https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c4b9562f679bcde7e88cff7fb1815bd.pdf e1b36de03d80d4204664c9486dd610cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource biografie malarstwo Mazurkiewicz, Jędrzej - malarz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4480 Title A name given to the resource Malarz Jędrzej Mazurkiewicz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieży ńska-Stolot, M A L A R Z Stefania Krzysztof owicz J Ę D R Z E J M A Z U R K I E W I C Z W czasie przeprowadzanej w e w r z e ś n i u 1960 roku inwentaryzacji z a b y t k ó w pow. leżajskiego z ramienia w o j e w ó d z k i e g o konserwatora z a b y t k ó w przy W R N w Rzeszowie, z w r ó c o n o u w a g ę na p o l i c h r o m i ę trzech k a ­ pliczek. Z n a j d u j ą się one na terenie d w u s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsi — W o l i Zarczyckiej i Hucisk, położonych w odległości około 14 k m na p ó ł n o c n y z a c h ó d od L e ­ żajska. Z b l i ż o n e daty powstania m a l o w i d e ł , ich forma oraz sygnatura malarza J ę d r z e j a Mazurkiewicza p o z w a l a j ą z w i ą z a ć je w j e d n ą o d r ę b n ą g r u p ę . M a l o w i d ł a , wykonane t e c h n i k ą k l e j o w ą , w e wszyst­ kich trzech kapliczkach łączy analogiczna kompozycja. S k ł a d a się ona ze stojących postaci ś w i ę t y c h rozmiesz­ czonych na w e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h kapliczek, ponad k t ó r y m i biegnie pas o r n a m e n t ó w , napisu fundacyjnego umieszczonego nad d r z w i a m i i m a l o w i d e ł na suficie. W y j ą t e k stanowi kapliczka z W o l i Zarczyckiej, gdzie m a l o w i d ł a p o j a w i a j ą się na w e w n ę t r z n y c h i z e w n ę t r z ­ nych ś c i a n a c h . Najwcześniejsze ze wspomnianych m a l o w i d e ł znajduje się w kapliczce tzw. Gorylowej ze wsi Huciska ( i l . 3). Kapliczka Gorylowa założona jest na planie o ś m i o b o ku, nakryta k o p u ł k ą z gontu i z w i e ń c z o n ą l a t a r n i ą W sześciu w n ę k a c h dzielących ściany kapliczki umiesz­ czono n a s t ę p u j ą c e m a l o w i d ł a : (od wschodu) „ M a t k a Boska Bolesna", scena uszkodzona (na skutek wybicia okienka), i II. 1, 2. Sw. Mikołaj, św. Jakub, fragmenty z kapliczki Gorylowej. II. 3. Kapliczka tzw. Huciska, pow. Leżajsk. polichromii Gorylowa. 201 �„ Ś w i ę t y M i k o ł a j " (ił. 1), „Św. Barbara", scena nieczy­ telna (ze wzgl. na wybicie okienka) oraz „Św. Jakub" (ił. 2). U nasady k o p u ł k i umieszczono fryz r o ś l i n n y z kartuszami i m o t y w a m i ludzkich masek na osi, p o ł ą ­ czonych w s t ę g a m i , z k t ó r y c h s p ł y w a j ą kampanulle. Po­ nad fryzem, na osi okienek namalowano dwa tonda w obramieniach roślinnych. Tondo na ścianie wschod­ niej silnie zniszczone przedstawia św. M i c h a ł a A r c h a ­ nioła w walce z d i a b ł e m . Znaczne zniszczenie drugiego tonda nie pozwala na odczytanie jego treści. Nad ołta­ rzem umieszczono kartusz z napisem ( m a j u s k u ł a ) : „ W s p o ­ m o ż e n i e wiernych" . Bardziej zniszczone są m a l o w i d ł a w drugiej kaplicz­ ce ze wsi Huciska,, później datowane. Kapliczka ma plan p r o s t o k ą t a o ściętych od w e w n ą t r z narożnikach ( i l . 4). Na ścianie zachodniej malarz umieścił postacie św. Antoniego i św. Mikołaja, a na wschodniej — figury: niezidentyfikowanej zakonnicy, t r z y m a j ą c e j k a r t k ę z napisem ,,Amavi crucificum", i ś w . M i c h a ł a z napisem u d o ł u : „Quis ut Deum". 2 Na ściętych n a r o ż n i k a c h namalowano postacie św. Wojciecha, św. J ó z e f a , t r z y m a j ą c e g o Dzieciątko, św. Barbary i niezidentyfikowanego świętego. Ponad posta­ ciami świętych, na ściętych n a r o ż n i k a c h i ponad okien­ kami z n a j d u j ą się kartusze podobne do o r n a m e n t ó w ro­ kokowych. Ściany zwieńczone są fryzem patronowym, a na suficie namalowano postać M . B. Niepokalanego Poczęcia w ś r ó d chmur. Najpóźniejszą d a t ę noszą m a l o w i d ł a kapliczki z W o l i Zarczyckiej, r ó w n i e ż założonej na planie p r o s t o k ą t a i przykrytej dachem dwuspadowym. Na fasadzie ka­ pliczki, w d w ó c h niszach f l a n k u j ą c y c h drzwi, namalo­ wano postacie św. Piotra i P a w ł a ( i l . 5), a w szczycie — Oko Opatrzności, adorowane przez a n i o ł ó w . Ponad drzwiami umieszczono napis z tekstem m o d l i t w y . Na 3 4 5 202 ś c i a n a c h w e w n ę t r z n y c h namalowano t e c h n i k ą k l e j o w ą sześć postaci ś w i ę t y c h : (od p o ł u d n i a ) J ę d r z e j a , Wojcie­ cha, Szymona, Tomasza ( i l . 7), Jana Nepomucena i K a ­ tarzyny, a poniżej okienek — św. A n n y z M a t k ą Boską (il. 6) i ś w . M a r i i Magdaleny. Ponad postaciami ś w i ę ­ tych umieszczono fryz z kartuszy zbliżonych do orna­ m e n t ó w stylu r é g e n c e , w y p e ł n i o n y c h k r a t k ą i z a k o ń ­ czonych kampanullami. O t w ó r drzwiowy f l a n k u j ą dwa wazony z bukietami k w i a t ó w . Na dole całość obiega fryz patronowy. Polichromia sufitu jest silnie zniszczo­ na i zaklejona papierem. W każdej ze wspomnianych kapliczek w y s t ę p u j e , j a k w y ż e j wspomniano, napis f u n ­ dacyjny umieszczony ponad drzwiami, u j ę t y w r o ś l i n n y kartusz z m o t y w e m putt. W y j ą t e k stanowi druga ka­ pliczka ze wsi Huciska, gdzie napis fundacyjny u j ę t o jedynie w p r o s t o k ą t n ą r a m ę . Napis fundacyjny z kapliczki ciska podaje: Gorylowej we wsi Hu­ „(Kap)lica Fundowana. Roku 1835 F(u)ndatora Wojciecha Szu(r)daka (r)e(stau)rowana (w).... 187... przez Re S t ę p n i a Gosp(oda)rzy z Wsi Huciska " ( i l . 8). Podobnej treści napis fundacyjny znajduje się w giej kapliczce ze wsi Huciska: dru­ „TĘ K A P L I C Ę ( F U N D O W A Ł ) SIWIEC Z Ż O N Ą K A ­ T A R Z Y N Ą ORAZ Z M A T K Ą K A T A R Z Y N Ą S I W C O W Ą Z R E A L N O Ś C I PO SP. WOJCIECHU SIWCU. Muiiował A n t o n i K i e ł b . M a l o w a ł J. Mazurkiewicz. Dnia 31 lipca Roku P a ń s k i e g o 1880. S. Jana F... M i c h a ł Sulikowski od P... 185... p... zaś przez W S..sk w (r. 1880)" ( i l . 9). Ciekawy jest fakt pojawienia się podpisu J. Mazurkiewicza, którego nazwisko w y s t ę p u j e malarza również �6 na wschodniej ścianie kapliczki z W o l i Z a r c z y c k i e j , obecnie zasłonięte obrazem o ł t a r z o w y m ( i i . 11). Kapliczka z W o l i Zarczyckiej ma r ó w n i e ż napis funda­ cyjny n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : „Ta kaplica fundowana przez Szymona Ruszaka w roku 1851, a zaś poprawiona w r. 1862, znowu restaurowana i odmalowana kosztem fundatora z żoną M a r y j a n n ą m a ł ­ ż o n k ó w w r. 1881" ( i l . 10). Jak już nadmieniono, opisane wyżej m a l o w i d ł a z trzech s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą kapliczek w y k a z u j ą dużo cech w s p ó l n y c h , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m formy, j a k i pro­ gramu ikonograficznego. Sztywne postacie świętych, ustawione w trzech czwar­ tych, na tle neutralnym, potraktowane płaszczyznowo, t w o r z ą jednostajny r y t m . Spłaszczone głowy pochylo­ ne są w bok. Typowe są szerokie twarze, pozbawione głębszego wyrazu. Wielokrotnie pojawia się typ fizyczny o d ł u g i m nosie (linia nosa łączy się z linią b r w i ) , ma­ łych ustach i wyrazistych oczach z ciemnymi, d u ż y m i t ę c z ó w k a m i . Analogiczny typ r e p r e z e n t u j ą twarze ś w i ę ­ tych z malarstwa ikonowego s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w . 7 Naiwne ruchy postaci ograniczają się do podtrzymy­ wania a t r y b u t ó w i w y k o n y w a n i a prostych gestów. Sza­ ty, z w y j ą t k i e m s t r o j ó w pontyfikalnych i zakonnych, s k ł a d a j ą się z sukni i narzuconego na ramiona płasz­ cza, k t ó r y — na skutek podtrzymywania r ę k ą — tworzy wielokrotnie p o w t a r z a j ą c y się fałd w kształcie ucha. Podzielone są one pionowymi f a ł d a m i i podobnie jak całe postacie obwiedzione ciemnym konturem. Obok prymitywnych zestawień kolorystycznych, złożonych z błękitu, czerwieni, żółci i zieleni, p o j a w i a j ą się w du­ żej ilości kolory b r ą z o w y i różowy. Prostota kompozycji, p r y m i t y w i l u d o w o ś ć postaci świętych kontrastuje z ornamentami, pozostającymi pod w p ł y w e m o r n a m e n t ó w rokokowych o p r z e m y ś l a n e j kom­ pozycji i delikatnym rysunku. Program ikonograficzny wprowadza obok popularnych postaci świętych — j a k św. M i k o ł a j , Wojciech, Barbara itp. — postacie niezidentyfikowanej zakonnicy (Brygida?), Tomasza, Antoniego, Szymona i św. J ę d r z e j a — patrona autora polichromii — J ę d r z e j a Mazurkiewicza. Z a s t a n a w i a j ą r ó w n i e ż częste napisy łacińskie, towa­ rzyszące postaciom świętych. A u t o r e m trzech polichromii byl J ę d r z e j Mazurkiewicz, którego podpis w y s t ę p u j e w drugiej kapliczce z Hucisk i w kapliczce z Woli Zarczyckiej. Miejscowa t r a d y c j a łączy r ó w n i e ż nazwisko Mazurkiewicza z m a l o w i d ł a m i kapliczki Gorylowej, co też potwierdza forma tej po­ lichromii. Napisy fundacyjne w s k a z u j ą , że Mazurkiewicz malo­ w a ł kapliczki w latach 1879, 1880, 1881. Księgi parafial­ ne z Woli Zarczyckiej podają, że J ę d r z e j Mazurkiewicz u m a r ł 26.1.1886 roku, w wieku lat 52. Pochodzi on ze wsi K r z e s z ó w za Sanem,, pod d a w n y m zaborem rosyj­ skim, i był o r g a n i s t ą w W o l i Zarczyckiej . Ponadto p r o w a d z i ł w o r g a n i s t ó w c e szkolę i dzięki temu zyskał sobie przezwisko „ b a k a ł a r z " . Oprócz malowania zajmo­ w a ł się r ó w n i e ż r z e ź b i e n i e m ś w i ą t k ó w ". 8 9 10 P o w y ż s z e dane o J ę d r z e j u M a z u r k i e w i c z u - o r g a n i ś c i e t ł u m a c z ą styl jego m a l o w i d e ł , łączących w sobie elemen­ ty sztuki ludowej i m a ł o m i a s t e c z k o w e j . Był on a r t y s t ą ludowym, samoukiem, który uległ zapewne w p ł y w o w i 11. 4. Kapliczka Huciska, pow. Leżajsk. 11. 5—7. menty polichromii z kapliczki w Woli Zarczyckiej, Leżajsk. Sw. św. Piotr i Paweł, św. Anna z Matką św. Tomasz. Frag­ pow. Boską, 203 �8 ś r o d o w i s k a artystycznego j a k i m był w X I X w., a t a k ż e w c z e ś n i e j Leżajsk. S t ą d też zapewne charakter ornamen­ tów, p o j a w i a j ą c y c h się w jego polichromiach. Stanowi­ sko organisty, jakie z a j m o w a ł , w y j a ś n i a stosowanie przez niego wzbogaconej ikonografii oraz n a p i s ó w ł a c i ń s k i c h . Mazurkiewicz nie był j e d y n y m malarzem w y k o n u j ą ­ cym p o l i c h r o m i ę kapliczek w okolicach Leżajska. O p r ó c z w i e l u innych działał tu r ó w n i e ż Franciszek Ksawery Stankiewicz, t w ó r c a polichromii w kapliczce we wsi Giedlarowa . Na terenie samego L e ż a j s k a z a c h o w a ł y się dwie ka­ pliczki; jedna na tzw. Zmuliskach, druga w p ó ł n o c n o zachodniej części miasta. W obu z n a j d u j ą się m a l o w i d ł a ścienne, k t ó r e przemalowane z u p e ł n i e straciły pierwotny charakter. K a p l i c z k i dekorowane m a l o w i d ł a m i p o j a w i a j ą się na terenie pow. leżajskiego jeszcze we wsiach W ó l k a G r o d z i s k a (dwie) i W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . M a l o w i d ł a te są jednak bardzo dalekie od prac J ę d r z e j a Mazurkie­ wicza. Twórczość Mazurkiewicza nie jest w i ę c odosobniona, ale ściśle w i ą ż e się z w y s t ę p u j ą c ą na tych terenach t r a d y c j ą , k t ó r a stanowi być m o ż e dalekie echo s ł y n n y c h polichromii Stroińskiego. I2 13 } " 3if *****' PRZYPISY 1 W 1961 r. kapliczka została n i e w ł a ś c i w i e odnowiona przez właściciela, k t ó r y p o k r y ł j ą n o w y m dachem z papy. M a l o w i d ł a zostały przemalowane. P r z e m a l ó w k i w i ­ doczne są szczególnie w postaci św. M i k o ł a j a i w tłach pozostałych ś w i ę t y c h . P o n i ż e j postaci napisy ł a c i ń s k i e : „S. Adalbert, S. Josephus". M a l o w i d ł a obecnie przemalowane. Ponad postaciami ś w i ę t y c h Piotra i P a w ł a istniały napisy łacińskie, obec­ nie nieczytelne, k t ó r e zamieniono imionami świętych w j ę z y k u polskim. „ P o d T w o j ą obronę... C.". W tle widoczny jest napis łaciński, obecnie nieczytelny. 1881 — 13 sierpnia. J ę d r z e j Mazurkiewicz ( i l . 11). K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, W-wa 1934, str. 137. Informacji udzielił Kazimierz P i e c h o ń s k i , organista z W o l i Zarczyckiej. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku K r z e s z ó w był o s a d ą m i e j s k ą (1088 m i e s z k a ń c ó w ) w pow. biłgorajskim, k t ó r ą San oddzielał od Galicji. Należał do ordynacji Zamoy­ skich. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I V , pod r e d a k c j ą F. Sulimowskiego. Warszawa 1883, str. 787. 10 -yj W o l i Zarczyckiej pod koniec X I X w . działało k i l k u miejscowych a r t y s t ó w , o czym ś w i a d c z y fakt, że znaleziono tam m i ę d z y i n n y m i klocek drzeworytniczy z s y g n a t u r ą L R (F. Kotula, Klocek drzeworytniczy, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1949, R. I I I , str. 243). W J a ś l e w 1878 r. wydana została k s i ą ż k a pt. Wola Zarczycka, k t ó r e j autorem jest współcześnie żyjący z M a z u r k i e w i ­ czem ks. Marian P o d g ó r s k i , miejscowy proboszcz. W e d ł u g informacji K . Piechońskiego, na terenie W o l i Zarczyc­ kiej istnieje t r a d y c j ą , że J ę d r z e j Mazurkiewicz p r z e t ł u ­ m a c z y ł brewiarz na język polski. Informacja K . P i e c h o ń s k i e g o . Stefania Krzysztofowicz, Ewa Śnieżyńska, Mieszczań­ scy malarze leżajscy X I X wieku, „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. X V I I , 1963, str. 162. Obie po lewej stronie drogi z Wólki Grodziskiej do Grodziska G ó r n e g o . 2 ^•"A. Aft" ".Ci";M- " 7 • \ j A A ' ^ « > • • . V ' i J, 3 4 5 8 7 10 8 9 1 1 12 13 Napisy fundacyjne: II. 8. Kapliczka tzw. Gorylowa, II. 9. Kapliczka ze wsi Huciska. II. 10. Kapliczka z Woli Zar­ czyckiej. U. 11. Sygnatura J. Mazurkiewicza, kapliczka z Woli Zarczyckiej. Fot.: or.torok �