https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c4a6d6608742a2b507f99c715b35f9e.pdf 0d1e852f19bae80ea61aa666ea54b802 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource Wiącej, Józef - malarz panorama Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4481 Title A name given to the resource Panorama Józefa Wiącka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Żywirska P A N O R A M A J Ó Z E F A M i n ę ł y bez m a ł a 34 lata gdy Józef Wiącek, syn ma­ łorolnego chłopa z z a p a d ł e j wsi rzeszowskiej, nie m o g ą c znaleźć pracy — w y e m i g r o w a ł do Francji. Po w i e l u pe­ rypetiach, k t ó r y c h nie l u b i zresztą w s p o m i n a ć , osiadł on tam na s t a ł e w osadzie górniczej Saint-Eloy les Mines, położonej w basenie w ę g l o w y m Puy de Dóme, gdzie przez 20 lat p r a c o w a ł jako g ó r n i k dołowy, a w n a s t ę p n y c h 11 latach — jako maszynista kopalniany. Obecnie Józef W i ą c e k jest j u ż od k i l k u l a t na emeryturze. Pozornie typowa postać g ó r n i k a - e m i g r a n t a ukaz-Ja się jednak w niecodziennym świetle, gdy zrealizował on swe ogromne dzieło, m o n u m e n t a l n ą Panoramę, obejmu­ jącą cykl o b r a z ó w , w k t ó r y c h p r z e k a z a ł Wiącek myśli, poglądy i d o ś w i a d c z e n i a całego swojego życia. Jak sam się zwierza, z a m y s ł takiego dzieła począł w n i m k i e ł k o w a ć , gdy w swej górniczej karierze prze­ szedł z pracy dołowej do obsługi lokomotywy. Tam, w monotonnym szumie motoru, w s p o m i n a j ą c swe m ł o d e II. 1. Józef Wiącek. II. 2. Powrót do domu po daremnym W I Ą C K A lata, całą u c i ą ż l i w ą i m o z o l n ą d r o g ę , j a k ą przeszedł we Francji, począł z d a w a ć sobie s p r a w ę , że życie jego było j a k gdyby symbolem losu k a ż d e g o polskiego emi­ granta, k t ó r y na obcej ziemi s z u k a ł chleba. J e d n o c z e ś ­ nie obudziło się w n i m pragnienie, aby u k a z a ć te koleje losu innym, aby przestrzec m ł o d e pokolenie przed b ł ę ­ dami, k t ó r e sam popełnił. I t y m swoim m y ś l o m posta­ nowił n a d a ć k s z t a ł t plastyczny. Jak sam pisze, przy pilnowaniu motoru „ m a j ą c w i ę ­ cej czasu i lżejszą r ę k ę w z i ą ł e m się do rysowania,, po­ tem malowania". Jednak dopiero po przejściu na eme­ r y t u r ę zdecydował się zrealizować swoje zamierzenia. Taka oto p o k r ó t c e jest geneza powstania Panoramy „Za chlebem", k t ó r e j W i ą c e k poświęcił sześć lat życia i wszystkie swoje oszczędności. Chociaż nie m i a ł podstawowej wiedzy malarskiej, ani w y k s z t a ł c e n i a (bo ukończył tylko 7 klas szkoły podsta­ wowej i jeden rok był w szkole handlowej), Wiącek po- poszukiwaniu pracy. II. 3. Podpisanie kontraktu. s 205 �s t a n o w i ł n a d a ć swemu dziełu f o r m ę m o n u m e n t a l n ą . Nie w y s t a r c z a ł b y m u pojedynczy obraz, nawet n a j w i ę k s z y c h w y m i a r ó w , by pomieścić w n i m t r e ś ć myśli i przeżyć, jakie z a m i e r z a ł p r z e k a z a ć . P r a w d ę , k t ó r ą p r a g n ą ł w y ­ razić w swej opowieści, n a l e ż a ł o jego zdaniem poprzeć silną, a w i ę c szczegółową a r g u m e n t a c j ą w i z u a l n ą . U w a ­ żał on, że poprzez c y k l o b r a z ó w prawda ta u j a w n i się pełniej i p r z e m ó w i silniej, w sposób bardziej przeko­ nywający. Przy realizacji swych z a m i e r z e ń nie Liczył na ż a d n ą pomoc i nikogo o n i ą nie prosił. Za w ł a s n e p i e n i ą d z e z a k u p i ł w i ę k s z ą ilość arkuszy d y k t y (izoreli), k t ó r e pociął na 15 jednakowej wielkości p r o s t o k ą t ó w o w y m i a r a c h 2 X 1,25 m. K a ż d y ujął w d r e w n i a n ą r a m ę , p o w i e r z c h n i ę z a g r u n t o w a ł i podzielił dwiema pionowymi l i n i a m i na trzy mniejsze płaszczyzny. W ten sposób uzyskał 30 me­ t r ó w bieżących z a m y k a j ą c y c h 45 płaszczyzn, w k t ó r y c h z a m i e r z a ł pomieścić z dawna p r z e m y ś l a n ą t r e ś ć Pa­ noramy. Kolejno szkicował k a ż d y obraz, czasem w y k o ­ n u j ą c uprzednio projekt mniejszych r o z m i a r ó w , n a s t ę p n i e począł m a l o w a ć farbami — j a k pisze — „ e k s t r a fines", zakupionymi w Saint-Etienne. Po u k o ń c z e n i u całej pracy malarskiej t r w a j ą c e j bez m a ł a sześć lat Wiącek w y k o n a ł jeszcze przy obrazach r o b o t ę s t o l a r s k ą , zaopatrzył je w zawiasy i haczyki, co p o z w a l a ł o m u — w razie potrzeby — łączyć obrazy w jeden szereg o dowolnej ilości s e g m e n t ó w , dostosowując ich z a ł a m a n i a do ekspozycji w k a ż d y m , byle obszernym lokalu. W y k o n a ł poza t y m paki u ł a t w i a j ą c e transport, wreszcie n a m a l o w a ł w y w i e s z k ę z napisem: „Za chlebem", gdyż t a k i t y t u ł n a d a ł całej Panoramie. Wywieszkę umieszczał przy wejściu na w y s t a w ę . P o n i e w a ż Panorama m i a ł a spełnić o k r e ś l o n ą misję społeczną, m u s i a ł a być eksponowana we wszystkich w i ę k - 4 206 szych skupiskach polskiej emigracji we Francji. Miała ona t a k ż e — w m i a r ę możliwości — z a p o z n a ć Francu­ zów z dziejami polskiego w y c h o d ź s t w a , m i a ł a p r z e k o n a ć społeczeństwo francuskie o w k ł a d z i e P o l a k ó w w r o z w ó j życia gospodarczego Francji, a przede wszystkim przy­ p o m n i e ć o l i c z n y m udziale polskich g ó r n i k ó w w w a l ­ kach w y z w o l e ń c z y c h prowadzonych z niemieckim na­ jeźdźcą. Po u k o ń c z e n i u Panoramy W i ą c e k rozpoczął stara­ nia c możność jej wystawienia. I t u s p o t k a ł się na ogół z d u ż ą życzliwością. P o m o g ł y m u z a r ó w n o nasze p l a c ó w k i dyplomatyczne, miejscowa Polonia, j a k też — z innych zgoła pobudek — przedstawiciele francuskich ś r o d o w i s k artystycznych. Całą s t r o n ą o r g a n i z a c y j n ą wystawy zajmuje się W i ą c e k sam. Na w ł a s n y koszt przewozi Panoramę, stara się o lokal, a często opłaca jego wynajęcie. Poniesione ko­ szty p o k r y w a w p ł y w a m i za bilety wejścia, czy też ze s p r z e d a ż y innych swych o b r a z ó w . Często boryka się z k ł o p o t a m i finansowymi. Pierwszy pokaz Panoramy o d b y ł się w jego g ó r n i ­ czym osiedlu, w Saint-Eloy les Mines; n a s t ę p n i e u d a ł o m u się u r z ą d z i ć ekspozycję w uzdrowisku Deauville, gdzie zyskał nadspodziewane powodzenie, a nawet otrzy­ m a ł n a g r o d ę — Grand P r i x Internationale. Wtedy zain­ t e r e s o w a ł się naszym a r t y s t ą P a r y ż , gdzie Panorama była trzykrotnie wystawiona (Salon d'Hiver, Salon des I n d é p e n d a n t s — w 1960 r., i wreszcie w lokalu Y.M.C.A. w 1962 r.). W lecie tegoż roku Panorama o b j e c h a ł a szereg osiedli polskich w północnej Francji, s k u p i a j ą c y c h n a j ­ więcej polskich g ó r n i k ó w . Ostatnio p o k a z a ł j ą W i ą c e k w L i l l e , gdzie w miejscowej prasie zyskała pochlebne recenzje. W c h w i l i obecnej Józef W i ą c e k jest j u ż znany w ś r o d o w i s k a c h artystycznych, został t a k ż e członkiem 5 �I I . 4. Wyjazd na roboty do Francji. II. 5. Slub. II. 6. Wypadek w kopalni. U. 7. Pogrzeb ofiar wypadku. r -4' ,'t - , Pij polskiego Stowarzyszenia A r t y s t ó w P l a s t y k ó w oraz F é d é ­ ration F r a n ç a i s e des Sociétés d ' A r t Graphique et Pla­ stique. U progu rozpoczęcia zamierzonej i wymarzonej pracy Wiącek z d a w a ł sobie s p r a w ę , że urzeczywistnienie celu w y m a g a ć będzie od niego nie t y l k o wielkiego trudu, nie tylko zachwiania b u d ż e t u rodzinnego, ale nawet sięgnięcia do długo s k ł a d a n y c h oszczędności. N i k t m u przecież nie d a ł materialnej pomocy, on sam zresztą o t y m nie pomyślał. Z d a w a ł sobie t a k ż e s p r a w ę z t r u d ­ ności natury warsztatowej. Wprawdzie j u ż niejednokrot­ nie p r ó b o w a ł r y s o w a ć czy m a l o w a ć m a ł e obrazki, sceny rodzajowe, kwiaty, czasem — wspomnienia z dalekiej ojczyzny. J e d n a k o w o ż Panorama b y ł a p o m y ś l a n a jako praca na dużą skalę. M i a ł a przecież ona jasno w y t k n i ę t y cel dydaktyczny. A b y jeszcze bardziej w p r o w a d z i ć w i ­ dza w treść Panoramy, W i ą c e k n a p i s a ł du niej szeroki komentarz. Dał w n i m t y t u ł y poszczególnych obrazów oraz krótki opis treści każdego z nich. J e d n a k ż e i bez tego komentarza w y s t a r c z a j ą c o czytel­ na snuje się nić g a w ę d y poprzez s a m ą wizję plastyczną. Opowieść zaczyna się od powrotu młodego, bezrobotnego chłopca do domu po bezowocnym poszukiwaniu pracy (scena 1 — i l . 2). J a k k o l w i e k r a d o ś n i e w i t a n y (2), w i d z i biedę, k t ó r a go s k ł a n i a do podpisania k o n t r a k t u na w y ­ jazd do Francji (3 — i l . 3). Na dworcu — p o ż e g n a n i e z rodziną i odjazd pociągu (4 — i l . 4). Dalej przybycie na ziemię f r a n c u s k ą , otrzymanie przydziału pracy (5), 207 �przyjazd z towarzyszem niedoli do osady górniczej (6). Oto osada z w i e ż a m i w y c i ą g o w y m i na pierwszym pla­ nie (7), potem pierwsza d n i ó w k a (8) i pierwsza w y p ł a t a (9). W gronie rodzinnym, czy też na kwaterze g ł ó w n y bohater Panoramy u k ł a d a skromny swój b u d ż e t (10); n a s t ę p n i e w i d z i m y go na zebraniu polskiej organizacji (11), to znowu na zabawie (12). Po p e w n y m czasie po­ znaje s w ą przyszłą żonę (13). Niezmiernie charaktery­ styczna uroczystość ś l u b n a (14 — i l . 5), wesele (15), za­ gospodarowanie się w osadzie, sąsiedzkie narady (Ki). Wypadek przy pracy (17), pobyt w szpitalu (18). I oto n a s t ę p u j e w y b u c h wojny, mobilizacja (19), bombardo­ wanie osad górniczych (20 — i l . 8), p r z e ś l a d o w a n i a przez okupanta (21), ucieczka na p o ł u d n i e Francji przed N i e m ­ cami (22), rozstrzeliwania przez nazistów (23). Polscy partyzanci z Ruchu Oporu w lesie (24), zdobywanie broni (25), akcja s a b o t a ż o w a w osadach górniczych (26), handel na czarnym r y n k u (27). Wreszcie l ą d o w a n i e wojsk alianckich (28 — i l . 9), radosny pochód po zakończeniu wojny (29 — i l . 10), karanie k o l a b o r a n t ó w (30). Uroczy­ sta, d z i ę k c z y n n a procesja w osadzie górniczej (31), u d z i a ł w odbudowie p r z e m y s ł u (32, 33), reemigracja polskich g ó r n i k ó w (34 — i l . 12). Odznaczenia P o l a k ó w zasłużo­ nych w Ruchu Oporu (35 — i l . 11), praca o ś w i a t o w a w ś r o d o w i s k a c h polskich (36), tradycyjna choinka w do­ m u polskim (37). I znowu wypadek w kopalni — wybuch gazu (38 — i l . 6), pogrzeb ofiar wypadku (39 — i l . 7). P o c h ó d młodzieży polskiej w dniu 3 Maja (40 — i l . 13), nauka w polskiej szkole (41 — i l . 14), radość z otrzyma­ nych n a g r ó d za działalność o ś w i a t o w ą i s p o r t o w ą (42 — i l . 15). Poszukiwanie pracy przez młodzież polską (43), wyjazd do kopalni a f r y k a ń s k i c h (44). Akcent k o ń c o w y — „zdobycie Kosmosu czy z a g ł a d a ś w i a t a " (45 — i l . 16). Taka jest w n a j w i ę k s z y m skrócie t r e ś ć Panoramy 208 rozłożona na poszczególne sceny. W ą t e k tej swoistej narracji nie przebiega jednak r ó w n o m i e r n i e . O ile w części pierwszej rozwija się konsekwentnie, jest jasny, logiczny, czytelny, o tyle w partii k o ń c o w e j , przedsta­ w i a j ą c e j życie po z a k o ń c z e n i u wojny, poczyna się r w a ć i g m a t w a ć ; wyczuwa się, że artysta n i e z u p e ł n i e daje so­ bie r a d ę z doprowadzeniem opowieści do k o ń c a . Ostatni, symboliczny obraz nie został dostatecznie uzasadniony przez obrazy poprzednie; nie znajdujemy też dość w y ­ r a ź n e g o w y t ł u m a c z e n i a , dlaczego młodzi chłopcy ze ś r o ­ dowisk górniczych e m i g r u j ą do A f r y k i . Co W i ą c e k chce przez to powiedzieć? Czy zmusza ich do tego bezrobocie, czy też zwycięża chęć szukania p r z y g ó d ? Czy wreszcie ich wyjazd ma j a k i e ś p o w i ą z a n i a z ostrzegawczym me­ mento p r z e m a w i a j ą c y m z ostatniego obrazu? Należy ż a ł o w a ć , że a r t y ś c i e nie u d a ł o się pozostać na p o c z ą t k o w e j drodze i że nie u t r z y m a ł obranego charak­ teru w ą t k u do k o ń c a . Pewne ś w i a t ł o na intencje autora rzucają z a ł ą c z o n e komentarze pisane. T r o c h ę t k l i w e , ale p e ł n e szczerości opisy o b r a z ó w u z u p e ł n i a j ą atmosferę r o z g r y w a j ą c e j się na obrazach akcji. P o z w a l a j ą t e ż w y ­ razić w sposób b e z p o ś r e d n i stosunek emocjonalny autora do przekazywanej treści, w k t ó r e j usiłuje z a w r z e ć nie t y l k o s w o j ą historię, ale całego w y c h o d ź s t w a , porusza­ j ą c przy t y m problemy społeczne i narodowe. W e ź m y dla p r z y k ł a d u treść komentarza do trzeciego obrazu pt. Kontrakt. „ K i e d y więc po wsiach rozeszła się w i a d o m o ś ć , że m o ż n a w y j e c h a ć do Francji, na kon­ t r a k t pracy na rok w fabryce czy kopalni, młodzież obojga płci masowo r u s z y ł a w ś w i a t . Podpisanie kontrak­ tów pracy czy staranie się o papiery na wyjazd było na ustach wszystkich. K t o był silny, zdrowy, ruszał w ś w i a t do Francji, do ziemi obiecanej. P r z e w a ż n i e szli do kopalni, bo zarobki w kopalni były najwyższe. O nie- �I I . 8. Bombardowanie. II. 9. Lądowanie wojsk alianckich. II. 10. Pochód po zakończeniu wojny. II. 11. Odznaczenia Polaków zasłużonych w Ruchu Oporu. II. 12. Powrót do Ojczyzny. bezpieczeństwie tej pracy, o m o ż l i w e j utracie zdrowia, o pylicy n i k t nie myślał. T y l k o ci, k t ó r y m już wiek nie p o z w a l a ł wyjeżdżać i którzy tego życia na emigracji nie w i d z i e l i w tak r ó ż o w y m ś w i e t l e j a k młodzi, b y l i jej przeciwni. Lecz któż ich t a m chciał słuchać. „Ot, za dwa lub trzy lata w r ó c i m z zarobionymi p i e n i ę d z m i , dom odnowimy,, starym p o m o ż e m y , no i o w ł a s n y m ognisku m o ż n a będzie p o m y ś l e ć . Matka w swym sercu czuje, że syna j u ż nie zatrzyma i że go więcej nie b ę ­ dzie widziała, ociera u k r a d k i e m łzy, czego m ł o d a córka nie rozumie — "Przecież jemu we Francji będzie dobrze, jedzie na robotę, później wróci»...". Z k r ó t k i e g o p r z e g l ą d u z a r ó w n o komentarza, j a k przede wszystkim samych obrazów, w i d a ć , j a k bardzo W i ą c k o w i zależy, aby p r z e k o n a ć widza, j a k pragnie, aby mu uwie­ rzono. Wszelkimi też ś r o d k a m i dąży do uwierzytelnienia narracji, w p r o w a d z a j ą c w t y m celu do k a ż d e j sceny o g r o m n ą ilość realiów, do k t ó r y c h p r z y w i ą z u j e w i e l k ą wagę. Dla tej szczegółowej dokumentacji poczyna a r t y ś c i e b r a k o w a ć miejsca na obszernych płaszczyznach zagrun­ towanej „izoreli". Przedmioty zachodzą jedne na drugie t r a c ą c wyrazistość rysunku, postacie tłoczą się; a prze­ cież, w n i e k t ó r y c h scenach wszystkie są n i e z b ę d n e , k a ż ­ da z nich ma do odegrania j a k ą ś o k r e ś l o n ą rolę, k a ż ­ da — zdaniem artysty — wnosi i s t o t n ą i n f o r m a c j ę . Cha­ rakterystyczny dla prymitywnego t w ó r c y brak perspek­ t y w y potęguje jeszcze to w r a ż e n i e b r a k u miejsca dla 209 �tysiącznych myśli, k t ó r e zdają się rozsadzać ramy obra­ zów. T r u d n o ś c i te udaje się W i ą c k o w i w pewnej mierze rozwiązać, gdy w n i e k t ó r y c h scenach, gdzie specjalnie dużo ma do powiedzenia, umieszcza widza na p e w n y m wzniesieniu, d a j ą c m u t y m samym możność ogarnięcia w z r o k i e m szerszych h o r y z o n t ó w . Tak r o z w i ą z u j e s c e n ę p i e r w s z ą , gdy razem z p o w r a c a j ą c y m do domu c h ł o p c e m chce pokazać znane m u okolice w s i rodzinnej ( i l . 2). Podobnie udaje m u się p o k o n a ć t r u d n o ś ć pomieszczenia d u ż e j ilości ludzi przy o d j e ż d ż a j ą c y m pociągu ( i l . 4), gdzie zdołał w y o d r ę b n i ć nie tylko w z r u s z a j ą c e sceny p o ż e g n a n i a , ale i p o k a z a ć na dalszym planie z a p a m i ę t a ­ ny — m i m o u p ł y w u lat — krajobraz rodzinnych stron, „ t a k znany — j a k pisze — i tak ukochany". Z wysoka obserwujemy scenę powrotu do Polski r e e m i g r a n t ó w g ó r n i k ó w , ł a d o w a n i e rzeczy i inwentarza, rozległą per­ s p e k t y w ę całej opuszczanej osady g ó r n i c z e j ; j a k gdyby z jednego z s a m o l o t ó w , k t ó r e unoszą się nad ziemią, obserwujemy razem z l o t n i k i e m l ą d o w a n i e wojsk alianc­ kich na ziemi francuskiej z m a s ą ludzi, czołgów i w o ­ jennego sprzętu ( i l . 9). Przy komponowaniu poszczególnych scen Wiącek w y ­ kazuje wiele inwencji. W rozmieszczeniu postaci czy p r z e d m i o t ó w nie rządzi n i m j a k a ś z góry przyjęta k o n ­ wencja. Kieruje się on raczej chęcią odtworzenia rze­ czywistego u k ł a d u e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na scenę, k t ó r ą widział, czy w k t ó r e j uczestniczył. Postacie czy przedmioty pierwszego planu stara się przybliżyć do w i ­ dza tak, że częściowo je obcina, j a k gdyby wyrzuca poza ramy obrazu. Jeśli akcja rozgrywa się na wolnej przestrzeni, zawsze zostaje ukazana daleka perspektywa istniejącego w rzeczywistości krajobrazu; jeśli scena od- 13 210 bywa się w z a m k n i ę t y m pomieszczeniu, to odtwarza określone, z w i ą z a n e z danym faktem w n ę t r z e , j a k sala szpitalna, czy miejsce z e b r a ń organizacji polskich l u b izba mieszkalna. Owo bogactwo realiów, k t ó r e tak rozrzutnie w p r o w a ­ dza W i ą c e k do swej Panoramy, odgrywa istotną rolę w ł a ś n i e przez ich autentyzm: tak np. umieszczenie przy oknie stołu, w o k ó ł którego zasiada cała górnicza rodzi­ na, odpowiada konwencji rozmieszczania mebli w g ł ó w ­ nej izbie g ó r n i k ó w - e m i g r a n t ó w . K s z t a ł t i miejsce szafki na talerze oraz krzyżyk wiszący nad w e j ś c i e m ( i l . 3) — to szczegóły z a p a m i ę t a n e z rodzinnego domu. Podobnie odtworzone z p a m i ę c i jest usytuowanie zamku p a ń s k i e ­ go czy karczmy we w s i ( i l . 4), ceglane obramienie d r z w i p r o w a d z ą c y c h do izby zbornej w punkcie rozdzielczym we Francji, detale architektury kościoła z osady, a nawet kolorystyka w s t ą ż e k naszytych na sukienkach k r a k o w i a ­ nek uczestniczących w procesji. O w y m rozlicznym detalom w swych obrazach nadaje jednak W i ą c e k n i e j e d n a k o w ą r a n g ę . O d g r y w a j ą one róż­ ną rolę, nie zawsze tylko opisową, bo np. aksamitne portiery, w y s t ę p u j ą c e jako tło p r z e w o d n i c z ą c e g o zebrania — m a j ą p o d k r e ś l i ć uroczysty charakter przedstawionej akcji, a gdzie indziej pewne szczegóły, j a k kot wbiegający do izby w scenie powrotu do domu bezrobotnego syna (2), służą do stworzenia atmosfery ciepła i intymności rodzinnego życia. Tak w i ę c obiektywny realizm łączy się z wyrazem emocjonalnego, osobistego stosunku artysty do odtwarza­ nych w s p o m n i e ń . Natomiast jeśli chodzi o sceny z życia zawodowego, r o z g r y w a j ą c e się we w n ę t r z u kopalni, odnosi się w r a ­ żenie, że atmosfera jej jest dla W i ą c k a obca. Dwa obra- 14 �zy: pierwszy dzień pracy i wypadek (nr 17) w y r a ź n i e nie d o r ó w n u j ą pozostałym. N i e s k ł a d n a obudowa chodnika, p ł a s k i e ciała g ó r n i k ó w utrzymane w szarej tonacji, brak dalszych p l a n ó w — to wszystko k a ż e zaliczyć obyd­ wa obrazy do n a j s ł a b s z y c h w cyklu Panoramy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e s ą sceny zbiorowe: wyjazd na e m i g r a c j ę , ślub, wesele, procesja, pogrzeb, pochód, czy zebranie. W nich najsilniej rysuje się i n d y w i d u a l ­ ność artysty, k t ó r y swobodnie porusza się na gruncie bliskiej m u i swojskiej obyczajowości. Z tych scen ema­ nuje atmosfera ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m rozgrywa się akcja (chodzi t u konkretnie o sceny z życia zbiorowego emi­ gracji), ś r o d o w i s k a , z k t ó r y m artysta jest nierozdzielnie z w i ą z a n y i razem ze wszystkimi uczestnikami p r z e ż y w a r o z g r y w a j ą c e się wydarzenia. Obrazy te cechuje tak charakterystyczna dla t w ó r c o w naiwnych h i e r a t y c z n o ś ć postaci, p e ł n a powagi s z t y w n o ś ć ; z j a k ą c e l e b r u j ą uroczyste chwile w życiu zbiorowym, p o d p o r z ą d k o w a n i e t ł u m u postaci nakazom tradycji czy niepisanych k a n o n ó w r z ą d z ą c y c h życiem przedstawianej grupy społecznej. Nie zmniejsza tego w r a ż e n i a d ą ż n o ś ć do z r ó ż n i c o w a n i a poszczególnych postaci przez strój, ruchy, uczesanie, czy rysy twarzy, nie m ó w i ą c j u ż o wzbogaceniu dekoracyjności ubioru. Oto orszak wesel­ ny i i i . 5) wychodzi z kościoła; ludzie tłoczą się ze wszyst­ kich stron, aby obejrzeć n o w o ż e ń c ó w ; ci zaś kroczą pełni powagi pod girlandami k w i a t ó w , podtrzymywanych przez d z i e w c z ę t a w krakowskich strojach. Z a r ó w n o w wyrazie twarzy tych dziewcząt, j a k w ich geście, odnajdujemy sugestywne p o d o b i e ń s t w o do choinkowych a n i o ł ó w trzy­ m a j ą c y c h wstęgi z ewangelicznymi napisami. Podobna h i e r a t y c z n o ś ć cechuje postacie b i o r ą c e udział w uroczy­ stej procesji czy w pochodzie trzeciomajowym ( i i . 13), i 18 I I . 13. Pochód 3 Maja. 11. 14. Nauka w polskiej szkole. II. 15. Nagrody za działalność oświatową i sportową. II. 16. Zdobycie Kosmosu czy zagłada świata. gdzie symetria w ustawieniu c h o r ą g w i , f e r e t r o n ó w , sztan­ d a r ó w , a nawet t ł u m u podnosi w r a ż e n i e celebrowania uroczystości nie t y l k o przez jej u c z e s t n i k ó w , ale — co ważniejsza — przez samego a r t y s t ę . Ten sam uroczysty n a s t r ó j panuje w scenach z e b r a ń organizacji polonij­ nych, gdzie zwraca u w a g ę o ż y w i e n i e u c z e s t n i k ó w prze­ jętych w a ż n o ś c i ą c h w i l i oraz p e ł n a godności i poczucia wagi s p e ł n i a n e j misji postawa p r z e w o d n i c z ą c e g o , k t ó ­ remu patronuje nadmiernej wielkości godło p a ń s t w o w e w obramieniu aksamitnych kotar. P a t r z ą c na t ę scenę lepiej się rozumie, j a k w a ż n a , a zarazem upragniona b y ł a godność prezesa takiej czy innej organizacji, o k t ó ­ r ą działacze emigracyjni staczali p e ł n e wzajemnej a n i ­ mozji w a l k i . Dzięki t y m ś r o d k o m aura r o z g r y w a j ą c e j się akcji stała się ł a t w o czytelna i przejrzysta; dopo­ mogło t u n i e w ą t p l i w i e osobiste podejście artysty do tematu. J e d n a k ż e siła ekspresji nie p r z y s ł a n i a w Panoramie t r u d n o ś c i warsztatowych, z k t ó r y m i boryka się W i ą c e k . Nie daje on sobie rady z p r a w a m i perspektywy, z utrzy­ maniem proporcji p o m i ę d z y postaciami pierwszego i d r u ­ giego planu, co przejawia się dość w y r a ź n i e w scenie pierwszej — p o w r o t u z w ę d r ó w k i do domu. P o s t a ć syna ukazującego się w drzwiach w e j ś c i o w y c h , podobnie j a k siostry siedzącej przy stole, jest nieproporcjonalnie w y ­ d ł u ż o n a ; ten sam b ł ą d powtarza się w scenie przy choince (stosunek wielkości twarzy m a t k i i dziecka do 211 �postaci w głębi). Jeszcze w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i n a s t r ę c z a a r t y ś c i e przedstawienie postaci w ruchu, czy też emocjo­ nalnego wyrazu twarzy b o h a t e r ó w , odczuwanej radości czy smutku. B r a k znajomości podstawowych zasad techniki malar­ skiej ujawnia się dość silnie w samym sposobie posługi­ wania się farbami. Ma wprawdzie W i ą c e k ś m i a ł e i pew­ ne d o t k n i ę c i e pędzla, p o z w a l a j ą c e m u jednym pociągnię­ ciem założyć o k r e ś l o n ą płaszczyznę w obrazie, nie potrafi jednak w y d o b y ć kolorem trzeciego w y m i a r u , czy ś w i a t ł o ­ cienia, czy wreszcie bardziej wyszukanych i p r z e ł a m a ­ nych barw. Najbardziej udatne są w jego obrazach par­ tie, w k t ó r y c h może użyć k o l o r ó w czystych, j a k w sce­ nach zbiorowych, gdzie w y s t ę p u j ą postacie w strojach ludowych, p o z w a l a j ą c e zastosować ś m i a ł e , a tak bliskie jego ś r o d o w i s k u zestawienia barwne, j a k mocno różo­ wego z i n t e n s y w n ą zielenią — typowe dla łowickich wycinanek, kurpiowskich p a s i a k ó w czy malowanek z D ą b r o w y . T a m jednak, gdzie trzeba bardziej złożo­ nych ś r o d k ó w malarskich, j a k np. dla odtworzenia m r o ­ k u kopalni czy lasu, szarej perspektywy zadymionych osad górniczych, mglistości krajobrazu — nie umie W i ą ­ cek w y b r n ą ć z t r u d n o ś c i kolorystycznych. Wszystkie te braki w y r ó w n u j e W i ą c e k o g r o m n ą pa­ sją twórczą, rozmachem w komponowaniu poszczegól­ nych scen, p e ł n ą odwagi i n w e n c j ą r o z w i ą z y w a n i a często bardzo skomplikowanego tematu. Zadziwia w całości Panoramy ambitne szukanie coraz to nowych ś r o d k ó w i sposobów przekazania p r z e m y ś l a n e j treści. Jak z a k w a l i f i k o w a ć dzieło W i ą c k a ? Gdzie jest miejsce Panoramy? Jakie wreszcie n a l e ż a ł o b y przyjąć k r y t e r i a dla oceny tego typu twórczości? M i n ę ł o j u ż p e ł n e 15 lat, gdy s t a w i a l i ś m y sobie podob­ ne pytania stojąc wobec nowych wtedy zjawisk arty­ stycznych ujawnionych przez samorodne talenty w y w o ­ d z ą c e się ze ś r o d o w i s k a robotniczego. W 1949 r. posta­ w i ł a m to pytanie w j e d n y m z n u m e r ó w „Polskiej Sztuki Ludowej",, p r ó b u j ą c wtedy z a k w a l i f i k o w a ć twórczość p l a s t y c z n ą g ó r n i k ó w - a m a t o r ó w , usiłując znaleźć dla niej miejsce w ogólnym dorobku polskiej plastyki. Teraz, po tyloletnim d o ś w i a d c z e n i u , po kilkunastu w y ­ stawach twórczości amatorskiej, po poznaniu szeregu t w ó r c ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o d o w i s k a robotniczego, po w i e l u dyskusjach, k t ó r e w y ł o n i ł y pogląd na tego t y p u zjawiska artystyczne, m o ż e m y w ł ą c z y ć Józefa W i ą c k a do wielkiej rodziny t w ó r c z y c h , samodzielnych d y l e t a n t ó w . W warsztacie t w ó r c y Panoramy odnajdujemy cechy w i ą ­ żące go z i n n y m i amatorami: podobne t r u d n o ś c i w a r ­ sztatowe i podobne ś r o d k i . Tak na p r z y k ł a d w rysunku — charakterystyczny brak poczucia proporcji w postaciach ludzkich: zbyt d u ż e głowy w stosunku do reszty ciała, t r u d n o ś c i w oddaniu perspektywy, obok tego — w s p ó l ­ ne ś r o d k i w y r a z u plastycznego, j a k u Ociepki, D w o r czyka, W r ó b l a , a nawet Rousseau, ta sama d ą ż n o ś ć do celebracji przedstawianych scen, podobne p r z y w i ą z y w a ­ nie w a g i do wielkiego a r s e n a ł u detali, k t ó r e s t a n o w i ą udokumentowanie treści. Jak dla wszystkich n a i w n y c h t w ó r c ó w , i dla W i ą c k a m a j ą ogromne znaczenie takie szczegóły, j a k : ozdoby kobiecego stroju, drobne akceso­ ria m u n d u r ó w niemieckich żołnierzy czy haft na czapce francuskiego oficera. W odróżnieniu bowiem od i n d y w i d u a l n o ś c i artystycz­ nych wspomnianych a m a t o r ó w Józef Wiącek jest naw s k r o ś r e a l i s t ą . W jego Panoramie nie ma miejsca na fantastyczne Ociepkowe stwory, czy w y i m a g i n o w a n ą N i k i f o r o w s k ą a r c h i t e k t u r ę . W y j ą t e k stanowi t y l k o ostat­ ni obraz Panoramy p r z e d s t a w i a j ą c y „zdobycie Kosmosu czy z a g ł a d ę globu ziemskiego"; ale to przecież obraz przy­ szłości. W ą t e k dydaktyczny n a r z u c i ł m u konieczność stworzenia obrazu, k t ó r y nie m i a ł odpowiednika w ś w i e ­ cie rzeczywistym. Natomiast w przedstawieniu scen z życia swego ś r o d o ­ wiska Wiącek jest b l i s k i P a w ł a W r ó b l a , choć mniej od tamtego pogodny. Obu tych a m a t o r ó w łączą nikłe, ale jeszcze uchwytne nici z l u d o w ą twórczością p l a s t y c z n ą , przeszczepioną na grunt ś r o d o w i s k a robotniczego. P o d k r e ś l o n e tutaj analogie w ś r o d k a c h w y r a z u nie p r z e s ą d z a j ą o w ł ą c z e n i u W i ą c k a w k r ą g „ m a l a r z y dnia siódmego". Jego sztuka — to nie odpoczynek po n u ż ą c e j pracy zawodowej, to w jego intencjach — odpowiedzial­ na misja społeczna. G ł ó w n e źródło bowiem jego a r t y ­ stycznej inspiracji t k w i w założeniach dydaktycznych, a nawet mentorskich. Realizacja tych założeń z a m k n i ę t a cyklem 45 o b r a z ó w daje W i ą c k o w i w ś r ó d p l a s t y k ó w a m a t o r ó w miejsce o d r ę b n e . �