https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2782b4665c5863edeb93c1683d0d4e.pdf af0da45b26861556b87edd304d6ae98b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3078 Title A name given to the resource Ryszarda Hlebowicza "Panorama obrony Wizny" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.49-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П . 1. R y a z a n ! Hlebowicz, 1984 г. Aleksander Jackowski RYSZARDA HLEBOWICZA „PANORAMA OBRONY WlZNY" U w y l o t u m o s t u w i o d ą c e g o z W i z n y do Sulina d u ż a t a b l i c a informuje przyjeżdżających o muzeum. Ł a t w o je zauważyć, t r z y d n i b r o n i l i się dzielnie. O d w r o t u nie m a — m ó w i ł Raginis. B r y k a ł s k i z g i n ą ł w schronie na g ó r z e , a g d y nasi w y s a d z i l i m o s t , w r z a d k i m sosnowym l a s k u w i d n i e j ą b i a ł o - c z e r w o n e f l a g i . M u z e u m Niemcy m i e ś c i się na i z a c z ę l i się p r z e p r a w i a ć . W o d a b y ł a m a ł a , a r o k ogrodzonej s i a t k ą , półhektarowej działce H l e b o w i c z a . O n w y m y ś l i ł to m u z e u m , s t w o r z y ł , nie pana szczędząc (było i c h 40 t y s i ę c y ) zrobili nowy most pontonowy wyjątkowo suchy, szli w i ę c i przez bagna ł a w ą . P o l a c y w a l c z y l i dzielnie, sił i ś r o d k ó w (samego cementu z u ż y ł p o n a d 5 t o n ) , on jest t u t r z y d n i . P o d b i l i 1 czołg k o ł o kustoszem każdą k a m i nie p o d d a w a ł s i ę , w i ę c N i e m c y s p r o w a d z i l i o d d z i a ł for- Termo- teczny, z d o b y l i go. Z g i n ę l i w n i m wszyscy. N i e m c y o t o c z y l i t e ż P r z y w e j ś c i u na teren m u z e u m , zwanego przez p . H l e b o w i c z a się p o d d a ł . A l e o n p o p r o s i ł o p ó ł g o d z i n y . Dlaczego ? M i a ł o k o ł o i oprowadzającym, gotowym skomentować r z e ź b ę , o p o w i e d z i e ć o bohaterskich dziejach „ P o l s k i c h p i l i nad Grądów... Bunkier pod K u r p i - c z o ł g a m i b u n k i e r k a p i t a n a Raginisa. D a l i m u u l t i m a t u m , ż e b y Wizna". r. s y m b o l i c z n a r z e ź b a 20 ż o ł n i e r z y , w i e l u z n i c h r a n n y c h . W y s ł a ł g o ń c a do Osowca p r z e d s t a w i a j ą c a g o ł ę b i a p o k o j u i p r z e k r e ś l o n ą b o m b ę — j a k na po pomoc. U w a ż a ł , ż e b u n k i e r się p r z y d a , w i ę c c z e k a ł na odpo­ a n t y w o j e n n y c h p l a k a t a c h ( i l . 2). Obok f i g u r a ż o ł n i e r z a W r z e ś n i a w i e d ź . G d y j u ż w i e d z i a ł , że pomoc nie nadejdzie b u n k i e r p o d d a ł . wskazuje d ł o n i ą k i e r u n e k zwiedzania. Za c a m p i n g o w y m i d o m ­ Żołnierze kami, w k t ó r y c h mieszka gospodarz i jego rodzina, widnieje w y s z e d ł ostatni... Ale z o s t a ł w i e r n y p r z y s i ę d z e , z g i n ą ł a •entralna seena p a n o r a m y : n a t a r c i e ż o ł n i e r z y n i e m i e c k i c h d o s t a ł się do n i e w o l i " . O ś m i e r c i tej n a p i s a ł p . H l e b o w i c z w j e d ­ , , P a n o r a m ą . . . " s t c i wzniesiona w 1984 na j u n k i e r , z k t ó r e g o w y c h o d z i b o h a t e r s k i jego o b r o ń c a — k a p i t a n nym z wychodzili g ę s i e g o , r ę c e m i e l i na głowie. Kapitan nie wierszj-: ftaginis. Jego ż o ł n i e r z e l e ż ą w p o f a ł d o w a n y m terenie, s t r z e l a j ą lo czołgu z w i d o c z n ą s w a s t y k ą ( i l . 6). O d w i e d z a j ą c y p r z e w a ż n i e „ O s t a t n i m granatem viedza niewiele l u b K a p i t a n R a g i n i s ż y c i e sobie odbiera nic o przedstawianych t u wydarzeniach vięc p . H l e b o w i c z w y j a ś n i a : „ K a p i t a n R a g i n i s o b j ą ł odcinek Ginie j a k ż o ł n i e r z na >brony N a r w i — 9 k i l o m e t r ó w . D o d y s p o z y c j i m i a ł 720 l u d z i . Nie niewolnik Przysłano t e ż mu do p o m o c y por. Brykalskiego z ' ł o ż y l i sobie p r z y s i ę g ę , że ż y w i nie u s t ą p i ą le, s i ł y nierówne. Wojsko dowiedziało artylerii. W a l k i b y ł y straszsię o tej froncie, Hitlera". przysiędze, Następny hełmy — obiekt panoramy, to s z c z ą t k i broni, amunicji, j u ż z a r d z e w i a ł e , zniszczone. K o t w i c a s a p e r ó w Gu- 49 �na z a m ó w i e n i e , a więc profesjonalnie, i że g i l y b y z a m ó w i o n o u niego inne d z i e ł o , ł o w n i e sprawnie b y j e w y k o n a ł . O c z y w i ś c i e za o d p o w i e d n i ą z a p ł a t ę . A t u nic z tego. A u t o r nie d o ś ć , żo n i ­ czego nie o t r z y m a ł , jeszcze sam m u s i a ł p o n i e ś ć d u ż o koszta i w ł o ż y ć wszystkie swe u m i e j ę t n o ś c i w' d z i e ł o . N i e u d o l n o ś ć w p a r a d o k s a l n y s p o s ó b p o ś w i a d c z a w a g ę sprawy, w z m a c n i a o k s p r e s j ę o d b i o r u . A l e g d y b y t w ó r c a „ P a n o r a m y " m i a ł bardziej w y o s t r z o n ą ś w i a d o m o ś ć , nie z d e c y d o w a ł b y się zapewne na r e a l i ­ zację takiego zamierzenia. T y l k o a m a t o r l u b l u d o w y a r t y s t a m o ż e b y ć do tego zdolny, p o n i e w a ż m i e r z y s i ł y na z a m i a r y , p o n i e w a ż m y ś l i przede w s z y s t k i m o t y m , co go a n g a ż u j e i co c h c i a ł b y u t r w a l i ć dla i n n y c h , dla p o t o m n o ś c i . Ryszard H l e b o w i c z nie jest j e d y n y m , k t ó r y z d e c y d o w a ł się sam p o d j ą ć podobno zadanie. W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h , przez wiolo l a t m a l o w a ł we F r a n c j i s w o j ą p a n o r a m ę „ Z a c h l e b e m " J ó z e f W i ą c e k , g ó r n i k - c m i g r a n t . M a l o w a ł nio dlatego, żo b y ł m a l a r z e m (bo nic b y ł ) , ale po t o , aby p o k a z a ć gorycz ż y c i a e m i g r a n t a , aby przestrzec m ł o d y c h , p o k a z a ć los jego p o k o l e n i a . U z n a ł , że najlepiej t o w y r a z i m a l u j ą c p a n o r a m ę , z ł o ż o n ą z k i l k u ­ n a s t u o b r a z ó w , z a c z ą ł w i ę c malowa,ć, nio p r z e j m u j ą c się t y m , że w ł a ś c i w i e nic o m a l o w a n i u nie w i e d z i a ł . N a w ł a s n y koszt p r z y w i ó z ł swe dzieło do k r a j u , p o k o n u j ą c niezliczone t r u d n o ś c i z w i ą z a n e z jego w y s t a w i e n i e m . 1 Z n a m w i e l u l u d z i okaleczonych w o j n ą , w i ę ź n i ó w o b o z ó w k o n c e n t r a c y j n y c h , u c z e s t n i k ó w P o w s t a n i a , k t ó r z y po z a k o ń c z e ­ n i u w o j n y z d e c y d o w a l i się p o ś w i ę c i ć c a ł y w o l n y czas u t r w a l a n i u togo, co p r z e ż y l i , co w i d z i e l i . W i e l u — t y s i ą c e , d z i e s i ą t k i t y s i ę c y —• p i s a ł o i pisze p a m i ę t n i k i , i n n i , o p r e d y l e k c j a c h raczej plastycz­ n y c h , w y p o w i a d a j ą się w seriach o b r a z ó w , r y s u n k ó w , r z e ź b , g r a f i k . Jeszcze niedawno p r z y c h o d z i ł do m n i e , do I n s t y t u t u S z t u k i , uczestnik warszawskiego P o w s t a n i a , k t ó r y o d t w a r z a ł w l i n o r y t a c h z a p a m i ę t a n e sceny z w y d a r z e ń , k t ó r y c h nie, u m i a ł 2 I I . 2. G o ł ą b e k pokoju deriana (od m o s t u ) . D o k u m e n t y p r z e s z ł o ś c i , wszystkie z tego t e r e n u zebrano. l)a,lej inne sceny, o b r a z u j ą c e o b r o n ę , ż o ł n i e r z e p r z y c i ę ż k i c h k a r a b i n a c h m a s z y n o w y c h (ił. 7-9) — j a k w s z ę d z i e f i g u r y z ce­ m e n t u , zbrojonego d r u t e m , p r ę t a m i , części uzbrojenia z ż e l a z a . S y m b o l i c z n y orzeł, o k o l o n y h e ł m a m i (ił. 17), p ł y t a z w y r y t ą m a p ą o b r o n y W i z n y . N i e o p o d a l pod d r z e w a m i p a t r o l k a w a l e r i i (ił. 12). P a n H l e b o w i c z k o m e n t u j e : . . Z w i a d k a w a l e r i i , czte,ech icli b y ł o , d o t a r ł p o d Jedwabne, t a m s p o t k a l i n a d c h o d z ą c e wojsko Guderiana. Jeden z o s t a ł z a b i t y , trzech d o j e c h a ł o do s a p e r ó w , k t ó r z y czekali p r z y m o ś c i e , aby go w y s a d z i ć . Przez m o s t w a l i ł y t ł u m y l u d n o ś c i , z t o b o ł a m i , d o m o w y m i z w i e r z ę t a m i . Oto — pokazuje H l e b o w i c z — w y r z e ź b i ł e m t y c h l u d z i , j a k p ł a c z ą z rozpaczy (ił. 13). K i e d y szli saperzy czekali, a gdy N i e m c y w j e c h a l i t a n k i e t k a m i na m o s t — w y s a d z i l i go w p o w i e t r z e " . Fotografie nie m o g ą o d d a ć tego wrażenia,, k t ó r e się odbiera o g l ą d a j ą c „ P a n o r a m ę " , s ł u c h a j ą c i o b s e r w u j ą c jej t w ó r c ę . W r a ­ ż e n i e je.-d. silno, c h o ć nonsensem b y ł o b y m i e i / л с je s k a l ą d o z n a ń a r t y s t y c z n y c h . W tej k a t e g o r i i można, m ó w i ć chyba t y l k o o gru­ pie u c i e k i n i e r ó w , ekspresyjnej i modelowanej z w i ę k s z ą spraw­ n o ś c i ą . N a t o m i a s t sekwencje batalistyczne o b n a ż a j ą n i e u d o l n o ś ć warsztatu rzeźbiarskiego, brak znajomości anatomii. M i m o to a n g a ż u j ą w y o b r a ź n i ę w i d z a . Z a d a w a ł e m sobie p y t a n i e , dlaczego ? M y ś l ę , że o d g r y w a t u r o l ę przede w s z y s t k i m s z c z e r o ś ć , a u t e n t y z m tego p r z e d s i ę w z i ę c i a . M u s i a ł a t o b y ć wielka sprawa, skoro k t o ś z d o b y ł się na t a k o g r o m n y w y s i ł e k — i to bezinteresownie, t y l k o po t o , aby u t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a r z e n i a . W ł a ś n i e t e n w y s i ł e k a m a t o r a zdaje się w t y m p r z y p a d k u p r z e m a w i a ć na k o r z y ś ć sprawy, w n o s z ą c element osobistego p r z e ż y c i a , z a a n g a ż o ­ wania . O d zawodowego p l a s t y k a o c z e k i w a l i b y ś m y innego s t o p n i a s p r a w n o ś c i , i l u z j i b i t w y , j a k w P a n o r a m i e R a c ł a w i c k i e j — alo t e ż c z u l i b y ś m y , że jest to d z i e ł o przez o f i c j a l n ą i n s t y t u c j ę z a m ó ­ wione, d y s k u t o w a n e , oconiane —• d z i e ł o , k t ó r o a r t y s t a w y k o n a ł 50 11. 3. Żołnierz z b i a ł o - c z e r w o n ą fła.gą �г �I I . 6. Czołg niemiecki a t a k u j ą c y I I . 7—9. Sceny z w a l k i bunkier �53 �54 �11. 12. Z w i a d k a w a l e r y j s k i 11. 13—15. U c i e k a j ą c a ludność �z a p o m n i e ć . „ P a n i e , m ó w i ł , s z u k a m t y c h , k t ó r z y b y l i w t e d y ze w o j n y , wczuwa się w s y t u a c j ę , k t ó r e j sam nie p r z e ż y ł . O n i c h c ą m n ą . N i e p a m i ę t a m j u ż , czy t o n J ó z e k s t a ł t u , p o d ś c i a n ą , czy d a ć świadectwo prawdzie, on u p a m i ę t n i ć tam Odtwarzał h i s t o r i i . F a k t , z k t ó r y m , j a k m i się w y d a j e , u t o ż s a m i a się coraz a p o k a l i p s ę , przez k t ó r ą p r z e s z e d ł , nie m y ś l ą c o h a r m o n i i , p i ę k n i e b a r d z i e j , a i c a ł a s y t u a c j a u s t a w i a go w r o l i uczestnika w y d a r z e ń k r e s k i . B y ł j a k f o t o g r a f swojej, pod pod schodami, k i e d y t e n g r a n a t w y b u c h n ą ł " . a także zbiorowej pamięci. Wizna. K a ż d y , kto fakt z bliskiej o g l ą d a „ P a n o r a m ę " oczekuje, że mu jej J e d n a k m i ę d z y n i m i a H l e b o w i c z e m istnieje i s t o t n a r ó ż ­ t w ó r c a widział i p r z e ż y ł to, o czym opowiada. Trudno m ó w i ć — n i c a — o n i o p i s u j ą t o , co r z e c z y w i ś c i e p r z e ż y l i , on, z n a j ą c realia. „ t a k , to b y ł o r z e c z y w i ś c i e t u , na t y m terenie, ale j a to znam 56 �Białegostoku, otworzył warsztat b l a c h a r s k i . W s t ą p i ł do A K , p r a c o w a ł przez p e w i e n czas j a k o palacz w k o t ł o w n i , b r a ł u d z i a ł w akcja,ch s a b o t a ż o w y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y p r z e n i ó s ł się na W y b r z e ż e , potem w r ó c i ł do B i a ł e g o s t o k u , gdzie z a ł o ż y ł r o d z i n ę i do p r z e j ś c i a na rentę prowadził warsztat wulkanizatorski. Z a c z ą ł m a l o w a ć g d z i e ś około 1966—7 r o k u . B y ł rekonwa­ lescentem, po resekcji części ż o ł ą d k a . M a l o w a ł p e j z a ż e , w y s t a w i a ł na r ó ż n y c h wystf.wach p l a s t y k i a m a t o r ó w , 3 ale n u r t o w a ł a go m y ś l , że p o w i n i e n s t w o r z y ć c o ś , co b ę d z i e t r w a l e i pozostanie po n i m , a, zarazem b ę d z i e w a ż n e dla l u d z i . P a m i ę t a ł f i l m , k t ó r y w y w a r ł na n i m w m ł o d o ś c i ogromne w r a ż e n i e — „ N a S y b i r " , z Brodziszom i S m o s a r s k ą . „ C h c i a ł e m , m ó w i , z o s t a w i ć coś po sobie dla m ł o d e g o p o k o l e n i a " . Z a m i a r s k r y s t a l i z o w a ł się g d z i e ś ok. 1970 r. K u p i ł w ó w c z a s za 5.000 zł. p ó ł h e k t a r o w ą rekreacyjną w Sulinie i p o s t a n o w i ł w ł a ś n i e na, niej działkę wystawić swego r o d z a j u p o m n i k O b r o n y W i z n y . U t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a ­ rzania, ale zarazem i z o s t a w i ć ś l a d po sobie. T r w a ł y ś l a d . Dlatego z d e c y d o w a ł , że to b ę d ą r z e ź b y . A l e nie z drewna, c h c i a ł , a b y to r z e ź b y p r z o t r w a l y pokolenia. P r ó b o w a ł w i ę c r z e ź b i ć w gipsie, ale gips ł a t w o się k r u s z y ł , nie b y l t r w a ł y . Z d e c y d o w a ł się w i ę c na cement, z b r o j o n y p r ę t a m i m e t a l u . O t y m , że n i g d y d o t ą d nie r z e ź b i ł , nie m y ś l a ł . M o ż e , g d y b y m i a ł ś w i a d o m o ś ć tego, c z y m jest r z e ź b a , sztuka etc. nio z d e c y d o w a ł b y się na p o d j ę c i e pracy... ale ś w i a d o m o ś c i tej nie m i a l . Pierwszo postaci s t a n ę ł y w 1976 r. Ż o n a , s y n , nie p r o t e s t o w a l i , że w y d a j e p i e n i ą d z e . N a w e t z a c h ę c a l i go. W m i a r ę , j a k p o w s t a w a ł zarys „ P a n o r a m y " n a b i e r a ł pew­ n o ś c i . L u d z i e i n t e r e s o w a l i s i ę t y m , co r o b i . W ł a d z o t a k ż e o k a z a ł y mu pomoc. Teraz wszystko jest gotowe. O d wczesnej w i o s n y do p ó ź n e j jesieni mieszka w s w y m m u z e u m . N a ś c i a n a c ł i c a m p i n g o w y c h domków ( p o s t a w i ł k i l k a ) w i s z ą obrazy. T a k i e , j a k i c h tj^siące m o ż n a o b e j r z e ć na w y s t a w a c h a m a t o r ó w . Z w i e d z a j ą c y m c h ę t n i e I I . 10. Żołnierz z k a r a b i n e m tylko z opowiadań i książek". Dwuznaczność sytuacji m o ż n a dostrzec n a w e t w p i e c z ą t c e , k t ó r ą t w ó r c a „ P a n o r a m y " opatruje fotografio ekspozycji czy k a t a l o g i s w y c h prac. C z y t a m y na n i e j : P a n o r a m a Obrony W i z n y Ryszard Hlebowicz Weteran Obrony Sulin l l . N a r w i ą C z y t a j ą c , m o ż n a s ą d z i ć , że H l e b o w i c z w i d z i a ł t o , co przed­ s t a w i a w „ P a n o r a m i e " . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że b y ł t u , u b o k u k p t . Raginisa. Misterność i p r z e w r o t n o ś ć sformułowania polega na tyra, że b ę d ą c prawdziwe, sugeruje j e d n o c z e ś n i e i n n ą , oczeki­ waną Hlebowicz walczył bowiem r z e c z y w i ś c i o w t y c h o k o l i c a c h , na p o c z ą t k u w r z e ś n i a przez widza, interpretację. 1939 г., ale nie b r a ł u d z i a ł u w zdarzeniach, k t ó r e przedstawia w „ P a n o ­ r a m i e " . .Formalnie m a p r a w o u w a ż a ć się za wcierana o b r o n y . . . A , że k t o ś p o d k ł a d a p o d to l u ź n ą t r e ś ć , jego sprawa... U r o d z i ł się 6 sierpnia 1914 r. w miasteczku R o ś , w d a w n y m powiecie w o ł k o w y s k i m . Ojciec b y ł kelnerem w Grodnie, w Re­ sursie O b y w a t e l s k i e j . C h ł o p i e c s p ę d z i ł m ł o d e l a t a we w s i , pomaga­ j ą c w gospodarstwie. Po u k o ń c z e n i u s z k o ł y podstawowej w y ­ j e c h a ł do B i a ł e g o s t o k u , t a m p r a c o w a ł w fabryce pluszu, a p o t e m w y u c z y ł się zawodu wulkanizatora. Służbę wojskową odbywał w B r y g a d z i e C i ę ż k i c h K a r a b i n ó w Maszynowych (w S u w a ł k a c h ) . Kiedy w y b u c h ł a wojna, zameldował się w 9 p u ł k u Strzelców K o n n y c h . M i a ł j u ż w ó w c z a s s t o p i e ń k a p r a l a . P o n i e w a ż otrzy­ mano w Dowództwie spadochroniarzy meldunek wysiano go w rejonie W i z n y , o pojawieniu s i ę n i e m i e c k i c h wraz z JO ż o ł n i e r z a m i na bagna by zlokalizowali i s c h w y t a l i d y w e r s a n t ó w . P ó ź n i e j wycofa! się. wraz zc s w y m p u ł k i e m p o d B a r a n ó w , p r z e ż y ł k l ę s k ę , i n t e r n o w a n i e . Z obozu u c i e k ł , p r z e d z i e r a ł s i ę k u r o d z i n ­ n y m s t r o n o m . Schwytany w lesie, przy p r ó b i e p r z e j ś c i a granicy, s i e d z i a ł w O l e c k u , a p o t e m w B r z e ś c i u . Z w o l n i l i go, p o j e c h a ł do 11. 17. T a b l i c a p a m i ą t k o w a ustawiona obok bunkra. N a p i s : „Cześć Bohaterom O b r o ń c o m W i z n y 1939" 57 �pokazuje swoje wiersze i f r a s z k i . T e ż t a k i e , j a k i c h t y s i ą c e p i s z ą p r z e t r w a w s z y s t k o , deszcze, m r o z y , u p a ł y , w i a t r y . N a w e t r ę k o m d o m o r o ś l i poeci. Ale zdaje sobie s p r a w ę , że j e ś l i coś m u zapewni chuligana się oprze. I t o b ę d z i e ten ś l a d , k t ó r y p o z o s t a w i p o s ł a w ę , c h o ć b y l o k a l n ą , t o w ł a ś n i e „ P a n o r a m a " . Ona — w i e r z y — sobie. P R Z Y P I S Y 1 Por. M a r i a Ż y w i r s k a , Panorama Józefa Wiącka, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1965, n r 4 Po wojnie p o w s t a ł o ponad 500 t y s i ę c y p a m i ę t n i k ó w W e w r z e ś n i u 1980 r. T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł Sztuk 2 3 P i ę k n y c h w B i a ł y m s t o k u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a w ę prac i w y d a ł o k a t a l o g : Malarstwo Ryszarda Hlebowicza. W y m i e n i o n o w n i m 6 p l e n e r ó w , w k t ó r y c h b r a ł u d z i a ł oraz 23 w y s t a w y (11 i n d y w i d u alnych w : B i a ł y m s t o k u , Wiźnie, Tykocinie). I I . 18. P t a s z k i na ś c i a n i e d o m k u campingowego K o t . : Jan Świderski �