https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d98de3f888436961d1f4e79761b681e0.pdf d6a52edb36fb936330e5614e64f2b168 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3213 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.73 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text dr Ryszard Tomicki I H K M PAN, etnograf 1. A b y o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e : c o t o j e s t przypomnieć, występuje że w tradycji o n a z reguły nauk z etnologią etnografia? należy t z w . k u l t u r y l u d o w e , t o racją d a l s z e g o i s t n i e n i a t e j n a u k i będzie antropologicznych współ- nie t y l k o f a k t przeistaczania (choć loey obu terminów nych w chłopskie, bywały rozmaite) jako d w a p o z i o m y jednej dyscypliny. Różnicę chłopskich między nierozwiązanych nimi zdefiniować można najprościej odwołując się do w trwające Europie się społeczności nadal zmiany i t d . Miarą problemów, żywotności gotowość do społeczności nauki jest stawiania istotnych stanowi coraz bardziej p r e c y z y j n y c h odpowiedai. Biorąc p o d uwagę fakt, ich porządkowanie, mogą być jednak mających n a celu gromadzenie systematj'ke i t d . Działania przypadkowe, źródeł, tego t y p u a r b i t r a l n e , żywiołowe. nie Muszą że d o t y c h c z a s o w y rozwój metod badawczych ilość nowych, znaczenia członów — g r a p h i a i — logia. Z g o d n i e z t y m etnografia zespół działań pytań, doskonalenia rodowo-plemien- kultur e t n o l o g i i przebiegał i udzielania w dużej mierze p o d hasłem r e j e s t r o w a n i a t e g o co g i n i e , a w i ę c p r z e d e w s z y s k i m w y n i k a ć z określonych założeń t o o r o t y c z n y c h i m e t o d o l o g i c z n y c h , gromadzenia co e t a n o w i w a r u n e k i c h sensowności, użyteczności d l a r o z w i ą z a n i a n a d i c h opracowaniem i rozpracowaniem. Przekonanie o koniecz­ problemów n a u k o w y c h . Dostarczycielem ności i s t n i e n i a ż y w y c h (producentem) założeń oraz odbiorcą efektów c e l o w y c h działań e t n o g r a f i c z n y c h p o w i n n a warunku b y ć e t n o l o g i a koncentrująca s w e z a i n t e r e s o w a n i a bowiem na tworzeniu uogólnionych opisów z j a w i s k , zespołów z j a w i s k , p r o b l e m ó w i t d . , a t y m s a m y m dążąca d o formułowania t e o r i i o różnym Rozróżnienie (muzea są t o znalazło w y r a z najczęściej etnograficzne, zwykle etnologiczne), graficznego i w nazewnictwie ośrodki instytucji akademickie chociaż w p r a k t y c e działania t y p u otnologicznego tylko fazami procesu b a d a w c z e g o , f a z a m i m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e sprzężenie zwrotne щ (problem badawczy, założenia ich rozwiązanie opracowanie — dwoma są etno­ wstępne — gromadzenie problemu — źródeł, weryfikacja roz­ wiązania). wadzone byłoby są utrzymanie badania. Podstawowe wzajemnej zależności szyld p o d j a k i m pro­ znaczenie pomiędzy ma natomiast etnografią i etno­ l u d o w y c h czy p i e r w o t n y c h jako się n i e p o r o z u m i e n i e m . z wieloma dziedzinami historii Cóż dysponującymi źródeł? Współczesne n a u k i antropologiczne coraz silniej uwypuklają ponadto anachronizm dyscypliny w definiowania kategoriach przedmiotu badań warstwowo-klasowych naszej l u b cywiliza­ c y j n y c h . I d z i e t u b o w i e m raczej o p e w i e n t y p k u l t u r niż o kulturę w y b r a n y c h w a r s t w społecznych c z y g r u p e t n i c z n y c h , c o p o w o d u j e , że o b i e k t e m zainteresowań e t n o l o g i i mogą b y ć także zjawiska występujące np. we europejskich. Ograniczone współczesnej miejsce określone kulturze nie pozwala narodów n a szersze o m a ­ w i a n i e t y c h k w e s t i i , w y p a d a w i ę c j e d y n i e o d w o ł a ć się d o n i e m a ł e j już l i t e r a t u r y N i e m a zapewne większego znaczenia kultur istnienia etnologii wydaje często z a m k n i ę t y m już z e s t a w e m szczeblu ogólności. źródeł, można oczekiwać teraz i n t e n s y f i k a c j i prac ludowego". W poświęconej n i c ze s w e g o t r a d y c y j n e g o spektywy próbom zdefiniowania k u l t u r „typu t y m kontekście j a s n e j e s t , ż e e t n o l o g i a n i e traoąo zakresu z y s k u j e n o w e obszary i per­ badawcze. logią, g d y ż o i l e e t n o l o g i a n i e m o ż e uciec o d e t n o g r a f i i , o t y l e tę ostatnią cechuje wyraźna t e n d e n c j a d o a u t o n o m i z a c j i . Jest o n a zresztą warunkowana swego rodzaju ,,samowystarczalnością" źródeł e t n o g r a f i c z n y c h (zwłaszcza m a t e r i a l n y c h w y t w o r ó w k u l t u ­ r o w y c h , lecz także opisów o b r z ę d ó w , wierzeń i t p . ) . F a k t , że m o g ą one — same w sobie — pełnić rozliczne f u n k c j e , p r o w a d z i nieraz do stworzenia alternatj-wy przeciwstawiającej sobie o b i e k t y w n y e m p i r y z m będący domeną e t n o g r a f i i i poza fakty, a więc odorwane od rzekomo wybiegające rzeczywistości, spekulacjo g a b i n e t o w e . „ K o n t a k t z ż y w y m c z ł o w i e k i e m " s t a j e się w s z y s t k i m , ,,talmudyczne rozważania" niczym. Nie trzeba dowodzić, stanowisko takie prowadzi m . i n . do dowaluacji terminu grafia, który zaczyna być sjTionimem hobbystycznego dzenia mniej l u b bardziej niezwykłych, d z i w n y c h , a i s t o t n y c h faktów. w gruncie rzeczy mało że s k o r o j e d n y m z czołowych etnografów s z t u k i , f o l k l o r y s t y k a , socjologia groma­ też ono rozumowanie, polskich był Oskar w s i , p s y c h o l o g i a społeczna i t d . wkraczają w r e g i o n y będące d a w n i e j domeną e t n o g r a f i i . Rodziły się n a w e t pomysły połączenia e t n o g r a f i i z niektórymi z dyscyplin zajmuje się określonym wycinkiem rzeczywistośoi s p w e c z n o - k u l t u r a l n e j , których znajomość niezbędna jest e t n o l o g i i , ale które same w sobie n i e muszą a l b o n a w e t n i e p o w i n n y być jej p r z e d m i o t e m . T a k j a k środowisko n a t u r a l n e . Z drugiej jednak strony, dziś, gdy niemal powszechnie a k c e p t u j e się s y s t e m o w e p o d e j ś c i e w b a d a n i u k u l t u r y , trudno wyobrazić sobie b y etnologia mogła całkow cie wykluczyć p e w n e ; jej d z i e d z i n y z p o l a własnycli zainteresowań. C z y m i n n y m będzie wszakże b a d a n i e s z t u k i , b u d o w n i c t w a c z y g o s p o d a r k i z pozycji etnologicznych, a czym i n n y m z pozycji historii sztuki, historii K o l b e r g , t o zostać n i m m o ż e k a ż d y , zwłaszcza m i e s z k a n i e c w s i , kultury jeśli t y l k o w y k a ż e pewną dociekliwość i chęć o psychologii, socjologii i t d . Każda z d y s c y p l i n w y s u w a upowszechnienia nich, n a szczęście n i e z r e a l i z o w a n e . T y m c z a s e m k a ż d a z w y m i e n i o n y c h etno­ zabawnych, Sprzyja p r o l i f e r a c j i t e r m i n u w o p a r c i u o słuszno s k ą d i n ą d że 3. S ł o w o o rubieżach e t n o l o g i i i j e j z w i ą z k a c h z d y s c y p l i n a m i p o k r e w n y m i . M ó w i się, ż e h i s t o r i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j , h i s t o r i a materialnej czy h i s t o r i i gospodarczej, n i e mówiąo już własne uzyskanej od dziadka czy b a b c i wiedzy. I nie byłoby w t y m nic p y t a n i a , d y k t o w a n e jej specyfiką. N a p o g r a n i c z a c h złego, się c z ę s t o s u b d y s c y p l i n y ł ą c z ą c e m e t o d y k i l k u d y s c y p l i n n a u k o ­ gdyby nio fakt, „zautonomizowana" jedyne i prawdziwo żo poza etnografia oblicze środowiskiem jest profesjonalnym powszechnie uważana naszej d y s c y p l i n y . Afe za utrzymanie wych, by wspomnieć t y l k o etnoreligioznawstwo, t y c h rodzą etnomuzyko- l o g i ę , e t n o p s y c h o l o g i ę . M o ż n a b y s ą d z i ć z k o l e i , iż j e s t t o objaw współzależności między etnografią i etnologią n i e jest wyłącznie r o z w o j u e t n o l o g i i , lecz t a k być n i o m u s i . W a r u n k i e m z a c h o w a n i a kwestią tożsamości, rozwój opisie prestiżu zarówno kultury nauki. Tylko etnografii ono gwarantuje skoncentrowanej konkrotnych, „ujmowanych g r u p l u d z k i c h , j a k i e t n o l o g i i kierującej natury — imperatywem na w się — równoczesny szczegółowym ich swoistości" n i e j a k o ze swej porównawczości. 2. S ą d z ę , ż e w a r t o o r o z w ó j naszej d y s c y p l i n y dbać, g d y ż nie nym stanem tegicznych. Te kultury. jej studiów były i są kultury społeczności przedmiotem pierwotnych oraz osiągnięciach, i sposobach E t n o l o g i a jest jedną z n a u k o k u l t u r z e oraz człowieku j a k o twórcy się, iż wiedzy badawczych antropologii zgodzimy differentia specified opartej n a powinno dziedzictwie myśli etnologicznej, n a jej trwałych i korespondujących z a k t u a l ­ podzielam p r z e k o n a n i a o r y c h l e j a n i h i l a c j i jej p r z e d m i o t u badań. i nosicielu k u l t u r y . Jeżeli n a w e t u t r z y m a n i a własnej b y ć istnienie świadomości teoretycznej ostatnie kulturowej, specyficznych metodach stawiania pytań, wreszcie celach stra­ pozwalają celem jest na zbliżenie budowanie etnologii ogólnej do teorii Myślę, że g d y b y p e r s p e k t y w a t a k a została s t w o r z o n e i u p o w ­ szechniona okazałoby się, że p r z y n a j m n i e j część z drażliwych 73 I �przyczyn- 4. N i e w i d z ę p o t r z e b y dłuższego z a t r z y m y w a n i a się n a d m i e j s c e m współczesnej p r o b l e m a t y k i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j w e t n o l o g i i . Jeśli t a o s t a t n i a k u l t u r y , a z drugiej strony zbytnie teoretyzowanie, zajmowanie z a j m u j e się b a d a n i o m k u l t u r „ t y p u l u d o w o g o " w ó w c z c s w s p o m ­ się i n n y m i ludami i kulturami) nieodzowne niany i elementy obecnie zjawisk (zawężanie karstwo, odwracanie sensowne kręgu zainteresowań, się o d i s t o t n y c h p r o b l e m ó w stanowi normalne, systemu jednej zakres jest jednym z aspektów jej przedmiotu badań i p o l e m w s p ó ł p r a c y z i n n y m i n a u k a m i z a j m u j ą c y m i się sztuką. nauki. mgr Krystyna Małkowska I H K M P A N , etnograf (...) Etnografia — chodzi o nazwę dyscypliny określanej Zniechęcenie może też wywołać sama, przyjęta u nas, n a z w a również j a k o e t n o l o g i a a l b o a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a c z y społeczna. etnografia Właściwie nazwa e t n o l o g i a . Sugeruje t o bow i e m — zwłaszcza w szerszych m o ż e się w y d a w a ć n i e i s t o t n a , ważniejsze t o , d l a całej dyscypliny, zamiast c z y m się t a d y s c y p l i n a z a j m u j e . A j e d n a k n i e jest t o t a k i e proste. pozaprofesjonalnych, S a m a n a z w a s t w a r z a już p e w n e „ p o l e " zainteresowań, określa n i e tej d y s c y p l i n y jedynie d o s t a d i u m podstawowego t y l k o dziedzinę, a l e sposób podejścia pojmowanego, do niej. N i e jest zatem czyli w opinii właściwego społecznej — terminu ograniczenie i t o szczególnie j a k o że dostarczycielom n i e k i e d y n a w e t może źródłowych czy ,,-logia", albo „ e t n o s " c z y „antropos". B y w a , że w p r a k t y c e k o j a r z y się w i ę c w świadomości społecznej aż n a z b y t często t e n u p r a w i a n i a t e j d y s c y p l i n y powstają pewno r y w a l i z a c j e , a n a w e t typ animozje n a t l e opartego n a nieporozumieniu rozdźwięku między kolekcjonowania ciekawostek „logią" i „grafią". (...)• choć nauce Z nierzadko etnografią przydatnego, etnograficznych. P o z o s t a j o jeszcze p r o b l e m z a w a r t y w źródłosłowach „ e t n o s " Ź r ó d ł e m n i e p o r o z u m i e ń b y w a często p r z y p i s y w a n i e grup badaczy nienaukowogo, być zbieracz-amator. cennych zupełnie t y m s a m y m — ujmując rzecz źródlosłowowo — , , - g r a f i a " zgoła danych kręgach wyłącznie d o „ l o g i i " l u b „ g r a f i i " , mogą o n i czynić z w y b o r u , ale równie dobrze pewnych co oczywiście t e n s a m badacz i „antropos". etnologii Z n i m wiąże (-grafii). się r ó w n i e ż Przyjmuje o przyszłość kultury euro­ pejskiej w jej f o r m a c h „zurbanizowanych" p r o w a d z i do zaoierania m o ż e występować w r o l i e t n o l o g a bądź e t n o g r a f a w zależności o d się zróżnicowań s t a d i u m swoj p r a c y . Przez etnografię r o z u m i e m y b o w i e m a zwłaszcza t z w . l u d o w y c h . W i a d o m o poziom pytanie się, iż globalizacja kulturowych, do zanikania kultur etnicznych, j e s t j e d n a k , iż r ó w n o l e g l e bozpośredniego o p i s u d o k u m o n t a c j i — t w o r z e n i a źródeł oraz i c h wyostrzają się p e w n e świadome r u c h y a u t o n o m i z a c y j n e systematyzację, gólnych g r u p , n i e t y l k o w sensie p o l i t y c z n y m , ale równioż w n a ­ a więc istotnej p o d s t a w y wiedzy. S a m e źródła poszcze­ stanowią j e d n a k materiał t a k obszerny i szczegółowy i t a k n a m wiązaniu mało „ m ó w i ą " o rzeczywistości (choć j ą odbijają), że muszą b y ć zdają s i ę w s k a z y w a ć n a t o , ż e n a ogół p r o c e s o m u n i f i k a c y j n y m poddane procesowi objąć p o z n a n i e m i n t e r p r e t a c j i i uogólnioń, szerszy zakres zdobytą wiedzę szerszym Należy sobie kultury, a b y można a również kręgom odbiorców było udostępnić (...). życzyć, a b y o b a poziomy do towarzyszą tradycji spontaniczne wspó- tendencje Obserwacje współczosne różnicujące. Jest w t y m jakaś d i a l e k t y c z n a prawidłowość. T e n o w e zróżnicowania i treści, k t ó r y c h są w y r a z e m , dyscypliny kulturowych. pozostaną, j a k sądzę, n a d a l zainteresowań trójpoziomowej przedmiotem (czy trójstopniowej) n a u k i o k u l ­ działały ze sobą m o ż l i w i e równomiernie, a t o j e s t osiągalne p r z y turze i k u l t u r a c h , jaką jest etnografia — etnologia — antropolo­ dobrej świadomości znaczenia każdogo z n i c h oraz — d o d a j m y — g i a k u l t u r o w a . O b a w a o przyszłość naszej d y s c y p l i n y n i e w y d a j e dostatecznej liczebności k a d r b a d a w c z y c h . N a s t a w i e n i e rywaliza- się z a t e m słuszna — i t o r ó w n i e ż n a p o z i o m i e , z d a w a ł o b y s i ę , c y j n e p r o w a d z i ł o j e d n a k często w h i s t o r i i t e j n a u k i d o n a d m i e r ­ najbardziej nego wyprzedzania — graficznej, opartej w r e a k c j i n a t e n s t a n r z e c z y — d o o d w r ó c e n i a się o d w s z e l k i c h obserwacji uczestniczącej i t p . prób w materiału d o w o d o w e g o przez toorię, bądź teoretycznych nadmiarze specyfika niejako uogólnioń i w rezultacie i n f o r m a c j i źródłowych. p r z e d m i o t u zainteresowań „misję" Właściwie Ważną kiedy rolę zagubienia spełniła t u e t n o g r a f i i narzucająca j e j u d o k u m e n t o w a n i a tego, w tempie coraz szybszym, do co p r z e m i j a , zanika b ą d ź z m i e n i a się i przekształca. się z a s t a n o w i m y n a d olbrzymią (...) ilością materiałów źródłowych d o - w s z y s t k i c h u c h w y t n y c h współcześnie kultur etnicznych szeregi etnografów, Przez stulecie badawcze wysiłki typu kuli ziemskiej, ogarnia świadomość zdumienie: przez nieliczne j a k t o było możliwet dzielące n a s o d klasyków dokumentacyjnego przedstawicieli teoretyczną zebranych tej nauki. ewolucjonizmu skupiały niemal N i e nadążano prace wszystkie z refleksją n a w y s o k i m p o z i o m i e ogólności, a l e wzrastał p o z i o m 1 metodologicznej, doskonaliły się t e c h n i k i b a d a w c z e i s t a w i a n e p y t a n i a p o z w a l a ł y coraz głębiej sięgać w rzeczywistość kulturową, dostrzegać coraz istotniejsze p r o b l e m y . T e zaś m o g ą się stać p o d s t a w ą Dysharmonijny budowania stosunek teorii. omawianych wyżej stadiów cesu b a d a w c z e g o e t n o l o g i i b y w a przyczyną p e w n y c h pro­ rozgoryczeń czy zniechęceń wśród — z w ł a s z c z a młodych — j e j p r z e d s t a w i c i e l i . W y d a j e się, iż d o b r e z d a n i e sobie s p r a w y n a c z y m o n p o l e g a m o ż e być pewną wskazówką w jego przezwyciężaniu. Brak stałej k o n f r o n t a c j i , stałego przejścia m i ę d z y p o a i o m a m i „ l o g i i " i „ g r a f i i " sprzyja z nieodpowiedzialnemu teoretyzowaniu i badań staje p o d z n a k i e m 74 terenowych, zapytania. których bardziej bezpośrednioj dokumentacji n a b a d a n i a c h bezpośrednich trudno sobie wyobrazić, etno­ ,,face-to-face", a b y jakakolwiek ogólna t e o r i a k u l t u r y mogła w przyszłości powstać b e z w i e d z y o w i e l k i m zróżnicowaniu k u l t u r o d m i e n n y c h o d n u r t u „oświeco­ n e j " k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , n a w e t p r z y założeniu i c h wzrastającej u n i f i k a c j i . A w i ę c b e z e t n o l o g i i . (...). W y d a j e się wszakże rzeczą niewątpliwą, ilością że przy źródłowych tendencje obecnym przesyceniu rozwojowe nauki materiałów o kulturze będą szły w k i e r u n k u „ l o g i i " , coraz b a r d z i e j się uniwersalizując w k i e r u n k u antropologii. W z w i ą z k u z postępującą specjalizacją naukową, nawiązującą często d o p r o b l e m a t y k i i t e o r i i n a u k socjologia, też o b a w a , ościennych (psychologia, psychiatria, ekonomia, historia sztuki itp.), że etnologia czy antropologia kulturowa się n a szereg d y s c y p l i n o w y s o c e w y s p e c j a l i z o w a n y c h istnieje rozpadnie warsztatach n a u k o w y c h . I t a o b a w a , choć z p e w n e g o p u n k t u w i d z e n i a b a r d z o realna, n i e wydaje s i ę słuszna. W i a d o m o z błyskotliwym powiedzeniem wiedzy bowiem, iż Shawa o wzrastającym w o d n i e s i e n i u d o malejącego k u z e r u z a k r e s u zgodnie poziomie rzeczywis­ t o ś c i , w y n i k i t a k i e g o s t a n u r z e c z y są w s e n s i e p o z n a w c z y m m n i e j zadowalające. Równolegle z a t e m coraz rośnie p o t r z e b a scalania w i e d z y p o p r z e z integrację n a u k . S t a w i a t o n o w e w y m o g i metodo­ logiczne, różne o d przyjętych i w y s p e c j a l i z o w a n y c h m o ż n a b y określić j a k o p r z e d e wszystkim m e t o d , które analityczne. uogólnianiu jednej s t r o n y , a z d r u g i e j — mało sensownemu mnożeniu nie­ przemyślanych Tym zagrożonym: przydatność pozo­ Każda z wyspecjalizowanych dziedzin wiedzy o kulturach t z w . p i e r w o t n y c h l u b l u d o w y c h z a j m u j e się szczegółowo j e d n y m t y l k o z j e j aspektów, n i e wnikając głębiej w jego związki z całym �