-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8de27708bfe164f5971c99ade7a7e80d.pdf
8df9cfe19c9ee129c5219d6b05bb95ea
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3285
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1985
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3079
Title
A name given to the resource
"Wszystko jest piękne, co mi się podoba". O wyrobach z grochu, maku, ryżu i słomy Marii Pieluszczak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.65-66
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Aleksander Jackowski
„WSZYSTKO JEST PIĘKNE, CO Ml SIĘ PODOBA".
O WYROBACH Z GROCHU, MAKU, RYŻU I SŁOMY
MARII PIELUSZCZAK
niedaleko
w o j e w ó d z k i c h . Stara s i ę , a b y k a ż d y z w i e ń c ó w b y ł i n n y . „ M a m a
L w o w a . Rodzice m i e l i gospodarstwo rolne. Siedem l a t c h o d z i ł a
m o j a nie r o b i ł a t a k i c l i w i e ń c ó w j a k j a , c h o c i a ż wiele u m i a ł a
do s z k o ł y . U k o ń c z y ł a j ą w 1936 r . L u b i ł a w ó w c z a s
z r o b i ć , pisze o sobie w l i ś c i e .
Urodziła
s i ę 5 lutego
1923 r . w T u l i g ł o w a e h ,
rysować,
a j e j o b r a z k i wieszano w szkole no. ś c i a n a c h . Masz t a l e n t ! m ó w i ł
2
Jest energiczna, p r a c o w i t a , p e ł n a i n i c j a t y w y .
s i ę podoba,
zamawiają
T o , co r o b i ,
nauczyciel, p r o p o n o w a ł n a w e t o j c u , b y s i ę dalej u c z y ł a , a ł e nie
powszechnie
u niej i k u p u j ą
b y ł o po t e m u w a r u n k ó w . Trzeba b y ł o p o m a g a ć w gospodarstwie,
szopki, modele z a m k u , k o ś c i o ł a . W y k o n u j e je z ziarenek g r o c h u ,
herby,
k r o w ę p a ś ć . . . N o i c a ł e ż y c i e pracuje, ale g d y t y l k o m a czas zaj
m a k u , r y ż u i s ł o m y . N i e m a w ą t p l i w o ś c i , ż e s ą t o rzeczy p i ę k n e
muje się s z t u k ą . ,,Jestem a r t y s t k a " m ó w i o sobie z s a t y s f a k c j ą .
i ludowe.
O d m a t k i n a u c z y ł a s i ę w y p l a t a ć w i e ń c o ze s ł o m y , h a f t o w a ć
To herb b i s k u p a , o b j a ś n i a , k s i ą d z m n i e p r o s i ł n o i r o b i ę .
i w y s z y w a ć k o r a l a m i gorsety, b l u z k i , s p ó d n i c e i zapaski, p i s a ć
T ł o z m a k u , baranek z r y ż u . (...) W z ó r r y s o w a ł a m z m a l e ń k i e g o .
p i s a n k i , r o b i ć ozdoby c h o i n k o w e , p a j ą k i . T o u m i e j ę t n o ś c i r o z w i
Osiem b a r a n k ó w
n ę ł a jeszcze po w o j n i e . W 1945 r . w y j e c h a ł a , w r a m a c h r e p a t r i a c j i ,
Biskupa
wyrysowałam
,,na Z a c h ó d " , a w t r z y l a t a p ó ź n i e j o s i a d ł a wraz z m ę ż e m w G o ś -
r o b i ć wieniec na d o ż y n k i w o j e w ó d z k i e . Szkic sama
c i m i u ( w o j . gorzowskie), gdzie mieszka po d z i ś d z i e ń . ,,Po p r z y
dałam
j e ź d z i e — pisze c h c i a ł a m p o d t r z y m a ć n a s z ą t r a d y c j ę i zwyczaje
Wieniec b ę d z i e t a k i : m e t r w y s o k i , o s i e m d z i e s i ą t
l u d o w e , dlatego t e ż b r a ł a m u d z i a ł w r ó ż n y c h t e a t r z y k a c h oraz
szeroki, w ś r o d k u o r z e ł , p o t e m h a s ł o i napis — S K R D r e z d e n k o .
u r o c z y s t o ś c i a c h d o ż y n k o w y c h , eo z r e s z t ą do dzisiaj r o b i ę . B r a ł a m
N a dole kosz z o w o c a m i . I s ł o n e c z n i k i t e ż b ę d ą . "
też narysowałam.
SKR-owi
z a n i m jednego
dopasowałam.
N a d y k c i e . Teraz
w Drezdenku.
Muszę
muszę
druty
jeszcze
zrobiłam,
zeszwejsować.
centymetrów
3
u d z i a ł w l i c z n y c h k o n k u r s a c h na s z t u k ę l u d o w ą w (...), na d o w ó d
M a ł e szopki r o b i „ d l a s w o i c h " oraz z n a j o m y c h , n a t o m i a s t
czego m a m d y p l o m y i r ó ż n e odznaczenia j a k „ Z a s ł u ż o n y D z i a ł a ć ?
d u ż o na w y s t a w y do m u z e u m w Zielonej G ó r z e , do M i ę d z y r z e c z a ,
K u l t u r y " , „ O r d e r Serca M a t k o m W s i " , „ Z a z a s ł u g i w r o z w o j u
do D o m u
m i a s t a D r e z d e n k a " . Poza t y m M u z e u m w Zielonej G ó r z e zaku
k i l k a m o d e l i z a m k ó w i k o ś c i o ł ó w . „ K o ś c i ó ł " jest, j a k przypuszcza,
p i ł o moje prace. W y k o n y w a ł a m r ó w n i e ż szopki B o ż o n a r o d z e
na P l e b a n i i w T r z e b i c z u , n a t o m i a s t zamek s p r z e d a ł a p r y w a t n e j
niowe d l a M u z e u m w M i ę d z y r z e c z u . N a l e ż ę do z e s p o ł u ludowego
osobie.
przy Międzyorganizaeyjnym
Kultury
w Strzelcach
Krajeńskich.
Wykonała też
w Drezdenku,
W y m y ś l a nowo sposoby zdobienia, k t ó r o j e j „ p a s u j ą " do
dla k t ó r e g o w y s z y w a ł a m 12 g o r s e t ó w . M o i m w n u c z k o m r ó w n i e ż
t e m a t u . „ J e ś l i chodzi o w y r o b y z fasoli i t p . , t o z a c z ę ł a m je r o b i ć
wyszyłam
Ośrodku
Kultury
1
gorsety" .
Niestrudzenie
kontynuuje
sama z siebie o d r o k u 1945" — pisze w l i ś c i e . K i e d y p o s t a n o w i ł a
4
jeszcze
z r o b i ć zamek z w i e ż y c z k a m i , p o s a d z i ł a b i a ł ą i c z e r w o n ą f a s o l ę ,
r. d o m u . Ś p i e w a stare i nowo p i o s e n k i , t o t e ż z a p r a s z a j ą j ą n a
tradycjo
wyniesione
p o n i e w a ż c h c i a ł a , a b y zamek m i a ł b i a ł o ś c i a n y z c z e r w o n y m i
i o ż y n k i wiejskie, w o j e w ó d z k i e , uczy tego, eo u m i e — m ł o d z i e ż ,
o b w ó d k a m i . „ W i e ż y c z k i ś c i b i a s t e . t a k i m i s i ę w oczach
przede w s z y s t k i m jednak znana jest ze s w y c h w i e ń c ó w i k o m p o
W i e ż a w y ż s z a , w i e ż y c z k i , a n a dole szeroki. B o j a co p o m y ś l ę ,
troi.
zycji, w y k o n a n y c h ze s ł o m y i g r o c h u . W i e ń c e j e j zawsze c i e s z ą
eo z e c h c ę , t o so z r o b i ę ! (...) W i e ż ę B r a n i b o r s k ą m i a ł a m z grochu.
się u z n a n i e m , z a r ó w n o n a d o ż y n k a c h k o ś c i e l n y c h , j a k i p a ń s t w o
P r z y j e c h a l i znad jeziora i s p r z e d a ł a m . D o Zielonej G ó r y na w y
wych. K i l k a r a z y z d o b y w a ł a za nie 1 miejsca na p r z e g l ą d a c h
s t a w ę d a ł a m p a r ę l u b u s k ą , ale mysz z j a d ł a . T r o c h ę m i s i ę ż a l
�z r o b i ł o , bo j a k i e to ś l i c z n e b y ł o ! Najgorzej z f r a k i e m u c h ł o p a
'i. tej p a r y . Mysz c a ł k i e m z j a d ł a . Z k ł o s i . ó w b y l . A l e ja i o jeszcze
doloiuC,
C h ę t n i e w y j e ż d ż a do Zielonej G ó r y , Drezdenka, gdzie t y l k o
się da. M o ż e t r o c h ę z a z d r o ś c i m ę ż o w i , k t ó r y j a k o
na
kontrtorpedowcu „ B ł y s k a w i c a "
objechał
marynarz
w czasie
wojny
k a w a ł ś w i a t a . D z i ę k i m ę ż o w i , k t ó r y jest w Z B O W i D z i e , b y ł a na
wycieczce w Szczecinie. „ Z a m e k w i d z i a ł a m , opowiada, i ż a r n a
i k o ł y s k ę w m u z e u m . B o j a ciekawa jestem, w s z ę d z i e c h c i a ł a b y m
być. W Kołobrzegu
p o ś p i e w a l i m y , w morze r z u c i l i
kwiaty.
A j a k i e p i o s e n k i u m i e m . W y m y ś l i ł a m na d o ż y n k i (...) N a d o ż y n k i
t r a k t o r ze s ł o m y z r o b i ł a m . A j a k s i ę w s z y s t k i m p o d o b a ł ! Snopow i ą z a ł k ę t e ż z r o b i ł a m . Ze s ł o m y . T u na z d j ę c i u s t o j ę z „ k o g u t e m " .
K o g u t pierzasty,
z j ę c z m i e n i a , siedzi w s ł o m i a n y m
koszyku.
A j a w gorsecie. Sama w y s z y w a ł a m k o r a l i k a m i . T a k sama w y
m y ś l ę , a p o t e m k o l e ż a n k i z a w o ł a m . N i e c h p o p a t r z ą . (...) B o j a
i gorsety w y s z y w a m i obrusy. K r z y ż y k a m i . P i s a n k i , t e ż p i s z ę .
Najgorzej to u m i e ć wszystko. Z e b y j e d n o ! ale
wszystko r o b i ę .
6
Artystycznie" .
P y t a m , eo j e j się podoba. „ D l a m n i e wszystko jest p i ę k n e ,
co m i się podoba, p r a w d o p o d o b n i e m a m d o b r y gust (to nie t y l k o
moje zdanie). W d o m u niejedno
c h c i a ł o b y s i ę m i e ć , t y l k o nie
zawsze s t a ć c z ł o w i e k a na t o . R e n t a za m a ł a , a w c z e ś n i e j m u s i a ł a m
dzieciom d a ć wykształcenie. Ś c i a n y w pokojach m a m pokryte
t a p e t ą , co z r e s z t ą sama w y k o n u j ę . Po p r o s t u p o t r a f i ę wszystko
sama z r o b i ć ! "
7
K i m jest M a r i a Pieluszczak ? T w ó r c z y n i ą l u d o w ą ? U z d o l
n i o n ą a m a t o r k ą ? N i e w i d z ę p o t r z e b y rozwodzenia s i ę na t e n
t e m a t . Zapewne j e j kategorie p i ę k n a nie b ę d ą s i ę p o k r y w a ł y
z t y m i , k t ó r e p r z y j m u j ą etnografowie, a i w y r o b y m o g ą b u d z i ć
z a s t r z e ż e n i a . A l e t a k a jest w ł a ś n i e p r a w d a , t a k ą jest w s p ó ł c z e s n a
t w ó r c z y n i l u d o w a , t w ó r c z y n i nie „ c e p e l i o w s k a " , nie p r a c u j ą c a
dla
muzeów.
�„ G d y wiele l u d z i gvornudzi s i ę n a ś p i e w y
t a ń c e i ś w i ę t o w a n i e , zdarza się czasom coś
dziwnego. L u d z i o p r z e s t a j ą j u ż t a ń c z y ć a jed
n a k t o n i ó w t a ń c z y dalej, w c i ą ż t a ń c z y . N i e
je, nie ś p i , nio odpoczywa. Owlada n i m sza
leństwo tańca".
(Tiieod",;'
Kroeber. S z a l e ń s t w o
tańca)
Danuta K a l i n o w s k a - K ł o s i e w i c z
OBRZĘD SOBÓTKOWY.
TANIEC W ASPEKCIE SYMBOLIKI RUCHU OBROTOWEGO
Wiek
Wiek X V :
„ T o igrzyska obchodzili rozpustnie ś p i e w a n i o m
i rozwiązłymi
XVII:
„ W d z i e ń ś. Jana, g d y s i ę j u ż dobrze z m i e r z c h ł o , w y s z l i niespo
m c h y , niekiedy k l a s k a n i e m , w y k r ę c a n i e m s i ę l u b i e ż n y m i i n n ą
dzianie J e z u i c i , w k o ś c i e l n e stroje u b r a n i , p r z y odgłosie d z w o n ó w
swawolą
i ś w i e t l e pochodni i u d a l i s i ę za m i a s t o , gdzie rozniecone ognie
w piośniach,
Jan
igraszkach
D ł u g o s z . Dziejów
i
polskich
sprośnych
ksiąg
rozrywkach".
12, przek). Meche-
i
płoche
skoki mieszkańców
nych
s t a r k i i d z i e w k i nie o d d a j ą s i ę m o d l i t w i e , b y s t a ć s i ę g o d n y m i
p r z y j ę c i a ducha Św., lecz — o b o l e ś c i — w o w y c h d n i a c h prze
powszecłmie
natychmiast
Sobótki
OO. J e z u i t ó w
Boga, lecz d i a b ł a , m i a n o w i c i e : i s a j a - ł a d o , i l e l i - j a j a " .
polski,
polskiej,
mieszkańców,
i odtąd
którzy
nieprzystojnej
w mieście
Wałczu
w XVII
wieku,
wg kroniki
[ w : ] E . R a c z y ń s k i , Wspomnienia
Wielko
P o z n a ń 1842, t . 1, s. 89, c y t . za B . J . K . z Gniezna,
„ L u d " , t . X T , s. 183
kaznodzieja J a n z Miechocina, r o k 1426, c y t . za J . K r z y
literatury
wzruszył
zaniechali z a b a w y " .
do k o ś c i o ł a , nie b y s i ę m o d l i ć , lecz na t a ń c e , nie b y w s p o m i n a ć
Historia
kapłanów
dawne p o g a ń s t w a
o k a z a ł e j procesji i szanowa
r o z b i e g l i s i ę do d o m ó w
znaczonych na r o z m y ś l a n i a , z b i e r a j ą s i ę s t a r k i i d z i e w k i nie
żanowski,
przypominały
o b r z ą d k i . Niespodziewany w i d o k
r z y ń s k i e g o , 1867, I , s. 40
Warszawa 1064,
„ J a n Ś w i ę t y Chrzciciel prz3'szeclł. W i ę c p a l ą S o b ó t k i .
A w k o ł o n i e j . ś p i e w a j ą c , s k a c z ą wiejskie m ł ó d k i .
s. 36
Wiek X V I :
N i e znoście t y c h z w y c z a j ó w ! Co nas z w i e k ó w d o s z ł o
I
w l e k i e m sic u s t a ł o , trzeba, b y w w i e k p o s z ł o " ,
„ P r z e t o ono p o g a n k i ś w i e c i ł y jej I o ziele, i g d y jej d z i e ń św i ą c a n o ,
wieszali po domach, drugie sic n i ą opasowaly; a t o
czyniły
dwudziestego dnia i czwartego k s i ę ż y c a czerwca, u nas d z i e ń
ś. J a n a ; t a m t e ż w nocy ognie p a l i ł y , t a ń c o w a ł y ,
diabłu
Jan
G a w i ń s k i , Dnorzanki...,
Dziije
obyczaju
w dawnej
1664, c y t . za J . St. B y s t r o ń ,
Polsce,
cześć i m o d ł y c z y n i ą c ; togo obyczaju p o g a ń s k i e g o do
t y c h c z a s ó w w Polszczę nie c h c ą o p u s z c z a ć , ofiarowanie z !>\ licy
..Wszyscy na rozpust, j a k o w y u z d a n i
I d ą b y l i c ą w p o ł y przepasani.
c z y n i ą c , wieszając po domach i o p a s u j ą c się nią,, c z y n i ą sobót k i ,
Ś w i e r k o w e drzewa zapalone t r z e s z c z ą .
paląc
D u d y z b ą k a m i j a k co złego w r z e s z c z ą :
aby
ognio, krzesząc- je deskami, ś p i e w a j ą c
pieśni,
b y ł a p r a w a ś w i ę t o ś ć diabelska; t a m ż e ś p i e w a j ą
t . I I , s. 64
śpiewały,
tańcując',
diabelskie
p i e ś n i plugawe, t a ń c u j ą c , a d i a b e ł t e ż skacze, raduje sic, żc
D z i e w k i muzyce po s z e l ą g u d a l i
A ż e b y skoczniej w b ę b e n
przybijali"...
m u k r z e ś c i j a n i e c z y n i ą m o d ł ę a c h w a ł ę , a o m i ł e g o Boga nie
d b a j ą , a l b o w i e m d z i e ń ś. J a n a w i e ś n i a k ó w p r z y chwale m i ł e g o
fragment poetyckiego opisu s o b ó t k i z X V I I w . , c y t . za
Boga ż a d n e g o nie b ę d z i e , a o k o ł o s o b ó t k i wszyscy będą. c z y n i ć
B . J . K . z Gniezna, Materiały
hist., L u d , t . X I , s. 183
rozmaite z ł o ś c i " .
.Marciu z U r z ę d o w a , rok 1562. Herbarz
1595,
Slotrnił:
s.
31—32. Por. J .
folkloru
polskiego
polski...
Krzyżanowski,
Kraków
sobótka
Wiek
XVIII:
[w:]
Warszawa, 1(165, s. ,'180—383
„ P o zachodzie s ł o ń c a n a k ł a d a l i ognia na u l i c a c h ludzie t u t e j s i ,
a insi, j a k o t o n i e w i a s t y i d z i e w c z ę t a , p o domach swoich, przez
„ D z i e ń ś. J a n a b y l i c ą s i ę o p a s a ć , a c a ł ą noc około ognia s k a k a ć . . .
k t ó r e s k a k a ł y i ś p i e w a ł y . . . W s z ę d z i e w i d z ę po c a ł y m c h r z e ś c i
t o ć t e ż n i e m a ł e u c z y n k i m i ł o s i e r n o . A t a m najwiętszc. czary,
jaństwie
b ł ę d y na t e n czas s i ę d z i e j ą " .
o m i e r z ł y c h s u p o r s t n y i . E x opposite zaraz gospody m o j e j , w ogro
M . R e j , Postylle,
dzie s ą s i e d z k i m , w z n i e c i ł y sobie k o b i e t y i d z i e w k i o g i e ń , przez
W r o c ł a w 1965
w y d . K.. G ó r s k i i W . K u r a s z k i e w i e z ,
diałiel
porozsiowal
swoje
nasienie
takowych
Bogu
k t ó r y pierwej s k a k a ł y , a p o t e m t a ń c o w a ł y z ustawieznem ś p i e -
67
�I I . 1. W o j c i e c h Gerson, Sobótka,
repr. za „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y "
1866 (1), 301
w a n i e m . . . i nie pierwej p r z e s t a ł y , aż wtenczas k i e d y m p o s i a ł
Te w y s a d z a j ą c
c z ł o w i e k a mego, ż e b y j u ż z a n i e c h a ł y tego ś p i e w a n i a , dla k t ó r e g o
najczęściej
nie m o g ł e m pójść s p a ć ' .
t e ż w wysadzonych g ł o w n i a c h u p l a t a n y , u p a d ł w o g i e ń , za n i m
o g i e ń do g ó r y i h u k
dawały
niespodziewany c z y n i ą c ,
p r z y c z y n ę , że s k a c z ą c y przelękniony,
lub
r o z p ę d z o n y d r u g i i trzeci, k t ó r z y n i m się p o d n i e ś l i , tymczasem
Diariusz
podróży
Filipa.
Orlika,
z
rękopisu
tłum.
F.
b ę d ą c y na spodzie dobrze sobie p r z y p i e k l i
pieczeni".
R a w i t a - G a w r o ń s k i , „ L u d " t . V , 1893, z. 2, s. 170. F i l i p
O r l i k (ur. 1672) — pisarz w o j s k o w y J a n a M a z e p y hetmana,
J . K i t o w i c z , Орт* obyczajów
Ukrainy.
Augusta
, , W w i g i l j ą ś w . J a n a Chrzciciela po nieszporach, a czasem t w a r
III,
i zwyczajów
za
panowania
K r a k ó w 1925, s. 363—364
Wiek X I X
d y m z m r o k i e m , po miastach i wsiach r o z p a l a l i spory o g i e ń na
u l i c a c h , k t ó r y zwał się s o b ó t k ą , przez k t ó r y m ł o d z i e ż
obojej
„Tuż
płci, najwięcej
gorszy
w ą w o z e m ł ą c z y ł się ze w sią; z w y k l e o tej porze c i c h y i c i e m n y ,
daleko o d d y n g u s u , w ś r e d n i c h l a t a c h A u g u s t a I I I j u ż b y l k o
bo w y s o k i e m i ś c i a n a m i n i e d o p u s z c z a ł n a w e t do ś r o d k a swego
n a j ą c y m , p r z y k o ń c u z a ś l a t jego wcale u s t a ł , dozorem s u r o w y m
b l a d y c h p r o m i e n i k s i ę ż y c a , d z i ś nagle ożył t ł u m i o n ą
marszałka
atoli
męskiej,
skakała.
Ten
zwyczaj,
za
w s i ą r o z p o c z y n a ł się d w o r s k i u g ó r , k t ó r y
a
za
postępujących
p r z y k ł a d e m w a r s z a w s k i m , s k ą d się i zło i dobre zwyczaje
wielkiego koronnego w W a r s z a w i e n a j p r z ó d ,
głębokim
!
dzkrwczyn... I
rozmową
r
zbiw szy się w k u p k ę , t u p a n i e m
po
t y l k o n ó g p r z e r y w a j ą c milczenie wucczoru, w y b i e g ł y z w ą w o z u
k r a j u r o z l e w a ł y , w s z ę d z i e w y t ę p i o n y , j a k o złe s k u t k i s p r a w u j ą c y ,
i z w r a c a j ą c się w bok od d r o g i , p r z y s t a n ę ł y dla z a ł o ż e n i a ogniska.
j u ż t o w p o ż a r a c h b u d y n k ó w z s o b ó t k i zapalonych, j u ż w oso
Tam
b a c h s k a c z ą c y c h s o b ó t k ę , k t ó r e nieraz, ile p r z y g ę s t y m d y m i e ,
a n a o k o ł o u k ł a d a ł y stos c h r u s t u i drzewa (1).
s k a c z ą c naprzeciw siebie i u p a d a j ą c w o g i e ń , r a z i ł y sobie p ł o
o k r ę c i w s z y s ł o m ą w y s o k i t y k , wdtopywaly go w z i e m i ę ,
... d z i e w k i k l ę c z ą c f o r m o w a ł y k o ł o i d o t y k a j ą c się prawie
m i e n i e m oczy, twarze, r ę c e i n o g i , m i a n o w i c i e bose, albo u k o b i e t
głową jedna drugiej, w s p ó ł n e m dmuchaniem... m i a ł y
u spodu nieopatrzone; osobliwie k i e d y c h ł o p c y , k t ó r y c h k a d u k
z t l e j ą c y c h iskier... u p r a g n i o n y p ł o m i e ń .
wydobyć
miesza do k a ż d e j swawolnej k o m p a n j i , klucze prochem pona-
... b i o r ą r ó w n i e ż d w a k a w a ł k i drzewa — t w a r d s z y i m i ę i . s z y ,
bijane l u b t e ż ł a d u n k i z prochem nieznacznie w ogień r z u c a l i .
i za p o m o c ą t a r c i a w y w o ł u j ą ś w i ę t y o g i e ń , k t ó r y n a l e ż y c a ł y r o k
68
�p r z e c h o w y w a ć ; z jego p o m o c ą , z a p a l a j ą stos... (2).
ł ą c z o n o i p r z e c i ą g a ł j ą przez o g i e ń (7).
... W s z y s t k i e u j ą w s z y s i ę za r ę c e o k o l i ł y o g i e ń . . . i g d y p ł o m i e ń
Nareszcie k o ń c z y się w s z y s t k o ; p a r y r o z c h o d z ą s i ę b y razem
bucha, z t r z a s k i e m w y r z u c a j ą c w g ó r ę d o g o r y w a j ą c e liście i p o p i ó ł
w ż y c i e s p ę d z i ć noc a ż do wschodu s ł o ń c a (8).
z p a l ą c e j s i ę b y l i c y , one jedna za d r u g ą , p r z e s u w a j ą
się j a k
b i a ł e m a r y nocne k o ł o ognia.
O. K o l b e r g , D W O K , Sandomierskie, t . 2, s. 109, oraz:
K o ł o Sanoka d z i e w c z ę t a w bia,łe suknie ubrane i przystrojone
(1). I k s , Kopernacka
w w i e ń e o , ś p i e w a j ą p i e ś n i i t a ń c z ą kolo ognia... (3).
„Wisła"
... G d y d z i e w c z ę t a ś p i e w a j ą , ciekawsi ze w s i , i starzy i m ł o d z i ,
w okolicach Sieradza,
zwabieni ogniom i daloko r o z c h o d z ą c y m się ś p i e w e m , z a c z ę l i . . .
B . Gustawicz, O ludzie podduklańskim
s c h o d z i ć s i ę na miejsco u r o c z y s t o ś c i . D o s t r z e g ł e ś t a m
niczanach
w szczególności,
n i e m i i k i l k u gospodarzy starszych, ja,k j e d n ą r ę k ą o p a r c i na
Sobótka
w
k i j a c h , a d r u g ą w ł o ż o n ą m a j ą c za k a m i z e l ę , p r o w a d z i l i u r y w a n ą ,
w r. 1897 staraniem T o w . L u d . , о р г . d r F . K r c e k ,
p o w a ż n ą m i ę d z y s o b ą r o z m o w ę . Z drugiej s t r o n y ognia,, bliżej
1898, t . I V , s. 316; (5). T a m ż e , s. 316; ( 6 ) . T a m ż e , s . 316;
j e d n a k dziewczyn, s p o c z y w a ł o k i l k u n a s t u m a ł y c h
między
chłopaków,
„Wisła"
Galicji.
siedleckim,
Sobótki
1892, t . V I s. 684; (3).
w ogólności,
a Iwo-
„ L u d " 1900, t . V I , s. 78; (4).
Zestawienie
materiału
zebranego
„Lud"
(7). I k s , op. c i t . , s . 4 3 ; (8). A . B o h d a n o w i c z , Przeżytki
p r z y t u l o n y c h w b r u z d a c h do ziemi, k t ó r z y p o d n o s z ą c n a d zagon
żytnego
rozczochrane g ł ó w k i , słali w z r o k ciekawy prosto do ogniska...
1895, t . 2, s. 12
C o k o l w i e k dalej, za gospodarzami r o z m a w i a j ą c y m i
we wsi Zeliszew w pow.
1891, t . V , s. 4 1 ; (2). I . P i ą t k o w s k a ,
poglądu
staro
u R u s i n ó w , Grodno 1896, C y t . za „ L u d "
w wąwozie
s t a ł o k i l k u r z e ś k i c h p a r o b c z a k ó w , z a k r y t y c h do p o ł o w y cieniom
„ W całej E u r o p i e znane jest palenie o g n i ś w i ę t o j a ń s k i c h i ska
jogo i k r z a k a m i , k t ó r z y n i e d o s t r z o ż o n i , m o g l i wszystko w i d z i e ć
kanie l u b przechodzenie przez p ł o m i e n i e . . . W g ó r z y s t y c h oko
i słyszeć...
licach S l a w o n j i i B o ś n i w i d z i a ł e m p a s t e r z ó w , s k a c z ą c y c h przez
gdzie
o g i e ń bez o d z i e ż y . D z i e w c z y n y p r z e s k a k i w a ł y t y l k o w koszulach,
się p a l ą s o b ó t k i , i k a ż d y trzaska z bicza t a k d ł u g o , j a k d ł u g o
k t ó r ą ponadto p o d n o s i ł y d o s y ć wysoko, wywołując niewybredne
W powiecie g o r l i c k i m . . . c h ł o p c y w y c h o d z ą na w z g ó r z a ,
ż a r t y w i d z ó w . . . L u d w i e r z y , iż w noc ś w i ę t o j a ń s k ą niebo t r z y k r o ć
się o g i e ń p a l i (4).
... D z i e w c z ę t a c i ą g l e t a ń c z y ł y . . . , a b u c h a j ą c y o g i e ń
odznaczał
otwiera się i z wielką szybkością się zamyka".
na ugorze cienie o s ó b , k t ó r y c h c i e k a w o ś ć i zabawa na miejsce
to
zgromadziły.
Nareszcie
ukończywszy
śpiewanie,
rozerwały
L.S.K.,
u t w o r z o n e k o ł o i s t a j ą c na uboczy w jednem gronie, b i a ł y m
jednostajnym
ubraniem fantastyczny p r z e d s t a w i a ł y widok
Sobótka.
Poszukiwania,
„Wisła"
1896, t .
X,
s. 141—142
na
c i e m n y m t ł o nocy.
w każdej wsi ukraińskiej obchodzą t ę uroczystość... N a j -
G d y ognisko p o z o s t a ł o p r ó ż n e , n a g ł e p o d n i o s ł y s i ę g ł ó w k i
pospoliciej ś w i ę t o to p o g a ń s k i e o b c h o d z ą , z a t k n ą w s z y drzewo
ci
n a ł ą c e , d z i e w c z ę t a s i ę z b i e r a j ą w k o ł o , w z i ą w s z y s i ę za r ę c e ,
zerwawszy s i ę , w c a ł y m b i e g u jeden za d r u g i m . . . w w e s o ł y c h
k r ę c ą s i ę , ś p i e w a j ą c p i e ś n i . . . K s i ę ż a ruscy w z b r a n i a j ą i m obchodu
owych
k i l k u n a s t u przyczajonych
pokrzykach... i śmiechach
w
bruździe
chłopaków;
z a c z ę l i t a m i nazad
przeskakiwać
przez o g i e ń . . . , a, d z i e w c z ę t a . . . d o r z u c a j ą c liście b y l i c y na o g i e ń
tego ś w i ę t a , ale p o m i m o te zakazy, corocznie w k a ż d e j w s i ono
się o d p r a w i a . "
i u j ą w s z y się z n ó w za r ę c e , z a w i o d ł y k o ł o i n o w y ś p i e w z a b r z m i a ł :
M . J e z i e r s k i , Poezje, W i l n o 1837, s. 111, c y t . za „ W i s ł a "
1899, t . X I I I , s. 362
O J a n i e , Janie — Janio z i e l o n y !
P a d a j ą liście na wsyćkie strony;
a t y , Janku, parobecku
sukaj so zony.
* * *
K a j t a jej bede u k a t a s u k a ć ?
a p ó j d ę j a do S c e p a n ó w
w okienko p u k a ć .
A r t y k u ł t e n s t a n o w i p r ó b ę analizy o b r z ę d u s o b ó t k o w e g o
P u k , p u k , w okionecko
W y d ź ze M a r y ś ,
kochaneeko
niec. D l a j e j c e l ó w w y k o r z y s t a n e z o s t a ł y g ł ó w n i e polskie m a t e r i a ł y
Sama j e d n a .
ź r ó d ł o w e poszerzone, d l a p o r ó w n a ń , o dane z t e r e n ó w S ł o w i a ń
Śpiew ten służył samym dziewczętom i dla każdej z o d m i a n ą
t y l k o i m i o n po szczególe b y ł p o w t a r z a n y . N i e d ł u g o
śpiewem
szczyzn}' Wschodniej i P o ł u d n i o w e j oraz z niemieckiego obszaru
1
językowego .
Analiza semantyki wierzeń i r y t u a ł ó w sobótkowych
t y m o b e s z ł y one wszystkie d o m o s t w a , w k t ó r y c h się z n a j d o w a ł y
dorosło
lub
ze
s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m tej jego fazy, w k t ó r e j w y s t ę p u j e t a
dorastające
dziewoje... T y m
p r z e c h o d z i ł wszystkie d z i e w c z ę t a , a...
porządkiem
parobczaków
śpiew
spokojnie
mieszczono p r z y dziewuchach, j a k poprzednio w naradzie swej
będzie
p r z e b i e g a ł a w d w ó c h p ł a s z c z y z n a c h : w p l a n i e z n a c z ą c y c h zacho
wań
obrzędowych,
konkretnych
działań
rytualno-symbolicz-
n y c h , b ę d ą c y c h r e a l i z a c j ą pewnego systemu z n a k ó w , oraz w p l a
nie p o j ę c i o w y m , k t ó r y p o s ł u ż y do o d c z y t a n i a z n a c z e ń systemu
ułożyły...
2
Jeszcze j a k i ś czas ś p i e w a ł y ł ą c z ą c w p a r y m ł o d z i e ż w i e ś n i a c z ą . . .
Pomału
i nieznacznie
dotychczasowe
przybliżyli
się i parobcy,
opuszczając
w c i e n i u schronienie, a ł y k n ą w s z y w ó d k i h u l a ć
poczęli. W a ł e k wziął Baśkę, Antek Marynę, Wojtek
Małgosię,
i w y w i j a l i s z c z ę ś l i w i e po ugorze, p r z y ś w i e t l e g w i a z d i dopala
salnych k u l t u r o w o , zestawianych
w pary
opozycji pojęciach,
k t ó r y c h znaczenia z o s t a ł y j u ż zrekonstruowane.
W e r y f i k o w a n a p o n i ż e j hipoteza badawcza
brzmi następu
j ą c o : obrzęd s o b ó t k o w y ma charakter o b r z ę d u przejścia,
j ą c e g o s i ę ogniska, s o b ó t k i . . .
. . . z b y t k i p o l e g a j ą p r z e w a ż n i e na t r ą c a n i u
pierwszego . T e r m i n „ p l a n p o j ę c i o w y " o d n o s z ę do ś w i a t o p o g l ą d u
w ł a ś c i w e g o r o z u m o w a n i u t r a d y c y j n e m u , w y r a ż o n e m u w uniwer
w ogień
dziewcząt
i z m u s z a n i u i c h do s k a k a n i a przez ognisko (5).
W e wsiach r u s k i c h . . . parobek c h w y t a za r ę k ę d z i o w c z y n ę i roz
jest
on z b i o r o w ą i n i c j a c j ą m ł o d y c h d z i e w c z ą t w m a ł ż e ń s t w o .
Spośród
wielu
obrzędów
przejścia
wydarzeniem
inicjacja
przesłaniającym
seksualno-matry-
moniałna
jest
znaczenia
wszelkie inno, r ó w n i e ż d o n i o s ł e , m o m e n t y w c y k l u
pod
względem
p ę d z a j ą c s i ę spoinie o g i e ń p r z e s k a k u j ą (6).
życia,
D o p o k ą d ś p i e w a ł y d z i e w c z ę t a i ż e r d ź wysoko się, p a l i ł a , c h ł o p c y ,
poddawana
xikryci w z b o ż u , nie d a w a l i z n a k u życia,; lecz g d y o g i e ń o p a d ł
społeczny
i p i o ś n i m u i ł y się k u k o ń c o w i , w t e d y w y b i e g a l i oni z u k r y c i a
b r n ą ć s k o m p l i k o w a n y proces wtajemniczania,, z d o b y ć o k r e ś l o n e
i k t o m ó g ł c h w y t a ł d z i e w c z y n ę , n a j c z ę ś c i e j t ę , z k t ó r ą go w p i e ś n i
umiejętności — W I E D Z Ę
ludzkiego.
Zgodnie
obrzędowi
z
r y t u a l n y m schematem
jednostka,
aby
uzyskać
inicjacji
nowy
(prawo zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) m u s i p o m y ś l n i e
status
prze
— i o w ą w i e d z ą w y k a z a ć s i ę , co
69
�dopiero u p r a w n i a do p e ł n i e n i a n o w y c h f u n k c j i
społecznych.
cjacyjną
3
z zastosowaniem k r y t o r i ó w w ł a ś c i w y c h dla. i d e n t y f i k a c j i
przynosi mistyczne
9
Z a c z n i j m y a n a l i z ę p o s z c z e g ó l n y c h faz o b r z ę d u o d charakte
obrzę
r y s t y k i czasu i miejsca jego s p e ł n i a n i a .
d u inicjacyjnego.
Obrzęd
wędrówkę, w g ł ą b sacrum, k t ó r a
poznanie, uzdrowienie, o d n o w i e n i e ' .
S p r a w d ź m y zatem., czy o b r z ę d s o b ó t k o w y .,podda s i ę " analizio
jako taki
ma
określoną
strukturę
dramatyczną,
jost więc r o z k ł a d a ł n y na prostsze elementy w a ż n e dla t o k u ak
c j i . P o n i e w a ż s t r u k t u r z e obrzędów-
przejścia
odpowiada
Przestrzeń o b i z ę d o w a
sche
4
m a t b a j k i m a g i c z n e j p r z y w y r ó ż n i a n i u p o s z c z e g ó l n y c h faz o b r z ę
d u zastosujemy s f o r m u ł o w a n e przez W . P r o p p a zasady p o s t ę p o
5
w a n i a w ł a ś c i w e przy analizie b a j k i m a g i c z n e j . M o d e l o w y sche
mat
przebiegu
obrzędu,
zrekonstruowany
k u d z i e s i ę c i u jego o p i s ó w , jest
1 po zachodzie
na p o d s t a w i e k i l
następujący:
w p o b l i ż u lasu, na wzniesieniu, w w ą w o z i e , jarze, p r z y drodze,
na s k r z y ż o w a n i u d r ó g , w p o b l i ż u rzek, z b i o r n i k ó w w o d n y c h
wszystkio
dorosło
dziewczęta
—
panny, młodzi chłopcy,
przedstawiciele „ d o r o s ł y c h " — starszych — m ł o d e m ę ż a t k i ,
para,, k t ó r a o s t a t n i a z a w a r ł a z w i ą z e k
2 dziewczęta w
stroju
małżeński;
go
wokół żerdzi
p o d p a l a j ą
w o k ó ł stosu i ś p i e w a j ą,
(zawodzą)
w o k ó ł ognia, t r z y m a j ą c
sio
za r ę c e w tempie coraz szybszym, „ w rozpasaniu i s z a l e ń
stwie", gdy ogień zapłonio n a j w y ż s z y m
płomieniem;
5 d o p ó k i stos p ł o n i o , p a l i się ż e r d ź , a d z i e w c z ę t a t a ń c z ą , c h ł o p c y
t r z y m a j ą
się
n a uboczu,
k r y j ą
się
w zaroślach,
k r z a k a c h , za d r z e w a m i ;
6 g d y o g i e ń dogasa,, c h ł o p c y
z nich
„porywa",
czynę i przeciąga
te informacje na j ę z y k opozycji semantycznych,
wieś
— pustkowie
dom
— z ł o w r o g i las
ziemia u p r a w n a — ziemia „ c z y s t a "
rola
— ziemia j a ł o w a , u g ó r
ten świat — tamten świat
stos c h r u s t u ,
к r ą żу ć
w y b i e g a j ą
O g i e ń s o b ó t k o w y n a j c z ę ś c i e j rozpalany jest na wzniesieniach
l u b g ó r a c h . G ó r ę — j a k o n a j b l i ż s z ą n i e b u — c z ę s t o u w a ż a się
za p u n k t s t y k u nieba, z z i e m i ą , a więc za, „ ś r o d e k " przez k t ó r y
przechodzi oś ś w i a t a , miejsce w k t ó r y m m o ż n a d o k o n a ć przej
ścia z jednego p o z i o m u kosmicznego na d r u g i , p r z e ł a m a ć ś w i e c k ą
przestrzeli i „ z i e m s k i " s p o s ó b b y c i a , i
człowiekowi jedynie w najważniejszych
sferę
j ą przez d o g a s a j ą c y
wkroczyć w
z ukrycia, każdy
Czas spełniania obrzędu
ogień:
p а г a, m i rozchod.zą się
po
o k o l i c y , spędzają, ze s o b ą n o c ;
O b r z ę d zaczyna się po zachodzie s ł o ń c a , o zmierzchu i trwa
aż do ś w i t u , a więc w czasie, g d y c z ł o w i e k „ z a w i e s z a " swoje
8 o ś w i c i e dziewczęta, w r a c a j ą biegiem do d o m ó w .
n o r m a l n o d z i a ł a n i e — nie pracuje, nie b a w i się. P o r ą
dla a k t y w n o ś c i l u d z k i e j jest d z i e ń . N o c ą n a t o m i a s t
Wracają/'
do
na,szego
/.alożenia:
dostępną
m o m e n t a c h jego ż y c i a
sacrum.
c h w y t a w y b r a n ą przez siobie dziew
7 następnio dziewczęta i chłopcy
demony ".
J a k w i a d o m o opozycjo te s ą p o c h o d n y m i o p o z y c j i podsta
pieśni obrzędowe;
4 następnie zaczynają
1
d u c h y , siły nieczyste,
o t r z y m a m y n a s t ę p u j ą c } ' zestaw p a r :
go „ ż y w y m o g n i e m " ;
3 dziewczęta s i a d a j ą
złe moce,
wowej
w z i e m i ę,
u k ł a d a j ą
tam
Przekładając
o b r z ę d o w y m
okręcają słomą długą żerdź, „ t y k " ,
wkopują
w j a r a c h , w ą w o z a c h , poza d o m e n ą ż y c i o w ą c z ł o w i e k a , w m i e j
przebywają,
słońca
się
nego, z ł o w r o g i e g o lasu, p r z y drodze l u b na s k r z y ż o w a n i u d r ó g ,
scach, o k t ó r y c h m ó w i s i ę , że s ą d l a l u d z i niebezpieczne, p o n i e w a ż
na t z w . c z y s t y m p o l u , czystej ziemi —. na ugorze, w y g o n i e ,
zbierają
O b r z ę d zazwyczaj odbywa, się poza g r a n i c a m i w s i , na tere
nach n i e u p r a w n y e h , na wzniesieniach, g ó r a c h , w p o b l i ż u ciem
obrzęd
sobói kow у
jesl
właściwą
uaktywniają
się siły nieczyste — złe w i e d ź m y , demony, d u c h y , n o c ą funkcjo
z b i o r o w ą inicjacja, d z i e w c z ą t w m a ł ż e ń s t w o. W czesie o b r z ę d u
n u j ą z m a r l i ' . Noc jest dla c z ł o w i e k a czasem „ m a r t w y m "
o s i ą g a j ą one w łaś, i w y s t o p i e ń wtajemniczenia, ow ą W T E D Z Ę ,
złowrogim
k t ó r e j j e d n y m z prze ja ^, ów m o ż e h y c z d o l n o ś ć do pt">krcncji.
a
t y m sajiiym
zdolność
do p e ł n i e n i a
funkcji
1
i niebezpiecznym.
W
planie p o j ę c i o w y m
—
opisaną
6
kobicty-n-atki,
wyżej
syluację
możemy
w y r a z i ć poprzez
następujący
zestaw
par o p o z y c j i :
k o b i e t y - r o d z i c i e l k i . L c - / . inicjacja nie m o ż e ogr,.nic7.\e się je
dynie
do
zamanifestowania,
uzasadnionego
fizjologia^
faktu
dzień
— noc
świa,tlo
— ciemność
przez o d w o ł a n i e się do w y d a r z e ń m i t o l o g i c z n y c h . W o b r z ę d z i e
czas p o p r a w n y
— czas o d w r ó c o n y
i n i c j a c j i zatem p o w i n i e n p o j a w i ć się w ą t e k p o w r o t u do c z a s ó w
czas a k t y w n o ś c i — cza,s „ m a r t w y "
spolocznego, m u s i n a t o m i a s t d o s t a r c z y ć uzasadnienia, w ł a ś c i w e g o
7
m i t y c z n y c h , b o w i e m i n i l l o tempore „ m i a ł o miejsce stworzenie
i uporządkowanie
kosmosu
oraz
objawienie przez b o g ó w l u b
przez p r z o d k ó w czy h e r o s ó w k u l t u r o w y c h p r a w z o r u wszystkich
8
d z i e d z i n " . Epoka, m i t y c z n a s ł u ż y
za m o d e l w s z y s t k i c h cza
Z w r ó ć m y u w a g ę , że i t y m razem, w y c h o d z ą c od w y r a ż o n e g o
w p o j ę c i a c h s z c z e g ó ł o w y c h k o n k r e t u , d o c h o d z i m y do opozycji
podstawowych :
sów.
Powrót
:
do „ p o c z ą t k ó w ", do pierwszego p u n k t u w czasie
i w przestrzeni oznacza zdobycie w i e d z у
t a j o m n e j,
po
życie
— śmierć
t e n ś w i a t — taniton. ś w i a t
konanie g r a n i c y miedzy z n a n y m i n i e z n a n y m , o s i ą g n i ę c i e p e ł n i
poznania.
M i s t y c z n e wtajemniczenie
dokonuje
k o n t a k t u z „ p r z e d s t a w i c i e l a m i " rzeczywistości
wyniku
Czy wobec tego w y b ó r miejsca, i czasu s p e ł n i a n i a o b r z ę d u jest
transcendentnej,
się w
p r z y p a d k o w y , czy t e ż m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że sconeria, r y t u a ł u
i s t o t a m i ze sfery sacrum, p r z y c z y m sacrum oznacza
rzeczywistość
i
nruriiezną
mocy. j a k i najniżs/.y
przebywają
zarówno
z panieoneni
zarówno
wszcdi];, a ę ż n y c l i
|>o/,iom kosmosu
incprzychylue ludzini
—- / , a ś u i a , i \ ,
bóstwa
bóstw
70
należy podjąć
Akcesoria obrzędowe
„ziem
s k i m " p o z i o m o m kosmosu, a kosmicznym . . d o l e i n " i n i e b i a ń
w- i с d z o
przypuszczeń.
i demony,
zatom przekroczenie granicy m i ę d z y
s k i m absolutem. A b y z d o b y ć
S z u k a j m y zatem dalszych p o t w i e r d z e ń naszych
gdzie
j a k i s p r z y j a j ą c o i m na ogół d u c h y p r z o d k ó w . Proces w t a j e m
niczania z a k ł a d a
sugerujo, iż chodzi o n a w i ą z a n i e konta.ktu z „ t a m t y m ś w i a , t e m " ?
„ini
W miejscu, gdzie ma z a p ł o n ą ć s o b ó t k o w y stos, d z i e w c z ę t a
wkopują w ziemię w y s o k ą żordź, „ t y k " . Symbolika żerdzi wyda-
�je s i ę n i e z b y t s k o m p l i k o w a n a — jest ona t r a n s f o r m a c j ą
osi
kosmicznej,
się
drzewa. P r z y j m u j ę , ż e g ł ó w n y cel o b r z ę d u z o s t a ł j u ż do tego
w c e n t r u m w s z e c h ś w i a t a i jest p o m o s t e m m i ę d z y t r z e m a pozio
m o m e n t u o s i ą g n i ę t y , n a t o m i a s t wszelkie c z y n n o ś c i - n a s t ę p u j ą c e
m a m i kosmosu.
po t a ń c u s ł u ż ą t e m u , a b y z a i s t n i a ł ą s y t u a c j ę w y r a z i ć k u l t u r o w o ,
czy t e ż drzewa kosmicznego, k t ó r e
znajduje
W k o p u j ą c ż e r d ź w z i e m i ę , d z i e w c z ę t a w z m a c n i a j ą niejako
w y r ó ż n i e n i e , wydzielenie przestrzeni, w- k t ó r e j
spełniany
nych śpiewach i szaleńczym t a ń c u dziewcząt wokół sobótkowego
w języku symbolicznym,
jest
W t y m k o n t e k ś c i e w i a n k i na s o b ó t k o w y m drzewie b y ł y b y
o b r z ę d . D o k o n u j ą one symbolicznej w a l o r y z a c j i miejsca, same
j e d y n i e ś w i a d e c t w e m tego, że d z i e w c z ę t o m u d a ł o się p r z e k r o c z y ć
u s t a n a w i a j ą ś r o d e k w s z e c h ś w i a t a — miejsce k o n t a k t u z rzeczy
granice ziemskiego, a t y m s a m y m d o ś w i a d c z y ć
wistością
poznania, że z g ł ę b i ł y t a j n i k i
transcendentną.
Łączność
z kosmosem
o d b y w a się
w p ł a s z c z y z.nacb:
mistycznego
która
ma b y ć
dla n i c h „ p r z e p u s t k ą " w d o r o s ł e ż y c i c . M o ż n a w y s u n ą ć i t a k i e
przypuszczenie,
dól
owej W I E D Z Y ,
— góra
góra
ziemia — niebo
że w
po
sacrum
wtajemniczenia b y ł n i e j e d n a k o w y , w n i e k t ó r y c h
ziemia. — z a ś w i a t y
wręcz niewystarczający,
Bardziej w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do i d e i drzewa kosmicznego m o ż e m y
dostrzec w t y c h ź r ó d ł a c h , k t ó r e p o d a j ą opisy „ z a b a w y " s o b ó t k o
wej nie p r z y p ł o n ą c y m stosie, lecz w o k ó ł d r z e w a .
s w y c h peregrynacjach
nie
wszystkie d z i e w c z ę t a o s i ą g n ę ł y p e ł n i ę poznania, że s t o p i e ń i c h
— dół
pełnienia
funkcji
zróżnicowania
kobiety-matki.
stopnia
przypadkach
aby u z n a ć d z i e w c z y n ę za z d o l n ą
posiadanej
Widomym
znakiem
WIEDZY
być może
do
owego
były
w ł a ś n i e w i a n k i w i s z ą c e na r ó ż n y c h g a ł ę z i a c h drzewa. — jedne
12
Zabawa polega na t y m , że d z i e w c z ę t a , po r y t u a l n y c h śpie
w y ż e j , inne n i ż e j . Z a u w a ż m y , że dziewczyna, k t ó r a nic z a r z u c i ł a
wach i t a ń c a c h , z d e j m u j ą z g ł o w y w i a n k i i k a ż d a z n i c h , s t o j ą c
swojego w i a n k a na, drzewo m u s i a ł a ,
t y ł e m do drzewa, stara się t a k r z u c i ć s w ó j wianek, a b y z a w i s ł
s o b ó t c e . N i e m o ż e m y w y k l u c z y ć , że nakaz t e n dla d z i e w c z y n y ,
p o j a w i ć się na n a s t ę p n e j
on na jednej z g a ł ę z i . P o m y ś l n e umieszczenie w i a n k a na drzewie
podobnie j a k dla p a r y — c h ł o p a k a i p a n n y — skojarzenie i c h
w r ó ż y rychle z a r n ą ż p ó j ś o i e , n a t o m i a s t p r ó b a nieudana oznacza
irnieri w s o b ó t k o w y c h
jeszcze co n a j m n i e j r o k oczekiwania na męża..
pieśniach
było
niegdyś
obowiązujące.
W r ó ć m y j e d n a k do m o m e n t u , g d y m a z a p ł o n ą ć ognisko.
W t y m miejscu n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t , że w w i e l u
W o k ó ł ż e r d z i dziewczęta, u k ł a d a ł y stos z c h r u s t u , g a ł ę z i , s ł o m y
kosmologiach archaicznych o p r ó c z zasadniczego, w e r t y k a l n e g o
i podpalały
p o d z i a ł u w s z e c h ś w i a t a na t r z y c z ę ś c i , w y r ó ż n i a się t a k ż e szereg
bardzo a r c h a i c z n ą — przez pocieranie d w ó c h k a w a ł k ó w d r e w n a ,
w a r s t w , z a r ó w n o w poziomie „ n i e b i a ń s k i m " , j a k i w ś w i e c i e
a jego s z c z e g ó l n e w ł a ś c i w o ś c i p o l e g a ł y m . i n . na t y m , żo „ w i e d ź m y
dolnym.
Wyobrażeniom
t y m odpowiadają
m . in. rysunki
1 3
r y t u a l n y c h p r z e d m i o t a c h czy strojach o b r z ę d o w y c h ,
stawiające
n p . drzewo z k o r o n ą
ne o d g a l ę z i o n i a
oznaczają
licznych
gałęzi.
na
go t z w . ż y w y m
o g n i o m . R o z n i e c a ł y go
techniką
14
nie m i a ł y do niego takiego p r z y s t ę p u " " . W ź r ó d ł a c h
często
przed
s p o t y k a m y informacje, że ognisko rozpalano po p r o s t u o d p ł o
Poszczegól
n ą c e j g ł o w n i , lecz w ó w c z a s t a k i o g i e ń n a l e ż a ł o p r z e ż e g n a ć , a b y
kolejne w a r s t w y ś w i a t a
pozaziem
skiego .
z y s k a ł on o w ą szczególną, moc o d p ę d z a n i a
„złego".
Z d e j m u j ą c z tego rodzaju i n f o r m a c j i „ w a r s t w ę c h r z e ś c i j a ń
W y d a j e s i ę zatem, że zarzucanie w i a n k ó w na g a ł ę z i e drzewa
m o ż e m y t r a k t o w a ć j a k o p r ó b ę k o n t a k t u ze ś w i a t e m
transcen
d e n t n y m poprzez dotarcie do k t ó r e j ś z jego w a r s t w . M o ż l i w e
s k ą " d o c h o d z i m y do p o j ę c i a ognia j a k o „ c z y s t e j " siły kosmicz
nej antagonistycznej wobec innego ż y w i o ł u — w o d y .
J.R. Tomiccy analizując
słowiańskie m i t y
kosmogoniczne
jest t e ż jednak p r z y j ę c i e innego w y j a ś n i e n i a . Zabawa z w i a n k a m i
doszli do stwierdzenia, iż „ w s z y s t k i e , n a w e t n a j u b o ż s z e
zaczyna się j u ż po zasadniczej części ceremonii, t z n . po r y t u a l
mitu, kończące
11. 2. Sobótka
г Bilczy
się w momencie u t w o r z e n i a l ą d u ,
wersje
przekazują
repr. za D w o k , Sandomierskie, t . 2
71
�11. 3. A u g u s t Weckesser, Reigentariz,
nach Gottfried
dwóch
antagonistycznych
bóstw,
z
których
W ł a ś c i w o ś c i ą i s t o t niebieskich jest i o h o g n i s t o ś ć ( b ł y s k a w i c e ,
słoneczna).
Woda. n a t o m i a s t
—
1893, K u n s t h a u s
obrzędowej
potwierdzałby
nagości
przyjęto
Zurich
dziewcząt
wcześniej
w pewnym
założenio,
iż
w
stopniu
obrzędzie
i n i c j a c j i p o w i n i e n p o j a w i ć się w ą t e k p o w r o t u do c z a s ó w m i
1 5
jedno skojarzone jest z niebem, a, drugie z m o r z e m " .
g w i a z d y , tarcza
Hadlaub,
Fa,kt
j e d n a k n a j i s t o t n i e j s z ą i n f o r m a c j ę : ziemia p o w s t a ł a w rezultacie
współdziałania
Kellers
żywioł
sfer
tycznych;
zgodnie b o w i e m ze stwierdzeniem
natury
ogólnej
„ n a g o ś ć o b r z ę d o w a jest r ó w n o z n a c z n a z i n t e g r a l n o ś c i ą i p e ł n i ą .
p o d z i e m n y c h — funkcjonuje j a k o ź r ó d ł o wszelkich m o c y i za,-
R a j i m p l i k u j e b r a k u b r a n i a , t o znaczy b r a k z u ż y c i a . . . Wszelka
r o d k ó w , „macierz uniwersalna", k t ó r a „pioprzedza k a ż d ą
nagość obrzędowa implikuje
for
m ę i jest u p o d ł o ż a k a ż d o g o stworzenia... zawiera ż y c i e , krzep16
Ów „brak
wzorzoc aczasowy, obraz
1 9
raju" .
zużycia" należy, jak sądzę, odnieść także
dziewiczej c z y s t o ś c i d z i e w c z ą t
w o p o z y c j i do
do
k o ś ć i n i e ś m i e r t e l n o ś ć " ' . N i e k a ż d y j e d n a k i nie w k a ż d y m
stanu
kobiecej
momencie m o ż e do niej d o t r z e ć , b o w i e m jej s t r a ż n i k a m i s ą
d o j r z a ł o ś c i . Zaznaczmy t u , żc do u d z i a ł u w S o b ó t c e nie b y ł y
straszliwe p o t w o r y , n i e p r z y c h y l n e l u d z i o m
demony i b ó s t w a .
dopuszczane d z i e w c z ę t a „ z h a ń b i o n e " , „ s p l a m i o n e n a o p i n i i " .
T y m z ł y m m o c o m o charakterze a k w a t y c z n y m m o g ą n a t o m i a s t
Z r ó b m y toż w t y m miejscu u w a g ę , żo d z i e w i c t w o uznawano za
p r z e c i w s t a w i ć s i ę s i ł y ogniste. T e m a t ten p o s t a r a m y się szerzej
s t a n s z c z e g ó l n i e s p r z y j a j ą c y n a w i ą z y w a n i u k o n t a k t u z sacrum.
2 0
r o z w i n ą ć w i n n y m miejscu niniejszego opracowania.
E l e m e n t e m n i e z b ę d n y m w s t r o j u d z i e w c z ą t jest
b у 1 i с a.
W z m i a n k o w a ł o niej w r. 1562 M a r c i n z U r z ę d o w a , nazwa jej
pojawia
się, pośród
materiałach
Strój obrzędowy
i n n y c h ziół leczniczych, we w s z y s t k i c h
XIX-wiecznych.
Nawiązując
po raz
k o l e j n y do
znanych u s t a l e ń M . E l i a d e g o , p o t r a k t u j e m y b y l i c ę j a k k a ż d e
Z d u ż y m , jak sądzę, p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m m o ż e m y przy
cudowno ziele, k t ó r o s w ą w a r t o ś ć m a g i c z n ą , czy l e c z n i c z ą za
2 1
j ą ć , że p i e r w o t n i e r y t u a l n y taniec s o b ó t k o w y d z i o w c z ę t a w y
w d z i ę c z a t y l k o t e m u , że m a s w ó j p r o t o t y p w drzewie ż y c i a .
k o n y w a ł y nago. I n f o r m a c j e na t e m a t s t r o j u o b r z ę d o w e g o
za
Z d o b y c i e , czy posiadanie ziela, k t ó r e m a w a r t o ś ć drzewa kosmicz
dotyczą
nego, t z n . jest n i e w y c z e r p a n y m , w c i ą ż o d r a d z a j ą c y m się ż y c i e m ,
warte
w
w y k o r z y s t a n y c h przeze
mnie
materiałach
przede w s z y s t k i m w i e k u X I X ; m i m o t o w o d n o t o w a n y c h w y p o
b y ł o b y r ó w n o z n a c z n e z p r z e j ę c i e m jego w ł a ś c i w o ś c i , jego m o c y .
wiedziach p o j a w i a ł y się w z m i a n k i o t y m , że „ d z i e w c z ę t a wiejskie
Z a t e m w s y t u a c j i , g d y poddawane
o b r z ę d o w i i n i c j a c j i dziew
s c h o d z i ł y s i ę do jednej c h a t y i t a m r o z b i e r a ł y s i ę do n a g a " .
c z y n y p r z e k r a c z a j ą c granico ś w i e c k i e j przestrzeni n a r a ż o n e b ę d ą
P r z y p o m n i j m y w t y m miejscu, że o d pierwszych w i e k ó w c h r z e ś c i
n a k o n t a k t z niebezpiecznymi d l a c z ł o w i e k a m o c a m i kosmicz
j a ń s t w a ze z w y c z a j a m i s o b ó t k o w y m i w a l c z y ł k o ś c i ó ł , t r a k t u j ą c
n y m i , b y l i c a j a k o n a m i a s t k a drzewa ż y c i a stanie się dla n i c h
je j a k o p r z e j a w y p o g a ń s t w a . Z t e r e n ó w P o l s k i n a j s t a r s z ą w z m i a n
„ p r z e p u s t k ą " na szczęśliwy p o w r ó t do ziemskiej r z e c z y w i s t o ś
k ę o sobótce spotykamy w w a r m i ń s k i c h statutach synodalnych
ci.
1 7
b i s k u p a H e n r y k a I I I (1375—1401), k t ó r e z a k a z y w a ł y o b c h o d ó w
świętojańskich.
Źródła
z rozpustnych
hulanek,
zachowań i tańców.
1 8
historyczne p o d a j ą ,
„plugawych"
iż noc t a
pieśni,
słynęła
orgiastycznych
Taniec w aspekcie symboliki ruchu obrotowego
N i e d z i w i nas zatem f a k t , iż surowe zakazy
k o ś c i o ł a s p r a w i ł y , że o b r z ę d o w a n a g o ś ć i n i c j o w a n y c h d z i e w c z ą t
W wierzeniach s p o ł e c z n o ś c i r ó ż n y c h k r ę g ó w
kulturowych
została okryta białą, płócienną koszulą. W źródłach XIX-wiecz
ruch „zo słońcem"
n y c h p r z e w a ż a b o w i e m t a wersja w opisa.ch s o b ó t k o w e g o s t r o j u ,
„ p o d s ł o ń c e " — u z n a w a n y jest za n e g a t y w n y . M i m o to w pew-
72
nacechowany
jest p o z y t y w n i e , n a t o m i a s t
�nych szczególnych
r u c h u na
opak.
sytuacjach
obowiązuje
stosowanie
właśnie
2 2
W dalszej części swoich r o z w a ż a ń p o s ł u ż ę s i ę j e d y n i e w y
branymi ustaleniami,
w
myśleniu
p o t o c z y ł o b y się nasze rozumowanie, g d y b y m a t e r i a ł y ikonogra
ficzne u z n a ć za w y s t a r c z a j ą c o miarodajne. M o ż e m y t e ż po p r o s t u
dotyczącymi
tradycyjnym.
2 3
struktury
Przytoczę
dla m o i c h dalszych d o c i e k a ń
czasoprzestrzeni
jedynie
p o r u s z a ć się w sferze h i p o t e z , s z u k a j ą c dla n i c h u w i a r y g o d n i e n i a
w t o k u dalszych
najważniejsze
stwierdzenia.
charakter
B u c h w k i e r u n k u „ p o d s ł o ń c e " — w lewo — k o j a r z o n y jest
rozważań.
J e ś l i zgodnie z p r z y j ę t y m w c z e ś n i e j z a ł o ż e n i e m
w
obrzędu
obrzędzie
polega
musi istnieć
kosmicznymi.
na
inicjacyjny
w y p r a w i e do sfery
moment
poziomami
sens o t w a r c i a g r a n i c y d w ó c h
w przestrzeni. J . S. W a s i l e w s k i a n a l i z u j ą c sens r u c h u obrotowego
więc
w m o m e n t a c h p r z e j ś c i a (w weselu i przekoczowaniu), dochodzi
K r ą ż ą c w t e m p i e coraz szybszym i szybszym d z i e w c z ę t a d o p r o w a
światów,
ma
to
między
acjach o b r z ę d o w y c h r u c h w czasie zostaje p r z e ł o ż o n y na r u c h
najważniejszym
obrotowy
granicy
z ruchem w t y ł , w dół, w z a ś w i a t y , w przeszłość. Zatem w sytu
owym
Ruch
przejścia
sacrum,
strukturalny
taniec d z i e w c z ą t
momentem
w
całym
jest
obrzędzie.
do stwierdzenia n a t u r y o g ó l n e j , iż „ r u c h o b r o t o w y w o b r z ę d a c h
dzają
p r z e j ś c i a m a s t r u k t u r a l n y sens otwarcia, granicy m i ę d z y s t a n a m i ,
nie k o n t r o l u j ą c w ł a s n e g o zachowania. B y ć m o ż e dlatego w ź r ó d
sytuacjami."
2 4
Zakłada
j e d n o c z e ś n i e , że w i n i c j a c j a c h
dorastania oraz w i n n y c h ceremoniach
jących fakt
wejścia
o b o w i ą z u j e
j e d n o s t k i na
ruch
okresu
o b r z ę d o w o potwierdza
n o w y etap drogi
„ze s ł o ń c o m "
życiowej
w znaczeniu r u c h u
Na
transie,
ł a c h h i s t o r y c z n y c h pojawiają, się t a k i e o k r e ś l e n i a , j a k : s z a l e ń
stwo, w y u z d a n i e , rozpasanie. Zgodnie z wierzeniami" stan eksta
tycznego uniesienia p o j a w i a s i ę w ł a ś n i e na p r o g u d w ó c h ś w i a
tów.
w p r z y s z ł o ś ć . Czy r z e c z y w i ś c i e jest to jedyne m o ż l i w o do p r z y
j ę c i a w y j a ś n i e n i e °>.
się do g r a n i c y u t r a t y ś w i a d o m o ś c i . T a ń c z ą w
Schemat i n i c j a c j i z a k ł a d a cofnięcie się do czasu m i t y c z n e g o .
Z a u w a ż m y , że j e d y n i e r u c h „ p o d s ł o ń c e " u m o ż l i w i a r e a l i z a c j ę
gruncie k u l t u r y
polskiej taneczne k r ą ż e n i e
dziewcząt
w ą t k u p o w r o t u do p o c z ą t k ó w , do p a r y p r a r o d z i c ó w . Dziewczęta,
w o k ó ł s o b ó t k o w e g o stosu czy drzewa, b y ł o b y o d p o w i e d n i m , j a k
zaskują w ten sposób wiedzę z czasów
sądzę, materiałem
wszystko ustanawiane b y ł o przez b o g ó w .
do p o d j ę c i a p r ó b w y j a ś n i e n i a
sensu r u c h u
o k r ę ż n e g o w tej s y t u a c j i o b r z ę d o w e j .
Ruch
P r z y p o m n i j m y , że po roznieceniu ognia d z i e w c z ę t a s i a d a j ą
w o k ó ł stosu i z a c z y n a j ą „ z a w o d z i ć " p i e ś n i o b r z ę d o w e
t o k s t ó w i m e l o d i i z a j m i e m y s i ę p r z y innej okazji).
(analizą
Następnie
c h w y t a j ą s i ę za r ę c e i r o z p o c z y n a j ą swój taniec. K r ą ż ą
wokół
„pod
„ n a początku", kiedy
s ł o ń c e " o t w i e r a zarazem d o l n y p o z i o m kos
mosu — z a ś w i a t y . D z i e w c z ę t a m u s z ą b o w i e m d o t r z e ć do w o d y
ż y c i a , owego z b i o r n i k a p ł o d n o ś c i i z a r o d k ó w
wszelkich f o r m
i s t n i e n i a . W ę d r ó w k a po z a ś w i a t a c h , t z w . okres marginesowy to
najniebezpieczniejszy
etap i n i c j a c j i . D z i e w c z ę t a n a r a ż o n e są na
ognia, n a j p i e r w p o w o l i ; stopniowo t e m p o t a ń c a r o ś n i e , dziew
działania
do w o d y
życia
c z y n y t a ń c z ą coraz szybciej „ w rozpasaniu i s z a l e ń s t w i e " , w za
b r o n i ą straszliwe b ó s t w a i p o t w o r y . M a j ą one charakter
chto-
p a m i ę t a n i u ; o g i e ń strzela w y s o k i m p ł o m i e n i e m w c i e m n o ś ć nocy.
Niestety,
w
tym
miejscu
dalsze r o z w a ż a n i a
mocno
się
wszelkich sił n i s z c z ą c y c h .
niczno-akwatyczny,
zatem
Dostępu
siłą i m p r z e c i w s t a w n ą
jest
ogień.
J u ż w t y m miejscu m o ż e m y p o k u s i ć się o w y j a ś n i e n i e k o ń c o w y c h
k o m p l i k u j ą . W naszych poszukiwaniach b o w i e m nie u d a ł o n a m
faz o b r z ę d u : c h ł o p c y p r z e c i ą g a j ą d z i e w c z ę t a przez
się d o t r z e ć
dla dalszego w n i o s k o w a n i a
ognisko, n i e k i e d y p r z e s k a k u j ą przez nie sami. O g i e ń j a k o prze
i n f o r m a c j i —• opisy o b c h o d ó w nocy ś w i ę t o j a ń s k i e j nie z a w i e r a j ą
c i w i e ń s t w o sił c h t o n i o z n o - a k w a i y c z n y c h z z a ś w i a t ó w m a n a j
ż a d n y c h d a n y c h na t e m t k i e r u n k u t a ń c a w o k ó ł ogniska.
pierw
Istnieją
do
tej j a k ż e w a ż n e j
co p r a w d a
źródła
ikonograficzne,
na
podstawie
Wędrówka
k t ó r y c h m o ż n a b y p r z y j ą ć , iż k r ą ż e n i e d z i e w c z ą t w o k ó ł s o b ó t k o
wego stosu o d b y w a ł o s i ę w k i e r u n k u „ p o d s ł o ń c e " ;
zdajemy
zabezpieczyć
dziewczęta
przed
p o t e m z a ś owe złe moce ewentualnie
dogasające
destrukcyjnymi
siłami,
zniszczyć.
d z i e w c z ą t po z a ś w i a t a c h nasuwa n a m jeszcze
jodno skojarzenie. K i l k a o p i s ó w o b c h o d ó w nocy
świętojańskiej
sobie j e d n a k s p r a w ę , że w plastycznej w i z j i tego j a k ż e t a j e m n i
zawiera informacje o o b e c n o ś c i p r z y s o b ó t k o w y m stosie k o t a
czego o b r z ę d u z b y t wiele z a l e ż a ł o od w y o b r a ź n i a r t y s t y ,
lub
aby
psa.
25
Czarnego k o t a przynoszono
w worku
do
ogniska,
ź r ó d ł a to m o ż n a b y ł o u z n a ć za dostatecznie w i a r y g o d n e . W tej
po c z y m z o k r z y k i e m „ d u s a leci, dusa l e c i " p r z e p ę d z a n o
s y t u a c j i pozostaje n a m j e d y n i e p r z e d s t a w i ć c z y t e l n i k o w i ,
w ciemność.
г
jak
go
�I ] . 5. H . Pillat-i, Sobótko,
repr. za. „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , 1861 (1), 232
W strofach „ P i e ś n i ś w i ę t o j a ń s k i e j o S o b ó t c e " K o c h a n o w
po z a ś w i a t a c h i p o w r ó t do ziemskiej r z e c z y w i s t o ś c i .
skiego z w i e r z ę to j a w i n a m s i ę j a k o z ł o w r ó ż b n e i p r z e j m u j ą c o
Z b l i ż a m y się p o w o l i cło k o ń c o w y c h faz o b r z ę d u .
Dopóki
l u d z i strachem. W p i e ś n i p a n n y trzeciej p o j a w i a się przestroga
ognisko p ł o n i e , a dziewczęta, t a ń c z ą , c h ł o p c y t r z y m a j ą się na
dla c h ł o p a k a , k t ó r y „ c i ą g n ą ł k o t a " :
uboczu
w krzakach,
trans m i j a ,
zaroślach,
a o g i e ń przygasa,
za
drzewami. Gdy
chłopcy
wybiegają
taneczny
z ukrycia,
Nie znasz l u d z i , co p r z e d k o t e m
k a ż d y z nich chwyta wybraną
Pierzchają, n a j w i ę t s z y m biotem ?
w p i e ś n i a c h ) i p r z e c i ą g a j ą przez p ł o m i e n i e d o g a s a j ą c e g o ogniska.
A na jego glos s t r a s z l i w y
N a s t ę p n i e m ł o d z i p a r a m i r o z c h o d z ą s i ę po o k o l i c y ,
Ledwie drugi będzie ż y w y .
2 6
clziowczymę (skojarzenie
ze s o b ą noc. C h ł o p c y w y s t ę p u j ą t u w charakterze
imion
spędzają
akceptujących
dziew-częta w i c h nowej r o l i s p o ł e c z n e j . W s p ó l n i e s p ę d z o n a noc;
Czarny k o t jeszcze i d z i ś k o j a r z o n y jest, g ł ó w n i e w m y ś l i
ma być świadectwem
tego, że w t r u d n y m i niebezpieczivym
l u d o w e j , lecz nie t y l k o , z n i e s z c z ę ś c i e m . J e ś l i przebiegnie n a m
procesie wtajemniczania o s i ą g n ę ł y one w y m a g a n ą w i e d z ę u p r a w
d r o g ę , s t a r a m y s i ę w y b r a ć i n n ą , g d y zjeży się i p r y c h n i e —
niającą
niepow odzonie pewne. Podobne odczucia powoduje n p . pojawienie
d z i a ł a ń p r o k r e a c y j n y c h m a b y ć tego m a n i f e s t a c j ą . Stan dziewi
się we wsi w i l k a l u b obcego psa. N i e r z a d k o z w i e r z ę t a te u t o ż s a
czej c z y s t o ś c i u s t ę p u j e miejsca kobiecej
miane s ą z p r z y b y s z a m i z „ t a m t e g o ś w i a t a " . W w i e l u m i t o l o
giach f u n k c j o n u j ą
ono j a k o s t r a ż n i c y ś w i a t a podziemnego l u b
w r o l i p r z e w o d n i k ó w , czy raczej „ ś r o d k a t r a n s p o r t u " do pod
ziemnej k r a i n y .
mitologii
roli kobiety-matki; podjęcie
wspólnych
dojrzałości.
Z f a k t u , że u d z i a ł c h ł o p c ó w w o b r z ę d z i e polega, niejako na
potwierdzeniu
nowego
statusu
społecznego
dziewcząt
należy
w n o s i ć , że o n i sam m o m e n t inicjacji m a j ą j u ż za s o b ą . W z w i ą z k u
z t y m r o d z i się o c z y w i ś c i e wiele p y t a ń d o t y c z ą c y c h m o ż l i w o ś c i
N a j p r o ś c i e j b ę d z i e o d w o ł a ć się t u do powszechnie znanych
wątków
do p e ł n i e n i a
greckiej
czy
egipskiej. G r e k o m
„Echidne
zidentyfikowania
jakiegoś
rytuału
jako
inicjacji
chłopców,
p r z y z a ł o ż e n i u , że poprzedza on w k a l e n d a r z u o b r z ę d o w y m noc
psa
s o b ó t k o w ą . Jest to jednak t e m a t na o b s z e r n ą p r a c ę , na razie
pilnującego w r ó t p i e k ł a " . W Egipcie b ó g Anubis, k t ó r y prowa
m u s i m y więc z a d o w o l i ć się j e d y n i e nie p o t w i e r d z o n y m w zasadzie;
d z i ł dusze do ś w i a t a podziemnego
stwierdzeniem, żo c h ł o p c y b i o r ą c y u d z i a ł w S o b ó t c e s ą przedsta
u r o d z i ł a . . . p o t w o r n e p o t o m s t w o : Cerbera
— trójgłowego
2 7
ś m i e r c i H c k a t e przedstawiano
m i a ł g ł o w ę psa, a b o g i n i ę
j a k o s u k ę . W m i t o l o g i i meksy
wicielami grupy dorosłych.
kańskiej w roli „ p r z e u o ś n i k ó w " w zaświuty występowały kojot
i
jaguar.
Łączenie
imion
chłopaka
i dziewczyny
w
sobótkowych
p i c n i a c h (informacje p o w t a r z a j ą się w w y p o w i e d z i a c h , d o t y c z ą
W y d a j e s i ę , że od lego rouzaju z w i e r z ą t droga wcale nio t a k a
cych I p o l . X I X w.) b y ł o n i e g d y ś o b o w i ą z u j ą c e i p o c z ą t k o w a ł o
z n ó w k r ę t a do naszego rodzimego (europejskiego) k o t a . Wielce
okres n a r z e c z e ń s t w a p a r y . M o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że n i e g d y ś
zatem
sam
prawdopodobno,
że kot
w S o b ó t c e , pozornie r e k w i z y t
rytuał
sobótkowy
był ceremonią
zawierania
małżeństw.
bez cc i ę k s z e g o znaczenia, p e ł n i ł n i e g d y ś cv o b r z ę d z i e r o l ę bardzo
W okresie p ó ź n i e j s z y m to w i ą ż ą c o kojarzenie p a r p r z y s o b ó t k o
ważną
w y m o g n i s k u p o t w i o r d z a n o o b r z ę d e m weselnym. Z r e s z t ą h i p o -
74
— i s t n i a ł realnie, a u m o ż l i w i a ł i n i c j o w a n y m w ę d r ó w k ę
�toza, żo wosele w y p a r ł o i z a s t ą p i ł o inicjację w y p o w i a d a n a jest
wypadały
(Zielone Ś w i ą t k i ,
23/24
d o s y ć c z ę s t o . J e ś l i t o k prowadzouogo |,u r o z u m o w a n i a u z n a m y
czerwca), z a d o w a l a j ą c się na razie w y j a ś n i e n i a m i i n n y c h
auto
za, p o p r a w n y , wówcza,s b y ł b y t o argument na jej potwierdzenie.
rów.
Z d a j e m y sobie s p r a w ę , że przedstawione r o z w a ż a n i a t k n ę ł y
j o d y n i e t e n j a k ż e , . n o ś n y " t e m a t . W i e l u spraw nie poruszono
w ogóle (magia miłosna,, w r ó ż b y ) , inne przeanalizowano za.lodw ie
pobieżnie.
Nie
ustosunkowano się też
do
terminu,
w
jakim
obchody nocy s o b ó t k o w e j
2 8
Schemat przebiegu o b r z ę d u jest n i e w ą t p l i w i e uproszczony
i b y ć m o ż e n i e p e ł n y . Pozostaje n a m jednak nadzieja, że w y n i k i
a n a l i z y semiotycznej p o z w o l ą n a m go w p r z y s z ł o ś c i u z u p e ł
nić.
l' R Z Y P I S Y
1
W i ę k s z o ś ć m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h w y k o r z y s t a n y c h do
opracowania a r t y k u ł u pochodzi z eza,sopism e t i m ^ n i l i c z i i y c l i
Z W A K , M A A E ' , „ W i s ł y " , „ L u d u " , oraz Ludu
O. K o l b e r g a .
M a t e r i a ł y /. niemieckiego obszaru
językowego
czerpaliśmy
z n a s t ę p u j ą c y c h p u b l i k a c j i : R. U e i t l . Deutsche
Yolkskunde,
B e r l i n 1968, s. 282 п . ; E . Fehrlo, Vest utul Yołksbrauche
im
Juhreslauf
europiiischcr
Yólker, Kassel, J . Pb. H i n o n t h a l , 1955,
s. 219; J . B . Fischer, Bcschrcibung
der rorziiglichslcn
Yolksfestc,
Unterliultuttgeu, Spicie utul Tanze der mcisten Nationen in
Europu.
B d . 1.2., W i o n 1799, s. 134; T l . Oetke. Der deutschc
Yołkstanz,
B e r l i n 1982. s. 403
473
S. Ż ó ł k i e w s k i , Przedmowa
| w : ] Semiotyku
kultury, W a r
szawa 1977, s. 26 n .
Schemat o b r z ę d u inicjacji obejmuje r ó w n i e ż s y m b o l i c z n ą
ś m i e r ć wtajemniczonego, jego k o n t a k t z d u c h a m i , s i ł a m i de
m o n i c z n y m i oraz ponowne narodziny w nowej r o l i s p o ł e c z n e j .
Por. E . M i c l e t y i i s k i . Poetyka mitu, Warszawo, 1981, s. 281
J . S. W a s i l e w s k i , Podróże
do piekieł,
Warszawa 1979.
s. 217—218
W . P r o p p , Morfologia
bajki, Warszawa 1976, s. 56, 164
J . Tokarska, , 1 . Wasilewski, A . Znrysłowska,, Śmierć
jako
organizator kultury, E t n o g r a f i a Polska, t . X X V I 1982, z. 1. s.
104—105
T a m ż e , s. 92
M . Kliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 388
J . Tokarska, , 1 . W a s i l e w s k i , A . Zmyslowska, op. c i t . ,
s. 94
uczepi się na gałęzi, to ta za m ą ż p ó j d z i e
- k t ó r e j zaś spadnie
na z i e m i ę , ta w t y m r o k u nio dostanie m ę ż a " .
Por. ,1. S. Wasilewski, op. cit., s. 106—110:
oto
pyszny kobiecy s t r ó j weselny... w y k o n a n y z c h i ń s k i e g o j e d w a b i u ,
p o k r y t y jest m i s t e r n y m , w i e l o b a r w n y m h a f t o m , przedstawia
j ą c y m drzewo z koroną, w i j ą c y c h się gałęzi. S i e d z ą w ś r ó d n i c h
p t a k i , za,ś po obu stronach p n i a s t o j ą dw a, ronifery. ... To w ł a ś n i e
dusze p r z y s z ł y c h dzieci uwidoczniono s ą j a k o p t a k i w ś r ó d gałęzi
drzow-a — rodowej siodziby dusz. Dorastając, z l a t u j ą na coraz to
niższe g a ł ę z i e , by wreszcie wcielić się na, z i e m i . . . " .
1 3
r
»* L . Lissowski,
So!>ólka,
„Wisła"
1892,
t. V I , z. 4,
924
2
3
4
5
6
7
8
9
1 0
Por. D W O K , Wlk. Ks. Poznańskie,
t. 9, cz. I s. 143;
w wiliją ś. J a n a Chrzciciela po zachodzie s ł o ń c a u d a j ą się
k o b i e t y na b e z d r o ż a , ł ą k i i p a g ó г к i . . . " Sz. J a s t r z ę
bowski, Sobótka we wsi Mikułowice,
„ W i s ł a " 1891, t . V , s. 33;
W M i k u ł ó w i c a c l i pod ogień s o b ó t k o w y s ł u ż y od dawien
d a w n a jedno i to samo miejsce. L e ż y ono p r z y drodze, wycho
dzącej z głębokiego wąwozu, a jak tu n a z y w a j ą wąkopu... T u
na ugorze l u b wygonie... wieczorem zbiera się prawie cala, m ł o
dzież"
11
Por. J . S. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979,
s. 128 u . , oraz Z nad Bugu. Szkic etnograficzny przez Z. St. „ b u d "
1897, t . 3, s. 2 1 ; „ C z a r o w n i c e lubują, się przede w s z y s t k i m w porze
nocnej, b e z k s i ę ż y c o w e j , wietrznej i zimnej... N a granicach wsi,
na r o z d r o ż a c h z b i e g a j ą się o p ó ł n o c y w k i l k a i ze z ł y m n a r a d z a j ą
się...".
1 2
Por. D W O K , Kaliskie,
t . 23, s. 100: „ W wigilię ś. J a n a
Chrzciciela d z i e w c z ę t a w ten s p o s ó b o d p r a w i a j ą s o b ó t k ę , że
r z u c a j ą w i a n k i z k w i a t ó w i ziół na drzewo, i k t ó r e j z n i c h wianek
1 5
J . R . Toiniecv, Drzewo życia, Warszawa 1975, s. 2K
M . Eliado, op." c i t . , s. 193 '
A . Bohdanowicz, Przeżytki
starożytnego
świfttopogłątlit
u Białorusinów,
Grodno 1896, cyt. za, J . W i t o r t , „ L u d " , J893.
t. 2, s. 214—215
J . D ł u g o s z , Dziejów
polskich
ksiąg 12, p r z e k ł . Mooher z y ń s k i o g o , 1867, I , s. 40; M . R e j , Postylla,
w y d . K . Górski
i W . K u r a s z k i c w i c z , W r o c ł a w 1965; M a r c i n z F / r z ę d o w a . Herbarz
polski...
K r a k ó w 1595
M . E i i a d e , Sacrum,
mit, historia.,
Warszawa 1974, s.
138
Por. Sz. J a s t r z ę b o w s k i , op. cit., s. 33, „ . . . D z i e w c z ę t a
u p a d ł e , splamione na o p i n i i nic b y w a j ą dopuszczane do ogólnej
zabawy, jeżeli zaś k t ó r a z p o d o b n y c h posiada o d w a g ę u k a z a ć się
na s o b ó t c e , to n a r a ż a się na złośliwiść i szykany c h ł o p a k ó w , na
o b o j ę t n o ś ć , l e k c e w a ż e n i e i u s z c z y p l i w o ś ć towarzyszek...".
M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 290
i następno
J . S. Wasilewski, Symbolika
ruchu obrotowego i rytual
nej inwersji,
Wa.rszawa 1978, E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I , z. 1.
s. 83
J . S. Wasilewski, t a m ż o s. 8-1—86. oraz P o d r ó ż e do pie
kieł, s. 146—147
J . S. Wasilewski, t a m ż o s. 98
A d n a w , Zabobony, pieMii i obrzędy ludu
mieszkającego
u źródeł Sanu i Dniestru,
W ę d r o w i e c 188:.', t . 1, nr 1.1, c y t . za.
S. J a s t r z ę b o w s k i , W i s ł a , 1. V I I I , z. 2, s. 365, „ K u p a ł o u pastu
c h ó w w g ó r a c h . Ś p i e w a j ą : C h o d ź m y , c h o d ź m y na, S o b i t k u , upie
czemy c z o r m i k i t k u ; c h o d ź m y , c h o d ź m y na n i ą , upieczemy czorn u l a n i u " . , Por. też J . R . Tomiccy, op. cit., s. 197
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
J . K o c h a n o w s k i , Dzieła
2 7
R . Graves, Mity (/reckie. Warszawa 1982, s.
J . R . Tomiccy, op. cit., s. 195—201
Polskie,
Kraków
1952, s. 295—
-311
2 8
123
�