https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25f4880ce54c7cb8904487e65e83d3f0.pdf 8a982e0a897c3ede7022a9d8a8507ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3279 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3073 Title A name given to the resource Znaki istnienia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.3-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki ZNAKI ISTNIENIA W życiu osób i zbiorowości ludzkich — ale pewnie t e ż wale, garncarze, z ł o t n i c y i srebrnicy, ludwisarze, tkacze). Dobrze bytowanie t e ż znane s ą znakowania w y k o r z y s t y w a n e przez r y b a k ó w k a ­ powszednie oraz m n i e j l u b bardziej wyraziste m o m e n t y istnie­ szubskich oraz g ó r a l i . N i e wyczerpuje się na t y m l i s t a t y c h zwierzęcych i roślinnych — wyróżniałbym stałe 4 strukturze emocji d a w n y c h o z n a k o w a ń , p o n a d t o ł ą c z y się zapewne z n a j n o w s z y m i s z c z e g ó l n y m stanem ducha. M o ż n a go c h a r a k t e r y z o w a ć takimi tego c h a r a k t e r u procederami, r o z w i j a j ą c y m i się w r o z m a i t y c h 1 nia . I s t n i e n i e jest w naszej w e w n ę t r z n e j o k r e ś l e n i a m i , j a k poczucie siły, p e w n o ś ć swego j a , świadomość bliskim związków poczucia wzmożona z i n n y m i . I s t n i e n i e m o ż e b y ć stanem świętości i wówczas szczególnie s t a j ą s i ę dla tej c h a r a k t e r y s t y k i p o j ę c i a przydatne emocjonalno-etyczno: grupach s p o ł e c z n y c h i o d m i e n n y c h c a ł k i e m s y t u a c j a c h . 5 Cechą w s p ó l n ą t y c h z n a k ó w jest t o , że d o t y c z ą w ł a s n o ś c i k o n k r e t n e j osoby i że o d w o ł u j ą się do p r z e d p i ś m i e n n y c h s p o s o b ó w k o m u n i ­ k o w a n i a s i ę . Ciosna, merki, gmerki, piętna, punce, barwy, t o zgoda, pojednanie, p r z y j a ź ń , m i ł o ś ć , odwaga i r a d o ś ć oraz — n a z w y o z n a k o w a ń , z j a k i c h k o r z y s t a ł y o k r e ś l o n e profesje. W o b r ę ­ o ś m i e l ę się u ż y ć tego s ł o w a — b ł o g o s t a n . I s t n i e n i e w kategoriach bie oznakowań występowały r e l i g i j n y c h b y w a c z ę s t o ś w i a d o m o ś c i ą ł a s k i . W k u l t u r a c h euro­ nazwy k o n k r e t n e , o d n o s z ą c e s i ę do „ r z e c z o w y c h wizerunków", pejskich, s z c z e g ó l n i e , j a k polska, k a t o l i c y z m u poreformacyjnego, podobnie j a k w heraldyce szlacheckiej. w a ż n y m czynnikiem różnicującym uproszczony, g e o m e t r y c z n y ) , pozornie asemantyezny osoby w doznaniach istnie­ poszczególnych rodzajów tych 6 Ideograficzny (często charakter n i a jest i c h w r a ż l i w o ś ć m i r a k u l a r n a , nieraz n i e z b y t p o g ł ę b i o n a t y c h o z n a k o w a ń , nie m i a ł ścisłej k o n o t a c j i stanowej, t a k j a k i nie zawsze k o n t o m p l a t y w n a , u l e g a j ą c a z b i o r o w y m fascynacjom podobne do n i c h h e r b y i g o d ł a . I w ł a ś n i e dlatego, że semantyka i oznakowań 2 nastrojom . Z n a k a m i istnienia w kulturze Polski m o g ą b y ć wydarzenia związane z wszelkiego rodzaju inicjacjami, losem nieheraldycznych miała węższy i nie t a k ścisły zakres w y r ó ż n i a n i a s p o ł e c z n e g o , b l i ż s z e one s ą c z ę ś c i e j , a n i ż e l i rodziny; herby, p r a g n i e n i u s a m o o k r e ś l e n i a j e d n o s t k i i j a k m i się wydaje — religijne p r a g n i e n i u ego. Z n a k i profesji, g r u p z a w o d o w y c h , nie m i a ł y , j a k fakty społeczne i związane z p r a c ą twórczą; przeżycia i a r t y s t y c z n e . W ł a ś n i e to ostatnie n a j d o b i t n i e j u k a z u j ą r ó ż n i c e h e r b y , t a k szalenie dostojnej, u t r w a l o n e j w d ł u g i m czasie d r o g i m i ę d z y t y m co jest w ż y c i u — z w y k ł y m , powszednim b y t o w a - rozwojowej. n i o m , a t y m co jest •— n i e z w y k l e , p i ę k n e . b y ł y ż y w s z y m i , u l o t n i e j s z y m i . A l e t e ż nie zawsze p r z e r a d z a ł y B y ć m o ż e nie p o d l e g a ł y m a r t w i e j ą c e j symbolice, aktach się w t w a r d e z n a k i t o ż s a m o ś c i r o d u , osoby. S i ę g a j ą c do s t r u k t u - t w ó r c z y c h s p o w i t y c h t r a g i z m e m a r t y s t y ; p o w s t a w a ć w cierpie­ ralistyeznej, n a d u ż y w a n e j t e r m i n o l o g i i , m o ż n a p o d a ć p r z y k ł a d y , n i u czy w rozpaczy, ale n a w e t w ó w c z a s , a nieraz t y l k o w ó w c z a s , j a k ciosno s i g n i f i ś s o s n ę z b a r c i ą — b ó r — w ł a s n o ś ć , z a ś s i g n i f i a n t W i a d o m o t e ż , że d z i e ł o s z t u k i r o d z i ć się m o ż e w w y w o ł u j e skromne, c h o c i a ż n i e p o r ó w n y w a l n e w swej sile m o m e n t y p r z y n a l e ż n o ś ć do w y b r a n e j reprezentacji c h ł o p s t w a p a ń s z c z y ź n i a ­ istnienia. Jest t e ż sztuka w m o i m odczuciu n a j d o n i o ś l e j s z y m zna­ nego, k o r z y s t a j ą c e g o z w o l n i z n i chronionego n i e z w y k l e s u r o w ą k i e m — n i e s k o ń c z o n y m zbiorem z n a k ó w — n i e z w y k ł o ś c i czło­ jurysdykcją wieka; społeczeństw w y m a r ł y c h i żywych. Rzeczywistość, j a k ą o k r e ś l a ł y k o n k r e t n e stado, n a t o m i a s t t e n sam znak, w y r ó ż n i a ­ p r a g n ę t u t a j z a r y s o w a ć , d o s t a r c z y ł a i m n i e samemu regale bartnego. Specjalnie znaczone uszy owcy zupełnie j ą c y stado, z n a c z y ł p o z y c j ę b a c y , jego d u m ę , g o d n o ś ć z a l e ż n i e nieoczekiwanie d o z n a ń s z c z e g ó l n y c h . M ó w i ć b ę d ę o rzeczywis­ od tego i l e uszu m o g ł o b y ć w y c i ę t y c h , ile w stadzie sztuk prze­ t o ś c i w y j a ł o w i o n e j a r t y s t y c z n i e , w n i c z y m nie r o k u j ą c e j o d k r y w - ż y ł o w y p a s , j a k i baca m i a ł charakter, ile o s ó b do w y ż y w i e n i a i t p . czogo p r z e ż y c i a w k o n t a k c i e z d z i e ł e m s z t u k i . Pod koniec lat siedemdziesiątych T a k w i ę c , ciosno m o g ł o p r z e r o d z i ć się ze z n a k u t y l k o w ł a s ­ z p r z y c z y n od siebie nościowego w znak t o ż s a m o ś c i , poczucia swych przywilejów z u p e ł n i e n i e z a l e ż n y c h zmuszony z o s t a ł e m w ł ą c z y ć się do b a d a ń i p r a w . I j e ś l i n a s t ą p i ł o naruszenie t y c h p r a w , w ł a ś n i e ciosno nadwiślańskich, służyło w sądzie w celach gorliwie wówczas w kraju organizowanych. za 7 świadectwo bartnym. W i ś l e d z i ę k i zbudowanej n a k ł a d e m o g r o m n y c h k o s z t ó w pospolicie p r a k t y c z n y c h , m o g ł o u z y s k i w a ć sens poczucia obo­ we Włocławku. Wielka inwestycja spowodowała nieraz z u p e ł n i e nieoczekiwane z m i a n y ś r o d o w i s k o w e . niezwykłe, Zniknęły oznakowywanie prowadzonego Z n a l a z ł e m się w rejonie Jeziora W ł o c ł a w s k i e g o , p o w s t a ł e g o na zapory Podobnie, dochodzenia uszu owiec w i ą z k ó w , c h o c i a ż b y o d p o w i e d z i a l n o ś c i za w ł a s n ą r o d z i n ę . Za­ pewne t o samo m o ż n a p o w i e d z i e ć o znakach cechowych, cho­ c a ł e wsie, u l e g ł y z a g r o ż e n i u osiedla, nawet z dala p o ł o ż o n e od c i a ż b y o puncach z ł o t n i k ó w , gmerkach m u r a r z y a t a k ż e b r z e g ó w jeziora. W y w ł a s z c z e n i gospodarze ze strefy b e z p o ś r e d ­ r y b a k ó w pomorskich. niego z a g r o ż e n i a p r z e n i e ś l i się na w y s o k o p o ł o ż o n e , bezpieczne Jak merkach 8 już wspomniałem, kolekcja zgromadzona w murzy - miejsca. Opuszczone zagrody przeznaczono do t o t a l n e j r o z b i ó r k i . nowskim W niosce M u r z y n o w o , k o r z y s t a j ą c z opieki U n i w e r s y t e t u W a r ­ n o ś c i o w o - t o ż s a m o ś c i o w y m i r ó w n i e ż przez l u d n o ś ć c h ł o p s k ą tego szawskiego, u d a ł o się ocalić 3 gospodarstwa, a w d w ó c h zgroma­ w a ż n e g o n i e g d y ś r e g i o n u k r a j u . O t y m , nie p o d l e g a j ą c y m obecnie d z i ć k i l k a s e t cennych o b i o k t ó w c h ł o p s k i e g o inwentarza ruclio- j a k i e j k o l w i e k d y s k u s j i stwierdzeniu, nie w s p o m i n a j ą opracowania mogo. Muzea w M u r z y n o w i e p o ł ą c z o n e z o s t a ł y ze s t a c j ą d ł u g o ­ k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w z i e m i d o b r z y ń s k i e j . N i e trzeba p o d k r e ś l a ć trwałych badali t e r e u o w y c h , i n d y w i d u a l n y c h i Muzeum, ujawniła posługiwanie się z n a k a m i włas- 3 zespołowych . znaczenia tego f a k t u , s z c z e g ó l n i e p r z y p o d e j m o w a n y c h p r ó b a c h Zgromadzona k o l e k c j a o k a z a ł a się s z c z e g ó l n i e w a r t o ś c i o w ą tworzenia syntez, poszukiwania o d p o w i e d z i na w a ż n e p y t a n i a , pod j e d n y m w z g l ę d e m , n i e z n a n y m m i w c z e ś n i e j i o ile dobrze czy j a k a ś z b i o r o w o ś ć „ m i a ł a l u b m a poczucie w ł a s n e j się o r i e n t u j ę nie a n a l i z o w a n y m w l i t c r a t u r z o p r z e d m i o t u . Chodzi ności". Pytania odręb­ te stawiane s ą — j a k m i się w y d a j e — w c i ą ż o z n a k i w ł a s n o ś c i o w e . W i a d o m o jest, żo z t a k i c h z n a k ó w korzysta­ zbyt l i m u r a t o r o w i e ś r e d n i o w i e c z n y c h b u d o w l i , b a r t n i c y w czasach zasadach p r z e s t a r z a ł y c h m e t o d u p r z e d m i a t a w i a n i a przez badaczy o g ó l n i e , a poszukiwana o d p o w i e d ź dochodzona jest na od p r z y n a j m n i e j X V I po X I X w i e k , r z e m i e ś l n i c y cechowi (ko­ swoich r o z m ó w c ó w (tak z w a n y c h i n f o r m a t o r ó w ) , w czasie po- 3 �spiesznego, zbanalizowanego o g l ą d u r z e c z y w i s t o ś c i (tak zwanego sadownictwo, w y w i a d u ) , c z ę s t o , m i m o p r e t e n s j i do n a u k o w o ś c i , nic k o n k u r u ­ wieś m i a ł a o p i n i ę zdecydowanie wodniackiej, j ą c e g o z opisem l i t e r a c k i m związanej przejdę do meritum czy publicysta c z n y i n . D l a t e g o n i m naszych zainteresowali znakowaniem, częściowo z Wisłą. hodowla. Przede wszystkim jednak rybackiej, ściśle Przypuszczam, że w ł a ś n i e to m o g ł o mieć w a ż n y w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się o s o b o w o ś c i jej m i e s z k a ń c ó w . p r a g n ą ł b y m p r z y b l i ż y ć nieco s p o ł e c z n o ś ć jednej zaledwie w s i , D z i ę k i rzece, zawodem w o d n i a c k i m , m o g l i c h ł o p i p a ń s z c z y ź n i a n i w k o n t e k ś c i e jej z w i ą z k ó w z s ą s i a d a m i , z b i o r o w o ś c i ą p a r a f i a l n ą k o r z y s t a ć t u z p e w n y c h n i e k o n t r o l o w a n y c h przez f o l w a r k s w o b ó d . oraz reprezentantami ustalonych graficznych j a k i m i s ą K u j a w y , historyczno-etno- W okresie od p o l o w y X V I I I w. po u w ł a s z c z o n i e , w czasach dla a przede w s z y s t k i m pobliskie obszarów k t ó r y c h d y s p o n u j e m y n a j o b f i t s z ą b a z ą ź r ó d ł o w ą , wioska w c i ą ż Mazowsze. zmienia swoich m i e s z k a ń c ó w , z a r ó w n o c h ł o p ó w , r z e m i e ś l n i k ó w , M u r z y n o w o jest p r a s t a r ą o s a d ą , zapewne w c z e s n o ś r e d n i o ­ wieczną, w y m i e n i a n ą już w dokumentach z X I I I wieku. W 1329 r o k u w i e ś t ę wraz z t r z e m a i n n y m i , L u b i n e m , W o l ą i D ą b r ó w k ą darowuje książę Władysław, za wierną służbę u swego j a k r ó w n i e ż w ł a ś c i c i e l i , p o s s e s o r ó w , na koniec z a r z ą d c ó w , rezy­ d u j ą c y c h w wiosce, k t ó r a w ł ą c z o n a z o s t a ł a do d ó b r s ą s i e d n i e g o , gospodarsko-rolniczego S i e c i e n i a . ojca W g ó r n e j części w s i , wc 11 dworze, zamieszkiwali osobniey k s i ę c i a Z i e m o w i t a , P a w ł o w i kasztelanowi ł ę c z y c k i e m u z t r z e m a nieraz o z n a n y c h , t o z n ó w o s z u m n y c h i wspaniale b r z m i ą c y c h braćmi. nazwiskach. K a ż d y p o s i a d a ł p r z y n a j m n i e j d w a i m i o n a , stosowany Najprawdopodobniej Murzynowo przypadło Piotrowi z w a n e m u Ogonem w t e d y (już zapewne k o r z y s t a j ą c e m u z g o d ł a herbowego przyszłych Ogończyków) 1 0 Murzynowo występuje wówczas w identycznej, jak dzisiaj, pisowni. W i e ś ta przechodziła r dziwno losy, do k o ń c a nie w y j a ś n i o n e . W t a m t y c h odległych t y t u ł i z r e g u ł y r o d o w ó d szlachecki. W części dolnej, zwanej o g r o d a m i , p r z y drodze w z d ł u ż r z e k i , ż y l i w czworakach, poza t r z e m a p r z y p a d k a m i (Fabiszewski, K a l w a s i Czach) ludzie bez nazwisk, m a j ą c y j e d n a k i m i o n a (po j e d n y m ) i zapewne p r z y ­ czasach z n a j d u j ą c się na s a m y m , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m k r a ń c u domki z i e m i d o b r z y ń s k i e j , g r a n i c z ą c przez S k r w ę z Mazowszem, a przez przezwiska. N a p o c z ą t k u X I X w i e k u , w n e t po w e j ś c i u w ż y c i e (głównie odojcowskie, rzadziej odmatczyne), a także W i s ł ę z z i e m i ą g o s t y n i ń s k o - g ą b i ń s k ą , s t a n o w i ł a zapewne w a ż n y ustaw K o d e k s u Napoleona, p o t r a f i o n o w M u r z y n o w i e s k o r z y s t a ć ; p u n k t k o n t a k t o w y , w y m i a n y handlowej i zarazem strategiczny. z n i e k t ó r y c h ustaw, d e c y d u j ą c się (nie jest t o najlepsze o k r e ś l e ­ Z czasem znaczenie to c a ł k i e m z m a l a ł o . J e d n o c z e ś n i e M u r z y n o w o , nie) podobnie j a k k i l k a n a ś c i e wiosek o nazwie z p i e r w i a s t k i e m , „ m u ­ Masowo p r z y j m o w a n o z a r ó w n o i m i o n a , j a k i nazwiska o charak­ r z y " , w y s t ę p u j ą c y c h na ziemiach P o l s k i (a p r a w i e wszystkie s ą terze s z l a c h e c k i m . położone na czyzny do s ą s i e d n i e g o U n i e j o w a owczarz B a ł d y g a , w terenach przyrzecznych w obszerze rolniczo nie­ na swoistą falsyfikację 12 Przybyły swego c h ł o p s k i e g o pochodzenie.. prawdopodobnie z Kurpiowsz­ krótkim k o r z y s t n y m ) wielkiego znaczenia gospodarczego m i e ć nie m o g ł o . czasie staje się W ę d r y g ą , a n a s t ę p n i e W ę d e r e c k i m . Osoby, k t ó r e Wydaje się, że Murzynowy, m i a ł y t y l k o i m i o n a , p r z y j ę ł y nazwiska w rodzaju Smardzewski, Le­ nieprzystępne a M u r z y n n a , to s z c z e g ó l n e , ciemne, miejsca, o d p o w i e d n i k i C z a r n y c h czy C z e r n i e w ó w , przeciwieństwo terenów widnych, przestronnych, Białych, S r e b r n y c h i i n n y c h o p o d o b n y c h nazwach. W i n t e r e s u j ą c e j wsi m o g ł o rozwijać się. o g r o d n i c t w o , w p ó ź n i e j s z y c h I I , 1. K o t w i c a z 2 p o ł o w y X I X w., n a l e ż ą c a do r o d u K a r a siewiczów w M u r z y n o w i e . Jedna ze ś c i a n e k t r z o m i , oznako­ wana 9 p u n k t a m i w s y m e t r y c z n y m u k ł a d z i e K r z y ż a Ś w . Andrzeja i I nas czasach w a n d o w s k i , T o r n o w s k i , ale t e ż K o w a l s k i , P r z y b y l s k i , Nowicki czy M a ł k o w s k i . P r z y b y ł y spod T o r u n i a J a k u b o c h r z c i ł się M u r z y nowskim, ale musiały towarzyszyć temu protesty, albowiem w k s i ę g a c h nazwisko to z o s t a ł o p r z e k r e ś l o n e , a dopisane inne... 11. 2. K o t w i c a z k o ń c a X I X w. z oznakowaniem w jodełki formie �I T o r u n i a k . T y l k o n i e l i c z n i nie s k o r z y s t a l i z tej powszechnej aspi­ r a c j i do posiadania, nazwiska przyzwoitego. D z i ę k i t e m u m a m y do dzisiaj stare, p i ę k n e nazwiska c h ł o p s k i e , j a k K a l w a s , T o l k a , Bies. 13 W tych odległych, surowych, p a ń s z c z y ź n i a n y c h czasach, z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e i zawodowe w s i b y ł o zna,cznie w i ę k s z e n i ż po u w ł a s z c z e n i u , nie m ó w i ą c j u ż o czasacli drugiej Rzeczy­ pospolitej, a na koniec w P R L po u n i f i k u j ą c y m upełnorolnieniu. Ż y l i we wsi s z k u t n i c y , ż e g l a r z e (wodniacy), r y b a c y , p r z e w o ź n i e } - , garncarze, owczarze, k r a w c y , akuszerki, strycharze, karczmarze. Ponadto, niektórzy z nich b y l i gospodarzami, zagrodnikami, ogrodnikami lub tylko komornikami. Funkcjonował też tytuł kopcarza, k o r z y s t a ł z niego m ę ż c z y z n a , na ogół m ł o d y , w y z n a ­ czony przez d w ó r do k o n t r o l o w a n i a p o w i n n o ś c i nych. pańszczyźnia­ 1 4 Jeszcze przed uwłaszczeniem pojawiają się r o d y , trwale występujące do dzisiaj w M u r z y n o w i e : K o w a l s c y , M a ł k o w s c y , Brząkalscy, T o r b i c c y , Karasiewicze, I w a ń s c y . Z faktem tym m o ż n a ł ą c z y ć powstanie w p ó ź n i e j s z y c h czasach m i t u o pocho­ dzeniu w i o s k i , m i t u ochrzczonego w K a t e d r z e E t n o l o g i i i A n t r o ­ pologii Kulturowej U W „odyseją m u r z y n o w s k ą " . Otóż według s ł ó w w y p o w i a d a n y c h przez n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń ­ ców w i o s k i , z a ł o ż y l i j ą w ł a ś n i e p r o t o p l a ś c i t y c h r o d ó w , k t ó r z y p r z y b y l i t r a t w a m i z L i t w y . Za p a ń s z c z y z n ę w y p e ł n i a n ą , dosta­ w a m i r y b do d w o r u u z y s k a l i p r a w o osiedlenia się. W e d ł u g przypowieści tratwy wykorzystano do zbudowania tej domów. 1 dalej, po osiedleniu się wyznaczono granice w s i , o b o r y w u j ą c j ą pługiem zaprzężonym w parę białych w o ł ó w . Ten niezwykle i n t e r e s u j ą c y przekaz, zawiera w sobie j a w n e o c z y w i ś c i e idealizacje, niezgodne z r z e c z y w i s t ą h i s t o r i ą w i o s k i : 1 przybycie tratwami z L i t w y ; 2 pobudowanie d o m ó w z drewna s p ł a w i a n e g o ; 3 powinności rybackie, jako p r a w o do osiedlania s i ę ; 4 oboranie granic p a r ą b i a ł y c h w o ł ó w . O t ó ż w y d a j e s i ę , że elementy 1—3 tej o p o w i e ś c i , w p e ł n i odpo­ wiadają faktom historycznym, świadczącym o r y l i w to s t r o n y z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h , o przypływaniu lesistych krańców dawnej P o l s k i . M a ł k o w s c y , T o r b i c c y , B r z ą k a l s c y m a j ą w p r a w d z i e w p a r a f i a l n y c h a k t a c h c y w i l n y c h k o ś c i o ł a w R o k i c i u zaznaczone pochodzenie z M i i s t e r w a l d u , ale m o g l i o n i b y ć zbiegami z Prus Wschodnich czy ziemi chełmińskiej, właśnie przez obszary lesiste g r a n i c z ą c e z L i t w ą . Nazwisko r o d u I w a ń s k i c h wskazuje na wschodni r o d o w ó d przybysza-protoplasty, a przebywanie tego r o d u , n i m osiedlił się we w s i , na pobliskiej K ę p i e skiej, m a Uniejow- 11. 3. P o s z c z e g ó l n e ^ ś c i a n k i ' t r z o n u k o t w i c y z 2 p o ł o w y X I X w . , będącej własnością rodu Karasiewiczów w Murzynowie. P i ę c i o p u n k t o w y zarys K r z y ż a , najprawdopodobniej znak pierwszego właściciela, wzbogacony o i n i c j a ł y J K , ostatniego, p r a w n u k a — Ignacego Karasiewicza zdecydowanie w o d n i a c k ą p r z e s z ł o ś ć . P r z y b y c i e t r a t ­ w a m i , a w i ę c z n i e z w y k l e c e n n y m w t y c h stronach surowcem b u d o w l a n y m , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e u ł a t w i a ć nie t y l k o samo po­ budowanie d o m u , lecz r ó w n i e ż prowadzenie p e r t r a k t a c j i z przed­ stawicielami dworu, d o t y c z ą c y m i prawa przebywania w tym miejscu. To sarino m o ż n a p o w i e d z i e ć o t r z e c i m elemencie opo­ w i e ś c i . P r z y b y l i w o d n i a c y , d z i ę k i swemu o b y c i u z w o d ą , gwa­ r a n t o w a l i s p e ł n i a n i e p o w i n n o ś c i p a ń s z c z y ź n i a n y c h w dostawacli z r y b . N a t o m i a s t o s t a t n i element o p o w i e ś c i zmusza do takiej u w a g i : uroczyste, paradne (dwa b i a ł e woły) wy/.naczanie granic, k t ó r e m o g ł o n a s t ą p i ć z a r ó w n o w ó w c z a s , k i e d y osiedlili się p r z y ­ bysze, j a k t e ż znacznie p ó ź n i e j , po u w ł a s z c z e n i u , u s u n ę ł o w c i e ń r z e c z y w i s t ą p r z e s z ł o ś ć w s i , znanej od X I I I w i e k u . 1 5 Można w t y m d z i a ł a n i u m i t o t w ó r c z y m d o p a t r y w a ć się pragnienia posiadania odnowionej, własno j przeszłości. M i t , k t ó r y przez c h w i l ę nas G u r d z i ń s k i e g o Z d z i s ł a w Caban, są n i e l i c z n y m i , k t ó r z y p o t r a f i l i z a c h o w a ć posta,wę znacznej n i e z a l e ż n o ś c i w s t o s u n k u do wszech­ ogarniającego „postępu". Jednakże zarówno starszemu, głoś­ n e m u n a o k o l i c ę s z k u t n i k o w i i m ł o d s z e m u , j e d y n e m u d z i ś w oko­ l i c y c i e ś l i - s t o l a r z o w i , nie z b y w a na ż y c i o w e j m ą d r o ś c i i humorze. D l a t e g o nie m o ż n a w y k l u c z y ć , ż e m i t n a z w a n y m u r z y n o w s k ą o d y s e j ą , jest i n t e l i g e n t n ą m i s t y f i k a c j ą , o b l i c z o n ą na w p e ł n i z a d o w o l i ć oczekiwania d a r z o n y c h s y m p a t i ą aby d o d a j m y •—• m ł o d y c h badaczek. Powróćmy do przerwanego w ą t k u . M u r z y n o w o znajdując się p r z y r u c h l i w y m szlaku w o d n y m , w miejscu pfzepraw i w po­ b l i ż u z i m o w i s k a w o d n i a k ó w , j e d n o c z e ś n i e p o d l e g a j ą c folwarczno-pańszczyźnianemu prawu — podporządkowywania się zarzą­ ze dzeniom o osiedleniach i przesiedleniach, c z ę s t o w c h ł a n i a ł o no­ studentami analizowany był w Katedrze Etnologii i Antropologii w y c h o s a d n i k ó w i nierzadko ż e g n a ł o s w o j a k ó w . D o p i e r o u w ł a s z ­ Kulturowej U W , nie jest szerzej znany w M u r z y n o w i e , nawet czenie w p ł y n ę ł o s t a b i l i z u j ą c o na t ę s p o ł e c z n o ś ć . N i g d y j e d n a k , w ś r ó d najstarszych i to r e p r e z e n t a n t ó w w y m i e n i o n y c h s z e ś c i u d z i ę k i s ą s i a d o w a n i u z W i s ł ą , wieś nie b y ł a — j a k wiele i n n y c h rodów — m o ż n a by — z a m k n i ę t ą na p r z y j ę c i e p r z y b y s z ó w nawet z d a l e k i c h s t r o n sądzić — zajął, a przez wiele z a j ę ć to, badaczy, najbardziej zainteresowanych jego t r e ś c i ą . T ł u m a c z y ć t o m o ż n a t y m , że badania prowadzone P o l s k i . P r z y k ł a d e m m o ż e t u t a j b y ć ż y w y jeszcze na b y ł y w czasacli w n i c z y m nie s p r z y j a j ą c y c h stulecia obyczaj wychodzenia na brzeg d z i e w c z ą t i w i t a n i a „ s n u c i u opowieści o p r z e s z ł o ś c i " , zastanawianiu się n a d s p r a w a m i nie d o t y c z ą c y m i początku przywodzenia do wsi u p a t r z o n y c h k a w a l e r ó w , p ł y n ą c y c h — stat­ t r o s k codziennych. Z drugiej z n ó w s t r o n y , p r z e k a z u j ą c y o p o w i e ś ć k a m i . W t e n s p o s ó b do r o d u Majewskich w ż e n i ł się m e l i o r a n t , H e n r y k G u r d z i ń s k i , a w p e ł n i e j s z e j wersji, znacznie m ł o d s z y o d p ł y n ą c y a ż z Lubelszczyzny, z a w i ą z u j ą c n o w y r ó d , W u d a r c z y k ó w . 5 �I ] . 4—5. Oznakowanie liczbowe, p r z e t w a r z a j ą c o schemat liczb r z y m s k i c h . U c h w y t rondla miedzianego z k o ń c a X I X w M u r z y n o w i a c y w czasach dzisiejszych u z n a w a n i s ą przez s w y c h s ą s i a d ó w , przede w s z y s t k i m z n a j b l i ż s z y c h wiosek od m a ś l a k ó w . N i c koniec na t y m . S ą s i a d o m zza r z e k i p o ś w i ę c o n y jest w i e r s z y k : p ó ł n o c y , zachodu i wschodu (Siccienia, U n i e j o w a i Cierszcwa) za społeczność zdecydowanie wyróżniającą się. Najczęściej Z a w i ś l a k i dobre ludzie wy­ U d u s i l i sukie w budzie mieniane s ą t a k i e i c h cechy: Jeszcze jednej nie p o ż e r l i 1 7 A o d r u g ą j u ż się d e r l i . — czystość mowy — elegancja — godność Ta I d z i ś , jeśli c o ś zginie w wiosce, podejrzenie w pierwszej k o l e j ­ osobista. n o ś c i pada na s ą s i a d ó w po drugiej stronie... rozległego jeziora, o s t a t n i a cecha e g z e m p l i f i k o w a n a jest p a m i ę c i ą o t y m , że starsi n i g d y nie p r z e k u p y w a l i i nie schlebiali (,,nie przepijali a nie j a k n i e g d y ś r z e k i poprzecinanej k ę p a m i i p i a s z c z y s t y m i ł a c h a m i . B e z l i t o ś n i e o s ą d z a n i s ą s i e d z i p r ó b u j ą się b r o n i ć , nazy­ p r z e d z a ł a t w i e n i e m s p r a w y " ) , albo t y m , że nie zabiegali o t o , wając aby K i c ł b i k a m i ł u b U k l e j k a m i , o d r ó ż n i a j ą c w ten s p o s ó b m ę ż c z y z n znajdywać rozstrzygnięcia własnego losu poza rodzinną w s i ą ( „ ż e n i l i i ż e n i ą się m i ę d z y s o b ą " ) . Trzeba o d r a z u d o d a ć , sięgające swymi początkami wielu pokoleń, w jednym p r z y p a d k u (Fabiszewscy — B r z ą k a l s c y tylko — R u d z i ń s c y ) a ż po przesławnych rybaków łososi i w ę g o r z y — od k o b i e t . że i s t n i e j ą z a d z i w i a j ą c e p o w i ą z a n i a rodzinne m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ n y m i rodami, t y m i a k t u a l n y m i i przed l a t y niewielu w y g a s ł y m i , potomków Przedstawionej postawy Murzynowiaków do swego naj­ bliższego otoczenia — m i m o s u r o w o ś c i ocen — nie m o ż n a u z n a ć za k s e n o f o b i c z n ą . W postawie tej zawiera s i ę j a w n a ewidentnych przywar oraz rodzaj formułowanych krytyka werbalnie 1 6 X V I I I w i e k . W ś r ó d tych pochlebnych opinii — jakie udało w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h z a b e z p i e c z e ń swej i n t e g r a l n o ś c i , czy się z g r o m a d z i ć — jedna jeszcze z a s ł u g u j e na u w a g ę : t e ż swego j a . N a c o d z i e ń z t y m k r y t y c z n i e ocenianym otoczeniem szlachta m u r z"у i i o w s к a. S p o t y k a ł e m się z n i ą p a r o k r o t n i e . N i e jest u t r z y m y w a ł o M u r z y n o w o najrozmaitsze w y k l u c z o n e , że w o p i n i i tej p r z e t r w a ł a p a m i ę ć o rodzie szla­ -gospodarczych po r e l i g i j n o - l u d y s t y c z n e . P y m p k ó w c h e c k i m M u r z y n o w s k i c h — ostatnich w ł a ś c i c i e l a c h tej w s i — do prac sezonowych, ale t o do n i c h , a nie o d w r o t n i e , p ł y n i ę t o we w s i tej z a m i e s z k a ł y m . A l e t e ż i n n y na odpust w tej z a s k a k u j ą c e j podźwiękuje ocenie, m i a n o w i c i e uznanie, że motyw chłopska więzi od pod żaglami w trzydzieści parę umajonych Murzynowiacy, korzystając pograniczu trzech z i e m , gdzie j a k p o w i a d a j ą oraz nie p o s p o l i t o w a ć s i ę z b y l e k i m . W i e ś z d o b y w a ł a sobie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z trzech p o w i a t ó w o p i n i e na pewno dzięki trwającej przez te wieki lodzi. ze s z c z e g ó l n e g o p o ł o ż e n i a w i o s k a m o ż e n o s i ć s i ę po p a ń s k u i m ó w i ć p o p r a w n i e po p o l s k u sympatyczne handlowonajmowano słychać na. pianie (płockiego, gostynińskiego i n i e g d y ś rodzimegolipnowskiego), mieli u ł a t w i o n ą u p a r t e j w o l i p r z e t r w a n i a , samoobrony i s a m o o k r e ś l e n i a . B l i s k o ś ć s y t u a c j ę o b s e r w a c y j n ą w s t o s u n k u do z b i o r o w o ś c i , zamieszku­ rzeki j ą c y c h nie t y l k o pojedyncze (przeprawa i przystań statków) umożliwiła kontakty z szerokim ś w i a t e m . W i e l u b y ł o w o d n i a k a m i p ł y w a j ą c y m i Krakowa po Gdańsk. Ułatwiało t o poznanie od i przyswojenie Cytowanym wyżej wsie ale c a ł o , rozlegle wierszykiem wyrażali swoje obszary. odczucia nie t y l k o do D u n i n o w i a k ó w , ale w ogóle do l u d n o ś c i z l a s ó w , po w z o r ó w c i o s z ą c y c h s i ę powszechnym uznaniem ( u b i ó r — m o w a — drugiej stronie W i s ł y . N i e m a najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że w sto­ godność). s u n k u do m i e s z k a ń c ó w z a w i ś l a ń s k i e j s t r o n y posiadali poczucie M u r z y n o w i a c y m i e l i i m a j ą nadal poczucie swojej w y r ó ż n i a ­ zdecydowanej w y ż s z o ś c i , rozumianej w kategoriach kultural­ z Siecienia m ó w i ą n y c h . K o m u z j a k i c h ś p r z y c z y n ( c h o c i a ż b y p o s z u k i w a n i a znajo­ w p r o s t : D w o r u s y , O r d y n u s y , O r c z y k i , Fornale. O u n i e j o w i a k a c h mego z wojska) u d a ł o s i ę z a p u ś c i ć do wiosek w lasach g o s t y n i ń - j ą c e j s i ę w otoczeniu p o z y c j i . O s ą s i a d a c h w y p o w i a d a j ą s i ę — j e ś l i zachodzi k o n i e c z n o ś ć — K i t u n y albo skich, p o w r a c a ł z przekonaniem, że b y l w świecie i n n y m n i ż w ł a s ­ Kluchy. n y . O p o w i a d a ł p o t e m nie t y l e Najostrzej jednak sądzą Zawiślaków z Duninowa, m i m o że d l a m i e s z k a ń c ó w tej w i o s k i s ą t e ż Z a w i ś l a k a m i . S ą ale w i ę c D u n i n o w i a c y dla M u r z y n o w i a k ó w Z a w i ś l a k a m i , albo kontaktów, po prostu P y m p k a m i , najgorszych 1 czyli rodzajem po grzybów, zaskakującej go o różnicach w poziomie życia, niezdolności prowadzenia swobodnego nawiązywania r o z m o w y , udzielania najprostszych i n f o r m a c j i . Bez p o r ó w n a n i a c z ę s t s z e jeszcze z w i ą z k i m i e l i M u r z y - �7 �^ ^ ^ ^ II. 7. W s p ó ł c z e s n o oznakowanie trzonka noża kuchennego I I . 8. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k ó w (a—b), z n a j d u j ą c y c h się n a p o w i o r z c h n i d w ó c h w o z ó w o k , cegieł w ś c i a n i e frontowej (zachodniej), na lewo od wojścia g ł ó w n e g o do k o ś c i o ł a w R o ­ kicin 8 n o w i a c y z M a z u r a m i z i e m i p ł o c k i e j . O k a z j ą s t a w a ł y się w y j a z d y S r a ł S z a t k o w s k i p o d wozem do m i a s t a , g ł ó w n i e w celach h a n d l o w y c h na t a r g . J a k p o w i a d a W i ą z a ł g... powrozem Czesław Kacperowicz najbardziej Mazurów dziwiło (ale G... się u r w a ł o (eż p ł o c c z a n ) , że z w r a c a n i s i ę do ż o n y m a m u s i u , a ona do m n i e Do Marciniaka poleciało tatusiu. H i p o l i t Kowalski, k t ó r y jako sołtys wioski w okresie M a r c i n i a k z ł a p a ł deski międzywojennym drodze G... u K a z i m i e r s k i c h c z ę s t o b y w a ł w L i p n i e , p o z n a j ą c po d a w n ą ziemię d o b r z y ń s k ą , a k t ó r y również często musiał jeździć z o w o c a m i i n a b i a ł e m do P ł o c k a , o p i n i ę o M a z u r a c h — z r e s z t ą O p o w i e ś ć o w ę d r ó w c e rozpoczyna nieodosobnioną — wypowiadał w i o s k i , od pierwszego nieokrzesani, Czy w trzech s ł o w a c h : g b u r o w a o i , chamowaci. fakty te się od zachodniego na S k a r ż e n i u gospodarstwa. r y s t y k ę osoby w y r a ż a p r z e d m i o t s c h w y t a n y pozwalają mówić o poczuciu odrębności, z w i ą z k a c h z obszarem w a r t o ś c i o d m i e n n y c h , a n i ż e l i uznawane w obronie n i e s z c z ę ś c i e m , rodzaj o k r z y k u , czy j a k i e ś najbardziej przedstawione krańca Charakte­ przed skrótowo zachowanie. za mazowieckie czy k u j a w s k i e 1 O d p o w i e d ź na to p y t a n i e — bez przeprowadzenia być arbitralna. r z e t e l n y c h , s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń — nie m o ż e Kejna złapał 1 8 Lustrzanym kijaka G... u S w i d n i a k a odbiciem krytycznego stosunku zbiorowości Ś w i d n i a k z ł a p a ł worek n o w y do n a j b l i ż s z e g o otoczenia b y ł a ż y w o ś ć r e a k c j i na, z r ó ż n i c o w a n i e w ł a s n e . D o jakiego stopnia G... u Mietkowy m o ż e t a reakcja, b y ć r o z w i n i ę t a , ś w i a d c z ą , z jednej s t r o n y w y s t ę p u j ą c e w s t a ł y c h nazwach od­ „ K i j a k " i „ w o r e k n o w y " , t o d w a zasadniczo r ó ż n e p r z e d m i o t y , czucia s t e r e o t y p ó w o s o b o w o ś c i , a z d r u g i e j z d o l n o ś ć postrzegania a zarazem w k o n t e k ś c i e wiersza, d w a j r ó ż n i ą c y się gospodar­ drugiego; nością ludzie. umiejętność tworzenia syntetyzujących portretów, n i e p o w t a r z a l n y c h w swej istocie o s ó b . D o d a m , że n i e u k r y w a n a — j a k s ą d z ę — wiedza o b l i ź n i m , to jedna z f o r m spolegliwego Stasiek k o z i o ł k i f i k a w s p ó ł ż y c i a g r u p y . N i e b ę d ę p r z y t a c z a ł szerszej bazy ź r ó d ł o w e j , G...u K a z i k a ś w i a d c z ą c e j o d o s y ć powszechnej w grupie o m a w i a n y c h wiosek Kazik tańczy (szczególnie G... u T r o j a k a i jednak samego Murzynowa) zarazem ł a t w o ś c i f o r m u ł o w a n i a drugiego człowieka,. S k o r z y s t a m spostrzegawczości lapidarnych charakterystyk t y l k o ze s z c z e g ó l n e g o kozaka T r o j a k p r z e l ą k ł się g... zielonego źródła, G... u M a ł k o w s k i e g o j a k i m jest ballada, napisana, p r a w i e przed ć w i e r ć w i e c z e m , przez Małkowski wyleciał z żonu p a n i ą S z y m c z a k o w ą , s t a ł ą m i e s z k a n k ę naszej w i o s k i . Podobne do tej b a l l a d y , znane s ą z i n n y c h miejsc w k r a j u . W u t w o r a c h Tutaj t y c h g . . . symbolizuje jednoznacznie w a r t o ś c i w ą t p l i w e , w ż a d n y m o s ó b . Najzjadliwsza d o t y c z y g w a t ł o w n o ś c i i t c h ó r z l i w o ś c i osoby również przedstawiana jest delikatnie charakterystyka p r z y p a d k u nie kojarzone z s u b s t a n c j ą u ż y t e c z n ą w r o l n i c t w i e . ostatniej. G . . . z n a l a z ł o się w s a m y m M u r z y n o w i e , w jego ś r o d ­ W kowej c z ę ś c i . Towarzyszy t e m u n o w y rodzaj z a c h o w a ń j a k b y balladzie lnurzynowskiej, poszczególne charakterystyki m n i e j l u b bardziej ż y c z l i w e , to z n ó w zdecydowanie są szydercze: potęgujących „ W o j t e k s y n Roztropnego (przezwisko JO) uczy g... rosyjskiego". inny Cały u t w ó r ma blisko 4 strony. Nie sposób więc przeląkł). przedstawić dramaturgię „ t a ń c z y kozaka", sytuacji (jeden go t u w c a ł o ś c i . P o n i e w a ż u j a w n i a on w a ż n ą w naszych rozwa­ ż a n i a c h p o s t a w ę , c h c i a ł b y m p r z e d s t a w i ć c h o c i a ż n i e k t ó r e jego Karasiewiozowa w y l e c i a ł a z rzeszotem fragmenty: G . . . j u ż za Z a p ę d o w s k i c h 8 I „koziołki fika", a k t o ś się n a p r a w d ę p o raz p i e r w s z y płotem �Z a p ę d o w s k a zrobiła krzyk wielki G... jest u n a u c z y c i e l k i B r z ą k a l s k a ż e b y g... nie przyszyła. Do Kacpra wypędziła Kacper b y l pijany G... u c i e k ł o do Any A n a p a s ł a barana W części tej w z m a c n i a j ą się aiuzje (,,pasła barana"', ,,nie przy­ s z y ł a " , ta, ostatnia odnosi się do кгалл ieokich u z d o l n i e ń < soby) A l e po raz pierwszy p o j a w i a się jasno w y r a ż o n a wiadomość o u t r a p i e n i a c h k o b i e t . W dalszych c z ę ś c i a c h wiersza, sprawa ta b ę d z i e u j m o w a n a w s p o s ó b o g l ę d n i e j s z y . ,,loży c i ę ż k o c h o r y " , „ p i j e s i a d ł e m l e k o " , „śpiewa, c i e n k o " . P o s ł u c h a j m y jednak j a k w y g l ą d a j ą inne c h a r a k t e r y s t y k i : Gurdzina, wola g... g u ń t a . G... u Zygmunta. Z y g m u n t c h c i a ł w s a d z i ć do wychodka Ale g... u ż y ł o innego ś r o d k a U j ę ł o się pod I boki do Fabiszewskich d a ł o d w a skoki Stefan p o z n a ł , że g... w ę d r u j o M y ś l a ł , że no statek maszeruje N i e ż y j ą c y j u ż d z i ś i Z y g m u n t , i Stefan (sąsiedzi) n a l e ż e l i do jednj-cli z najbarwniejszych posi aci w Murzynowie. Słynęli I I . 9. W k o m p o n o w a n i o z n a k u t o ż s a m o ś c i w w y m i a r y i wozówki, w cegłach gotyckich kościoła w Rokiciu główki z d o w c i p ó w i z u p e ł n i e n i e p r a w d o p o d o b n y c h , pogodnych pomys­ ł ó w . Z d o l n i b y l i do n i c h , k i e d y m i e l i dobrze po s z e ś ć d z i e s i ą t c e . T o o n i c h k r ą ż ą we wsi do d z i ś o p o w i e ś c i , j a k p o t r a f i l i p r z e b r a n i za k s i ę d z a i k o ś c i e l n e g o z b i e r a ć po domach k o l ę d ę . . . I oto tym n a j w i ę k s z y m ż a r t o w n i s i o m dostaje się nic byle j a k ! w y eh ( z d o l n o ś c i m o t o r y c z n y c h j e d n o s t k i ) i m o ż l i w o ś c i k r e a c y j ­ nych w swym najbliższym otoczeniu (w o b e j ś c i u i na polu). U w i d o c z n i o n a przed c h w i l ą , w analizowanej balladzie, orientacja podstawowa (dobro-zło) u z u p e ł n i a n a b y ł a i n n y m i jeszcze. Oto n a j w a ż n i e j s z e j a k i e u d a ł o się dotychczas u s t a l i ć : U J a b ł k o w s k i e h m y ś l e l i , że t o b u ł k a N a p ę d z i l i do p o d w ó r k a , 1 d o b r o c z y n i e n i a — zloczynienia; Wszyscy d o s t a l i a p e t y t u 2 nieoszukiwania — o s z u k i w a n i a ; A l e nie m i e l i s p r y t u 3 mądrości — G... ś m i e r c i się b a ł o 4 ryzykowania — nieryzykowania; roztropności; Z ł a p a ć i m się nie d a ł o 5 nieschlebiania — schlebiania; G... mocno ś m i e r d z i a ł o 6 zdarnośei — Szło po drodze, s t ę k a ł o 7 dbałości — niodbałości. niezdarności; Opozycje te z n a j d u j ą s w ó j w y r a z w m n i e j l u b bardziej ś c i s ł y c h Po licznych przepędzania, p e r y p e t i a c h , na przemian, to s p o t y k a G... „ p i j ą c e g o przyjmowania, zsiadłe m l e k o " to Tadzia. t e r m i n a c h , w y s t ę p u j ą c y c h w m o w i e potocznej. N a l e ż ą do takie m i ę d z y i n n y m i nich jak: 1. D o b r y ( d o b r y c z ł o w i e k ) ; Stateczny (nie u l e g a j ą c y n a m i ę t ­ Tadzio się p y t a n o ś c i o m , u c z y n n y , w i e d z ą c y dobrze do czego d ą ż y ) ; N a o c z n y Gdzie się g... u r o d z i ł o (samodzielny, r o z w a ż n y ) ; G a r d y ( w y b r e d n y ) . G... się z a m y ś l i ł o t y c h p o j ę ć s ą : Skuza (niouczynny, d b a j ą c y w y ł ą c z n i e o w ł a s n e P o t e m sobie p r z y p o m n i a ł o sprawy, człowiek c h y t r y ) ; W y k p i s I towny, nad strugę powędrowało Stryjo złapał obręczy zdania, u l e g ł y N i e c h się w i ę c e j nie m ę c z y Krzykun wydrwigrosz; Schyba, Nukun (bez (gwał­ własnego Swiniowaty; Przeciwieństwem Oszust; Siuler; Szuler; W y w i j a s m u pogrzeb w y p r a w i l i (złośliwiec); W y r w i e oraz czjdi z a n u k a n y ) ; 2. U c z c i w y , Stateczny. Wszyscy b y l i bardzo m i l i I nieobliczalny); Przeciwieństwem ich są: Osiust; ( k r ę t a c z ) ; Chwest (od k w e s t y , Schybiak (schybiający, zbaczający); Szwondlarz; Gieldak (nazwa k r e t a ; osobnik z d r a d l i w y ) ; Z n a m y j u ż s y m b o l i k ę , j a k ą p r z e d s t a w i a j ą t u l u d z k i e ekskremen­ (kret t a k ł u j e ) ; M a m u n ; P u c o w n i k , B r o j t t y . Chodzi o zlo, w s w y m n a j o r d y n a r n i e j s z y m , się o d p o w i n n o ś c i ; P a d u c h ( z ł o d z i e j ) ; N i e k a r a w y r a z i e . A u t o r c e u d a ł o sin r o z p o z n a ć o s o b o w o ś c i kańców, stosując niezastąpiony wybieg, materialnym współmiesz­ skonfrontowania ich mądrzały; n n i a r z ; R z e e h o t n i k (ciągłe się ma szkoły, zespołu scenicznego, murzynowska (łotr); 1 9 3. Stateczny; M u n d r y , M ą d r y ; N a u c z a ł y i ich p r z e c i w i e ń ­ ze z ł e m . U t w ó r p o w s t a ł w czasach istnienia we wsi s z k o ł y , w k t ó r e j nic Taklun uchylać stwo M u n d r y — G u p i ; M ą d r y —• G ł u p i ; P r z y m u n d r ż a ł y ; Prze­ z a w i ą z a ł się zespól estradowy. B y ł y to dobre l a t a w h i s t o r i i w s i . Chociaż (brajtować, Szwendłarz; Roztropny; Wiwijas; 4. O d w a ż n y , R y z y k Szuler; Zabobo- śmiejący); (ryzyko oznacza w j ę z y k u lokalnym ballada, ż y j e , co i raz wzbogacana o nowe w i a , d o m o ś c i . N a p r z y ­ o d w a g ę ) ; N i e l ę k l i w y i i c h p r z e c i w i e ń s t w o L ę k u n ; D y g (strach); k ł a d : opiekun wioskowego m u z e u m przedstaw i a n y zostaje, j a k o Nukun; osobnik ..wielce z d z i w i o n y , po co g... p r z y s z ł o w to strony"', 5. Stateczny; G a r d y p r z e c i w i e ń s t w e m ich s ą : S ł o d k i ale r ó w n i e ż j a k Pa,n Jacok, co „ z a p r a s z a g... na ł a n e c z k ę , a ono szywy, m y ś l i o ucieczce". donosiciel); Szpycel; K u s e j d a ; B a ł a m u t ; Stereotypy <>i»lu>w<- były г о / . л ч ш т и przede w s z y s t k i m w kategoriach s p o ł o c z n o - e t y c z n y c h , a n a s t ę p n i e s p r a w n o ś c i o - schlebiający); Łazuch; Łazuk (pochlebca, (fał­ intrygant, Swiniowaty; (i. Z d a m y ; Z a r a d n y ; Naoczny i ich p r z e c i w i e ń s t w o N i e r a r a (niezdarny); Guła (powolny, niezdarny, bezmyślny); Gulorz 0 �I I . 10. Cudowne p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret; kopia obrazu z X V I I I w . , w y k o n a n a w 1945 r o k u przez S t a n i s ł a w a M a ł k o w s k i e g o . Obraz b y l w y s t a w i o n y przez m u r z y n o w i a k ó w w o ł t a r z u ich w i o s k i na B o ż e Ciało 10 �11. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i — k r z y ż y k a do k s z t a ł t u k a p l i c z k i �I I . 12—13. K o ś c i ó ł w R o k i c i u , w i d o k od s t r o n y p o ł u d n i o w o - z a o h o d n i e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j (nowa, odmiana G u ł y ; o funkcjonariuszach); M a r g a t (niezdarny, d z i ł y do 3—4 przezwisk ( L o r w a s - B r a n c h o l c - R e k i n ) , albo szczęś­ chory); liwe, że o s ą d s ą s i e d z k i w y c z e r p a ł się p r z y j e d n y m szyderczym Kocała (kocałować nie spać, lamentować, wyrzekać, (Gramofon narzekający); 7. D o b r y ; A k u r a t n y ; D b a ł y ; Gospodarny i i c h p r z e c i w i e ń ­ b i n ) , czy lub Biskup), żartobliwym wzgardliwym (Dajmynato, (Trumba, Nur, Ra­ K o k o s z k a ) . Wreszcie by­ ł y osoby — w znacznej w i ę k s z o ś c i — m o g ą c e się w p e w n y m stwo P a p r o k , Popapraniec; W a ł k u ń ; N y g u s i i n . ani s t o p n i u s z c z y c i ć , że przezwisk nie m i a ł y w o g ó l e . O j e d n y c h moich powiadano z d o d a t k i e m p a n (bardzo r z a d k o ) , a o i n n y c h w p r o s t r o z m ó w c ó w — p o d ł e g o . M o ż e się chabelorzem o k a z a ć osobnik bez tego d o d a t k u . Trzeba w i ę c b y ł o starania w ż y c i u , aby p r z y d a r z o n y na,wot z n a c z n y m szacunkiem, z d a m y i na s w ó j s p o s ó b tym Jest jeszcze t e r m i n Cliabelorz, o z n a c z a j ą c y c z ł o w i e k a , dobrego, ani z ł e g o , lecz — m ó w i ą c s ł o w a m i jednego z dbały. samym statusie m a ł o r o l n e g o gospodarza., nie korzystać z przezwisk i u s w y c h z i o m k ó w u z y s k a ć n a j w y ż s z ą o c e n ę w ka­ 2 0 T e r m i n Stateczny posiada n a j w y ż s z ą k w a l i f i k a c j ę d o d a t n i ą . tegoriach e t y c z n y c h — c z ł o w i e k a statecznego. Oznacza on c z ł o w i e k a z r ó w n o w a ż o n e g o , w i e d z ą c e g o dobrze do czego d ą ż y . S t a t e c z n y m jest człowiek posiadający wszystkie był przydomek. P o s i a d a ł on przede w s z y s t k i m sens i n f o r m a c y j n y , Czym innym zupełnie, niż przezwiska, wskazujący siedem cccii d o d a t n i c h . N i e m o ż e n i m b y ć Skuza, R o z t r o p n y , 0 kogo, czy o co chodzi, bez k w a n t y t a t y w n y c h o d n i e s i e ń . W y ­ G u ł a , P a p r o k . Stateczny u c h o d z i zdecydowanie za człowieka powiadano w i ę c nazwiska, m o ż e nieraz p o w r a c a j ą c do p i e r w o t ­ dobrego, ż y c z l i w e g o i n n y m , nieraz kosztem w ł a s n y m . N i e n a l e ż y nego b r z m i e n i a ( K a c p e r — K a c p e r o w i c z , Gurda — G u r d z i ń s k i , bynajmniej do l ę k l i w y c h , t o osobnik przez c a ł e swoje życie stale r y z y k u j ą c y spokojnie w c i ą ż nowe p r z e d s i ę w z i ę c i a . U c h o d z i Nowak — Nowakowski); wypowiadano imiona zdrabniając czy t e ż osobliwie, zawsze w sensie k o r z y s t n y m , s k r a c a j ą c je, (Ce- t e ż za uosobienie z a r a d n o ś c i i d b a ł o ś c i . Statecznych m u s i cecho­ zariusz — Czarek, A r k a d i u s z — A r e k . Urszula — U l e ń k a , H i p o l i t w a ć pogoda ducha ( o p t y m i z m ) , c h o c i a ż nie w e s o ł k o w a t o ś ć . D o — H i p c i o ) . Słowa wujek takich t y t u ł a m i , w y r a ż a j ą c y m i szacunek. B y ć m o ż e , r ó w n i e ż i s t r y j , p i ę k n y c h postaci n a l e ż e l i niedawno z m a r l i , w 83 roku i ciocia były nieodzownymi nieraz ż y c i a , J a n M a ł k o w s k i , zwany D z i a d k i e m oraz w 92 r o k u ż y c i a , 1 stryjo H i p o l i t K o w a l s k i , zwany H i p e i e m . W m u r z y n o w s k i e j balladzie, O j e d n y m z m i e s z k a ń c ó w M u r z y n o w a , szanowanym i l u b i a n y m w ę d r u j ą c e po wsi g... statecznych o m i j a , albo lepiej powiedziaw­ człowieku, szy mc n a p o t y k a . walerem, m ó w i się S t r y j o l u b S t r y j . J e d n a k nie jest w y k l u c z o n e , Z a t r z y m a j m y się jeszcze p o k r ó t c e p r z y i n n y c h świa.domości grupy o funkcjonującym w niej wskaźnikach zróżnicowaniu u z y s k a ł o sens p r z y d o m k a , w a r t o ś c i u j ą c e g o zarazem b ę d ą c y m mimo podeszłego dodatnio. wieku żo s ą osoby, k t ó r e z w r a c a j ą się do niego inaczej, m ó w i ą c kawawujek. N a w e t najstarsi nio k o r z y s t a l i z przydomka,, o k r e ś l a j ą c e g o i c h o s o b o w y m . Zn. w s k a ź n i k i te p r z y j m u j ę t y t u ł y ( z w r o t y rodzinne), wiek. p r z y d o m k i i wreszcie, rzecz n a j w a ż n i e j s z a , przezwiska. Zacznij­ przydomkowe, takie właśnie miano. Mówiono — Dziadek. Do­ my Trojanowski d a j m y p r z y okazji, że b y ł o w zwyczaju zwracanie się m ę ż a do o p r z e z w i s k u T r o j a k , m ó g ł zgodnie ze s w y m poczuciem h u m o r u , ż o n y w formule m a m u s i a , jej za.ś do niego — t a t u ś . Do dzieci od t y c h ostatnich. Nic żyjący już dziś Jan Jan Małkowski zaskarbił sobie j e d n a k , p e ł n e uczucia, p r z e d s t a w i a ć się w u r z ę d a c h j a k o H o l d e s d o w i l d e s f i l d e s t a t k i e w i c z zwracano się po i m i e n i u . Raczej u n i k a n o z d r o b n i e ń i m i o n , j a k ale nio m ó g ł się niestety p o z b y ć w ż a d e n s p o s ó b przezwiska r ó w n i e ż z w r o t ó w s y n u ś . c ó r u ś . N i e m o ż n a jednak- tego zwyczaju Trojak... B o t e ż przezwiska f u n k c j o n o w a ł y na innych zupeł­ nie zasadach. Jedne z o s ó b m o g ł y b y ć d u m n e , ż e nagroma­ 12 u o g ó l n i a ć na k a ż d ą z o s ó b czy r o d z i n ę . D z i s i a j s y n u ś i c ó r u ś , jako zwyczaj ogólnopolski, zdobywają sobie powszechność. �Posiadanie syna było onegdaj dobrodziejstwem, córki z m a r t w i e n i e m (ale t e ż nie w k a ż d e j rodzinie). Powiadano nieraz na jednej z k o t w i e (ił. 2, 6). Z a ł ą c z o n e ilustracje u k a z u j ą w pew­ ,,uca- n y m p r z y b l i ż e n i u r o z m i a r y dawnej p r a k t y k i , k t ó r e m i m o tego, l i ł e m (ocaliłem) c ó r k i " . O z n a c z a ł o t o , że z o s t a ł y wydane za m ą ż że p o ś w i ę c o n o jej p a r ę o p r a c o w a ń o charakterze do n y m , nie jest — m o i m zdaniem — w y j a ś n i o n a do k o ń c a . Obok r o d z i n gospodarskich. Słowo ucalić pamięć o niezwykle ciężkich warunkach (ocalić) przechowuje ż y c i a na w s i , wielo- bowiem t o ż s a m o ś c i , na ścianach k o ś c i o ł a rokickiego w y s t ę p u j ą mniejsze l u b w i ę k s z o (od około 2,5 do około 5 c m ) , dzietności i śmiertelności. Z t y m s k r ó t o w o z k o n i e c z n o ś c i p r z e d s t a w i o n y m zasobem wiedzy o s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , m o ż e m y p r z y s t ą p i ć zapowiedzianej analizy z n a k ó w do własnościowo-tożsamościowych, p ł y t s z e l u b g ł ę b s z e , p ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a ; rodzaj nowie. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e (ideogram}- geometryczne) oraz odkryte na d w ó c h u c h w y t a c h r o n d l i (ił. regularnych r j a m e k . O d n a j d u j e m y je na w ysokości d z i a ł a n i a w y k o n y w a n e g o r ę k a m i przez s t o j ą c e g o człowieka (w i n n y c ł i miejscowościach n i ż e j , na w y s o k o ś c i k l ę c z ą c e g o ) . N a j w i ę k s z a ilość j e d n y c h i d r u ­ j a k i e u j a w n i ł y n i e k t ó r e eksponaty w k o l e k c j i M u z e u m w M u r z y ­ z o s t a ł y n u .'> k o t w i c a c h znaków interpretacyj­ g i c h znajduje się na ś c i a n i e wschodniej k o ś c i o ł a , a n a s t ę p n i e na p o ł u d n i o w e j . P r z y w e j ś c i u od zachodu, m a m y nieliczne j a m k i 1 — 5). N i e w ą t p l i w i e bardzo skromne, jest to ś w i a d e c t w o w sto­ i sunku do zjawiska, k t ó r e m o g ł o w p r z e s z ł o ś c i r o z w i j a ć się w znacz­ szczególnie nie bardziej okazalej postaci. P o t w i e r d z e n i e m takiego przypusz­ k o ś c i o ł a p o k r y t a jest warstw^ą m c h u , k t ó r y nie pozwala stwier­ czenia s ą n i e k t ó r o stwierdzenia starszych m i e s z k a ń c ó w d z i ć , czy z n a j d u j ą się j a k i e ś znakowania r ó w n i e ż w tej części. Według tych s t w i e r d z e ń , jeszcze w okresie wioski. międzywojennym z d a r z a ł o s i ę . że w ł a s n e z n a k i w y c i n a n o w drewnie l u b w y b i j a n o - kilka Piszę o tym Stwierdzone Ł ą c z y się z t y m zwyczajem o s o b l i w y c h r o z m i a r ó w sierpów. (wysokości ponieważ najciekawszych, Strona północna dane te o k a ż ą się północno-zachodni T w od g r a b i , kosiska, r ą c z k i szczegółowo, z (ił. 8—9). Omawiane zjawisko m a g ł ó w n i e z a s i ę g t r z o n k i do siekier, szundy (nosidla do w o d y ) . Z w y c z a j t e n p o p u ­ narzędzia, rolnicze, t r z o n k i tak wykonany i ś r o d k o w o p o l s k i , ale nie jest w y k l u c z o n e , że rówmież o g ó l n o p o l s k i . larniejszy b y ł w s i e e i o ń s k i m dworze, gdzie znakowano nawet t o ż s a m o ś c i , w t y m jeden starannie dalej d o s y ć istotne. -naeinano v m e t a l u . Z n a k o w a n o s p r z ę t r y b a c k i , g ł ó w n i e w i o s ł a i s p ó ł k i do wylewania w o d y ; rozmaite n a r z ę d z i a r z e m i e ś l n i c z e , znaków czterech jest wśród zostało bodaj najwcześniej kościołach wiejskich kościołów gotyckich w przez Hockenbecka 2 1 Pospolitym Poznańskiem. Występuje w Bydgoskim. w z d ł u ż W i s ł y n a p ó ł n o c od W a r s z a w y , a t a k ż e n a z domu Jana Gurezyńskiego nach k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h w Sieradzkiem i K i e l e c k i e m . służyła, do zna.kowae.ia smolą żagli i w o r k ó w . Wszystkie ś w i a d e c t w a nie u k a z u j ą jeszcze w p e ł n i obrazu nas zagadnienia. Takiego dopiero tajemniczych z n a k ó w , znajdujących obrazu te interesującego dostarcza analiza się na m u r a c h gotyckiego k o ś c i o ł a z pierwszej p o l o w y X I I I w i e k u w p o b l i s k i m Rokiciu, świadectw, g d y b y nie w y m i a n a w w i e l u ilości j a m e k w ś c i a n a c ł i ś w i ą t y n i św. Jana w Toruniu tylko miejskimi Murzynowo. wgłębienia kościołach cegieł w z e w n ę t r z n y c h p a r t i a c h ś c i a n . W y s t ę p o w a n i e Rombielina, Myśliborzyc Więcławie), również też na 23 ścia­ Naj­ p r a w d o p o d o b n i e j m i e l i b y ś m y znacznie w i ę c e j z a j m u j ą c y c h naw p a r a f i i do k l ó r e j n a j e ż y , obok czterech i n n y c h wiosek (Uniejewa, i Zanotowano Pomorzu (Słupsk), z sąsiedniego Uniejowa. Pieczęć Koszalin. 2 2 18 cm) pice :ęć, eksponat w m u r z y n o w s k i m M u z e u m , p o c h o d z ą c a starych pokaźnej tej r a n g i , j a k ą jest b a z y l i k a wskazuje, że zwyczaj z w i ą z a n y b y ł nie z prowincjonalnymi ośrodkami w miejscach wiejskimi, j a k najbardziej ale również eksponowanych. Po­ W ś r ó d n i e z l i c z o n y c h (część jest prawie niewidoczna) z n a k ó w na g ł ę b i a to stwierdzenie p r z y k ł a d fary św. J a k u b a w G r u d z i ą d z u , ś c i a n a c h tego k o ś c i o ł a w y s t ę p u j e r ó w n i e ż t y p j o d e ł k i , o d k r y t e j j a k t e ż w s p a n i a ł y c h k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h ś w . Mateusza w N o w e m , 13 �s z c z e g ó l n i e z a ś Św. M i k o ł a j a w Gniewie. N a terenie dawnej ziemi d o b r z y ń s k i e j z n a m y j a m k i (bez z n a k ó w t o ż s a m o ś c i ) z t a k i c h m i e j s c o w o ś c i , j a k w i e ś C z a r n k ó w oraz miasta L i p n o i Golub D o b r z y ń . W tej ostatniej m i e j s c o w o ś c i na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a farnego, o p r ó c z p ó ł k u l i s t y c b w g ł ę b i e ń p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż p o d ł u ż n e , regularne ż ł o b i e n i a . P o w r a c a j ą c do Rokicin., u ś w i a d a m i a m y solne, że t e n s k r o m ­ n y , „ k o b y l i k o ś c i ó ł " zachowuje n a j c i e k a w s z ą , b o g a t ą i r o z m a i t ą , d o k u m e n t a c j ę . TJżyłoni s ł o w a dokumentacja, a l b o w i e m na ścianach kościoła oprócz jamek, z n a k ó w tożsamości i napisów (pojedynczych i m i o n w r o d z a j u J A C O B , M A T H E T J S , M A R T I N , a w X I X w . i m i o n i nazwisk) z a c h o w a ł y s i ę w y r y t e d a t y , n a j ­ w c z e ś n i e j s z a 1G27. S p r ó b u j m y obecnie z a s t a n o w i ć s i ę n a d t r e ś c i ą t y c h z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i . Hoekenbeck, a n a l i z u j ą c 245 j a m e k na k o ś c i e l e w Ł e k n i e , 308 w R o g o ź n i e , 314 w K ł e c k u , 820 w W ą g r o w c u , p o n a d t o , odpowiednio na k a ż d y m z t y c h k o ś c i o ł ó w 5, 38, 07 i 21 ż ł o b i e ń oraz d a t y p r z y podpisach (zło­ ż o n y c h z i m i o n i nazwisk, od 2 p o l o w y X V I w . do 2 p o ł o w y X V I I w . , z n a j d u j ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y w i n n y c h , dalej p o ł o ż o n y c h obiektach sakralnych, stwierdza a u t o r y t a t y w n i e , że wszystkie te d z i a ł a n i a łączyły s i ę z k u l t o w y m nieceniem ognia na w i o s n ę . U ż y w a n o do tego celu p r y m i t y w n e g o ś w i d r a ognio­ wego (fcucrbołirer), r e l i k t u z c z a s ó w p o g a ń s k i c h . Hoekenbeck swoje twierdzenie umacnia w y n i k a m i b a d a ń L i v i n g s ! o n a w ... Zambezi. 24 Ustalenia Hockenbecka z a i n s p i r o w a ł y w latach p i ę ć d z i e s i ą s i ą t y c l i Tadeusza W r ó b l e w s k i e g o i w o s i e m n a ś c i e l a t p ó ź n i e j Jana Tyszkiewicza. O b y d w a j a u t o r z y , szczególnie jednak ostatni, p r z y j m u j ą t y l k o j e d n ą interpretację. Scharakteryzujmy j ą p o k r ó t c e . P r z e t r w a ł y do naszych c z a s ó w p r a k t y k i z w i ą z a n e z k u l t e m ognia. Ś w i a d e c t w e m tego s ą w k u l t u r z e ludowej t a k i e m i ę d z y i n n y m i p r z y p a d k i : „ W okolicach Solca d.pow. Ś r o d a i w W y s o c k u W i e l k i m d . p o w . O s t r ó w W i e l k o p o l s k i , zacho­ w a ł a się d o t ą d t r a d y c j a rozpalania „ ś w i ę t e g o o g n i a " w W i e l k ą S o b o t ę za p o m o c ą ś w i d r a o g n i o w e g o " Charakterystyczne w g ł ę b i e n i a z n a j d u j ą się — j a k t w i e r d z i J a n Tyszkiewicz — na liajsuchszych, p o ł u d n i o w y c h ścianach kościołów, ponieważ o t a k ą ś c i a n ę n a j ł a t w i e j b y ł o ś w i d r e m r o z n i e c i ć o g i e ń . N i e chciał­ b y m z a j m o w a ć się s z c z e g ó ł o w s z ą k r y t y k ą tego stwierdzenia. Z w r ó c ę j e d n a k ż e u w a g ę na pewno f a k t y , k t ó r e nic p o z w a l a j ą i n t e r p r e t a c j i Hockeubecka t r a k t o w a ć j a k o j e d y n ą . 1. P ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a z d a r z a j ą się nie t y l k o na ś c i a n a c h p o ł u d n i o w y c h (w R o k i c i u n a j w i ę c e j jest i c h na ś c i a n i e wschodniej); 2. Z n a j ą c d z i a ł a n i e ś w i d r a ogniowego (z ż a l e m n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że Tysz­ kiewicz nic na t e m a t t e c h n i k i niecenia ognia t y m n a r z ę d z i e m nio m ó w i ) nie ma znaczenia p r z y k t ó r e j ś c i a n i e , suchszej czy wilgotniejszej, u s t a w i się c z ł o w i e k , k t ó r y b ę d z i e ł u k i e m o b r a c a ł p r ę c i k z twardego drewna. Ó w w p r a w i a n y w w i r o w a n i e p r ę c i k nie m o ż e — m o i m zdaniem — t a k samo ł a t w o w cegle, j a k w drewnie s p o w o d o w a ć wzniecenia ognia. Dlatego s ą d z ę , że jeśli już j a m k i p o w s t a w a ł y od ś w i d r a ogniowego, to spowodowane b y ł y t a r c i e m drugiego k o ń c a p r ę c i k a o d e s z c z u l k ę , a ś c i a n a kościoła, s ł u ż y ł a j e d y n i e j a k o oparcio. Z e t k n i ę c i e m i ę k k i e g o k a w a ł k a drewna z w i r u j ą c y m , w ł a ś c i w y m k o ń c e m p r ę c i k a w ś w i d r z e , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e wzniecić o g i e ń ; 3. I l o ś c i w g ł ę b i e ń , m i e s z c z ą c y c h się na powierzchni w o z ó w k i ( b y w a , że jest ich k i l k a , ale zdarza s i ę , że nawet 9—11), z r ó ż n i c o w a n i e i c h w i e l ­ k o ś c i , wreszcie osobliwego k o d u , asymetrycznego, symetrycznego czy „ r ó ż a ń c o w e g o " ich u k ł a d u , nio m o ż n a t ł u m a c z y ć u ż y t k o w a ­ niem ś w i d r a ogniowego, jeśli obok z n a j d u j ą s i ę cegły zupełnie nietknięte. 25 26 16 I I . 16—17. Z n a k u k o ś n e g o k r z y ż y k a i jego przypuszczalny r o z w ó j , n a d a j ą c y pierwotnej formie nowe znaczenie K o ś c i ó ł w Rokiciu 1 Badania, terenowe, j a k i e p r o w a d z i ł e m , nie w y k a z a ł y , aby ł ą c z o n o opisywane t u j a m k i ze ś w i d r e m o g n i o w y m . M u s z ę jed­ n a k ż e d o d a ć , że badania to nic o b e j m o w a ł y bydgoskiego, czy p o z n a ń s k i e g o . I dlatego, nie w y k l u c z a m m o ż l i w o ś c i z w i ą z k u i n t e r e s u j ą c y c h nas o z n a k o w a ń z p r a k t y k a m i niecenia ognia, k u l t u ognia w W i e l k ą S o b o t ę . S ą d z ę j e d n a k , że jeśli nawet t a k i zwyczaj w okresie X V I — X V I I I w . w y s t ę p o w a ł , w p e w n y c h częściach k r a j u , i o nio m u s i a ł on s t a n o w i ć r e l i k t u , czy j a k i e g o ś 14 �rodzaju reminiscencji p r a k t y k p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , lecz m ó g ł r ó w n i e dobrze p o j a w i ć się z i n s p i r a c j i samego K o ś c i o ł a , zgodnie w s p o m n i a n y m Czarnkowie, gdzie z a c h o w a ł a się ż y w a pamięć 0 ekspiacyjnej t r a d y c j i k o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł w Czarnkowie posiada z s a m ą l i t u r g i ą o g n i a — ś w i a t ł a , p r o p a g o w a n ą nie t y l k o w W i e l k ą t e ż swoje p i ę t n a p o k u t n e w i e r n y c h , n a j g ę ś e i e j rozsiane na ś c i a n i e S o b o t ę , ale r ó w n i e ż na p o c z ą t k u r o k u w d n i u M a t k i Boskiej p o ł u d n i o w e j . T a m gdzie nie domagano się wiercenia c e g ł y palcem, Gromnicznej. P a m i ę t a j m y ale oficjalnie t e ż o znaczeniu o g n i a — ś w i a t ł a we p r z y z w a l a n o na p o s ł u g i w a n i e się m o n e t ą , jamki wszelkich o b r z ę d a c h c h r z e ś c i j a ń s k i c h . Istotniejsze m o ż e jednak b y ł y g ł ę b o k i e , a i c h c h o c i a ż b y podobne rozlokowanie na m u r a c h będzie w y n i k a ł o nie z u n i k a n i a obserwacji, ale b y ć m o ż e z jej p r o w o k o ­ wskazanie, że badania jakie prowadziłem, wykazały znaczne z r ó ż n i c o w a n i e ś w i a d o m o ś c i d z i e d z i c t w a , w p o s z c z e g ó l ­ wania. nych ośrodkach kultowych. c i o ł ó w (wioska Papowo k o ł o T o r u n i a , albo kościół oo. Francisz­ tej Podaję p i ę ć zasadniczych m o d e l i 2 9 N i s k i e p o ł o ż e n i e j a m e k na ścianach niektórych koś­ świadomości: kanów że b y ł y to I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h nie t y l k o w i e r n i , lecz r ó w n i e ż w ł a ś n i e miejsca ekspiacyjne, a s a m ą p o k u t ę w y k o n y w a n o na k s i ę ż a i k o ś c i e l n y nie w i e d z ą , że na ś c i a n a c h i c h k o ś c i o ł a znaj­ d u j ą się ś w i a d e c t w a d a w n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h m o ż e b y ć k o ś c i ó ł oo. F r a n c i s z k a n ó w w I I . Miejscowości, w k t ó r y c h na ogół w i ę k s z o ś ć tym, Z zasadniczo i n n y m zachowaniem -— j a k b y ł o j u ż m ó w i o n e — s p o t y k a m y się w R o k i c i u . wiernych tłumaczyć klęczkach. (przykładem Wyszogrodzie). w Wyszogrodzie) m o ż n a w y k o n y w a n o na Wgłębienia w cegłach stojąco. I jak można na pewno d o m y ś l a ć się — jeśli w i e , że na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a z n a j d u j ą się j a k i e ś z n a k i , ale lekce­ r z e c z y w i ś c i e znaczono j a m k a m i z m a r ł y c h — sam w a ż ą je, p o d a j ą c wiele r ó ż n y c h p r z y c z y n i c h p o w s t a n i a ( ś l a d y po k o n a n i a oznaczenia m ó g ł b y ć d o w o l n y , nawet z u ż y c i o m ś w i d r a , kulach lecz nie ogniowego, a stolarskiego. Ś w i d e r t a k i otwiera e k s p o z y c j ę szwedzkich, wygładzanie końców rączek od sierpów i in.). sposób wy­ w M u z e u m m u r z y n o w s k i m . U d a ł o się t e ż u s t a l i ć o g ó l n e z a ł o ­ I I I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h u t r z y m u j e się ż y w a ś w i a d o ­ ż e n i a topograficzne cmentarza p r z y k o ś c i e l n e g o w R o k i c i n . W i a ­ m o ś ć ekspiacyjnego znaczenia j a m e k . P r z y k ł a d e m niech b ę d z i e d o m o jest na p r z y k ł a d , że w części wschodniej, a w i ę c o d s t r o n y , Czarnków gdzie n a ś c i a n a c h k o ś c i o ł a w ziemi dobrzyńskiej. Oto słowa przypadkowego r o z m ó w c y : „ k i e d y ś m e l l i , m e ł l i te w g ł ę b i e n i a p o k u t n i c y , b y ł a było to p o k u t a " . jakieś I V . M i e j s c o w o ś c i t a k i e j a k R o k i c i e , w k t ó r y c h część s p o ł e c z ­ miejsce pochówku środowiskowe znakowania w y s t ę p u j ą osób starszych, uznanie. D z i e c i najobficiej, zapewne chowano na mających prawo od w e j ś c i a , a w i ę c w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części. K s i ę g i z m a r ł y c h n o ś c i parafialnej m n i e m a ł a t a k , j a k z o s t a ł o t o j u ż powiedziane archiwum w p u n k c i e I I , a część ( m i ę d z y i n n y m i p o d w p ł y w e m mego paro­ p r z e s t r z e ń p ó ł n o c n a (od s t r o n y p l e b a n i i ) . Z p e w n o ś c i ą j e d n a k letniego interesowania się h i s t o r i ą k o ś c i o ł a ) w y w o ł a ł a o ż y w i e n i e 1 w tej części z n a j d o w a ł y się g r o b y , m o ż e p a m i ę c i u starszych, k t ó r z y p r z y p o m n i e l i sobie z w i ą z e k j a m e k p a ń s k i e z d w o r ó w z samego R o k i c i a , R e m b i e l i n a i M u r z y n o w a . z nieistniejącym j u ż cmentarzem p r z y k o ś c i e l n y m . N a cegłach £ Po rokickiego 1790 roku nie podają jak była cmentarz p r z y k o ś c i e l n y wykorzystywana najzaszczytniejsze, w Rokiciu został m i a n o z a z n a c z a ć p o c h o w a n y c h na c m e n t a r z u z m a r ł y c h . W i ę k ­ z l i k w i d o w a n y . P o w s t a ł n o w y na p o b l i s k i m w z g ó r z u i t a m znaj­ szymi jamkami odnotowywano śmierć osób w dojrzałym wieku, duje się do dzisiaj. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a ł o ż e n i e nowego jamkami najmniejszymi śmierć dziecka. Znaki tożsamości V . Miejscowości, w których cmentarza s p o w o d o w a ł o ostateczny z a n i k , jeśli się t o nie s t a ł o wcześniej, 27 o r i e n t o w a ł y o ilości z m a r ł y c h w r o d z i n i e . twierdzono, że wgłębienia w ś c i a n a c h ł ą c z ą się z p r a k t y k ą z d o b y w a n i a ceglanego proszku zmarłych oznakowywania na ścianach i pozostawienia p r z y t y c h kościoła chowanych znakach z n a m i o n rodo­ wych. 2 8 do s p o r z ą d z a n i a l e k a r s t w . Murzynowiacy Ten o s t a t n i rodzaj z a c h o w a ń p o w i ą z a ć m o ż n a z przedstawio­ w swej rokickiej społeczności parafialnej w y r ó ż n i a j ą s i ę . K i e d y b y l i w o d n i a k a m i — w y r ó ż n i a l i się jeszcze w y r a z i ś c i e j . J a k o w o d n i a c y m i e l i w i ę k s z e obycie, ale również o g n i a " , n a d a j ą c i m w s p ó l n e m i a n o ś w i a d o m o ś c i w i t a l n e j . Zgodnie poczucie g o d n o ś c i stopniu z takim kryterium w y r ó ż n i a j ą c y m modele ś w i a d o m o ś c i , m o g l i ­ j a k i c h w s p ó ł p a r a f i a n i e , przede w s z y s t k i m uniejewiacy, ale t e ż b y ś m y w y o d r ę b n i ć do j a k i e g o ś stopnia p r z e c i w s t a w n y w i t a l n e j , w i ę c l a w i a c y , m y ś l i b o r z a c y czy n i e f o r m a l n i parafianie z poblis­ nym na początku zwyczajem niecenia na wiosnę „świętego ich b l i s k i z w i ą z e k z p r ą d a m i zabobonom", w t y m jedno­ kiego R o k i c i a , Gorzechowa (wieś n a l e ż ą c a do p a r a f i i Siocień). religijnymi, D o w o d ó w na potwierdzenie tej r ó ż n i c y jest wiele. Jeden szcze­ m o d e l ś w i a d o m o ś c i k o m e m o r a t y w n e j oraz ekspiacyjnej, cześnie p r z y j m u j ą c „nieulegania XVII—XVIII g ó l n i e z a s ł u g u j e na u w a g ę . O t ó ż p a t r o n a m i k o ś c i o ł a w R o k i c i u w i e k u . W y d a j e m i s i ę , że p r z y j ę c i e t y c h trzech m o d e l i ś w i a d o ­ obok Św. M a ł g o r z a t y s ą ś w . Św. P i o t r i P a w e ł . Ci ś w i ę c i aposto­ mości, jako głównych struktur duchowych zbiorowości, mających łowie b y l i — jak wiadomo — r y b a k a m i . Rybacka wieś Murzy­ formami kultu, rozwijającymi się w Polsce w murach nowo m o g ł a w i ę c t r a k t o w a ć t y c h ś w i ę t y c h j a k o p a t r o n ó w w ł a s ­ k o ś c i o ł ó w , odpowiada naszej w s p ó ł c z e s n e j wiedzy o mechaniz­ n y c h , gdy inne wsie t a k i c h p a t r o n ó w , czy i m p o d o b n y c h m i e ć mach k s z t a ł t o w a n i a się postaw, w z o r ó w k u l t u r o w y c h , swój udział w k r e o w a n i u stochastycznego d z i e ł a na jednym nie m o g ł y i nie m a j ą do dzisiaj. K i e d y o d b y w a ł się w i e l k i odpust s ł o w e m , obrazu nie t y l k o k u l t u r y w o g ó l e , lecz r ó w n i e ż k u l t u r y w R o k i c i u na ś w i ę t y c h P i o t r a i P a w ł a , m u r z y n o w i a c y •— r y b a c y staropolskiej. występowali Dawno p r a k t y k i pokutnicze, k t ó r y m towarzyszyło dłubanie w g l o r i i . Jeszcze w i ę k s z ą ku temu okazję mieli w czasie B o ż e g o C i a ł a . B y ł o w z w y c z a j u , że na t ę u r o c z y s t o ś ć j a m e k , o b r o s ł y w z r u s z a j ą c ą l e g e n d ą . Powiada się w n i e k t ó r y c h k a ż d a z wiosek, n a l e ż ą c y c h do p a r a f i i p r z y g o t o w y w a ł a ośrodkach dokonać... o ł t a r z na trasie p a r o k i l o m e t r o w o j procesji. M y ś l i b o r z a c y i w i ę c ­ k c i u k i e m . B y ć m o ż e , z r o g o w a c i a ł y z g r u b y m p a z n o k c i e m palec l a w i a c y p r z y s t r a j a l i j e d n ą z p r z y d r o ż n y c h kapliczek. R o k i c i a c y kultu, że wywiercenia otworu należało własny w i e ś n i a k a u ł a t w i a ł t a k i e zadanie. D o p u ś ć m y j e d n a k , że pomagano czynili sobie w t y m b y ł o j e d y n i e na przystrojenie s t o j ą c e g o w lesie k r z y ż a . N a t o m i a s t osobliwym działaniu może kamykiem, monetą, podobnie. U n i e j e w i a k ó w — n a j z a m o ż n i e j s z y e h — to święto specjalny ołtarz. stać ostrzem. I m o ż e w ł a ś n i e dlatego, pewne ś c i a n y w k o ś c i o ł a c h s ą m u r z y n o w i a c y m o n t o w a l i na g ę ś c i e j p o k r y t e j a m k a m i , a inne ś c i a n y nie m a j ą i c h p r a w i c dzisiaj z d u m i e w a on d o s t o j e ń s t w e m o r y g i n a l n y c h t r e ś c i . W oł­ Do wcale. N a l e ż y p r z e c i e ż d o p u s z c z a ć , że w p e w n y c h m i e j s c o w o ś ­ t a r z u z n a j d o w a ł się obraz d u ż e g o f o r m a t u ( П О X 210 c m ) , u k a z u ­ ciach ś c i a n a k o ś c i o ł a od s t r o n y p l e b a n i i , czy d r o g i , nie c i e s z y ł a j ą c y cudowno p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret się t y m s a m y m u z n a n i e m , co ś c i a n a p r z y k t ó r e j m o ż n a do a p o s t o ł ó w — r y b a k ó w , w ś r ó d n i c h ś w . P i o t r a i ś w . P a w i a było 30 p o k u t ę o d p r a w i a ć w p e w n y m u s t r o n i u , a m o ż l i w e , że r ó w n i e ż (il. 10). w s k u p i e n i u , nie b ę d ą c na oczach p r z e c h o d n i ó w , a t y m bardziej widokiem — na o k u p l e b a n a . C z ę s t o t e ż p r z y t y c h najstarszych k o ś c i o ł a c h , d w o m a ż a g l a m i , sieciami, p ł y w a k a m i . D o sieci zamocowywano orientowanych deseczki kuchenne, k t ó r e w t y c h stronach s ą c z ę s t o w k s z t a ł c i e wschód—zachód, plebanie są sytuowane od O ł t a r z u s t a w i o n o nieopodal k o ś c i o ł a przed o t w a r t y m na T W isłę. Przybierano go akcesoriami rybackimi, p ó ł n o c y , albo od p ó ł n o c n e g o - z a c h o d u . T a k i t e ż u k ł a d przestrzen­ t ł u s t e g o k a r p i a . Dzisiaj w y g l ą d a to bardzo podobnie, s ą r ó w n i e ż n y (plebania od s t r o n y p ó ł n o c n e j ) w y s t ę p u j e w R o k i c i u oraz we w b i t e w z i e m i ę g a ł ą z k i leszczyny, sieci, p ł y w a k i , deseczki. P r z y - 15 �I 1 U . 18—19. Z n a k pługa, p r z y p i e c z ę t o w a n y j a m k ą oraz przy­ puszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i . K o ś c i ó ł w R o k i c i u U . 20. J a n c h ą d z y n s k y 24 sepfc A D 1647. Jedna z najstarszych i n s k r y p c j i na wschodniej ś c i a n i e k o ś c i o ł a w R o k i c i u 11. 2 1 . J A C O B U S i w y ż e j 1877, prawdopodobnie inskrypcje z wczesnej i P ó ź n e j fazy znakowania ś c i a n k o ś c i o ł a w R o ­ kiciu U . 22. Z n a k k r z y ż a obramienionego (z daszkami) i przypusz­ czalny jego r o z w ó j . Ś c i a n a wschodnia kościoła w R o k i c i u 16 �b y ł y j e d n a k nowe akcesoria — p r z y ż a g l a c h , c h o i ą g w i e b i a ł o - do o k r e ś l o n e g o gospodarza. -czerwone. Obraz u k a z u j ą c y cudowne p r z e j ś c i e — w i e l o k r o t n i e lańskich t e r e n ó w Schmid, wymieniany t o ż s a m o ś c i z a n o t o w a ł r ó w n i e ż w o b r ę b i e samej ś w i ą t y n i . O t ó ż na nowy — stanowił wyznanie murzynowskiej zbiorowości o potępieniu malowiernych i małodusznych... Po­ dobnie — j a k m i się wydaje — rzecz przedstawia się obecnie. R o k i c i e w czasach u t r z y m y w a n i a się t r a n s p o r t u na W i ś l e , z n a k a m i t y m i rezerwowano nych. 3 3 32 Niemiecki zwyczaj Obydwa przykłady badacz t y c h posługiwania solne miejsca nadwiś­ się znakami w ławkach kościel­ o d n o s z ą się do o s a d n i k ó w holen­ derskich {być m o ż e r ó w n i e ż n i e m i e c k i c h ) . N i e jest zatem w y k l u ­ związanych z t y m niewyobrażalnych dziś sytuacji międzyludz­ czone, że zwyczaj p o s ł u g i w a n i a się z n a k a m i t o ż s a m o ś c i r o z w i n ą ł k i c h , a w i ę c jeszcze do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , b y ł o szczegól­ się w R o k i c i u p o d j a k i m ś w p ł y w e m o b e c n o ś c i w okolicach t y c h T nego r o d z a j u o ś r o d k i e m k u l t u r o w y m . W odniacy, g ł ó w n i e oryle w ł a ś n i e o s a d n i k ó w . W i e m y na pewno, że tacy w ł a ś n i e osadnicy (flisacy) u z n a w a l i k o ś c i ó ł w R o k i c i u za w ł a s n y . A l e t e ż , od W a r ­ z Kępy szawy do T o r u n i a , nie znajdzie się r ó w n i e s p r z y j a j ą c e g o reprezentacji n i e k a t o l i c k i e j (aeatolieorum), w okresie od k o ń c a miejsca Rokickiej i U n i e j e w s k i e j , m i m o żo zaliczani b y l i do na p o s t ó j i zarazem ś w i ą t y n i p o ł o ż o n e j t a k blisko brzegu rzeki. X V I I I do 2 p o l o w y X I X w i e k u k o r z y s t a l i w R o k i c i u z r ó ż n y c h Z dala w i d o c z n e j , dostatecznie i m p o n u j ą c e j , a p r z y t y m — co posług jest najważniejsze — nie ukrytej wśród 34 duszpasterskich . miasta, W e wsiach p a r a f i i r o k i e k i e j , gdzie p r o w a d z i ł e m s z c z e g ó ł ó w - c h o ć b y p o d u p a d ł e g o , albo w s i . O r y ł e p ł y n ą c y t r a t w a m i , j u ż na sze badania, nazwa ogólna o m a w i a n y c h t u z n a k ó w n i e jest znana. wysokości P a m i ę t a n e s ą jednak n a z w y s z c z e g ó ł o w e . W rodzie G u r d z i ń s k i c h , Murzynowa, wypytywali o zabudowy ich ,,kobyli kościół". Dobrze z n a l i m i t o rodowodzie r o k i c k i e g o k o ś c i o ł a . znali też analogiczną przypowieść o innym, k o ś c i e l e na Koniuszej G ó r z e kolo P r o s z o w i c . 31 Niektórzy Upowszechniali legendę nawet b y ł a wękelnicit ( w ę g i c l n i c a ) , d ł u ż s z a kreska połą­ czona z k r ó t s z ą p o d k ą t e m p r o s t y m ; w rodzic K a r a s i e w i c z ó w , Flisacy kolporto­ o k r e ś l o n a liczba 5, 9, I I , u t w o r z o n a z p u n k t ó w w s t a ł y m u k ł a ­ w a l i t ę o p o w i e ś ć , p r z e d ł u ż a l i jej ż y w o t , r a t o w a l i p r z e d zapom­ nieniem. taką nazwą nadwiślańskim wśród miejscowych, dzie, n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m (ił. 1, 3). Spora ilość z n a k ó w ze ś c i a n k o ś c i o ł a w R o k i c i u w y w o d z i się k t ó r z y t y m bardziej p o w i n n i z n a ć h i s t o r i ę swego k o ś c i o ł a . Co­ z form}- prostego roczna — kiedy t y l k o r u s z y ł y l o d y — o b e c n o ś ć w ł a ś n i e , j a k i m się podpisywano w ezasach powszechnego na, wsi społeczności lub ukośnego krzyżyka, b y ć może, takiego flisackiej w R o k i c i u , s p o ł e c z n o ś c i w s p o m a g a j ą c e j aspiracje n i u - analfabetyzmu r z y n o w i a k ó w , nie m o g ł a p o z o s t a w a ć bez w p ł y w u na charakter u z u p e ł n i e n i a , znak k r z y ż y k a p r z e t w a r z a n y b y ł w n o w ą c a ł k i e m o d p r a w i a n y c h p r z y t y m k o ś c i e l e p r a k t y k . W y d a j e m i s i ę , że o r y g i n a l n ą f o r m ę , p r z y p o m i n a j ą c ą na p r z y k ł a d f i g u r ę z w i e r z ę c i a , ( i l . 11, 16—17, 24—27). Poprzez odpowiednie b y l i flisacy k r y t y c z n y m i k o m e n t a t o r a m i obscrwowanyeh zacho­ p o s t a ć l u d z k ą czy k a p l i c z k ę ( i l . 11, 26—27). N o w y znak, c z ę s t o w a ń . O b e c n o ś ć f l i s a k ó w nie s p r z y j a ł a zachowaniom n i j a k i m , ale n i e z w y k l e sugestywny, m a j ą c y m o c n y w y r a z p l a s t y c z n y ( i l . 16) t e ż nader g o r l i w y m . I m o ż e w ł a ś n i e uczestnictwo b r a c i wodniac­ m ó g ł k o j a r z y ć s i ę z o k r e ś l o n y m d y s y g n a t e m i w y w o ł y w a ć poja­ kiej w u r o c z y s t o ś c i a c h i o b r z ą d k a c h k o ś c i o ł a r o k i c k i e g o p r z y ­ wienie się k o l e j n y c h s z c z e g ó ł o w y c h c z y n i ł o s i ę do tego, że jest o n w y j ą t k o w y . Mogło w ł a ś n i e t u t a j kapliczka, n a s t ą p i ć wzbogacenie z n a k ó w r o z p a t r y w a ć m o ż n a j a k o proces synchroniczny l u b t e ż treści, znaków a także z w y c z a j u , nadanie m u innej zasadniczo postaci demonstracyjnej przez wprowadzenie tożsamości. rokickim, koziołek. występowanie obfitości chłopskich na nim wyjątkowej wprost z n a k ó w tożsamościowych, b y ł rezultatem splotu przyczyn, wśród Bolesław ( r ó ż n i c o w a n i a się z n a k ó w r o d o w y c h m i ę d z y i c h w t y m samym pokoleniu, a więc między Na­ synchronicznym posiadaczami braćmi). Ten sam badacz dostarcza j e d n a k ż e d o w o d ó w z m i e n n o ś c i t y c h o z n a k o w a ń m i ę d z y r ó ż n y m i p o k o l e n i a m i , c h o c i a ż ściśle ze s o b ą spokrewnio­ n y m i , c z y l i w przebiegu d i a c ł i r o n i c z n y m . T a k i t e ż r o z w ó j znaku niający ukazują decyzjom w y b o r u , s t r o n y osoby z zagadnienia r y b a k ó w w rozwoju właśnie poszczególnych najważniejszych poziom za j e d n ą w rodzaju kształtu p r z y j ą ć n a l e ż a ł o b y etos s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , jej w y r ó ż ­ się których nazw Rozwój diachroniczny. Z n a k o m i t y znawca m y s ł o w s k i ukazujo merki Przypuszczam, że k o m e m o r a t y w n y charakter z n a k o w a ń na kościele człowiek, intelektualno-omocjonalny, sprzyjający a nie ulegania o c z e k i w a n i o m c h o c i a ż b y ze kapłana. czynienia N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r ó ż n i c , m o t y w ó w i d e o w y c h trzech modelowych opracowania ciasna okoliczności, towarzyszących znakowaniu ścian bartnego. W y d a j e m i się t e ż , że z d i a c ł i r o n i c z n y m charakterem p r z e m i a n o z n a k o w a ń m a m y do wśród w parafialnej zbioiowości Rokicia, szczególnie d a w n y c h m u r z y n ó w i a k ó w . Przcdsh.w iona na kotwica z rodu Karasiewiczów na. czterech stronach g o t y c k i c h k o ś c i o ł ó w w Polsce, k a ż d a z t y c h o k o l i c z n o ś c i przed­ t r z o n u posiada oznakowania liczbowe z p u n k t ó w swogo (nieznacznych stawia się j a k o n i e z w y k ł a , j a k o pragnienie i s t n i e n i a . Wzniecanie wgłębień wiosennego „ ś w i ę t e g o o g n i a " w p r z e d d z i e ń Z m a r t w y c h w s t a n i a , czona m i ę d z y b r a ć m i , ale z pokolenia na pokolenie; z dziadka rozbudzało na jego syna, a ż na prawmuka Ignacego, k t ó r y p o w r ó c i ł do pra- nadzieję nowego ż y c i a , w o d n o w i o n y m po zimie c y k l u r o c z n y m . Ekspiacje p o d m u r a m i k o ś c i o ł a o s ó b rozgrze­ na p o w i e r z c h n i m e t a l u ) . K o t w i c a zaś początku dziadkowego znaku 5, u z u p e ł n i a j ą c go nie b y ł a własnymi dziedzi­ inicjałami. szonych, w z m a c n i a ł y d u c h o w o . W y d ł u b a n a j a m k a p i e c z ę t o w a ł a P r a w n u k , w p r z e c i w i e ń s t w i e do swych p o p r z e d n i k ó w — w ł a ś c i ­ w o l ę posiadania cieli k o t w i c y , b y ł j u ż p i ś m i e n n y . t a k i e j siły. W i e l k a n o c n y o b c h ó d cmentarza, d o k o n y w a n e na n i m p o r z ą d k i — p r a k t y k a , k t ó r a do d z i ś c z ę s t o dystansuje listopadowe zachowania Genezy z n a k ó w t o ż s a m o ś c i o w y c l i m o ż n a p o s z u k i w a ć w opo­ w s p o m i n k o w e — zapewne ce, w k t ó r e j osoby p i ś m i e n n e n a l e ż a ł y do w y j ą t k o w y c h , a w spo­ w ł a ś n i e w ó w c z a s d o k o n y w a n y rozrachunek ze ż n i w e m ś m i e r c i — ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w ogóle się nie z d a r z a ł y . C h ł o p s k i znak s p o r z ą d z a n i e swego, p r y m i t y w n e g o e p i t a f i u m na k t ó r e j ś , pa­ t o ż s a m o ś c i , z a r ó w n o w swej formalnej postaci (pod w z g l ę d e m m i ę t a n e j cegle m u r ó w k o ś c i o ł a , b y ł o p o s ł u g ą w y w o ł u j ą c ą naj­ wizualnym), j a k t e ż w sensie i d e o w y m , n a w i ą z y w a ł do h e r b u , g ł ę b s z y rodzaj r e f l e k s y j n o ś c i , więzi z t y m i co ż y l i i N a j w y ż s z y m , g o d ł a szlacheckiego. U z u p e ł n i a j ą c t y l k o i m i ę , n i e k i e d y r ó w n i e ż do k t ó r e g o odeszli. i m i ę i nazwisko, slużjd za rodzaj z a b e z p i e c z a j ą c y c h obramow-ań Z n a k i t o ż s a m o ś c i , w y s t ę p u j ą c e na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a rokic­ o s o b o w o ś c i . Przypuszczam, że nie k a ż d y t a k ą p o t r z e b ę zabezpie­ kiego, m a j ą swojo n a j b l i ż s z o analogie nio t y l e we w s p o m n i a n y c h c z a j ą c ą p o s i a d a ł i nie k a ż d y d ą ż y ł do- posiadania swego z n a k u . na w s t ę p i e merkach Skatalogowana bowdem liczba ponad, stu z n a k ó w i zredukowana r y b a k ó w l u b w ciositach b a r t n i k ó w , lecz w o z n a k o w y w a n i u , j a k i m p o s ł u g i w a l i się — t a k j a k w M u r z y n o w i e do nieco w i ę c e j — gospodarze z w rodzie, wydaje się b y ć znacznie mniejsza, a n i ż e l i liczba, r o d z i n , i n n y c h miejsc Z u g d a i n r n u posiadamy nad dolną n i e z w y k l e ciekawe Wisłą. świadectwo, k a t a s t r a l n ą z 1667 r o k u . N a mapie t e j , p o s z c z e g ó l n e ziemi, znajdujące Z wioski niż dwudziestu oznakow<.ii, funkcjonujących mapę ż y j ą c y c h w czasach od p o ł o w y X V I I do k o ń c a X V I I I wdeku, nadziały w p i ę c i u wioskach p a r a f i i r o k i e k i e j . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że r o d y s i ę w r ó ż n y c h c z ę ś c i a c h w i o s k i , oraz samo posiadające o b e j ś c i a oznaczone z o s t a ł y i m i e n i e m i n a z w i s k i e m w ł a ś c i c i e l a , w których swoje z n a k i t o ż s a m o ś c i , t o przede w s z y s t k i m te, a t a k ż e jego z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . A l e t e ż w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h wzorca osobowego, c i e s z ą c e g o się n a j w y ż s z y m , tej m a p y , pole oznaczone jest j e d y n i e s a m y m z n a k i e m , n a l e ż ą c y m uznaniem. r o d z i l i się i w y c h o w y w a l i stateczni, reprezentanci środowiskowym 17 ��1 �11. 28. Osoba Stateczna, H i p o l i t K o w a l s k i ( U i p e i o ) , ur. 1892 г., м и , 1984 г L' 11 Z Y l> i S Y 1 Próbuję przedstawić tu własną terminologię, wynikającą z r z e c z y w i s t o ś c i badanej. Nie korzysta/m t y m s a m y m z t e r m i n o ­ l o g i i z b y t o g ó l n e j , ontycznej k a u t y z m u , czy n e o k a n t y z m u , z n a j d u j ą c y c h w s p ó l n ą p ł a s z c z y z n ę analizy filozoficznej bytu i istnienia w kategoriach fenomenu, n o u m e n u --- rzeczy samej w sobie. W r a ż l i w o ś c i ą m i r a k u l a r n ą albo inaczej m ó w i ą c ś w i a d o ­ m o ś c i ą m i r a k u l a m ą o k r e ś l a m często stany w ogólnej ś w i a d o ­ m o ś c i religijnej w k r a j u — uezc: <t:iiozonic w cudzie, d o z n a w a n y m indywidualnie lub w przeżyciu zbiorowym. W M u z e u m - - stacji bedawezoj, p r z y j ę t a została, dewiza: b a d a j ą c i n n y c h b a d a m y siebie. B a d a j ą c i n n y c h p r z y z w a l a m y na n i e s k r ę p o w a n ą i n g e r e n c j ę r ó w n i e ż w nasze zachowanie, z a j ę c i a i zainteresowania. N i e jest to z a l e ż e n i e oryginalne, c a ł k o ­ wicie w ł a s n e . D a w n o temu s f o r m u ł o w a ł je Jean Jacques R o u ­ sseau: „ T a r e g u ł a metodologiczna ustanowiona przez R o u ssea dla etnologii — r e g u ł a w y z n a c z a j ą c a jej n a d e j ś e i o — pozwala r ó w n i e ż p r z e z w y c i ę ż y ć c o ś , co na pierwszy r z u t oka w y d a w a ł o b y się p o d w ó j n y m paradoksem: ż e Rousseau m ó g ł z a l e c a ć badanie 2 r 3 20 najbardziej oddalonych ł u d z i , ale j e d n o c z e ś n i e o d d a l się przede w s z y s t k i m b a d a n i u tego s z c z e g ó l n e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y wydaje się n a j b l i ż s z y , to znaczy b a d a n i u siobie samego ( p o d k r e ś l e n i o moje, J O ) : i że w c a ł y m jego dziele metodyczne pragnienie u t o ż s a m i a n i a się z i n n y m idzie w parze z u p o r c z y w ą o d m o w ą i d e n t y f i k a c j i z s o b ą . A l b o w i e m k a ż d y etnolog m u s i to dwie pozorne s p r z e c z n o ś c i , z n o s z ą c e się wzajemnie w jednej obustronnej i m p l i k a c j i , p r z e z w y c i ę ż y ć w t y m lub i n n y m mo­ mencie swej k a r i e r y " . (Claude Levi-Strauss, Jan Jakub Bousse.au, twórca nauk humanistycznych, przekła.d Loszek K o l a n k i o w i c z , „ T w ó r c z o ś ć " , R . X L , n r 0 (463), 1984, s. 83—84). Por. R o m a n W ł o d z i m i e r z H a r a s y m c z u k i W i l h e l m Tabor, Etnografia połonin huculskich, „ L u d " , 1937, t . X X X V , s. 138— 145 (§ 13. Prawo ludowe); B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Merki rybaków pomorskich, Przyczynek do heraldyki i folkloru, „Rocznik Heral­ d y c z n y " , 1925, t . V I I s. 1—30; R o m u a l d Ż u k o w s k i , Bartnictwo w Zagajnicy Łomżyńskiej w okresie od XVI do połowy XIX w. B i a ł y s t o k 1965, s. 30—32; J . J . K a r p i ń s k i , Śłady dawnego bart­ nictwa puszczańskiego, K r a k ó w 1948, s. 12 4 �5 P r z y k ł a d e m niechaj b ę d z i e ochlapywanie f a r b a m i olej­ n y m i k u r , n a l e ż ą c y c h do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli w P G R , albo znakowanie przez gospodarzy baniek na mleko i n i c j a ł a m i własnymi, względnie określonym kolorem (określonego koloru plamą). B . N a m y s ł o w s k i , op. c i t . , s. 5 Por. Stanisław Skrodzki, P o r z ą d e k p r a w a bartnego, 1616, &T.J. 32: „ t e d y w i d z e n n i c y m a j ą ono z n a m i ę dobrze w y c i ą ć , wiór do siebie w z i ą ć i p o t e m go do s ą d u p r z y n i e ś ć . A s ą d z i n s z y m i b a r t n i k a m i starszymi m a j ą z onego w i ó r u u z n a w a ć , po s ł o j a c h l a t a licząc, k t ó r e z n a m i ę starsze i k t ó r e m u b o r o w i n a l e ż y ' ' . P o d a j ę za R . Ż u k o w s k i m , op. c i t . , s. 30 Por. B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Znamiona bartne mazowieckie i inne znaki ludowe. Przyczynek do heraldyki i folkloru, Poznań 1927; L . Lepszy, Przemysł złotniczy w Polsce, K r a k ó w 1933 Por. Teresa K a r w i c k a , Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, P W N Warszawa 1979, s. 9 i 213 Por. Kodeks dyplomatyczny polski, 11, 2, opr. L . R ż y s z czewskiego i A . Muczkowskiego, 1852, s. 658—660 N a podstawie analizy Archiwum Akt. Osobowych p r z y kościcle w R o k i c i u , poz. 1—18 Zabiegom z w i ą z a n y m z w y b o r e m nazwiska t o w a r z y s z y ł y falsyfikacje w i e k u i b y ł to proceder r o z w i j a j ą c y się w c z e ś n i e j . R z e c z y w i s t y wiek osoby u j a w n i a n y b y l dopiero p r z y ś m i e r c i . N i e k t ó r y m u d a w a ł o się u k r y ć nawet 20—30, p r z e ż y t y c h j u ż lat. M o ż n a w t y m d o p a t r y w a ć się koniecznych, w y n i k a j ą c y c h ze s t o s u n k ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , d ą ż e ń do uchronienia się przed k o m o r n i c t w e m , a w i ę c n a j g o r s z ą z m o ż l i w y c h sytuacji, b y t o ­ wania ż e b r a c z e g o . B y ł b y to też jeden z w ą t k ó w k s z t a ł t u j ą c y c h postawę e t y c z n ą — często s p o t y k a n ą w środowiskach podobnych — oszukiwania nie k ł a m i ą c ? Por. Archiwum Akt Osobowych p r z y pa,rafii w R o k i c i u , poz. 1—18 Ż a d n e j e d n a k z t y c h nazwisk nie jest reprezentowane dzisiaj w M u r z y n o w i e . T o l k ó w odnajdujemy w Sieeioniu, B i e s ó w w P ł o c k u , a K a l w a s ó w w Rokiciu-Czajkaeh. W s z y s t k i e te 3 naz­ wisko, u t r w a l a j ą — j a k s ą d z ę — p a m i ę ć profesji p r o t o p l a s t ó w : k r a w c a , karczmarza i m u r a r z a . Por. Aleksander B r i i c k n o r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 214 (z n i e m . Kalkfass, faska do wapna). D o rejestru tego n a l e ż a ł o b y jeszcze d o d a ć profesję słu­ ż ą c y c h (najprawdopodobniej, z a t r u d n i a n y c h przy dworze) oraz p a r o b k ó w , k t ó r z y z n a j d y w a l i p r a c ę m i ę d z y d w o r e m , a gospo­ d a r z a m i , z a m i e s z k u j ą c y m i w wiosce część z w a n ą ogrodami. P o d a j ę n a z w y profesji na podstawie p o s z c z e g ó l n y c h k s i ą g Archi­ wum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u , o d n o s z ą c y c h się do okresu 1758—1868 (pozycje od 1 do 23). W y d a j e się, że oborywanie w o ł a m i granic w i o s k i b y ł o p r a k t y k ą z n a n ą w Polsce. Z a n a l o g i c z n ą do m u r z y n ó w skiej o p o w i o ś c i ą s p o t k a ł e m się przed l a t y w Oborczyskach na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. N a podstawie r o z m ó w s k o n f r o n t o w a n y c h z d a n y m i archiwalnymi z parafii w Rokiciu. B a r d z o p o d o b n ą w i e r s z o w a n ą d r w i n ę z s ą s i a d ó w , słysza­ ł e m na Podlasiu w wiosce K a m i a n k i L a c k i e o m i e s z k a ń c a c h wioski Niecki: Te niockusy za g ó r a m i Zjedli wilka z pazurami Ani łyżki, ani miski P o p a r z y l i sobie p y s k i Taką. a u t o r y t a t y w n ą o d p o w i e d ź przedstawia Teresa, K a r w i c k a , op. oit., s. 213 Por. p r z y p i s 12. Oszukiwanie nie k ł a m i ą c — w ą t p l i w a n i e w ą t p l i w i e zasada etyczna — b y ł a adresowana, przede wszyst­ k i m , do ś w i a t a z e w n ę t r z n o g o , do o s ó b i i n s t y t u c j i obcych. W wew­ n ę t r z n y c h stosunkach ( c h o c i a ż b y r o d z i n n y c h , czy wioskowych), k o r z y s t a j ą c y z toj n o r m y , z y s k i w a ł mniej l u b bardziej surowo w y p o w i a d a n e m i a n o osiusta, oszusta. N a t o m i a s t p o j ę c i e k ł a ­ m a n i a , k ł a m s t w a , b y ł o j a k b y niedostrzegane, niepoddawane w a r t o ś c i o w a n i u . A jeśli, t o ł a g o d n i e j , niż oszukiw anie. PewTiie dlatego, że f u n k c j o n o w a ł o skuteczniej i d o t y c z y ł o ż y w o t n i e j szyeh z a g a d n i e ń . Wiele z przedstawionych o k r e ś l e ń s p o t y k a m y w nie­ z w y k l e cennej p r a c y : Aleksander P o t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyń­ skiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, , . Z b i ó r W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , 1878, t . 2; s. 3—182 Por. D r H o c k e n b e c k i n W o n g r o w i t z , Die Napfchensteine an den Pfarrkirchen zu Kiecko, Łekno, Rogasen wid Wongrowitz, 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 „ Z e i t f c h r i f t der Historischen Gesellschaft fur die P r o v i n z Posen", 1885, s. 118—133 N a podstawie w ł a s n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w l a t a c h 1981— 83 oraz w i a d o m o ś c i , k t ó r o z a w d z i ę c z a m p a n o m A l e k s a n d r o w i B ł a c h o w s k i e m u i Jerzemu K ł o s k o w s k i e m u , k i e r o w n i k o w i M u ­ zeum Z i e m i Z ł a t o w s k i e j Por. J a n Tyszkiewicz, „Nowy ogień" na. wiosnę, (w:) Cultus et Cognito, studia, z dziejów średniowiecznej kultury, W a r ­ szawa 1976, s. 592—597; A n d r z e j R u s z k o w s k i , Tajemnice średnio­ wiecznych murów, „ G o ś c i n i e c " , lipiec 1977, s. 12 Por. Hockenbeck, op. c i t . , s. 128 Por. J a n Tyszkiewicz, op. c i t . , Tadeusz W r ó b l e w s k i , Zagadkowe ślady na, ścianach kościołów w Wielkopolsce, „Studia i M a t e r i a ł y do D z i o j ó w W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a " , 1958, t . I V ; n r 2, s. 195—205 Por. J . Tyszkiewicz, op. c i t . , s. 594 T a k ą toż i n t e r p r e t a c j ę z a p r o p o n o w a ł a H a l i n a H o r o d y s k a -Gadkowska, Kobyli kościół, „ N o t a t k i P ł o c k i e " , 1968, n r 5 (49), s. 18—19 Por. A . R u s z k o w s k i , op. c i t . , s. 12 ( w i a d o m o ś ć d o t y c z y kościoła w S t r o ń s k u ) . Zwrócił m i na to u w a g ę Aleksander B ł a c h o w s k i , p o d a j ą c p r z y k ł a d kościoła farnego w S ł u p s k u , gdzie d ł u b a n o j a m k i monetą,, o d m a w i a j ą c p r z y t y m m o d l i t w y . R e p r o d u k o w a n y w tokścio obraz — zapewne k o p i a starszego — w y k o n a ł w 1945 r o k u „ s z y p e r s z y p r ó w " , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i . Obraz ten z a s t ą p i o n y z o s t a ł w 1979 r o k u przez nowe p ł ó t n o (mniejszych r o z m i a r ó w ) p ę d z l a Alojzego Piekar­ skiego, a r t y s t y nieprofesjonalnego, na s t a ł e zamieszkałego w Jeleniej G ó r z e . Obraz M a ł k o w s k i e g o p r z e c h o w y w a n y jest w Muzeum w Murzynowie. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 K o ś c i ó ł w - R o k i c i u n a z y w a n y jest k o b y l i m , albowiem w e d ł u g legendy, zbudow any z o s t a ł za p i e n i ą d z e uzyskane ze s p r z e d a ż y k o n i , k t ó r o g r o m a d z i ł y się t a b u n a m i na m i e j s c o w y m w z g ó r z u . P o d o b n ą p r z y p o w i e ś ć podaje Jan D ł u g o s z , Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa, Polskiego, przekład Julia Mruk ó w n a , Warszawa 1962, k s i ę g a I i I I , s. 158—159: „ K o n i u s z a , co po ł a c i n i e zwie się E q u i r e a , g ó r a p o d c h o d z ą c a pod miasteczko Proszowice, m a na sobie wzniesiony kościół p a r a f i a l n y i w y w o d z i nazw-ę od rzadkiego i cudownego wydarzenia. A l b o w i e m gdy pewien rycorz polski, r o d o w y • szlachcic z d o m u i r o d z i n y Ś r e n i a w i t ó w , imieniem P r z 3 b y s ł a w , pewnego r a z u z b u d o w a ł na niej domostwo i w n i m z a m i e s z k a ł z ż o n ą i d z i e ć m i , pewnej nocy k o ń rzadkiej wielkości, k t ó r e g o ów w o j o w n i k j u ż t r z y l a t a t o m u s p r z e d a ł b y ł j e d n e m u d o s t o j n i k o w i w ę g i e r s k i e m u do rozplaclniania klaczy, p r z y b i e g ł p r o w a d z ą c za s o b ą znaczny t a b u n klaczy, u p r o w a d z o n y c h z W ę g i e r ; (o t a b u n i e t y m ) zaznaczają, że m i a ł nocami t y l k o biec, aby św iatło dzienne nie p o c h w y ­ ciło go z ł o d z i e j s k o u c i e k a j ą c e g o z W ę g i e r . S t u k i e m k o p y t a w b r a m ę dawnego swego pana i dobrze z n a n y m r ż e n i e m za­ chęca,}, aby m u o t w a r t o . Ó w rycerz polski, obudzony t y m i c z ę s t y m i uderzeniami w b r a m ę zerwawszy się ze snu najpierw w praw dzie j a k i e ś nieprzyjacielskie p o d e j r z e w a ł zasadzki, p o t e m przecie, gdy bacznie rozejrzawszy się s t w i e r d z i ł , że w s z ę d z i e panuje s p o k ó j , o t w o r z y ł b r a m ę n o w e m u gościowi i wraz z n i m p r z y j ą ł wielki t a b u n k l a c z y i ź r e b c ó w , z d a t n y c h pod z a p r z ę g , w w y n i k u czego nagle d o s z e d ł do wielkiego bogactwa. O k a z u j ą c zaś w d z i ę c z n o ś ć za o t r z y m a n y przez niego dar, sprawc3 tego — B o g u — wzniósł na górze ceglany kościół i n a d a ł m u uposa­ żenie". r r r r r r 3 5 1 9 T 2 0 2 1 Por. Heinrich Kloopell, Das Waischel-Nogat, Danzig 1934 3 3 Por. B e r n h a r d S c h m i d , Bau und Kunst der Provinz West Preusscn, Kreis Marienbwrg, D a n z i g 1906, s. 131 ( z a ł ą c z o n a tablica d o t y c z ą c a z n a k o w a ń , p o c h o d z ą c y c h z k o ś c i o ł a w T r a g hoim). Dano te z a w d z i ę c z a m nieocenionemu badaczowi osad­ n i c t w a holenderskiego w Polsce, Wojciechowi Marchlewskie­ mu. 7 3 4 P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć osoby: ewangelik M a r c i n S t r u n g i jego ż o n a A n n a Jobs, zamieszkali na K ę p i e Uniojewskiej. Strungowio stali się z czasem S t r ą k a m i i j e d n o c z e ś n i e k a t o l i k a m i , por. Archiwum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u (Księga Urodzeń, 1826—1845, s. 40), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1933; ewangelik Woyeioch Rada (wcześniej w y s t ę p u j ą c y p o d nazwiskiem Rhode) i jogo ż o n a E w a Jobs, zamieszkali na K ę p i e R o k i c k i e j , por. Archiwum Alit Osobowych, (Księga Urodzeń 1826—1845, s. 22), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1930 21 �П . 29. P i ę ć j a m e k w y d ł u b a n y c h w c e g ł a c h k o ś c i o ł a rokickiego oraz nieczytelny podpis nazwiskiem, z k o ń c ó w k ą -ski. Rys. i fot.: J. Olędzki �