https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b6b0086f02f9285f37fbb31045252da.pdf cd825548f63ca1f7c72532e585ef9571 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3283 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3077 Title A name given to the resource O lucimskim eksperymencie (dyskusja) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.44-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Koruslak, Ewa; Szewczyk, Hanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L u d o w e g o stanie w miojscu. W Polsce b ę d z i e t a k , j a k b y ł o w y k o n y w a ł i nie o s z u k i w a ł nas, j a k jeszcze teraz s i ę dzieje. k i e d y ś , ( u c z e ń siódinoj klasy) W y t ę p i ć w s z y s t k i c h t y c h , k t ó r z y n i e f o r t u n n i e r z ą d z ą i mocno M y ś l ę , żo za r o k b ę d z i e lepiej w Polsco i Polska b ę d z i e bogatsza, a j a b ę d ę w s i ó d m e j klasie, ale n i e b ę d ę b i e g a ł a za c h ł o p a k a m i , (sześcioklasistka) D o m — ż y c z y ł a b y m sobie, a b y m ó j d o m b y ł d o m e m s z c z ę ś l i w y m t r z y m i ą s i ę s t o ł k ó w , a b y nie s p a ś ć z n i c h . ( m ł o d y r o l n i k ) i życzliwym d l a wszystkich. Ja — dużo zdrowia, w y t r w a ł o ś c i dla siebie i calcj r o d z i n k i . L u c i m — w i ę c e j z a a n g a ż o w a n i e miesz­ k a ń c ó w L u c i m i a w s p r a w y s p o ł e c z n e a m ł o d z i e ż y sprawniejsze Młodzież: Myślę, że w L u c i m i u nic się nie zmieni. Nadal będzio pędzenie ręco do r o b o t y . P o l s k a — j e ś l i b ę d z i e m y wszyscy uczciwie pra­ bimbru. c o w a ć t o i lżej b ę d z i e m o ż n a to d ł u g i s p ł a c i ć , a jest t a k i e p r z y ­ Działacze Lucimia nadal b ę d ą działać. D o m k u l t u r y nie powstanie — dlatego, ż e m i e s z k a ń c y L u c i m i a nie s ą zorga­ s ł o w i e : „ N a u k a i praca n a r o d y wzbogaca/', (gospodyni) n i z o w a n i . Polska n i e w y j d z i e z k r y z y s u , p o n i e w a ż b ę d z i e nisz­ P r z e w i d u j ę , ż e r o k 1983/84 p o w i n i e n b y ć r o k i e m lepszym n i ż r o k czona przoz p o l i t y k ę Regana i r o z g ł o ś n i ę W o l n a E u r o p a . I t o 1981/82. P o w i n n o s i ę d u ż o z m i e n i ć w ż y c i u wszystko, (nastolatek) otoczeniu. C h c i a ł a b y m , a b y w i e ś L u c i m b y ł a coraz ł a d n i e j s z a oraz w n a s z y m Z a r o k p ó j d ę do wojska. W ó d k a b ę d z i e za d a r m o . G d y p r z y j d ę i d u ż o s i ę w n i e j dzia,ło, a b y w k o ń c u m i e s z k a ń c y p o s t a n o w i l i z wojska b ę d z i e p o b u d o w a n y d o m k u l t u r y , (poborowy) z a b r a ć s i ę do r o b o t y i p o w s t a ł t e n u p r a g n i o n y przez w s z y s t k i c h P ó j d ę d o g e n e r a ł a Jaruzelskiego. D z i e w c z y n y b ę d ą p i ć w i ę c e j n i ż d o m k u l t u r y . C h c i a ł a b y m , a b y p o p r a w i ł y się w a r u n k i ż y c i o w e , chłopcy. W ó d k a będzie tańsza i będzie kosztowała 22 grosze. ż e b y wreszcie m o ż n a b y ł o k u p i ć t o , co k a ż d y potrzebuje i chce. P o l s k a b ę d z i e w gorszym k r y z y s i e . G d y w r ó c ę z wojska w p r o g u S t o p n i o w o b ę d ą znoszone k a r t k i . W k r a j u b ę d z i o ł a d i p o r z ą d e k , b ę d z i e s t a ł a p o ł ó w k a i k w i a t j a b ł o n i , (poborowy) ż y c i e nasze b ę d z i e spokojniejsze i weselsze, (gospodyni) Dorośli: lecz m ó j s z c z ę ś l i w y d o m b ę d z i e nio n a t e j z i e m i . W i e ś — b ę d ę D o m — m ó j d o m b ę d z i e s z c z ę ś l i w y . P o l u b i ł a m t ę wieś bardzo, Piszę,, że, b ę d z i e s t a ł d o m k u l t u r y , ż e A k c j a L u c i m b ę d z i e i s t n i a ł a zawsze ż y ł a a t m o s f e r ą t a k a , j a k a istnieje, t y l k o weselsza. J a z r o b i ę sobie w d o m u okna p o w r a c a ć . C h c i a ł a b y m bardzo, a b y m ł o d z i e ż l u c i m s k a wreszcie i do t e j p o r y w y c h o w i e dzieci. W Polsco b ę d z i e ż y c i e na k a r t k i . p o j ę ł a , żo t e n D o m , k t ó r y w y r o ś n i e w L u c i m i u , t o b ę d z i o i c h A b y P o ł s k a nie z g i n ę ł a . T a k n i c noweg;o n i e b ę d z i e , w ł a s n o ś c i ą . Polska — t r u d n o ś c i ze w s z y s t k i m i w s z ę d z i e , ( m ł o d a (młoda gospodyni) gospodyni) Dom L u c i m i a . Moje serce zawsze t u b ę d z i e — nio w i d z ę w i ę k s z y c h z m i a n , o p r ó c z p o w i ę k s z e n i a s i ę U w a ż a m , ż e sytuacja s i ę nie, polepszy, ale s p o k ó j b ę d z i e ! Ż y w ­ r o d z i n y . R o k 1983/84 a ż o b y p r z y n i ó s ł n a m z m i a n y nio t y l k o n o ś c i nie p o w i n n o z a b r a k n ą ć , a j a k nie zabraknie ż y w n o ś c i t o w k r a j u , ale i t o ż w Naszej w s i . Z a c z ą t k i m u r ó w d o m u k u l t u r y . b ę d z i e m y s i l n i i d ź w i g n i e m y D o m L u d o w y p o w y ż e j fundamen­ Zmodernizowanie d r ó g w s i . W i ę k s z o z a a n g a ż o w a n i o m i e s z k a ń c ó w t ó w dla d o b r a L u c i m i a i K r a j u . A b y w nas s i ę coś nie z a ł a m a ł o , w c z y n y s p o ł e c z n e . K r a j — wzięcie, s i ę za s o l i d n ą o d n o w ę k r a j u , to m u s i m y b y ć s i l n i na d u c h u , a siła duchowa t o j e d n o ś ć i zgoda, a nie o d n o w a p o s t a r e m u . R z ą d a ż e b y t o , co w y p o w i a d a ł , t o (gospodarz) Fot.: W . Chmielowski, i l . 6; A . Maziec, i ł . 5; S. W a s i l e w s k i , ił. 1—4 O LUCIMSKIM EKSPERYMENCIE Rozmawiają: Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk Kilka razy mieliśmy możność wysłuchania setki p. kolorowych Witolda Chmielewskiego, oglądaliśmy dokumentujących działania G i u p y w L u c i m i u i Górce Klasz­ t o r n e j . Po odczytach p a d a ł y p y t a n i a , z g ł a s z a n o Dotyczyły przede w s z y s t k i m kulturalnego wsi, wniosków, szans t r w a ł e g o jakie wynikają przeźroczy, wątpliwości. ożywienia z w i e l k ą s z a n s ą . K o n c e p c j ą na ż y c i e i t w ó r c z o ś ć . W i ę c j a d ą na t ę wieś, k u p u j ą s t a r ą c h a ł u p ę , r e m o n t u j ą , zdecydowani m i e s z k a ć t u , p r z y j a ź n i ć s i ę z l u d ź m i , s ł u ż y ć i m swoją, w i e d z ą , t a l e n t e m , umiejętnościami. życia M a m y t u w w i e l k i m s k r ó c i e k a t a l o g w s z y s t k i c h postaw, lucimskiego k t ó r e znamy z h i s t o r i i porozbiorowej P o l s k i : o d g ł o s y r o m a n t y c z ­ eksperymentu. nego b u n t u i w i a r y w l u d , m ł o d o p o l s k i e g o b r a t a n i a s i ę , pozy­ O sprawach t y c h dyskutowaliśmy w r e d a k c j i . O t o zapis tywistycznej decyzji „pójścia w l u d " z kagankiem oświaty. r o z m o w y w k t ó r e j u d z i a ł w z i ę l i : Aleksander J a c k o w s k i , E w a A l e w ł a ś n i e w t y m p u n k c i e w i d z ę z a s a d n i c z ą r ó ż n i c ę w ich po­ Korulska. i H a n n a Szewczyk. stawie. T r a k t u j ą wieś p o d m i o t o w o , nie p r ó b u j ą o ś w i e c a ć , u c z y ć , A . J . Koncepcja d z i a ł a n i a ale przede w s z y s t k i m s t a r a j ą s i ę w y z w o l i ć i n i c j a t y w ę i siłę l u d z i , G r u p y rodziła, s i ę w m i a r ę p o z y s k i ­ w a n i a d o ś w i a d c z e ń . N a p o c z ą t k u i c h w y o b r a ż e n i a o t y m , czego do k t ó r y c h p r z y s z l i . G o t o w i s ą p r z y t y m z r e z y g n o w a ć z ekspery­ c h c ą , b y ł y nader m g l i s t e i r o m a n t y c z n o . M i e l i przede w s z y s t k i m m e n t u , z dotychczasowych a m b i c j i a r t y s t y c z n y c h i wejść w nowe świadomość ś r o d o w i s k o , d a j ą c m u t o , co — j a k s ą d z ą — m o g ą i p o w i n n i fałszu, w który uwikłana, jest, sztuka, sytuacja a r t y s t y . . . Z a c z ę ł o się od b u n t u przeciwko m e c h a n i z m o m funkcjo­ dać. nowania, s z t u k i w „ w y s o k i m " obiegu, pozorom istnienia, r y n k u figuracji, artystycznego, Chmielewski pokazuje przedstawiające paciorków, pustym cego m i l i c j a n t a , M ę c z y m i a s t o , zgiełk, b r z y d o t a nowych siadów. Inny przeciwko gestom, w e r n i s a ż o m . Witold grze szklanych obrazy, czytelne miejscowych l u d z i i sceny: w swej siedzą­ l u d z i o c z e k u j ą c y cli na btitoLus, p o r t r e t y s ą ­ z c z ł o n k ó w G r u p y pokazuje f o t o g r a m y ; starają dzielnic, c o d z i e n n o ś ć . R o d z i się w i ę c idea — nio n o w a w k o ń c u — się wejść do wsi z p o e z j ą , r o z w i e s z a j ą n a u l i c y o l b r z y m i e p ł a c h t y ucieczki. D o k ą d ? J a k t o , d o k ą d ? N a w i e ś ! Do l u d u , do c h ł o p a , p a p i e r u z w i e r s z a m i , a r a n ż u j ą para-tcatralne sytuacje. W i e r z ą , t a m , gdzie niebo czyste, serce szczoie. T o n i c , ż e l u d nieco ska­ żo t o zainteresuje m i e s z k a ń c ó w ż o n y , j a k i ziemia, k t ó r ą u p r a w i a czy w o d a , k t ó r ą pije — w c i ą ż E.K. w porównaniu M y ś l ę , ż e p ó ł - ż a r t e m , p ó ł - s e r i o . Sadzili s ł o n e c z n i k i w z d ł u ż p ł o t ó w , 44 z m i a s t e m wieś wydaje s i ę naszym artystom Lucimia. Zastanawiam się, j a k wieś ich początkowo traktowała. �ż e b y u p i ę k s z y ć w i e ś , ule r z u c a l i ziarna do z a m a r z n i ę t e j ziemi, — jest t o d z i a ł a n i e podobne do d z i a ł a n i a ś r o d k ó w bo u s t a l i l i d a t ę sadzenia, j a k d a t ę s p e k t a k l u , nie l i c z ą c się z po­ przekazu p r ó b u j ą c y c h g o d ą . O c z y w i ś c i e , nie w y r o s ł y . C h o ć p o t e m te s ł o n e c z n i k i w r a c a j ą , A.J., E.K. Nie! wprowadzić obrzędy masowego świeckie. np. w dekoracjach p ł o t ó w w czasie d o ż y n e k . H . S . T a k ! N a t a k i m p o z i o m i e , na j a k i m udaje się n p . w p r o w a ­ A . J . S z c z e g ó l n i e w a ż n e wydaje m i się t o , że nawet p r z y p r ó b a c h , d z i ć D z i e ń M a t k i . N i e chodzi o z a ł o ż e n i a , t y l k o o h o m o l o g i ę k t ó r e m o g ą w y d a ć się t r o c h ę n a i w n e , p o d k r e ś l a j ą szacunek dla s t r u k t u r . C h o d z i t a k ż e o sposoby c z ł o w i e k a , cl la k a ż d e g o . M ó w i l i ś c i e o p o b u d z e n i u a k t y w n o ś c i l u d z i , o t y m , co w s p o s ó b czy m e c h a n i z m y działania. E . K . K i e d y np. wbijają w ziemię k ą t o w n i k i , mające u p a m i ę t n i ć zasadniczy r ó ż n i W i t k a Chmielewskiego i jego G r u p ę od „ p ó j ś c i a miejsce spot kania k o g o ś z G r u p y z k o n k r e t n y m m i e s z k a ń c e m w l u d z k a g a n k i e m o ś w i a t y " czy b r a t a n i a s i ę z c h ł o p e m . Oczy­ wsi. K ą t o w n i k i m a j ą w i ś c i e , zgoda. A l e p r z e c i e ż z a ł o ż e n i a X I X - w i e c z n y c h „ w z i o s t " spotkanej osoby; k i e d y a u t o r działaczy i w y k o n a w c a p o m y s ł u p o m y l i ł się o k i l k a c e n t y m e t r ó w , uro­ „ o ś w i e c a j ą c y c h " l u d na r o z m a i t e sposoby, w y d a j ą c y c h c z y ś c i e , w o b e c n o ś c i sporej g r u p y m i e s z k a ń c ó w w s i , d o d a ł bra­ dla w s i czy k s i ą ż e c z k i z b a l l a d a m i M i c k i e w i c z a b y ł y t a k i e same: k u j ą c y k a w a ł e k — u nie b y ł a t o praca ł a t w a . . . a k t y w i z a c j a w s i czy wprowadzenie e l e m e n t ó w n a r o d o w y c h do A . J . T o jest dla m n i e p r z y k ł a d d z i a ł a n i a , k t ó r e samo w" sobie k u l t u r y ludowej ( t a k a jest wszak f u n k c j a kalendarzy l u c i m s k i c h , wydaje się b ł a h e i w y d u m a n e , c h o ć zabawne. A l e t o , ż e autor z w ł a s z c z a t y c h pierwszych). t y c h „ p r y w a t n y c h p o m n i k ó w " , stwierdziwszy p o m y ł k ę , uznał Istnieje jeszcze druga strona medalu. Zwróćcie pisma uwagę, swoją winę i w obecności grupy ludzi skwapliwie doszwejoował j a k d ł u g o i w j a k i s p o s ó b o d b y w a ł o s i ę wprowadzanie do naszej brakujące obyczajow'Owosei tzw. c e n t y m e t r y — jest d l a m n i e ważniejsze zabawy. Z n ó w m o ż n a p o w t ó r z y ć , że nie c z ę s t o się od całej zdarzają, „ d n i " — dnia m a t k i , ojca czy b a b c i . Propagowane to b y ł o szeroko we w s z y s t k i c h ś r o d k a c h masowego nawet t a k i e , „ s a m o k r y t y k i " . przekazu. E . K . A l e eo — w a s z y m zdaniem — jest n a j w a ż n i e j s z e w dzia­ obszerne łalności G r u p y ? Czy t o , żo p r z y n o s z ą swój dorobek, s w o j ą p r a c ę o t y m i p r z y p o m i n a ł o co n a j m n i e j t y d z i e ń w c z e ś n i e j . tia wieś i t a m s z u k a j ą o d b i o r c y ? Czy t o , że p r ó b u j ą wszystko w e d ł u g obszernego, wzbudzić Jeszcze audycje kilkanaśeio poświęcone lat tym temu telewizja „obchodom". nadawała Mówiło się Zawsze s z c z e g ó l o w e g o , tego samego sce­ i k t y w n o ś ć p l a s t y c z n ą wsi? Czy wreszcie t o , o czym nic m ó w i l i ś m y nariusza. Zawsze to b y ł a t y l k o m a l a g r u p k a l u d z i — p r ó b u j ą ­ l o t ą d , ale eo jest przez n i c h bardzo p o d k r e ś l a n e , c z y l i p r ó b a cych coś z a p r o p o n o w a ć i w p r o w a d z i ć do k u l t u r o w e g o obiegu, i ż y w i e n i a , nawet stworzenia, ż y c i a k u l t u r a l n e g o , p r z y w r ó c e n i a animatorów •ozluźnionych więzi między wizyjnych) ludźmi? (w t y m w y p a d k u dziennikarzy r a d i o w y c h i tele­ i przez d ł u g i e l a t a w i e l u o d b i o r c ó w , spełniających i . J . Bardzo w a ż n e , jeśli nie n a j w a ż n i e j s z e , w y d a j ą m i się dzia- w y ł ą c z n i e f u n k c j ę swego rodzaju w i d o w n i . N i e jest t o b o w i e m ania widownia, k t ó r a sprzyjające i n t e g r a c j i w s i . I n t e g r a c j i nie t y l k o t ą s p o ł e c z n o ś c i ą , ale i s a m y c h Grupy bije b r a w o , lecz t a k a , istotne s ą działania, m i u . Chmielewski i G r u p a D z i a ł a n i a ctóre w s k r z e s z a j ą stare o b r z ę d y , ś w i ę t a . W s k r z e s z a j ą poniekąd. w odosobnieniu, z u p e ł n i e sami ( w y j ą t e k rl.S. W moim p r z e k o n a n i u najbardziej która przygląda się u k r a d k i e m , niemal zza f i r a n k i . P r z e c i e ż podobnie b y ł o w L u c i ­ mieszkańców. przez k i l k a l a t - działali i też niezupełnie 45 I �kim współpracują c z ł o n k o w i e G r u p y , z d ą ż a się już zestarzeć. E . K . W y d a j e m i się, że cele stawiane przez G r u p ę są z u p e ł n i e inne, n i ż te, k t ó r e p r z y ś w i e c a j ą i n s p i r a t o r o m , , n o w y c h o b r z ę d ó w " . O n i nie s z u k a j ą „ ś w i e c k i c h ś w i ą t " (sama nazwa u j a w n i a absur­ d a l n o ś ć t?go p o m y s ł u ) —. przeciwnie, s z u k a j ą zagubionej ś w i ę ­ tości, m i r z ą o renesansie w i a r y , religii. H.S. Jednak p r ó b u j ą w p r o w a d z i ć treści świeckie. Myślę t u np. o rocznicach, p r o p o z y c j i ś w i ę t a , k t ó r e nie p r z y j ę ł o się. Jest to p r ó b a w t ł o c z e n i a L u c i m i a czy do tego m a lucimian w jakiś ciąg historii — p r o w a d z i ć w y p i s y w a n i e dat na ścianie, różaniec l u c i m s k i , rocznice. I n n y m i s ł o w y — w t ł o c z e n i e w r a m y h i s t o r i i obrzędowego chłopskiej, roku ś w i ę t e g o , charakterystycznego dla dostosowanie czasu kolistego do kultury czasu linearnego. Udaje i m się to w t e d y , g d y powraca k o l i s t e ś ć czasu — n p . k i e d y r ó ż a n i e c św ię. i się w momencie p r z e j ś c i a z jednego r o k u do d r u ­ giego. Z u p e ł n i e nie w y c h o d z i Rocznica. N i e m a p o t i z e b y nazy­ w a n i a c z e g o ś , co i t a k jest nazwano. N i e ma p o t r z e b y d o d a t k o ­ wego l i ' . z y w a n i a Lucimia — Lucimiem i malowania herbu. N i o mc p o t r z e b y obchodzenia rocznic, bo n i k o m u ten czas l i n e a r n y w aż t j . k i m w y m i a r z o (jak na p r z e c i ę t n ą p e r c e p c j ę i możliwość, odczuwania czasu jest to wszak w y m i a r kosmiczny) nie jest potrzebny. A . J . B r a k dostatecznych m o t y w a c j i ! Przyjrzyjmy się akcjom z w i ą z a n y m z r o c z n i c ą L u c i m i a . N i e a n g a ż u j ą , nie m a j ą zaplecza t r a d y c j i . Sam fakt nie p r z e m a w i a do w y o b r a ź n i . Może z n a c z y ł o b y w i ę c o j , g d y b y m ó w i o n o o t y m w ś r o d k a c h masowego przekazu, gdyby mieszkańcy innych wsi r o d o w o d u . Cudze oczy najlepiej zazdrościli lucimianom icli dowartościowują. Co a n g a ż u j e l u d z i ? U r o c z y s t o ś c i zakotwiczone w tradycji, z w ł a s z c z a w o b r z ę d z i e r e l i g i j n y m . B a d a n i a penetraeyjne war­ szawskiej K a t e d r y E t n o g r a f i i ś w i a d c z ą , że ani w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m , a n i p o w o j e n n y m w i e ś nie obchodzi ś w i ą t p a ń s t w o ­ w y c h . Pracuje się w ó w c z a s . T y l k o d o ż y n k i s t a n o w i ą wyjątek. A ł e zawsze jest w n i c h s k ł a d a n i e w i e ń c ó w k o m u ś . T y E w o b y ł a ś F i g i n a Chrystus,! w L u c i m i u . udekorowani; na Ś w i ę t o P l o n ó w , 1983 r. w K r a s n o b r o d z i e , p i s a ł a ś o d o ż y n k a c h . A l e t a m s k ł a d a się w i e ń c e w k o ś c i e l e . To samo w i d z i a ł e m w P u ń s k u . A l u c i m i a e y je sobie sami s k ł a d a j ą . . . sami do siebie c h o d z ą . . . nie s ą d z ę , aby t a k a forma d a ł a się u t r z y m a ć . I n s p i r a c j e d a j ą efekt, gdy o d w o ł u j ą się do stosunkowo t r w a ł o zakorzenionych, u t r w a l o n y c h s c h e m a t ó w po­ — stanowiły wprowadzić dożynki). Zwłaszcza coś z u p e ł n i e w sytuacjach, nowego, n p . sadzenie gdy chcieli słoneczników czy r o c z n i c ę . O d b i o r c y ich d z i a ł a ń — miejscowi c h ł o p i — tak­ że bj-li t y l k o w i d z a m i , i to w i d z a m i „ u k r a d k o w y m i " , niejaw­ n y m i . I też zza firanek w ł a ś n i e p r z y g l ą d a l i się, j a k g r u p k a o k u ­ t a n y c h w szaliki f a c e t ó w rzuca ziarna w z a m a r z n i ę t ą Sam Chmielewski m ó w i ł , szkodliwych w a r i a t ó w ; nów redaktorów, by—pierwszej—lepszej ziaren jak tysiące rodziny nie­ telewidzów paru niby—przypadkowo j e d n a k dopiero p o c z ą t e k . canie że t r a k t o w a n o ich w t e d y , j a k tak, którzy ziemię. ś w i ę t u j ąeej trafiają Dzień ni­ Ojca. To Okazuje się b o w i e m , że n i g d y słonecznikowych nawet w pa­ do zamarzniętą rzu­ ziemię nie idzie na m a r n e . J a k w s p o m n i a ł a E w a , s ł o n e c z n i k i p o j a w i a j ą się p ó ź n i e j w dekoracjach d o m ó w podczas d o ż y n e k . N i c idzie na marne także w szerszym w y m i a r z e . Pozostaje ś w i ę t o bib p r z y n a j m n i e j j a k i e ś jego elementy. Rzecz jasna, jego s t r u k t u r a podporządkowana zostaje z n a n y m s t r u k t u r o m z n a n y c h n i e m o ż l i w e jest b o w i e m , by ś w i ę t o czy o b r z ę d , ex n a l e ż ą c e do sfery sacrum, o s t a ł o się j a k o „ ś w i e c k i e " p r z y n a l e ż n e sferze p r o f a n u m ! ) . T a k świąt, definitione (zatem s t a ł o się z t y m , co mass media n a z y w a j ą „świeckimi o b r z ę d a m i " , czyli tzw. „ d n i a m i " — s t ę p o w a n i a , odczuwania. E . K . A l e t e ż po r o k u czy d w ó c h z a c z ę l i z a p r a s z a ć k s i ę d z a z pa­ r a f i i . To chyba z m i e n i ł o sens całej uroczystości... H . S . R o d z i się p y t a n i e , na ile k t o ś z z e w n ą t r z , k t o ś obcy m o ż e wieś z a k t y w i z o w a ć . T o , że c z ł o n k o w i e G r u p y i d ą w pochodzie ze s w o i m i w y t w o r a m i , że s t a r a j ą się r o b i ć wszystko wspólnie ś w i a d c z y o t y m , że c h c ą l u c i m i a n o m p o m a g a ć . A ł e m i e s z k a ń c y wsi sami p o w i n n i p r z y g o t o w a ć scenariusz, sami w y m y ś l e ć i w y ­ konać rekwizyty. jako Jest to p r ó b a w ł ą c z e n i a się do społeczności „swój". E . K . A j a k to w y g l ą d a od s t r o n y l u c i m i a n ? H.S. Dla nich: przychodzi z z e w n ą t r z , z miasta, plastyk, k t ó r y ma w i ę k s z e kompetencje, o c z y m w i e d z ą , ho np. lepiej potrafi wyciąć zawsze schemat d o m u będzie o g l ą d a n e ze sklejki. Działanie L u d z i e przed n i m i b ę d ą o d g r y w a ć t a k , wykonawcy, którzy ubierają na magnetofon plastyka się w stroje, kiedy t y l k o ich g ł o s y . L u d z i e m a j ą jak nagrywamy świadomość, że p r a c u j ą dla p l a s t y k ó w , przed n i m i . T r u d n o od n i c h oczekiw a ć szczerości. A . J . P y t a n i e , k t ó r o p o s t a w i ł a H a n i a jest n i . i n . p y t a n i e m o po­ m a t k i , ojca, b a b c i . T a k sc.uio b y ł o p r z e c i e ż w L u c i m i u . F o r m a czucie dystansu s w ó j — o b c y . D z i s i a j na wsi jest bardzo w i e l u ś w i ę t a wiosny zaproponowana przez G r u p ę D z i d a r i a (jednym l u d z i obcych, k t ó r z y po p e w n y m czasie s t a j ą się s w o i m i . J e ś l i z jej e l e m e n t ó w b y ł o sadzenie s ł o n e c z n i k ó w ) , а t a k ż e Rocznica p r z y c h o d z i lekarz, nauczyciel, k s i ą d z , nawet k t o ś z a d m i n i s t r a c j i miały strukturę czy takich „świeckich obrzędów" — podkreślam milicjant —• s ą obcy, ale wchodzą w strukturę wiejską, raz jeszcze: nio chodzi t u o z a ł o ż e n i e G r u p y , lecz o z b i e ż n o ś ć są przez wieś nie t y l k o t o l e r o w a n i , ale i a k c e p t o w a n i . s t r u k t u r . N i e o s t a ł y s i ę , bo nie m o g ł y się o s t a ć , p o w r a c a j ą nato­ H . S . C z ł o n k o w i e G r u p y nie s ą j e d n a k c z ł o n k a m i s p o ł e c z n o ś c i . miast w dożynkowych dekoracjach czy różańcu lucimskim Do Lucimia dojeżdżają. Nie pracują tam. Nie są księdzem, i r ó ż a ń c u z G ó r k i K o ś c i e l n e j . N a j b a r d z i e j interesuje m n i e , j a k i e lekarzem, nauczycielem, k t ó r y c h o b c o ś ć jest elementem s t r u k t u r y ś l a d y t y c h teraz j u ż zaniechanych d z i a ł a ń , o d n a j d z i e m y w k u l ­ s p o ł e c z n e j (stanowi to n i e w ą t p l i w e o s i ą g n i ę c i o d z i a ł a c z y X I X - r turze L u c i m i a za l a t 20 czy 30,gdj dzieci, z k t ó r y m i przede wszyst­ 46 -wieeznych). O b c o ś ć Chmielewskiego i jego g r u p y jest inna. �G r u p a , jest c z y m ś , bez czego m o ż n a się o b e j ś ć . W s z e l k i e s t r u k t u r y , s t r u k t u r ę s p o ł e c z n ą w s i . D l a t e g o m o g ą w n i e ś ć albo w obcość, stare, i.lbo t o , co w y m y ś l ą dzieci, n p . w i a n k i z g ł o w ą k o n i a . k t ó r ą o k r e ś l i ć m o ż n a j a k o n i e z b ę d n ą , zatem b ę d ą c ą jej c z ę ś c i ą E . K . Chmielewski n a z y w a te zjawiska „ n o w ą s z t u k ą l u d o w ą " . . . t y m także struktura społeczna wsi toleruje t y l k o elementy n i e j a k o „ w b u d o w a n ą " w n i ą . K a ż d a w i e ś m u s i m i e ć swojego A . J . Przesada... nowa sztuka t o taka, k t ó r a r z e c z y w i ś c i e w y s t ę p u j e „ g ł u p i e g o " (to t a k ż e o b c y ) , k a ż d a t e ż m u s i m i e ć s w o j ą e l i t ę — i zaspokaja p o t r z e b y ś r o d o w i s k a . W t y m p r z y p a d k u m a m y do „obcych" inteligentów czynienia z p o w r o t e m do jeszcze n i e z b y t d a l e k i c h z w y c z a j ó w . mendanta p o s t e r u n k u ) , nie m u s i m i e ć ( k s i ę d z a , lekarza, nauczyciela czy k o ­ jednak swojego plas­ tyka. Bardzo ciekawa jest t a dekoracja u l i c , p ł o t ó w , t o sadzanie k u k i e ł przed d o m e m , robienie z g r a b i czegoś na Jakkolwiek jedni i d r u d z y ś w i a d c z ą sobie pewne usługi, podobieństwo f e r e t r o n ó w . . . T o jest cenne, że a k t y w i z u j e się p a m i ę ć , że ludzie to j e d n a k t a k i e , bez k t ó r y c h obie s t r o n y m o g ł y b y się o b e j ś ć . r y w a l i z u j ą w s t r o j e n i u swoich d o m ó w . N a co d z i e ń wcale siebie nawzajem nie p o t r z e b u j ą . E . K . T o , co ludzie r o b i ą , t o nie s ą d z i e ł a s z t u k i , t o s ą r e k w i z y t y , T a k samo nie jest p o t r z e b n y d o m l u d o w y z k u c h n i ą , z a p r o j e k t o w a n y w g bardziej teatralne, n i ż „najlepszych wzorów". Nie ma żadnej tradycji H . S . Te takiego d o m u . Charakterystyczne, że n i k t z G r u p y D z i a ł a n i a nie jest zapra­ rekwizyty jakiekolwiek. są symbolami, które zresztą nie zawsze są z r o z u m i a ł e d l a p l a s t y k ó w . N p . chleb i w ó d k a stawiane na szany na c h r z c i n y czy wesela — o d b y w a się p r z e c i e ż co n a j m n i e j s t o ł a c h d o ż y n k o w y c h . S t ó ł jest s t o ł e m b i e s i a d n y m , n i e z a l e ż n i e k i l k a w r o k u . T o m n i e u d e r z y ł o . T o ś w i a d c z y o ich — n i e z a l e ż n i e od o k r e ś l e ń p l a s t y k ó w (stół z i m o w y , jesienny i t d . ) . od tego, że w i e ś się n i m i c h w a l i — w y o b c o w a n i u . K s i ą d z n p . że w ó d k a jest postawiona „ p r z e k o r n i e " . T o jest tymczasem znak Twierdzą, jest f u n k c j ą s t a l ą . Zaprasza się go j a k o „ l e p s z e g o g o ś c i a " , w y ­ ś w i ę t o w a n i a , p o m y ś l n e g o z a k o ń c z e n i a j a k i e g o ś e t a p u . Poza t y m pada, ż e b y b y ł . A o n i 1 N i e w i a d o m o , k i m s ą . G d y b y n p . p o m a g a l i w ó d k a jest w k o ń c u swego redzajn p l e d e m rolnym. w E . K . Mówisz wskrzeszone pracach p o l o w y c h albo w budowaniu domów, rysowaniu o symbolach. Te symbole, przez p l a n ó w , u r z ą d z a n i u w n ę t r z a , b y ł o b y pewnie inaczej. N i c takiego l u d z i ze w s i , s ą n a w i ą z a n i e m do t n . d y c j i , do dawnego systemu jednak i n t e g r a c j i tego r o d z a j u . m y ś l e n i a . M o ż n a b y ł o b y chyba p o k u s i ć się o i n t e r p r e t a c j ę prze­ Biesiada jest bardzo w a ż n ą f o r m ą i n t e g r a c j i ( p o w t a r z a m rzeczy się nie dzieje. D l a t e g o b r a k p o w i e d n i w t y c h samych kategoriach. P a m i ę t a c i e opis pierwszego oczywiste, ale G r u p a zdaje się tego nie d o c e n i a ć ) . Teraz jeszcze — ś w i ę t a — 2-go lutego — przepowiednie u r o c z y ś c i e z a m k n i ę t e , n a w e t b a d a j ą c k n a j p i a n ą s u b k u l t u r ę — dostrzec m o ż n a bardzo o p i e c z ę t o w a n e — w t y m b y ł o coś z o b r z ę d u magicznego, z a k l i ­ archaiczną strukturę symbolikę łańcucha osób, tego ł a ń c u c h a . S t r u k t u r ę , opasującego stół nania u r o d z a j u , r o k u . określone A . J . W t y c h przepowiedniach wszystko się p l ą c z e ; co c h c ą — jest miejsce „ l e p s z y c h g o ś c i " , w ł a ś n i e o w y c h „ o b c y c h " — i n t e l i ­ co p r z e w i d u j ą — to s ą d w i e r ó ż n e , w ciąż z a k ł ó c a j ą c e się p o s t a w y . g e n t ó w . W i d a ć to jeszcze w y r a ź n i e j p r z y w i ę k s z y c h u r o c z y s t o ś ­ Te przepowiednie ś w i a d c z ą o b r a k u m y ś l e n i a p o l i t y c z n e g o — ciach — chrzcina.ch, pogrzebach, w k t ó r e j ściśle oTaz odpustach, że nie wspomnę n i e k t ó r z y n p . u w a ż a l i w r o k u 1981, że k r y z y s s k o ń c z y s i ę za j u ż o wieczerzy w i g i l i j n e j . I c h s i ę t a m nie zaprasza. B y ć m o ż e rok... m i ę d z y i n n y m i dlatego, że stawiane przez n i c h E . K . J a m y ś l ę , że t u t r u d n o m ó w i ć o m y ś l e n i u s t o ł y zawsze politycznym. są s t o ł a m i do o g l ą d a n i a , n i g d y z a ś s t o ł a m i , p r z y k t ó r y c h się T o jest raczej m y ś l e n i e ż y c z e n i o w e , a „ r o k " to p o j ę c i e na p o ł y zasiada. R ó w n i e ż dlatego, że o n i t a m , w L u c i m i u nie p r a c u j ą . magiczne. Czas w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j , o c z y m m ó w i ł a H a n i a , A . J . I c h p r a c ą jest m a l o w a n i e , w b i j a n i e k ą t o w n i k ó w , a r a n ż a c j a w c i ą ż jest bardziej czasem k o l i s t y m , p o w r o t n y m , n i ż l i n e a r n y m . widowisk... „ R o k " znaczy: k i e d y ś , w p r z y s z ł o ś c i , daleko. H . S . co d l a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j jest ż y c i e m na niby H . S . Jest t o f o r m a charakterystyczna A . J . jest p a ń s k i e . . . H.S. Pan miał dla starych formuł ży­ czeniowych, k i e d y m ó w i ą c , ż e c o ś jest, powoduje s i ę , ż e t o s i ę przynajmniej jakieś funkcje. Dlatego prosiło staje. się go o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o , p r z y n o s i ł o m u d o ż y n k o w y wieniec. A . J . D r u g a rzecz, i n t e r e s u j ą c a w przepowiedniach, t o u r o c z y s t y A . J . Proponowane t o n , j a k i ludzie p r z y j m u j ą , p i s z ą c t a k i e rzeczy. P r z y t y m m y ś l e n i e przez nich formy współdziałania t r o c h ę sztuczne. T y m r ó ż n i ą s i ę o d a k t y w i z u j ą c e j np. są więc działalności Kościoła patriotyczne, myślenie o kraju, bardzo d l a m n i e w a ż n e . N i e u m i e m y dostrzec tego, co t a k w y r a ź n i e w y s t ę p u j e w przepowied­ E . K . . . . k t ó r y jest dla wsi i n s t y t u c j ą n a t u r a l n i e w ł ą c z o n ą w bieg n i a c h —- ludzie c h c ą ż y ć w s p o k o j u . życia. E.K. Wróćmy H . S . Zgoda. D o d a m jeszcze, że inaczej jest — j a k m ó w i c i e — na t o , że d z i a ł a l n o ś ć i n s p i r o w a n a przez l u d z i z z e w n ą t r z nie w s y t u a c j i , g d y d z i a ł a l n o ś ć a k t y w i z u j ą c ą p r o w a d z ą osoby nie­ p r o w a d z i do istotniejszych, t r w a ł y c h p r z e m i a n . . . j a k o ex d e f i n i t i o n e m a j ą c e a u t o r y t e t , n p . d u c h o w i e ń s t w o albo H . S . T o c h y b a n i e z u p e ł n i e t a k . T o się o k a ż e za 20 l a t . . . t e ż d z i a ł a j ą c e w ś r o d o w i s k u , j a k nauczyciel, u r z ę d n i k . W t e d y A . J . l i z e e i e ż m y to j u ż z n a m y ! R ó ż n e organizacje do p i o b ł e m u d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j . W y g l ą d a społeczne ludzie p a t r z ą t a k o t o : p r z y j e c h a ł , z a i n t e r e s o w a ł s i ę , m a p a s j ę ; m a t e ż o k r e ś l o n e z a j ę c i e — m u s i n p . u c z y ć d z i e c i , m a jeszcze inne — -znane w s i —• o b o w i ą z k i , a o p r ó c z tego — jest z n a m i , z n a m i c o ś organizuje. Tymczasem G r u p a d z i a ł a na innej zasadzie. Ja wcale s i ę nie d z i w i ę , że ludzie nic nie r o b i ą . K a ż d y pewnie m y ś l i : ja m u s z ę oporządzić inwentarz, skosić, zagrabić, s p r z ą t n ą ć , u p r a ć , a o n i nic nie m a j ą do r o b o t y . N i e p r a c u j ą . Jednoczcśrie w p e w n y c h sytuacjach r e p r e z e n t u j ą w i e ś . W i e ś c h w a l i się n i m i , z w ł a s z c z a przed i n n y m i wsiami, n p . podczas dożynek. E . K . C h y b a nie jest aż t a k ź l e . Ostatnio k i l k a l a t Komitet D o ż y n k o w y t w o r z y l i ludzie ze wsi. W t y m r o k u z a b r a k ł o s o ł t y s a , najbardziej czynnego organizatora. G r u p a — zdaje się — t a k ż e b y ł a z a j ę t a c z y m ś i n n y m . D o ż y n e k nie b y ł o . Chciałabym w związku z t y m postawić kolejne p y t a n i e : co w ł a ś c i w i e wieś wnosi nowego do ich p r o p o z y c j i . Mnie się w y d a j e , że t o nowe — nowe d l a G r u p y — to jest właśnie stare... np. dekoracje d o ż y n k o w e s ą analogiczne do d e k o r a c j i w d n i u B o ż e g o C i a ł a . W i e ś nie jest w stanie w n i e ś ć nic teraz stworzonego. H . S . J a k s i ę p a t r z y na l u d z i , z k t ó r y m i d z i a ł a j ą — albo s ą t o ludzie starzy, albo d z i e c i . T o w p e w n y m s t o p n i u odzwierciedla Wieniec r o d z i n n y w k s z t a ł c i e orla z k ł o s ó w i ziaren, zobrazk i e m M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , na piersi. 47 �aktywności w y k o n y w a n o prace, c z w a r t ą — zabawa — np. W remizie stra­ w s i . D a w a ł o t o r e z u l t a t y , gdy i n i c j a t o r o m b y ł c i e k a w y , p e ł e n i polityczno p r ó b o w a ł y ż a c k i e j . W e w s z y s t k i c h t y c h sytuacjach k a ż d y z n a j d o w a ł swoje inicjatywy człowiek, <lzi;.l;;<-z k u l t u r y . wprowadzać umiejący Takimi nowo f o r m y trafić do ludzi, autentyczny miejsce, c h o ć nie k a ż d y t a k i e samo. I s t n i a ł j e d n a k r y t u a ł , zwy­ w ł a ś n i e d z i a ł a c z a m i są Chmielewski czaj zakorzeniony w t r a d y c j i . i jego Grupa. P ó k i sami d z i a ł a j ą — i n t r y g u j ą l u d z i , p o c i ą g a j ą za sobą. Ale u s u n ą ć się — Chmielewski próbuje niech i n n i d z i a ł a j ą , zaszczepić ideę, a niech p o d c h w y c ą potem pomysł, A w L u c i m i u dzisiejszym rolę „ p r z o d o w n i k a " , organizatora, i n s p i r a t o r a w z i ą ł na siebie Chmie­ l e w s k i z p r z y j a c i ó ł m i — i to przede w s z y s t k i m w y w o ł a ł o ten fenomen, k t ó r y z w i e m y L u c i m i e m . u z n a j ą za s w ó j . A t y m c z a s e m zapal jest k r ó t k o t r w a ł y , miesz­ E . K . Chmielewski k a ń c y Lucimia najchętniej p r z y j m u j ą p o s t a w ę odbiorcy, widza. w s t r o n ę K o ś c i o ł a . Teraz w s p ó ł p r a c u j e z k s i ę ż m i z G ó r k i Klasz­ po eksperymencie lucimskim zwrócił się Ś w i a d c z ą o t y m nawet te „ w r ó ż b y " : ż y c z y m y sobie, aby G r u p a t o r n e j . W s p ó l n i e organizują, m . i n . d o ż y n k i parafialne, p r z e n o s z ą dzirdala n a d a l , oczekujemy na nowe propozycje i t d . niektóre pomysły działań „ w y p r ó b o w a n y c h " w Lucimiu (Święty E . K . Czy nio jest to po p r o s t u t y p o w a dla naszej t e r a ź n i e j s z e j W i e c z ó r , r ó ż a n i e c l u c i m s k i ) do G ó r k i . Charakterystyczne wydają, kultury m i się kolejne f o r m y , j a k i e p r z y b i e r a ł t e n r ó ż a n i e c , z a n i m s t a ł postawa c z ł o w i e k a nastawionego na w a n y c h przez mass media p o r c j i i n f o r m a c j i zastępuje wszelką aktywność odbieranie poda­ kulturalnej, któiv. własną? się 90-cio m e t r o w y m r ó ż a ń c e m , o d m a w i a n y m przez c a ł ą nowo­ r o c z n ą noc w kościele. Z a c z ę ł o się od w y p i s y w a n i a na ścianie A . J . Nasza k u l t u r a ma chttrakter recepcyjny, z w ł a s z c z a w po­ starej s t o d o ł y s z e r e g ó w dat — ten zapis m i a ł p o k a z a ć — d o s ł o w ­ r ó w n a n i u z a k t y w n o ś c i ą dawnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j . A l e czy ta nie — czas, p o m ó c m i e s z k a ń c o m L u c i m i c w odczuciu ciągłości samowystarczalnego i d ł u g o ś c i h i s t o r i i . W n a s t ę p n y m r o k u d a t y z o s t a ł y wypisane dawna a k t y w n o ś ć nic b y ł a k o n s e k w e n c j ą m o d e l u nie t y l k o g o s p o d a r k i , j a k i k u l t u r y ? na m a ł y c h k o ł e c z k a c h p o ł ą c z o n y c h w ł a ń c u c h — forma t a .Są d w i e sprawy. Jedna, to a k t y w n o ś ć t w ó r c z a j e d n o s t k i (potrzeba pewne d a ł a p o c z ą t e k nazwie „ r ó ż a n i e c l u c i m s k i " , wreszcie kozostały tej a k t y w n o ś c i ) , druga zaś to model ż y c i a k u l t u r a l n e g o g r u p y , loczki z a k ł a d a j ą c y a k t y w n o ś ć jej c z ł o n k ó w . Co do drugiej wydaje się u r o c z y ś c i e p o ś w i ę c o n y , s t a j ą c się r ó ż a ń c e m z G ó r k i K l a s z t o r n e j . nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , że k i e r u n e k rozwoju w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y Widoczna na wiedzie do u t r w a l e n i a się m o d e l u recepcyjnego, do ten wyraźnego niezwykły zastąpione większymi fotografiach i wtedy łańcuch za­ powaga, z j a k ą ludzie r ó ż a n i e c , coroczna u r o c z y s t o ś ć „ojcem został odmawiają dodawania c h r z e s n y m " jest ko­ r o z d z i a ł u na p o s t a w ę nadawcy i o d b i o r c y . N i e z n a m y n a l o m i ist lejnego ogniwa, k t ó r e g o najmłodszy dostatecznie m e c h a n i z m ó w psychologicznych z w i ą z a n y c h z po­ p a r a f i a n i n — p o k a z u j ą , j a k wiele m o ż e z r o b i ć k s i ą d z , K o ś c i ó ł s t a w a m i t w ó r c z y m i . W i e m y , że w y s t ę p u j e potrzeba a k t y w n o ś c i , dla integracji l u d z i , stworzenia t r e ś c i w a ż n y c h dla całej w s p ó l n o t y . znajduje ujście w r ó ż n e g o rodzaju m a j s t e r k o w a n i u , zajmowania A . J . D l a m n i e b y ł o bardzo smutne obserwowanie w z l o t u i de- się h o d o w l ą r ó ż , zagospodarowaniem d z i a ł e k , a m a t o r s k i m upra­ g i c d a c j i Paszyna. K s i ą d z N i t k a p o d j ą ł d z i a ł a n i a , c h c ą c dowar­ w i a n i e m s z t u k i , m u z y k i , p i s a n i u p a m i ę t n i k ó w etc. N i e w i e m y t o ś c i o w a ć l u d z i — ale k i e d y r z e ź b i ł a j u ż p r a w i e c a ł a w i e ś , rzeź­ j e d n a k , na ile s ą t o p o t r z e b y ż y w e , k i e d y się r o z w i j a j ą , bienie p r z e s t a ł o b y ć t y m , c z y m m i a ł o b y ć i b y ł o . K s i ą d z N i t k a kiedy z a n i k a j ą ; na ile w i ą ż ą się z m o d ą , n a ś l a d o w n i c t w e m , s ł u ż ą t y l k o m a r z y ł o s t w o r z e n i u o ł t a r z a z r z e ź b P a s z y n i a k ó w ; w momencie, z a p e ł n i e n i u p u s t k i , r o b i e n i u b y ł e czego, b y p r z e ł a m a ć n u d ę •— kiedy rzeźbiło tak k i e d y z a ś w i ą ż ą się z p o t r z e b ą t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i . z a p y t a l i k s i ę d z a — za ile? W i e ś d o w a r t o ś c i o w a ł a się — ale W k a ż d y m razie d a j ą się w y r a ź n i e dostrzec dwie tendencje: profesjonalizacja „ o b s ł u g i " p o t r z e b k u l t u r a l n y c h i r o z w ó j róż­ w i e l u , że b y ł o t o j u ż m o ż l i w e , parafianie to spowodowało zmianę mentalności... E . K . O n i m a j ą j e d n a k z ł u d z e n i a , że t o , co r o b i ą , jest bardzo n y c h f o r m amatorskiego u p r a w i a n i a s z t u k i owocne... E . K . T a k jest dzisiaj. I t o podobnie na wsi i w m i e ś c i e . A j a k A . J . M n i e się wydaje, że p i ę k n e rzeczy m o g ą r o b i ć t y l k o ludzie, w y g l ą d a ł a s y t u a c j a dawnej k u l t u r y k t ó r z y m a j ą z ł u d z e n i a . Nie w i d z ę t u recepty, k t ó r ą n a l e ż a ł o b y A . J . Potrzeby współuczestnictwa, chłopskiej? zbiorowego p r z e ż y w a n i a re­ a l i z o w a ł o niedzielne n a b o ż e ń s t w o i c a ł y z w i ą z a n y z n i m r y t u a ł — strojenia s i ę , j a z d y , zachowania i t d . D r u g ą t a k ą p o w i e l a ć . M a m y jeszcze raz do czynienia z s y t u a c j ą , że j e ś l i s ą ludzie, k t ó r y c h coś interesuje, to nawet i c h b ł ę d y m o g ą b y ć płaszczyzną b ł ę d a m i b ł o g o s ł a w i o n y m i . Oni d z i a ł a j ą , a ile razy W i t o l d Chmie­ s t y k u b> ly wesela, pogrzeb}', t r z e c i ą — dla m ę ż c z y z n k a r c z m a , l e w s k i eoś n a m r e f e r o w a ł — j a to s ł y s z a ł e m t r z y razy, w y dwa — dla kobiet — np. na Ś l ą s k u — darcie pierza, wszelkie w s p ó l n i e to nas Fot.: A . Maziee i jogo o g a r n i a ł o wzruszenie. �