w o p r z y c i ę t y p i e n i e k , chlapnięty białą, czorwoną i zieloną l u b niebieską farbą — w zależności o d t e g o czyją m a postać przedstawiać — p r z e m ó w i ł d o w i d z a , stał się w i z e r u n k i e m ś w i ę t y m . W i e d z a H e r ó d k o o n a t u r z e i pamięć w i d z i a n e g o (a m i a ł r e p r o d u k c j e z p i s m , m . i n . Trójcę Rublowa) wzoru zostały z r e d u k o w a n e d o a t r y b u t ó w n a j p r o s t s z y c h . „ P o e t y k a " rzoźb w y n i k a t u ze z n a l e z i e n i a sobie t y l k o właściwych znaków, z i c h nośności i p r o s t e j — a doskonałej o r g a n i z a c j i . N i e m o ż ­ ność sięgnięcia d o r e a l i s t y c z n y c h rozwiązań j e s t t u zastą­ p i o n a umownością, ekspresją z l a k u , s y m b o l u , p l a m y b a r w roj. Odrębność H e r ó d k a w y n i k a więc n i e ze świadomej g r y w y o b r a ź n i , n i e z w y s t u d i o w a n y c h p o m y s ł ó w , ale z k o n i e c z ­ ności zbudowania — niejako o d początku — własnego a l f a b e t u f o r m . J e s t t o s z t u k a przejmująca, p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o N i k i f o r a . A l e c z y d a się zmieścić bez r e s z t y d o jakiejś „ s z u f l a d k i " ? D o j a k i e j ? L u d o w y ? ponadczasowych C h y b a w sensie I I . 19. A d a m z a s a d myślenia, w i ę z i z religijnością i k u l ­ turą d a w n e j w s i . P r y m i t y w n y ? Zegadło (ojciec H e n r y k a , i l . 16), K r z y ż k a , g m . Suchedniów, w o j . k i e l e c k i e . N a p e w n o , ale c z y t y l k o ? Błogosławiony t o p r y m i t y w i z m — dający t a k s i l n y i własny t o n w s z t u c e . N a i w n y ? Z g o d a , jeśli naiwność znaczyć będzie podejmowanie zadań, przekraczających konwencjonalne bliskich tradycyjnym wzorom, na obecnym etapie swej s p o s o b y rozwiązań. „ I n n y " ? Oczywiście, i n n y o d o t o c z e n i a , twórczości s t o i już n a p r z e d p o l u p l a s t y k i p s y c h o l o g m o ż e określić t u i l o r a z i n t e l i g e n c j i , stopień izo­ kładąc n a c i s k p r z e d e w s z y s t k i m n a ekspresję f o r m i b a r w , l a c j i , ale c z y t o tłumaczy, d l a c z e g o H e r ó d e k m a c u d o w n y której w z o r e m świat w e w n ę t r z n y ? Rouault'a. T r u d n o o precyzję k l a s y f i k a c j i w rzeźbie, zwłaszcza t e j naprawdę t w ó r c z e j . W ł a ś n i e d l a t e g o , że w y r a ż a ona nie świadomość zbiorową, ale człowieka, a r t y s t ę . Równio trudne jest sprawiedliwe wyważenie granic pojęć w z a k r e s i e m a l a r s t w a n a s z k l e . M a m y t u b o w i e m d o czynienia już t y l k o z r e a n i m o w a n i e m dawnych tradycji, stąd toż p u n k t e m wyjścia d l a w i e l u u z n a n y c h dziś m a l a r z y b y ł y k o p i e i n i e d a l e k o idące przekształcenia w z o r ó w m u z e a l ­ nych obrazów. Od kopii i kursów malowania zaczynał J a c h i m i a k , Roj-Kozłowska, Pęksowa, W a l c z a k . A l e Helena R o j - K o z ł o w s k a już w p i e r w s z e j fazie malowała „naiwnie" własno t e m a t y , a b y p o l a t a c h odejść o d t r a d y c y j n y c h sche­ matów ( „ l u d o w y c h " ) i tworzyć o b i a z k i narracyjne, o t e m a ­ tyce zwyczajowo-obrzędowej mieszczące się b a r d z i e j i legendarne-historycznej, w kategorii plastyki amatorskiej. T a k i e też o b r a z k i , które n a dobrą sprawę można b y malować i temperą n a p a p i e r z e , powstają o b e c n i e i n a K a s z u b a o h , profesjonalnej, j e s t już n i e t y l e góralska s z t u k a co obrazy T a k w r z e ź b i e , j a k i m a l a r s t w i e p o j a w i a j ą się formy c o r a z już d a l s z e o d l u d o w e j t r a d y c j i , w y d a j e się, że w k r a ­ c z a m y w e t a p , k i e d y t r u d n o b ę d z i e ciąć s k a l p e l e m d e f i n i c j i p o ż y w e j t k a n c e t w ó r c z o ś o i . W o s t a t n i c h d w ó c h —• t r z e c h l a t a c h p o d n a c i s k i e m ż y c i a (a n i e s u g e s t i i a d m i n i s t r a c y j ­ nych czy płynących z rozważań teoretycznych) — na k i l k u już k o n k u r s a c h i w y s t a w a c h u m i e s z c z o n o nie prace j e s z c z e ludowe i j u ż jednocześ­ a m a t o r s k i e , słusznie oddzielając j e w m i a r ę m o ż n o ś c i o d s i e b i e . C i s a m i a u t o r z y p o j a w i a j ą się zresztą i n a p r z e g l ą d a c h a m a t o r ó w , i n a w y ­ stawach sztuki ludowej — n p . Zagajewski, Mucha, Tobo- r o w i o z , M i c h a l s k i , K o ł a c z . C i s a m i reprezentują za granicą naszą sztukę „naiwną" czy „inną" (spontaniczną) — a k i e d y i n d z i e j l u d o w ą ( L a m ę c k i , K u d ł a , A . Z e g a d ł o , Skrę towicz, Zagajewski). W n i o s k i ? T a m gdzie jest „ludowe". Ale wyuczony p a m i ę t a j ą c , że w p ł y w środowiska i k u l t u r y m a s o w e j nie­ malowania n a szkle, w swej rzeźbę czy malarstwo dostrzegalne, trzeba t e c h n i k i i zasad wydzielać t o wyraźnie i o d dwóch l a t w Koszalińskiem. J a c h i m i a k — m ł o d y góral, twórczości sięgnął p o p o d p a t r z o n e w z o r y s z t u k i n o w o c z e s n e j , sie i m p u l s y , k t ó r y c h e f e k t e m przyswojone s y f i k o w a ć k r y t e r i a m i , k t ó r e z w y k l i ś m y stosować w i n t u i c y j n i e , zewnętrznie, bez w n i k a n i a w sens są dzieła n i e dające się k l a ­ sztuce d e f o r m a c j i , z doskonałym j e d n a k w y c z u c i e m k o l o r u . O i l e l u d o w e j . P u n k t e m w y j ś c i a d l a o c e n y m u s i b y ć s a m o dzieło p r z y poprzednio lub jego konwencja, a nie m i a r a u m o w n e j „sztuki l u d o w e j " o zbliżaniu w y m i e n i o n y c h n a z w i s k a c h można się d o g r a n i c y amatorstwa mówić plastycznego, to Cechą a u t e n t y c z n e j twórczości jest b o w i e m t o , że prze­ J a c h i m i a k p r z y w o d z i n a m n a myśl początkowo m a l a r s t w o kracza ona granice. dzieci, p o t e m m a l a r s t w o amatorów z wyraźnymi inspirac­ A b y znaleźć prawidłową płaszczyznę o c e n y , t r z e b a t e ż w i e d z i e ć — co i d l a c z e g o p o w i n n o się p o p i e r a ć , o t a c z a ć opieką. j a m i sztuką z a w o d o w ą . K r z y s z t o f Okoń zaś, m u z y k p o c h o ­ dzący z P o d h a l a , zaczynając o d o b r a z k ó w b a r d z o jeszcze 147 �Miejsce sztuki ludowej we współczesnej kulturze S z t u k a l u d o w a t w o r z o n a współcześnio j e s t z j a w i s k i e m z w i ą z a n y m s w y m i k o r z e n i a m i z historią. P a t r z ą c n a n i ą o d t e j s t r o n y m o ż e m y w n i e j w i d z i o ć ż y w y jeszcze przeszłości, bardzo ożywioną trad3'cję. i s t o t n y obraz naszej Dopełnia kultury, ona w będąc ślad sposób jednym ze źródeł świadomości n a r o d o w e j W s z t u c e l u d o w e j s i l n i e j niż w j a k i e j k o l w i e k i n n o j odczuwamy w i ę ź z przoszlością, ciągłość k u l t u r y . W p o ­ t o c z n y m o d c z u c i u o n a właśnie j e s t n a j b a r d z i e j ,,polska", n i c t e ż d z i w n e g o , że w o k r e s i e s i l n i e postępującoj u n i w o r s a l i zacji kultur i eksplozji s z t u k a l u d o w a staje międzynarodowej się w y r ó ż n i k i e m turystyki — zwiedzanego j e d n ą z w i ę k s z y c h j e g o a t r a k c j i . R o ś n i e więc kraju zapotrzebo­ w a n i e n a i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e , n a sztukę l u d o w ą j a k o pamiątkę. Wiąże się t o , n i e s t e t y , z komercjalizacją sztuki, z jej masowym funkcjonowaniem. S z t u k a w z n i o s ł y m z n a c z e n i u t e g o słowa) z a m i e n i a się w tej (we I I . 2 0 . D o m w e w s i B i e l , g m . Małkinia, w o j . ostrołęckie. s t o r o o- typB u d z i t o zrozumiały s m u t e k u l u d z i , których fascy­ nowała j a k o s z t u k a , którzy o d k r y w a l i w t e j p r o s t e j , n i o uczonej twórczości m o c i n s p i r o w a n i a s z t u k i analogie d o poszukiwań a w a n g a r d y stulecia. Chcieliby, a przykładem „wysokiej", artystycznej naszego zamieszczony w tym numerze p i s m a artykuł p r o f . Ksawerego Piwockiogo, uszanować wysoką którą poświadczały rangę tej sztuki, rangę znakomite wystawy aby artystyczną, dawnoj rzeźby, m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u , zorganizowane po wojnie w Paryżu Brukseli, Londynie, w wielu miastach Polski. Schillera, Andrzeja S t o p k i , Andrzeja szków, J a n a Szczepkowskiego, D l a Leona i Zbigniowa d l a profesorów: Starzyńskiego, Michała W a l i c k i o g o , K s a w e r e g o czy Tadeusza wielką Seworyna — sztuka ludowa Piwockiego była D o s t r z e g a l i w n i e j doskonałość f o r m y , ekspresję, siłę % emo­ II. P r o c o s y zachodzące współczośnie w k u l t u r z e p r z e s u ­ n ę ł y w w i d o c z n y sposób sztukę ludową ze s t r e f y z j a w i s k a r t y s t y c z n y c h w o b r ę b k u l t u r y m a s o w e j . Obniżaniu r a n ­ g i a r t y s t y c z n e j s p r z y j a zresztą i m a s o w a twórczość współ­ czesna, o d e r w a n a o d środowiska, a p o b u d z a n a głównie róż­ n y m i a k c j a m i , k o n k u r s a m i , f e s t i w a l a m i , a przede w s z y s t k i m działalnością C e p e l i i . Twórczość t a u t r z y m u j e dzięki Cepe­ l i i s t o s u n k o w o w y s o k i p o z i o m , chociaż ogólna s y t u a c j a s p r z y ­ j a j e j k o m e r c j a l i z a c j i i s p r o w a d z e n i u d o r a m pamiątkarstwa. A l e właśnie t o życie s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e m a s o w e j , n a nią, p r o f u z j a -*4sH *\-T&*%£* *7мг~ kultury. działania, więź z tradycją. rosnące z a p o t r z e b o w a n i e эa trwałą, i wciąż ż y w ą wartością d o r o b k u naszej cjonalnego Prona­ Juliusza audycji folklo­ 2 1 . P a r k a n , słupki b e t o n o w e z t ł o c z o n y m wzorem, K o m o r o w o , g m . Rząśnik, w o j . ostrołęckio. Sądzę, że w a r t o spojrzeć n a sprawę t r z e ź w o , bez l u d o - mańskich sentymentów, bez f r a z e o l o g i i . Współczesna s z t u k a l u d o w a b y w a różna, zła i d o b r a . T o , że b y w a gdzieś słaba, nio jest k a m i e n i o m obrazy d l a naszego l u d u . G o r z e j g d y słabą rzeźbę i przeciętne h a f t y a d a p t o w a n o n a serwetki d e m o n s t r u j e się z s z u m o m j a k o osiągnięcie k u l t u r y jakiegoś r e g i o n u . T a k się właśnie d e p r o c j o n u j o tę sztukę n i e p r z e m y ­ ślanymi w y s t a w a m i , p o k a z y w a n i e m p o d s z y l d e m s z t u k i l u ­ d o w e j złych rzeźb, k i c z o w a t y c h o b r a z k ó w niewydarzonych r y s t y c z n y c h w r a d i o i t e l e w i z j i , sukcesy „ M a z o w s z a " czy a m a t o r ó w . P r z y k ł a d ó w można b y p r z y t o c z y ć w i o l e , c h o ć b y „Śląska", a nawet bezkrytyczne n o t a t k i w pismach, chwa­ z K r a k o w s k i c h Targów S z t u k i Ludowej i z lące p o n a d miarę w y r o b n i k ó w l u d o w o - p o d o b n y c h f i g u r e k — D o m u Chłopa. wszystko t o odegrało b a r d z o pozytywną rolę w zmianie s t o s u n k u w s i d o swego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Nie można b o w i e m warszawskiego S z t u k a l u d o w a słusznio uważana j e s t z a legitymację a r t y s t y c z n y c h uzdolnień l u d u , a l e c z a s o m o d n o s i się w r a ż e ­ zapominać, że w i n d o w a n i e rangi n i e , że n i e d o c e n i a m y r o l i naszej współczosnej s z t u k i , n a ­ l u d o w e j s z t u k i p r z e z z n a w c ó w o d b y w a ł o się w s y t u a c j i , g d y s z y c h w y k s z t a ł c o n y c h t w ó r c ó w . C h w a l i się chłopa c z y r o b o t ­ wieś zaczęła się w s t y d z i ć własnoj k u l t u r y i s z t u k i — wiążąc ją n i k a , p ó k i n i o u c z o n y , p ó k i naśladuje d a w n e w z o r y i s t r u g a e m o c j o n a l n i o z czasem n ę d z y i poniżenia. D o p i e r o prymitywne opieka rzeźbki, ale w y s t a r c z y w k u l t u r z e m i e j s k i e j , w środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , s p r a ­ s k o ń c z y ł y ! W a r t o pamiętać, że obecnie s a m s z y l d „ l u d o w o " wiła, że wieś przestała n i e przesądza jeszcze o wartości, i często f i r m u j e smętne swego d o r o b k u . Co więcej — strój l u d o w y nabrał c e c h r e p r e z e n t a c y j n y c h , a l u ­ dową „ d e k o r a c j ę " Podnoszenie, umacnianie J e s t p e w n e m i n i m u m p o z i o m u , poniżej którogo wysokiej s t y c z n e j s z t u k i l u d o w e j (zwłaszcza d a w n e j ! ) rangi arty­ p r z e z książki, d o b r e w y s t a w y i t d . , a z d r u g i e j s t r o n y dążenie d o u t r z y m a n i a Tym b a r d z i e j , że wciąż m a m y rękodzieło a r t y s t y c z n e n a w y s o k i m p o z i o m i e i można s p o k o j n i e wybierać t o , co n a j ­ lepsze. Popierając możliwie dobrego p o z i o m u w imprezach m a s o w y c h , w h a n ­ możliwe d l u , pamiątkarstwie. ludowej 748 scho­ dzić n i e należy, a b y n i e czynić k r z y w d y właśnie „ l u d o w i " . Co robić ? W y d a j e się w s k a z a n e działanie w dwóch k i e ­ runkach. i p o c h w a ł y się resztki dawnej sztuki regionu. s p o t y k a m y p r z y różnych świętach i uroczystościach p a ń s t w o w y c h . a b y zainteresowanie wyższą uczelnię się w s t y d z i ć plastyczną, b y ukończył n a d współczesną sztuką i masowość w y s t ę p o w a n i a t e j s z t u k i wysiłki jednak t o rękodzieło, dla podtrzymania czyniąc wszystkie autentycznej i j e j k o n t y n u a c j i współczesnej sztuki — p r o d u k u j e się �jednocześnie (ręcznie c z y m a s z y n o w o ) w y r o b y w l u d o w y m i s t o t n y c h wartości t r a d y c y j n y c h , j a k śladów z e w n ę t r z n y c h , s t y l u , c h a r a k t e r z e . M i m o w z a j e m n y c h p o w i ą z a ń , są t o d w a M ó w i ą c najogólniej i w d u ż y m skrócie — człowiek w s p ó ł ­ c z e s n y , zwłaszcza w mieście, narażony j e s t n a l i c z n e s t r e s y , różne z a g a d n i e n i a . P i e r w s z o d o t y c z y twórczości p o d t r z y m u j ą c e j tradycję, a więc u n i k a t o w e j s z t u k i i a r t y s t y c z n e g o rękodzieła, d r u g i e z a c h o w a n i a n a r y n k u m a s o w e j p r o d u k c j i ( m . i n . pamiątkar­ skiej) o charaktorze l u d o w y m , f o l k l o r y s t y c z n y m . Ideałem byłoby, g d y b y potrzeby dało się o b y ć bez t e j masówki i wszelkie zaspokajać w y t w o r a m i rękodzieła ludow ego, n i e T w y d a j o się t o j e d n a k m o ż l i w e , ponieważ p o p y t przekracza p o d a ż , a jednocześnie j e s t c h y b a pożądane, a b y o cechach ludowej sztuki urozmaicały naszą wyroby produkcję tekstylną, pamiątkarską, galanteryjną. często c z u j e się w y o b c o w a n y , o s a m o t n i o n y w tłumie, p o ­ zbawiony bezpieczeństwa. poczucia spokoju, Bombardo­ w a n y n a d m i a r e m informacji, p o d d a n y przyspieszeniu m i e j ­ s k i e g o życia, o d c z u w a ze w z m o ż o n ą siłą p o t r z e b ę f o r m s t a b i l ­ n y c h , z n a n y c h , w i ą ż ą c y c h się ze w s p o m n i e n i e m dzieciństwa, ze świadomością więzi społecznej, k u l t u r o w e j . Sztuka l u ­ d o w a odczuwana jest przez w i e l u l u d z i j a k o swojska, b l i s k a emocjonalnie. Zaspokaja ładu, u m i a r u , barwności. T k a n i n y o s u b t e l n e j przy t y m potrzebę równowagi, i bogatej k o l o r y s t y c e , g a r n k i p r o s t e i s z l a c h e t n e mają w sobie d o s k o ­ nałość kształtu o s z l i f o w a n e g o w procesie z b i o r o w e j i długiej R e g u ł a postępowania m u s i t u być j e d n a : p ó k i można — twórczości. G d y więc n i e s t a n i e l u d z i z d o l n y c h f o r m y te opierać się n a twórczości ż y w e j , g d y j e d n a k z a n i k n i e o n a , k o n t y n u o w a ć , c e l o w e m o ż e okazać się p o w i e l a n i e bądź granicy, s z y c h w z o r ó w , n a w e t m e c h a n i c z n i e . Zwłaszcza ż e , j a k już maszy­ m ó w i l i ś m y , f o l k l o r i pamiątka o l u d o w y m c h a r a k t e r z e p o ­ poziom jej spadnie poniżej dopuszczalnej t r z o b a przejść n a produkcję seryjną (ręczną bądź n o w ą ) , alo zachowującą w y s o k i p o z i o m w z o r n i c t w a . trzebne Są t u z n ó w d w a z a g a d n i e n i a , które n i e zawsze dadzą się traktować łącznie. J o d n o , t o twórczy rozwój są d l a z a s p o k o j e n i a potrzeb masowej najlep­ turystyki, zwłaszcza z a g r a n i c z n e j . człowieka, Odrębną n a t o m i a s t sprawą, której n i e m o ż e m y n a t y m d r u g i o — zachowanie w obiegu wyrobów o cechach l u d o w e j m i e j s c u omawiać, j e s t kształtowanie m a s o w e g o r u c h u t w ó r ­ sztuki. czości a m a t o r s k i e j , s t w o r z e n i e j a k największej l i c z b i e u z d o l ­ C z y t r z e b a dążyć d o t e g o , a b y w n a s z y m życiu zachować żywą pamięć charakterystycznych cech ludowej sztuki? n i o n y c h l u d z i warunków d l a twórczego u c z e s t n i c t w a w k u l ­ turze. * N a pewno — g d y mowa o muzeach, publikacjach, f i l m a c h , w y s t a w a c h , a więc o u t r w a l e n i u i p o p u l a r y z a c j i d o r o b k u ludowej przystrój sztuki. C h y b a . . . — g d y wnętrz, pamiątkę c h o d z i o t z w . masówkę, regionalną. Piwocki był tu R a n g ę „ o f i c j a l n ą " s z t u k i wyznaczają i n s t y t u c j e , k t ó r e w świadomości społecznej są d o t e g o p o w o ł a n e . D o b r z e w i ę c , co p r a w d a i n n e g o z d a n i a , m n i e j e d n a k w y d a j e się, że p r z y że s z t u k a l u d o w a o b f i c i e obecnoj środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , że s p o t y k a m y ją n a różnych 1 1 u n i w e r s a l i z a c j i k u l t u r w a ż n e j e s t u t r z y m a n i e róż­ n y c h z n a m i o n odrębności n a r o d o w e j — t a k dotyczących reprezentowana jest w naszych w y s t a w a c h , festiwalach, Cepeliadach, J a r m a r k a c h D o m i n i - I I . 2 2 . B r a m a m e t a l o w a , D a l e k i e , g m . W ą s e w o , w o j . ostrołęckie. Ш11 149 r �Do czego dążymy? kańskich, T a r g a c h K r a k o w s k i c h c z y Tatrzańskiej J e s i e n i ... a l e p r z y c h o d z i z a p y t a ć , c z e m u s z t u k a t a , która odegrała t a k wielką rolę w naszej k u l t u r z e , n i e f i g u r u j e w większości n a s z y c h m u z e ó w n a r o d o w y c h ? C z e m u z a m y k a się ją w opłotk a o h e t n o g r a f i c z n y c h m u z e ó w , g d z i e p o k a z u j e się j ą j a k o część życia wsi, obok przedmiotów kultury materialnej. J e s t t o oczywiście w a ż n y , ale t y l k o j e d e n a s p e k t f u n k c j o n o ­ w a n i a t e j s z t u k i , która wniosła przecież d o d o r o b k u a r t y ­ stycznego k u l t u r y n a r o d o w e j poważny wkład, t a k w p o s t a c i f o r m i dzieł m i s t r z o w s k i c h (zwłaszcza r z e ź b y , d r z e w o r y t u ) , j a k i i n s p i r a c j i , które t a k s i l n i e z a w a ż y ł y n a kształcie naszej s z t u k i X X w i e k u . Dlaczego w łódzkim M u z e u m S z t u k i nie m a p r z y f o r m i s t a c h a n i j e d n e g o przykładu r z e ź b y c z y m a ­ l a r s t w a n a s z k l e , k t ó r e t a k s i l n i e z a w a ż y ł y n a rzeźbach Zbigniewa Pronaszki (Pieta!), obrazach Tytusa Czyżew­ skiego czy Władysława Wąsowicza? N i e w y m a g a t o n a w e t r e w o l u o j i w myśleniu, d r o g a j e s t p r z e t a r t a . Formiści umieścili d e m o n s t r a c y j n i e o b r a z y l u d o w e n a szkle n a s w o j e j pierwszej w y s t a w i e , właśnie p o t o , a b y pokazać źródło s w y c h i n s p i ­ racji. Gest t e n powtórzył Janusz Bogucki na R o z d z i e l i ł b y m t u d w i e s p r a w y . Opiekę doraźną, s p r a ­ w o w a n ą o b e c n i e p r z e z odpowiednią k o m ó r k ę M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i , p r z e z Cepelię ( F u n d u s z R o z w o j u czości) i S t o w a r z y s z e n i e Twór­ T w ó r c ó w L u d o w y c h — oraz s t r a ­ tegię działania n a przyszłość. O p i e k a n i e b u d z i w ą t p l i w o ś c i , j e s t c e l o w a , przemyślana, z a p e w n i a l u d z i o m nym jako „twórcy" stypendia, zasiłki, zweryfikowa­ ulgi podatkowe, e m e r y t u r y , z b y t w y r o b ó w , udział w l i c z n y c h w y s t a w a c h , konkursach, festiwalach. A l e w a r t o zastanowić się, d o czego p o w i n n i ś m y d ą ż y ć . D o jakiego m o d e l u k u l t u r y . Czy do takiego, w którym u p o w s z e c h n i a się t w o r z o n e już w jakiejś g r u p i e w a r ­ tości, c z y też d o t a k i e g o , w k t ó r y m s t a w i a się n a a k t y w ­ ne u c z e s t n i c t w o społeczeństwa. O p o w i a d a j ą c się z a tą drugą koncepcją, zacząć t r z e b a o d t e g o , że d o t y c z y o n a w ogóle p o s t a w y człowieka, a n i e t y l k o j e g o t w ó r c z o ś c i artystycznej. wystawie M o ż n a p r z e w i d y w a ć zresztą, że w przyszłośoi z m n i e j s z y formistów w g a l e r i i M i ę d z y n a r o d o w e g o K l u b u P r a s y i K s i ą ż ­ się d y s t a n s m i ę d z y sztuką a n i e - s z t u k ą . C h o d z i t y l k o o t o , k i w W a r s z a w i e . L u d o w e a u t e n t y k i znaleźć można w z n a k o ­ a b y d o k o n a ł o się t o n a płaszczyźnie zwiększonej a k t y w n o ś c i micie twórczej, a n i e biernego o d b i o r u . przemyślanej ekspozycji Muzeum Kandinsky'ego w M o n a c h i u m . Dlaczego w warszawskim M u z e u m Narodo­ w y m można oglądać trzeciorzędne n i o r a z o b r a z y z i n n y c h krajów, a nie dojrzymy ludowej z XVIII a n i jednej czy X I X wieku? mistrzowskiej Zapytajmy rzeźby dalej — dlaczego s z t u k a l u d o w a z a j m u j e t a k z n i k o m e miejsce w p r o ­ g r a m a c h studiów e t n o g r a f i c z n y c h , d l a c z e g o n i e s p o t y k a się j e j w c a l e n a h i s t o r i i s z t u k i , d l a c z e g o n i e stykają się z t ą sztuką w ogóle s t u d e n c i u c z e l n i p l a s t y c z n y c h ? twórcza istnieć b o w i e m m o ż e w s o c j a l i z m i e t y l k o p r z e z z a a n g a ż o ­ w a n i e człowieka w swoją pracę, w ż y c i e . W z o r e m m o ż e b y ć d l a nas d a w n a k u l t u r a wsi, z c h a r a k t e r y s t y c z n y m b r a k i e m podziału n a czas p r a c y i czas o d p o c z y n k u , z p e ł n y m z a a n g a ­ ż o w a n i e m w e w s z y s t k i e czynności, n a r o l i i w gospodarce. A l e w w a r u n k a c h społeczeństwa i n d u s t r i a l n e g o p a t r i a r c h a l n e C z y t o , iż s z t u k a l u d o w a utraciła dziś m o c p r o g r a m o ­ w e g o i n s p i r o w a n i a , oznacza, A k t y w n o u c z e s t n i c t w o nieodłącznie w i ą ż e się z d a l e k o posuniętą d e m o k r a t y z a c j ą ż y c i a i p r a c y . P o s t a w a że j e s t o n a d l a dzisiejszego w z o r y m o g ą się okazać inspirujące, g d y z n a j d z i e się d l a n i c h nową motywację. D l a t e g o m o w a o zaangażowaniu takim, c z y h i s t o r y k a s z t u k i zupełnie n i e p r z y d a t n a , n i e ­ j a k i e g o p r z y k ł a d y znaleźć m o ż n a z a r ó w n o w k o p a l n i a c h o z y w a ż n a ? C h y b a t a k n i e j e s t , choć oczywiście z a k r e s i s k a l a f a b r y k a c h — j a k i w środowiskach t w ó r c z y c h , w w o l n y c h tych zawodach. artysty inspiracji bardzo się z m i e n i ł y . D a w n i e j bowiem — Racjonalizator zaangażowany w rozwiązywany jeszcze w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o — k o r e ­ p r o b l e m , n a u k o w i e c , a r c h i t e k t , a r t y s t a n i e pracują: „ o d — spondowała o n a z tv, ó r c z y m i p o s z u k i w a n i a m i a r t y s t ó w - p l a ­ d o " . N i e dzielą czasu n a „ p r a c ę " i „ o d p o c z y n e k " . P r a c a n i e s t y k ó w , dziś b y w a z a l e d w i e w p e w n y c h m o m e n t a c h i m p u l ­ jest s e m d l a a r t y s t y , k t ó r y s w o b o d n i e c z e r p i e z różnych t r a d y c j i , satysfakcją. C z y są szanse n a t o , że w p o d o b n y m k i e r u n k u dla nich dopustem a n i koniecznością. Jest twórczą r ó ż n y c h w z o r ó w . J e d y n i e A d a m R z ą s a w rzeźbie i A d a m r o z w i n i e się k u l t u r a p r a c y w przyszłości? Są, z m i e r z a k u K i l i a n w s c e n o g r a f i i p o z o s t a l i w kręgu l u d o w y c h f o r m . I n n i t e m u h u m a n i z a c j a p r o c e s u p r a c y , zwiększenie czasu t y l k o w określonych s y t u a c j a c h nawiązują w g r a f i c e , sceno­ n e g o , s z e r o k o już w p r o w a d z o n y n a Z a c h o d z i e i w Z w i ą z k u g r a f i i c z y p l a k a c i e d o jakiegoś w z o r u l u d o w e g o , n i e czynią R a d z i e c k i m r u c h o m y czas zajęć, z a l o ż n y o d w o l i p r a c o w n i k a , t e g o j e d n a k p r o g r a m o w o . R o z s z e r z a się krąg i n s p i r a c j i — a ze s z t u k i n a kulturę ludową, n a pierwotność, m a g i ę , o b y c z a j , czynności p r z y taśmie n a rzecz k o m p l e k s o w e g o ceremonię, k t ó r e w p r o w a d z i ł a n p . f a b r y k a samochodów narzędzia, dziwny, fascynujący świat, coraz b a r d z i e j e g z o t y c z n y . S z t u k a l u d o w a p r z e s t a j e korcić artystę, b y w z i ą ł j ą i podniósł ,,do n a r o d o w e g o " . Inaczej dziś p a ­ t r z y m y n a t ę sztukę, m o ż e g ł ę b i e j , p e ł n i e j . W i d z i m y ją n i e jako z i a r n o , k t ó r e m o ż e zakiełkować, ale j a k o dojrzały, w pełni u f o r m o w a n y kształt, k t ó r y n i e w y m a g a już żadnej obróbki. Sztuka wreszcie stała się n a t o m i a s t istotną podporą o d bezmyślnego wykonywania jednej działania, ,,Volvo". W k u l t u r z e l u d o w e j n i e istniał o s t r y p o d z i a ł n a t w ó r c ó w i odbiorców. W y d a j e się, ż e w k u l t u r z e czasu wolnego i właśnie p r z y a k t y w n y m u c z e s t n i c t w i e w s z t u c e j e s t szansa zmniejszenia d y s t a n s u , k t ó r y dziś i s t n i e j e m i ę d z y twórcą a b i e r n y m odbiorcą. W ludowa odwrót wol­ k u l t u r z e l u d o w e j istniała zawsze świadomość w a r ­ tości nadrzędnych. M a ł a s t a b i l i z a c j a n i e stawała się c e l e m . w i e l u a m a t o r ó w , szczególnie r z e ź b i a r z y . Sięgają p o l u d o w e W w z o r y , ponieważ z a p e w n i a i m t o z b y t , sięgają też d o sche­ s w o i s t e f i l o z o f o w a n i e . K a l e n d a r z życia przeznaczał czas n a m a t u ludowego pracę i święta, n a m o d l i t w ę i ż y c i e t o w a r z y s k i e . s t y l u , ponieważ w n i m z d o l n i są n a j l e p i e j się p o k a z a ć . P r o s t ą ludowo-podobną figurkę n i e t r u d n o w y ­ r z e ź b i ć , o ileż łatwiej niż k o m p o z y c j ę w y m a g a j ą c ą studiów n a t u r y , znajomości anatomii.-Rozumieją k r y t e r i a t e j s z t u k i , i sądzą, że m o g ą i m sprostać. k i e r a c i e c o d z i e n n y c h zajęć istniał czas n a r e f l e k s j e , n a C z y m b ę d z i e k u l t u r a przyszłości ? C z y s t a n i e się t a k , że właśnie s z t u k a r e f l e k s y j n a zastąpi m i e j s c e r e l i g i i ? W i t k a c y przewidywał, że w twórczości artystycznej wyładują się różne działania, a m b i c j e i m a r z e n i a . Obserwując współczesne S z t u k a l u d o w a — w p o s t a c i różnych j e j r e m i n i s c e n c j i z j a w i s k a w k u l t u r z e , n i e d z i w i ł b y m się, g d y b y najbliższy już c z y o r n a m e n t y k i — weszła też w nasze ż y c i e : d o r e k l a m y , o k r e s przyniósł p r z y p ł y w zainteresowań, n a z w i j m y j o ogól­ d e k o r a c j i , m o d y k o b i e c e j , k o s t i u m u scenicznego, n i e — filozoficznych, do foto­ światopoglądowych, a n a w e t „meta­ g r a f i i w czasopismach, występów f o l k l o r y s t y c z n y c h . Oder­ f i z y c z n y c h " , zresztą już d z i s i a j j o s t t o w i d o c z n e , d o w o d e m w a n a już o d źródeł własnej k u l t u r y w i e j s k i e j stała się p o popularność książki i f i l m u D a n i k e n a , a r t y k u ł ó w o p s y c h o ­ p r o s t u składową częścią naszego życia, c z y m ś , co j e m y j a k o n a t u r a l n e i zwyczajne. 150 traktu­ tronice, zainteresowanie filozofią Aurobindo, w A u r e v i l l e , myślą T e i l h a r d de C h a r d i n ' a i t d . — ośrodkiem �Dość n i e o c z e k i w a n i e wróciła p r o b l e m a t y k a oschatalo- i inni). J e d n y m z powodów ogromnego w z r o s t u r u c h u ama­ g i c z n a , k o n i o c świata z b i b l i j n e j przypowiości stał się realną torskiego g r o ź b ą l u d z k i e j działalności. Ż y c i e z d e r z a nas z m y ś l a m i , więzi, p r z e z z a i n t e r e s o w a n i e , ż y c z l i w ą u w a g ę , p r z e z możność k t ó r y c h n i e l u b i m y d o siebie dopuszczać. Zagrożenie n a t u r y , s a m o r e a l i z a c j i , p o t w i e r d z e n i a się. świadomość w y c z o r p y w a n i a się t r a d y c y j n y c h b o g a c t w natu­ r a l n y c h — s t a w i a nas z n ó w o k o w o k o z p r z y r o d ą , z k o n i e c z ­ nością myślenia, k a t e g o r i a m i ogólnoludzkimi, a n i e s w o j e g o zaścianka. j e s t właśnio p o t r z e b a wspólnych, autentycznych Czy widzę miejsce d l a s z t u k i l u d o w o j ? Oczywiście, alo ograniczone, stokroć ważniejszo jest bowiom, żeby wieś, ż e b y k i d z i e , k t ó r z y już p o z b y l i się d a w n o j s z t u k i — a k t y w n i e u c z e s t n i c z y l i w naszej k u l t u r z o . W i ę k s z ą rolę odegrać t u K i l k a l a t t o m u w y d a w a ł o się, że i n d u s t r i a l i z a c j a w r a z m o ż e nawiązanie d o p e w n y c h t r a d y c j i zarówno folklory­ z całą machiną środków m a s o w e g o p r z e k a z u s z y b k o z n i s z c z y stycznych, w s z o l k i e pozostałości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w o j . D z i ś r y ­ l u b a l s k i o c z y myślenickie „ t u r n i e j e g m i n " , w y z w a l a j ą c e siły s u j e się szansa, w y b o r u p e w n y c h wartości, nawiązania d o społeczne, inicjatywę, integrujące społeczeństwo, ś w i a d o m i e postaw, któro można „wypreparować" w toj kulturze. B y ć m o ż e u d a n a m się zachować z t o j k u l t u r y więzi międzyludzkich, któro jodnak trzeba świadomość budować na j a k l u d y c z n y c l i . Przykładem już nawiązujące d o t r a d y c j i m i o j s c o w o g o — białostockie, folkloru. Alo naj­ ważniejsze j e s t c h y b a t o , że n a w y k i , p o s t a w y ukształtowano i ż y w o n a wsi a częściowo i wśród l u d z i w y w o d z ą c y c h się zupełnie i n n y m g r u n c i e , j a k o że na. d a w n o j w s i o g r a n i c z o n e zc w s i m o g ą i m pozwolić s z y b c i e j b y ł y p r z e d e w s z y s t k i m d o r o d z i n y ( w i e l k i e j r o d z i n y ••- p o d ­ s o c j a l i s t y c z n y m o d o l k u l t u r y , wnieść d o t o j k u l t u r y w a r t o ś c i czas g d y t e r a z w miościo w i d a ć redukcję d o małej i łatwiej wejść w nowy, rodziny, ukształtowano o d pokoleń — rzetelność i s z a c u n e k d l a s w o j e j l i n i i ) , d o sąsiadów, n a k t ó r y c h p r a c y , godność, lączonio i n t e r e s u własnogo z i n t o r o s o m spo­ się b y ł o „ s k a z a n y m " . I n a c z o j toż w y g l ą d a o b e c n i o s t o s u n e k ł e c z n y m , p e w n o c e c h y obyczajowości, świadomość z w i ą z k u pokrewioństwa w p i e r w s z e j m i ę d z y jednostką a grupą, m n i o j s z o j e s t ciśnionio a u t o r y t o t u człowieka z przyrodą, -ze spolocznością, tradycją, z kulturą, s t a r s z y c h , r o d z i c ó w , ciśnionio o p i n i i p u b l i c z n e j , w z o r c a z a ­ która w y c h o w u j e i k t ó r ą się w s p ó ł t w o r z y . c h o w a ń . S p r a w y t y c h w i ę z i n i o można przeceniać. „ S a m o t ­ ność w t ł u m i e " j e s t źródłem f r u s t r a c j i , załamań, p r o w a d z i d o s c h o r z o u naszej c y w i l i z a c j i , d o ekscesów, w z r o s t u p o s t a w agresywnych, d o t w o r z o n i a się g r u p m ł o d z l o ż o w y c h , prze­ stępczych. W p o r s p t k t y w i o p r z e m i a n , j a k i o zachodzą, l u d z k i c h , k u l t u r y . W a ż n a j e s t aktywność t w ó r c z a i t o różna na każdym p o l u . W a ż n o jest stwarzanie k l i m a t u i warunków dla autontycznogo W i e m . że t o co piszę, z a b r z m i n a i w n i e i f i l a n t r o p i j n i e , alo w i e r z ę , żo j e d n y m z r e m e d i ó w n a t o n s t a n r z o c z y j e s t u c z o s t n i c t w o w k u l t u r z e , istnienie płaszczyzny istotnym p r o b l e m e m całogo k r a j u s t a j e się p r z y s z ł y m o d o l stosunków zaangażowania, d l a świadomości, że się j e s t p o t r z e b n y m , żo się j o s t czymś więcej niż ziarenkiem piasku, j e d n y m z m i l i o n a ziaronok. wspólnego Z p e r s p e k t y w y dalszej właśnie t o się staje w a ż n e , a n i e p r z e ż y w a n i a różnych treści, w t y m i s z t u k i , d y s k u t o w a n i a f a k t , że dzięki k o n k u r s o m „ u j a w n i " się jeszcze pięćdziesięciu o rzeźbiarzy. teatrze, wania szukania wzajemnego zrozumienia się w k o n t a k c i e z d r u g i m człowiokiom I I . 23. F r o n t i odnajdy­ (Grotowski Chcę być właściwio zrozumiany, doceniam w pełni d o t y c h c z a s o w o f o r m y o p i e k i n a d l u d o w y m i t w ó r c a m i , d o m u w D r o g i s z k a c h , g m . N i e d ź b ó r z , w o j . c i e c h a n o w s k i e . I I . 2 4 . B r a m a ze z d o b i e n i a m i , Godzisze W i e l k i e , g m . Godzisze W i e l k i e , w o j . k a l i s k i e . 151 �ale i uważam, p r z e d e że już teraz trzeba się zająć ców d l a a k t y w n e g o u c z e s t n i c t w a w k u l t u r z e m o ż l i w i e n a j ­ większej ilości l u d z i t a k n a w s i , j a k i w m i a s t a c h . W h i e r a r c h i i zadań j e s t t o p r o b l e m e m w ę z ł o w y m naszej k u l t u r y . O d t o g o zależy n a s z a przyszłość, potencjał zdolność m a n e w r u w e k o n o m i c e , wiedzy, d o s t a t e k . Sądzę, że m y , z a j m u j ą c y się kulturą ludową, również m o ż e m y wnieść d o t e g o z a g a d n i e n i a swój w k ł a d . Myślenie „ s k a l ą w a r t o ś c i " j e s t niezbędne p r z y rozwiązy­ w a n i u t r u d n y c h i b o l e s n y c h d l a nas p r o b l e m ó w . Z a k i l k a l a t znikną s t r z e c h y , z n i k n i e d a w n a wieś, z m i e n i się pejzaż. O c z y ­ wiście t r z e b a co n a j c e n n i e j s z e ocalić, zabezpieczyć, przenieść d o skansenów, zamienić w g o s p o d y c z y ośrodki kultury, d o m y r e g i o n a l n e j pamięci. A l e s p r a w a p o d s t a w o w a o d której n i k t nas, etnografów czy historyków s z t u k i , nie z w o l n i t o kształt n a s z y c h n o w y c h w s i , t r o s k a o nową p r z y r o d y 7 b u d o w n i c t w e m . O b a w i a m się, że — harmonię przegrywamy coś ważniejszego niż w i d o k k i l k u s e t chałup w zaśmieconym pejzażu. W r a c a j ą c n a z i e m i ę — j a s n e , że w i d z ą c co n a p r a w d ę w a ż n e i w c z y m nasz udział j e s t maleńki, t r z e b a robić t o co m o ż n a , ocalać r e s z t k i z a b y t k ó w w i e j s k i e g o budownictwa, s t r z e c h y tępione z u p o r e m m a n i a k a , p o m a g a ć t w ó r c o m . A l e pomagając, t r z e b a zdawać sobie sprawę, że p r o b l e m w y ­ k r a c z a p o z a „ l u d o w y c h " , że o b o w i ą z k i e m n a s z y m j e s t p o d ­ jąć właściwą p o l i t y k ę w o b o c całego m c h u p l a s t y k i a m a t o r ­ skiej, zapewnić p r z y n a j m n i e j najbardziej utalentowanym możliwość z a k u p u f a r b i pędzli (!!!). M a r t w i , że wciąż o r g a ­ n i z u j e się dęte, e f e k t o w n e i puste imprezy, a nie stwarza d o s t a t e c z n y c h w a r u n k ó w d l a t o g o co naprawdę w a ż n e rozwoju g r u p z a i n t e r e s o w a ń — w szkołach i placów­ kach k u l t u r a l n y c h ; grup nie sformalizowanych, nie wylicza­ j ą c y c h się z a k c j i , n i e działających w myśl PRZYPISY również w s z y s t k i m s t w o r z e n i e m w a r u n k ó w i bodź­ drobiazgowych w y t y c z n y c h z g ó r y . G r u p c z y kół, w k t ó r y c h l u d z i e będą m y ś l e l i s a m o d z i e l n i e . O książkach, f i l m a c h , o b r a z a c h , p r o ­ b l e m a c h , o t y m co i c h p a s j o n u j e . O s z t u c e l u d o w e j też. Ogólna d e f i n i c j a k u l t u r y H . R i c k e r t a w y r ó ż n i a z p r z y r o d y sferę działań człowieka. „ K u l t u r a j e s t t y m w s z y s t k i m , co s a m o p r z e z się n i e w y r a s t a z p r z y r o d y , lecz p o w s t a j e dzięki p r a c y człowieka, co j e s t w y t w o r e m r e f l e k s j i i działalności l u d z k i e j " . D l a badań n a d kulturą g r u p y spo­ łecznej n a j b a r d z i e j p r z y d a t n a w y d a j e m i się d e f i n i c j a A . P r z y ł u b i c k i e j . R o z p a t r u j e o n a kulturę j a k o „ s y s t e m c z y zospół systemów reguł technologiczno-użytkowych oraz i n ­ t e r p r e t a c y j n y c h danej g r u p y k u l t u r o w e j , w r a z z charakte­ r y s t y c z n y m i d l a n i e j p o r z ą d k a m i w a r t o ś c i " (O dwóch poję­ ciach kultury, „ N u r t " , 1972, n r 9 ( 8 5 ) . 1 Z k o l o i rozwój s z t u k i l u d o w e j m o ż l i w y b y ł d o p i e r o w w a r u n k a c h względnej s w o b o d y , n i c więc d z i w n e g o , że „ z ł o t y o k r e s " t e j s z t u k i p r z y p a d ł u nas n a l a t a p o uwłaszcze­ n i u w s i , n a o k r e s s z y b k i e g o w z r o s t u zamożności w s i , a zwła­ szcza g o s p o d a r z y . T a d e u s z S e w e r y n podkreśla jeszcze rolę czasu w o l n e g o w twórczości. „ J u h a s — pisze — mający błękit n a d sobą, a zieleń p o d sobą, w o l n y o d pośpiechu życia w n i z i n a c h miał lepsze w a r u n k i k o n t e m p l a c j i niż r o b o t n i k m i e j s k i , więcej s w o b o d y i w o l n e g o czasu oraz większe zwę­ żenie t r o s k ż y c i a " (Rozdroża sztuki ludowej, W a r s z a w a 1948, s. 8 ) . 2 S z l i f o w a n i e się pieśni i w ogóle f o r m s z t u k i miało m i e j s c e wszędzie t a m , g d z i e w y s t ę p o w a ł y m n i e j c z y b a r d z i e j u s t a l o n e k a n o n y piękna. J u l i a n P r z y b o ś , zastanawiając się n a d poezją starogrecką i łacińską, pisał: „ T e m a t y b y ł y za­ d a n e p r z e z anonimową twórczość n a r o d u , p r z e z m i t y , c h o ­ dziło o c o r a z d o s k o n a l s z e i c h o p r a c o w a n i e . P o e t a o d p o e t y p r z e j m o w a ł p o m y s ł y , brał całe sceny i f i g u r y , a j e g o ambicją b y ł o , ż e b y każdemu o b r a z o w i i z d a n i u już u ż y t e m u p r z e z p o p r z e d n i k ó w — dać l e p s z y o d p o p r z e d n i e g o w y r a z słowny. T a k szlifował się j ę z y k , ze zdań r o b i o n o coraz d o s k o n a l e j t o c z o n e b r y l a n t y , ideałem b y ł o osiągnięcie formuły e p i g r a m a t y c z n e j , z d a n i a g o d n e g o w y r y c i a n a p o m n i k u " (Próba przybliżenia. O zawodzie poety i malarza, „Twórczość", R . X I V , 1958, n r 1 1 , s. 7 2 — 7 7 ) . T e n s a m proces zachodził w twórczości l u d o w e j . 3 H e l e n a S c h r a m m ó w n a w swej p o d s t a w o w e j k s i ą ż c e : Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury artystycznej, Wilno 1939 — podkreśla w s z t u c e l u d o w e j p r z e d e w s z y s t k i m związek k o m p o z y c j i z t w o r z y w e m (s. 7) i rolę narzędzi, k t ó ­ r y m i posługuje się t w ó r c a , a b y nadać materiałowi o d p o w i e d ­ nią formę (s. 5 ) . 4 I I . 2 5 . O z d o b y m e t a l o w e n a d furtką, w y k . Bronisław B i e d r o ń , P r z y s z o w a , g m . Ł u k o w i c a , w o j . nowosądeckie. 152 �I I . 26. P r z e d w o j e n n e r e p r e z e n t a c y j n e d o ż y n k i k r a k o w s k i e . I I . 2 7 . D o ż y n k i C e n t r a l n e w W a r s z a w i e n a S t a d i o n i e X - l e e i a w 1969 �I I . 2 8 . P r o f . E l e o n o r a P l u t y ń s k a wśród t k a c z e k z J a n o w a , g m . Janów, w o j . białostockie. ' A n t o n i n a K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury, W a r s z a w a 1972. Interesujące p r z y k ł a d y p o d a j e A n t o n i K r o h w a r t . Aktualny stan stroju podhalańskiego, „ P o l . S z t . L u d . " , 1972, n r 1, s. 3 — 1 0 . O s t a t n i o n a n o w e „ m o d y " w i e j s k i e zwrócił uwagę W ł a d y s ł a w H a s i o r : „ D z i s i a j n a P o d h a l u d o s t r z e g a m . . . z j a w i s k o , mające swe źródło w A m e r y c e , k r a j u c h e m i i . P r o ­ d u k u j e się t a m m a s o w o f i r a n k i n y l o n o w e , które w iszą dziś w c h a t a c h góralskich. W t a k i e j ilości, że ktoś n i e z o r i e n t o ­ w a n y , iż n i e b y ł o t e g o trzydzieści l a t t e m u , o d b i e r a t e n f a k t j a k o stały e l e m e n t d e k o r a c y j n y . P o p r o s t u j e s t t o b a r d z o n a t u r a l n y proces p r z e i s t a c z a n i a się środowiska... Sądzę, iż za łat pięćdziesiąt dzisiejsze n o w a l i j k i n a w s i góralskiej c z y m a z o w i e c k i e j t a k się c u d o w n i e zestarzeją, że znów będą m i a ł y formę zgrzebności l u d o w e g o przemysłu. (Niepokój w pracowni. Z Władysławem Hasiorem rozmawia Piotr Roguski, „ R e g i o n y " 1975, n r 1) D i o n i z y S i d o r s k i , Jak Pani Plutyńska na Podlasiu folklor uczyniła, „ K o n t r a s t y " , 1974, n r 9. A r t y k u ł r a z jeszcze d o w o d z i , j a k t r u d n o j e s t uzyskać w p r z y p a d k o w y m reportażu p r a w d z i w y osąd z j a w i s k a c z y o s o b y i j a k łatwo skrzywdzić pamięć człowieka, gromadząc p r z e c i w n i e m u zasłyszane pomówienia. S z k o d a , że a u t o r n i e uznał za s t o ­ s o w n e j e z w e r y f i k o w a ć , zapoznać się z m e c h a n i z m o m p o ­ w s t a w a n i a s z t u k i l u d o w e j i p r o b l e m e m i n s p i r a c j i — zwłasz­ cza w fazie z a n i k a n i a f o r m t r a d y c y j n y c h . I n n a rzecz, że i n g e r e n c j a p l a s t y k a sięgnęła t u d a l e k o i n a p e w n o w a r t o zastanowić się — c z y i w j a k i e j m i e r z e j e s t t o uzasadnione. 6 T 7 8 Fet.: M . Pokropek - i l . 1 , 3 , 5, 6, 1 7 , 1 9 ; K . A . W . dowski - II. 7 ; J . Świderski - i i . 12, 2 7 ; H . - A n t o n i K r o h , Rzeźba ludowa czyli „Miesięcznik L i t e r a c k i " , 1972, n r 12. 9 i° Zupełnie i n n e , ale przemyślano i k o n s e k w e n t n e s t a ­ n o w i s k o r e p r e z e n t u j e T a d e u s z S t a i c h w a r t . Prawda i fałsz u- literaturze gwarowej („Biuletyn I n f o r m a c y j n y Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h " , L u b l i n , 1974, n r 7 — 8 , s. 3 9 — 4 1 ) : „ P o z o s t a j e z a t e m d o rozstrzygnięcia, k o g o z piszących gwarą należy uznać za górali, a więc za m a j ą c y c h b e z s p o r n e p r a w o posługiwania się t y m j ę z y k o w y m i n s t r u m e n t o m " . S t a i c h b a r d z o w n i k l i w i e a n a l i z u j e t e m a t , podkreśla i ż : ..Gwara, j o s t n i o p r z y c z y n ą , lecz s k u t k i e m chłopskiego p i s a ­ n i a . P r o c e s p i s a n i a w g w a r z e z a c z y n a się t a m , g d z i e z a c z y n a się góralszczyzna, j e s t u w a r u n k o w a n y góralskim r o z u m o ­ w a n i e m i myśleniem w ogóle. T o zaś — u w a r u n k o w a n e j e s t s p o s o b e m życia, w y w o d z ą c y m się z h i s t o r y c z n e j b a z y p a ­ s t e r s k i e j " . G o t ó w b y ł b y m zgodzić się ze S t a i c h e m , że t a m g d z i e jeszcze występuje t o n t y p więzi z przyrodą, zajęciom, tradycją —• co na P o d h a l u , j e s t sons o d d z i e l e n i a „ a u t e n ­ t y c z n y c h " o d „ n i e a u t e n t y c z n y c h " . A l e przyjmując t o k r y ­ t e r i a , n i e z m i e r n i e o g r a n i c z a m y z a k r e s współczesnej s z t u k i l u d o w e j . D l a t e g o zajmuję i n n e o d S t a i c h a s t a n o w i s k o . K s a w e r y P i w o c k i . W y p o w i e d ź w d y s k u s j i p t . : Co zrobić ze sztuką ludową, „ K u l t u r a " , R . X I , n r 3 1 , 6 . V I I I . 1 9 7 3 . 1 1 Olędzka i l . 9, 16, 18, 20 neoprymiływizm, - 25; H . i i . 2; Z. Kamykowski Świątkowski •- i l . 1 0 ; H. i ] , S, 1 5 , J . Jarosińska Wójcik - i l . 11 i l . 28: J . Śla­ �