https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/530751480e576e3b3cf8f68e5cac3b4c.pdf b1482d743c37b15381ff4e03d207f2ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5309 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4931 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna (3) pamiętaj o mnie! / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.243-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE �N a pierwszy rzut oka wydaje się, że nie ma nic prostszego, niż połączyć pocztówkę tematem pamięć. Pocztówka „ze swej natury” jest, często ulotnym, dowodem pamięci i pamiątką. A jednak roz­ poznanie tematu zajęłoby być może wieczność. Bez na­ mysłu zakłada się, że kolekcja jest rodzajem źródła hi­ storycznego, obyczajowego. To oczywiście prawda. Nie wyklucza to jednak faktu, że sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana. Trudno już dzisiaj poprzestać na kryte­ riach naiwnego neopozytywizmu, co bez namysłu czyni większość opisywaczy kolekcji i wystaw pocztówek. Nawet jeśli tego sobie nie uświadamiamy, poprzez estetykę surrealizmu i ich zainteresowanie kiczem i sztuką peryferyjną, jakby mimochodem, pocztówki odegrały niebagatelną rolę w kształtowaniu się nowo­ czesnej antropologii i w dwudziestowiecznym pojmowa­ niu sztuki - w rozumieniu „nowości”, a także w rozu­ mieniu pojęcia kiczu jako czegoś, co nowości przeczy. Cokolwiek przedstawia pocztówka i w jakimkolwiek języku napisano na niej wiadomość, ducha karty pocz­ towej najlepiej oddaje zwrot PAMIĘTAJ O MNIE! Może powinno się napisać: MYŚL O TO BIE. PA­ MIĘTAJ O MNIE. Bo pocztówka jest przede wszystkim posłańcem uczuć, ambasadorem pamięci. A ponieważ ona nie znosi niedomówień i chciałaby mieć gotowy wzór na każdą okazję, więc często po prostu znajdujemy na niej napis: pamiętaj o mnie, nie zapomnij mnie, po­ myśl o mnie, na przykład ułożone ze splecionych kwia­ tów, wśród których obowiązkowo niezapominajka. Pocztówka chciałaby powiedzieć naraz wszystko i zmieścić na małej powierzchni jak najwięcej symboli. Oto nad napisem złotymi literami - pamiętaj o mnie bukiecik niezapominajek związany czerwoną wstążką, na której zawieszono serduszko, krzyżyk i małą kotwicę. 4. N ie zapomnij mnie 243 K O L E K C JA N IE ID E A L N A (3 ) MAŁGORZATA BARANOWSKA Pamiętaj o mnie! Czyli użyto symboli cnót najbardziej przez pocztówkę uwielbianych: Wiary, Nadziei i Miłości. Na odwrocie pisane o godzinie 10 wieczorem 29 marca 1918 roku: N ie z słów się sk ład a m iło ści rozm ow a, Starczy spojrzen ie za najczu lsze słowa, M ó w i cz ęsto k ro ć w ięcej, niźli chcem y, Je d e n jedyn y d ło n i u ścisk niem y. Podpis - „Ten S a m ” i n ie cz y te ln a parafka. Mówimy o uczuciach? Więc nie tylko miłość, cza­ sami nawet złość czy uraza skłania do wysłania pocz­ tówki z napisem: Nie zapomnij o mnie (oczywiście peł­ no tu niezapominajek). „List pisany dnia 5 marca 1920 rok. W pierwszych słowach mojego pisma donosze ci że ty jesteś zadumna i straśnie się stawisz. I straśnie naro­ biłaś Nam wstydu do ciorta i trochę. Jak nie masz ży­ czenia z namy Rozmawiać. To trudno i więcej żebyś tak Nierobiła nam Wstydu bo nie wiem Co by było z tobą” (zachowałam oryginalną pisownię - MB). �Niezmiernie często pojawia się na pocztówce mo­ tyw listu. Ten list, który wychylając się z obłoku zawie­ szonego nad rozmarzoną panienką trzyma w ręce ele­ gancki młodzieniec, albo ten, który trzyma piękna ko­ bieta w chmurce, zawsze znaczy: pamiętaj o mnie. N a­ wet bez chmurki będącej rodzajem komiksowego dym­ ka, oznaczającej myśli osoby, która się pod chmurką znajduje, rozumiemy, że list oznacza przesyłane myśli i uczucia, a także jest widomym znakiem pamięci. Główny podział w rozumieniu przez współczesnych nam kolekcjonerów ich własnych kolekcji ma począ­ tek w rozumieniu czasu. Jeżeli czas historyczny umie­ ścimy na osi pionowej, a współczesność na poziomej, to większość kolekcjonerów będzie swą kolekcję „umieszczać w pionie”. Zgodnie z przekonaniem, że niezależnie od wyboru tematu zbioru pocztówka jest rodzajem dokumentu epoki. Tego rodzaju postępowa­ nie wynika z ugruntowanej tradycji, która, w naszej kulturze, jak układ dziesiętny, nie podlega dyskusji. Pocztówka jest dokumentem szczególnym, przede wszystkim dokumentem uczuć. Ale i te nie są wolne od ulegania historii. Epoka odciska na nich swe piętno i nie­ 244 ustannie zmienia język uczuć. Najczęściej pocztówka se­ gregowana jest za pomocą potocznych kryteriów logiki historii pojmowanej zawsze jako przebiegającej w czasie linearnym. A jednak można sobie wyobrazić sytuację za­ burzenia owego porządku. Jakaś linia czasu, która miała się już kiedyś w swej linearnej rzeczywistości zakończyć, nagle zostaje pociągnięta dalej i można by powiedzieć „obok”, przez inny punkt na linii poziomej, niż przebiega­ łaby, gdyby szła swym naturalnym rozpędem. Tego rodzaju przykład wykorzystania kolekcji pocz­ tówek do stworzenia serii spirali czasu, czy może pętli czasu, stworzył w literaturze Romain Gary w książce L ę­ ki króla Salomona: „Szybko spostrzegłem, że mimo wszel­ kiego bogactwa pan Salomon jest sam na świecie. Naj­ częściej zastawałem go przy wielkim biurku filatelisty, z lupą w oku, bardzo zadowolony oglądał znaczki, jak prawdziwych przyjaciół, a także pocztówki, które docie­ rały do niego z przeszłości i z wszystkich stron świata. Nie były zaadresowane do niego osobiście, bo niektóre zostały wysłane w zeszłym wieku, kiedy pana Salomona prawie nie było na świecie, ale na koniec trafiły do jego domu. [...] Jedna przedstawiała młodą dziewczynę, �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE ubraną jak na początku naszych czasów, z czterema chłopczykami w marynarskich ubrankach i słomko­ wych kapeluszach, ona mówiła kochanie, kochanie myśli­ my o tobie dzień i noc. Wracaj szybko i pamiętaj ubieraj się ciepło i wkładaj twój flanelowy pas, twoja Maria. Najdziw­ niejsze jest to, że pan Salomon przeczytał tę pocztówkę, a potem poszedł kupić sobie flanelowy pas.[...] Ta kart­ ka była z 1914 roku. [...] Nie wiedziałem, że pan Salo­ mon nie może ścierpieć zapomnienia, zapomnianych ludzi, którzy żyli i kochali, i przeszli bez śladu, którzy by­ li kimś, a stali się niczym, pyłem, resztkami, tymi co są «sprzed», bo teraz wiem, że tak ich nazywał”.1 „Pan Salomon znalazł u braci Dupin w pasażu Saint Barthelemy pocztówkę z fotografią odaliski, mieli ta­ kie w Algerii, która była jeszcze francuska, a na od­ wrocie słowa miłości: nie mogę żyć bez Ciebie Ciebie mi najbardziej brak na świecie będę w piątek o siódmej pod zegarem na placu Blanche czekam na Ciebie z utęsknie­ niem twoja Fanny".2 Oczywiście pan Salomon szuka odpowiedniego zegara, a przede wszystkim odpowied­ niej godziny. Znajduje konsjerżkę, która naprowadza go na trop zegara, bo pamięta zegar i ulicę. Pan Salomon miał 10 000 pocztówek, wszystkie z tekstami silnie nacechowanymi uczuciowo, bo tylko takie zamawiał u handlarzy pocztówkami, i obcował z ni­ mi jak z bliskimi. Bohater Gary’ego wprowadza „fabułę” kolekcji do swojej teraźniejszości. Gary ma rację. Świet­ nie oddał on tu istotę ducha pocztówki, która przede PARIS (IX ’). — wszystkim jest wehikułem uczuć. A że wszystko toczy się w wyobraźni, także pasuje do świata pocztówki. Kolekcjonowanie i odgrywanie uczuć zapomnia­ nych, pozostawionych na małych, kolorowych kartoni­ kach, zostało przez Gary’ego opisane jako skrajny prze­ jaw samotności. Ta samotność także została przedsta­ wiona oryginalnie. Pan Salomon mówi do pana Tonga, tłumaczącego mu, że przecież nie znał tych ludzi z pocz­ tówek, którymi tak się przejmuje: „ - Pan nie potrafi zro­ zumieć. Pan stracił całą rodzinę w Kambodży. Pan ma o kim myśleć. Ale ja nigdy nikogo nie straciłem. Wśród tych sześciu milionów Żydów eksterminowanych za Niemca nie miałem nikogo, choćby byle kuzyna. Nawet moi rodzice nie zostali zabici. Zmarli przedwcześnie, w pokoju i godności, przed Hitlerem. Mam osiemdzie­ siąt cztery lata i nikogo do opłakiwania. To straszne być samotnym po stracie ukochanej istoty, ale jeszcze strasz­ niejsza jest samotność, jak się nigdy nikogo nie straciło. No więc kiedy przeglądam ten album...”.3 Opłakiwanie utraty możliwości bezpośredniego przeżycia tamtej straty pozwala Gary’emu opisać wcie­ lenie samotności po Zagładzie. Scenariusz żalu pisarz zmienił w historię zbierania pocztówek, jeśli można to nazwać zbieraniem pocztówek, a nie korespondencji, albo może lepiej zbieraniem uczuć. W każdym razie trudno tę kolekcje potraktować jak zwykłe, tradycyjne muzeum. Niewątpliwie ta kolekcja należy do współ­ czesności jej właściciela, a nie do przechowywanej Le Boulward Montmartre. — LL. 7 5. List w ręce postaci w chmurce nad główną postacią pocztówki oznacza „myślę o Tobie”, „pamiętam” 6. List w ręce może oznaczać zarówno nadejście poczty, jak i chęć wysłania owego listu 7. Kartka z Paryża z roku 1914 z charakterystycznym zegarem ulicznym. Pod podobny musiał się zapewne udać pan Salomon bohater po­ wieści Romain Gary’ego. 245 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE 8. Nie wiadomo czy pan Salomon udał się i na spotkanie tych ludzi. Paryż w czasie powodzi (styczeń 1910). - Rue du B ac skrzętnie przeszłości. Ale przecież zbiera pocztówki dlatego, że nadawcy i odbiorcy należeli do przeszłości i ich uczucia miały zostać zapomniane. Strażnikiem i aktorem tych uczuć staje się stary, cał­ kowicie samotny Zyd. On staje się też wcieleniem pa­ mięci. Tylko jakiej? Tylko czyjej? Narratorowi opowieści kraje się serce, kiedy nagle pojmuje, że pan Salomon zo­ stał „adoptowany” - na chwilę, bo przecież co chwilę zmieniał obiekt swej kontemplacji - przez pewną rodzi­ nę bretońską z pocztówkowego zdjęcia z roku 1905. To jakaś efemeryda pamięci, która wyłania ulotne chwile, nie mogąc w żadnym razie objąć całości. W pewnym sensie mamy tu też analizę samej kolekcji, która zawsze będzie ułomna, jeśli nie jest kolekcją pa­ ru określonych, możliwych do zgromadzenia przedmio­ tów. Na pewno jednak nie może to dotyczyć ani zbioru pocztówek, ani zbioru życiorysów czy wydarzeń z życio­ rysów nadawców i odbiorców 10 000 pocztówek. Tutaj muszę wprowadzić rodzaj historycznego anek­ su do tematu „kolekcje pocztówek i pamięć”, jak rów­ nież do fabuły Lęków króla Salomona. W roku 1967 w „Stolicy” ukazał się tekst o znanym, świetnym zbiorze pocztówek inżyniera Stanisława Rzeźniackiego, stano­ wiącym dzisiaj trzon zbioru Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Sam Rzeźniacki to postać bardzo ciekawa - podróżnik mimo woli, bo jako obywatel Księstwa Po­ znańskiego przebywający w zaborze rosyjskim został po wybuchu I wojny internowany i zesłany na Sybir. Jako wygnaniec, a potem jako wędrowiec, także po Tybecie, spędził w Azji osiemnaście lat. Wrócił do kraju w roku 1932. Już przed wojną miał wielką i cenną kolekcję, z której 25 000 spłonęło w powstaniu warszawskim. To, co dotarło do Torunia, to 60 000 pocztówek,4 chociaż uważano za jego życia, że doszedł do większej ilości. Zacytujmy bardzo charakterystyczny list tego na­ miętnego zbieracza, który uległ, jak to mawiano na po­ czątku dwudziestego wieku, „manji kartkowej”: „W pocztówkach mam wszystko - pisze Rzeźniacki - na­ wet poezję i muzykę na pocztówkach; mam albumy ge­ niuszów z całego świata, a jaki ciekawy Watykan z wszystkimi papieżami, wykopaliskami Pompei, Egiptu i grobowcami, mumiami, piramidami, sfinksami, azjatyc­ kie pagody, meczety, minarety - jednym słowem, cały świat na pocztówkach - istne muzeum w miniaturze”.5 W artykule Sto lat kartki pocztowej i 100 000 pocztó­ wek, w „Stolicy” z 1967, poświęconym właśnie kolekcji inżyniera Rzeźniackiego, Antoni Trapiński pisze o pierwszej w Warszawie wystawie pocztówek w roku 1900: „Wystąpiło 10 wydawców i około 30 kolekcjone­ rów modnego artykułu produkcji krajowej i zagranicz­ nej, który jako nowość bił wówczas rekord uznania i po­ wodzenia. Wystawiali pp. Kiesewetter i Semadeni z Lu­ blina, panna Rozalia Klopfert z Warszawy i p. Henry z Petersburga (podobno od tego czasu datuje się naj­ większe muzeum w Związku Radzieckim, powstałe z ko­ lekcji prywatnej i liczące obecnie około miliona sztuk). Próżno u nas szukać śladów po takich zbiorach i wy­ stawcach, jak pp. Ignacy R. Barabasz, Maksymilianowa Baruch, Eustachy Goldfeder, L. i S. Kapłan, Halina Hochenlinger, Izydor Katz, Helena i Stefan Lewentalowie, 246 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE Jan Samuelson, Friede Rundo i Rzecznik z Warszawy. [... ] Wymienione nazwiska jednak świadczyć mogą, dla­ czego p. Rzeźniacki pozostał na placu boju jedynym w kraju stutysięcznikiem w swej dziedzinie”.6 W Europie Środkowej i Wschodniej nie trzeba na­ wet takiego akapitu komentować. Niech więc tylko stanowi mikroskopijną pamiątkę tamtych ludzi i tam­ tych kolekcji także w moim tekście. Niektórzy historycy żartem powiadają, że wszystko ginie, tylko papier jest niezniszczalny. To się nie może sprawdzić, zwłaszcza w mieście w osiemdziesięciu pro­ centach zburzonym i spalonym, jakim jest Warszawa. A jednak czasami ma się takie złudne wrażenie i nagle trafi się w antykwariacie na pocztówkę z okresu narzeczeństwa babci naszych bliskich znajomych, albo na pocztówkę z wojny, albo w Paryżu natknie się na świe­ żutkie - z roku 1919 - wiadomości z Warszawy. Na przykład jakiś podporucznik, Francuz, prosi rodziców, żeby przysłali mu kepi i żeby pamiętali, że ma dużą gło­ wę. Pisze też, że w Warszawie jest piękna pogoda i pój­ dzie z kolegami na spacer. A wszystko na pocztówce z kościołem Najświętszej Marii Panny. Na pocztówkach zapisuje się pamięć miasta, co w wy­ padku Warszawy ma znaczenie nadzwyczajne. Nieistnie­ jące ulice. Nieistniejące kamienice. Gmachy przerobione wiele razy. Gmachy odbudowane jako czysty kształt, jak Pałac Jabłonowskich (kiedyś Ratusz), i nienapełnione dawną treścią. Można powiedzieć, że większość Warsza­ wy podzieliła los globu ziemskiego umieszczonego na gmachu Poczty Głównej przy placu Wareckim, którą za­ częto budować na początku roku 1900. Tego globu nie znajdujemy już na pocztówce z lat trzydziestych, a po II wojnie nie znajdujemy nawet gmachu. Czasami natrafia się na coś, co zaskakuje nawet kogoś, kto nieźle zna historię Warszawy, jak fotografia minaretu warszawskiego z ogrodu księcia (stąd ulica Książęca) podkomorzego wielkiego koronnego Kazi­ mierza Poniatowskiego, brata króla. Pocztówka zosta­ ła wydana przez Franciszka Karpowicza w Warszawie w serii zdjęć ważnych miejsc miasta, na których zosta­ ło „podłożone” niebem koloru łososiowego lub różo­ wego zachodu słońca. Ukazuje się nam miasto odreal­ nione.7 W ten sposób budynki i drzewa utrzymane w mocnym ciemnym tonie zyskują na plastyczności i na tajemniczości jednocześnie. Mają coś wspólnego z tym nawiązującym do symbolistycznych wizerunków miast starożytnych, obrazem miasta wyludnionego, statycznego, groźnego i mitycznego, który czasem uzy­ skiwany jest na pocztówkach za pomocą kolażu lub fo­ tografii wyolbrzymiającej niektóre jego fragmenty. Wurazatru. Główna 1‘w-zta, 9. Gmach Poczty Głównej w Warszawie na placu Wareckim, przed rokiem 1914 10. Paryż nocą. Opera 11. Minaret w ogrodzie Na Książęcem, ok. 1905 247 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE Z pocztówki z minaretem wyłania się cień modne­ go osiemnastowiecznego ogrodu Na Książęcem, gdzie minaret stanowił tylko jeden z elementów egzotyzmu. Były tam też sztuczne groty, stawy z wyspami z praw­ dziwymi małpami i sztuczne kaskady. Chociaż dla nas równie dziś egzotyczny wydaje się kształt przedwojen­ nej Katedry św. Jana z jej koronkowymi neogotyckimi wieżyczkami. Nie mówiąc o zaskakującej pasiece, tak, pasiece przy gimnazjum Batorego w Warszawie. Jasne, że pocztówek, zwłaszcza tych zapisanych i wy­ słanych, nie należy szukać w miejscu, skąd pochodzą, zwłaszcza w miejscu nawiedzanym przez wojny. Między innymi dlatego pocztówki w Warszawie są tak drogie. Ostatnio jednak, odkąd tak łatwo przekracza się granice, wiele do Warszawy wróciło. Zostały przywiezione z Nie­ miec, Rosji i nawet z Francji, gdzie się zachowały. Cieka­ we, że wśród mód na tematy pocztówkowe zmieniają się też mody na miejscowości. Wydaje mi się, że trzydzieści lat temu więcej było ludzi zbierających pocztówki z ta­ kich miast jak Wiedeń, Paryż, Moskwa, Odessa, a teraz muszą to być jakieś szczególne okazy. Ceny niesłychane natomiast osiągają pocztówki z małych miejscowości. Należy sądzić, że to jeden z wyznaczników naszych cza­ sów, czyli czasów poszukiwania korzeni. Czy stworzy się przez to mit małych miejscowości? Całkiem możliwe. W zeszłym roku (2002) prasa paryska podawała, że na aukcjach pocztówek największe ceny osiągają pocz­ tówki z najmniejszych miejscowości i ogłosiła triumf regionalizmu. Najbardziej dzisiaj poszukiwane są pocz­ tówki, na których uwieczniono codzienne czynności, widoki ulic, uprawa roli. I nagle okazało się, że tak kie­ dyś we francuskich kolekcjach dominujące karty pocz­ towe specjalnie przez ilustratorów projektowane jako pocztówki, i do tego jako karty fantastyczne, a raczej może należałoby przetłumaczyć „fantazyjne”, tak, jak to się nazywa w czasopiśmie „Listek”, ponieważ we Francji istnieje osobny dział - cartes de fantaisie muszą ustąpić pola kartom dla miłośników regionalizmu. Co nie znaczy, że inne nie mają swoich amatorów, ale re­ gionalizm zapanował podobno w 95%. Podobny pro­ ces zaszedł w kolekcjonerstwie polskim. Tyle, że regio­ nalizm wyparł tutaj przede wszystkim tzw. malarstwo i w pewnym stopniu także pocztówkę patriotyczną. Tylko nieliczni kolekcjonerzy wybiorą oś poziomą. Oczywiście przez to poszczególne egzemplarze nie prze­ staną być dokumentem epoki. Ale w niektórych kolek­ cjach nabiorą znaczenia współczesnego w stosunku do czasów zbieracza. Tak robił Paul Elurad stosując cha­ rakterystyczną dla surrealistów praktykę, która polega­ ła na anachronicznym przypisywaniu dawnym dziełom cech własnej poetyki. Oczywiście, jak i inni, powoły­ wali się surrealiści na artystycznych przodków, ale trak­ towali ich bardziej bezceremonialnie, chwilami bez ce­ regieli traktując ich jak własnych współczesnych. Jeśli chodzi o pocztówki, Eluard sam pisał o pocztówkach z ich złotego okresu, traktując je tradycyjnie jako ro­ dzaj dokumentu przeszłości. Ale w tym samym czasie, w swoich albumach układał je na własny poetycki spo­ sób, tak żeby tworzyły tajemniczy, jego własny szyfr i, za pomocą odpowiednich skojarzeń, rodzaj poematu. Niektórzy czciciele kiczu, oczywiście to także po­ tomkowie surrealistów, traktują wszystkie przedmioty kiczu jako po prostu własną współczesność. I w pew­ nym sensie czas historyczny jest dla nich ważniejszy z powodu ceny antykwarycznej danego przedmiotu, bo starszy bywa droższy, niż z powodu ich stosunku do ko­ lekcji. Czciciele kiczu są dziś najbardziej podobni do dawnych zbieraczy i twórców muzeów osobliwości. A kolekcje pocztówek, mimo że ich ceny są teraz rela­ tywnie wysokie, są najtańszymi zbiorami osobliwości. Specjalny egzotyzm pocztówkowy, niekoniecznie tożsamy z egzotyzmem w zbiorach Rzeźniackiego, często jest mocno podejrzany z punktu widzenia dobrego sma­ ku. Ale to właśnie niewątpliwie pociąga nowoczesnych zbieraczy pocztówkowego kiczu, czcicieli kampu, będą­ cego według opisu Susan Sontag „[8]... miłością do te­ go, co przesadne, co «się nie mieści» (off), do rzeczy-będących-tym-czym-nie-są). Najlepszym przykładem jest secesja, najbardziej typowy i najbardziej rozwinięty styl kampowy. Secesyjne przedmioty przemieniają coś w zu­ pełnie coś innego: instalacje oświetleniowe mają kształt kwitnących roślin, salon w rzeczywistości jest grotą”.8 „[23] W naiwnym, czyli czystym kampie zasadniczym elementem jest powaga; powaga, która zawodzi. Oczy­ wiście nie każdą chybioną powagę można odkupić mia­ nem kampu. Tylko taką, która jest właściwą mieszanka przesady, fantazji, zapału i naiwności”.9 „[54] Kamp twierdzi, że dobry smak nie jest po prostu dobrym sma­ kiem; że istnieje dobry smak złego smaku”.10 Oczywiście to tylko ułamek teorii kampu, ale za to najlepiej pasujący do rozumienia kiczu „opromieniają­ cego” zbiory pocztówek. Najciekawsze jest, że w ogóle powstała potrzeba utworzenia nowego w stosunku do „kiczu” pojęcia z tej samej przecież dziedziny. Dowodzi to, że mamy do czynienia z pojęciem zmieniającym się i w naszej współczesności żywotnym. Zdaję sobie sprawę, że tekst mój specjalnie napisa­ ny z myślą o pojęciu „pamięci” dotyka wielu nieroz­ wiązanych tu problemów. Ale wiele lat obcując z pocz­ tówkami i kolekcjami pocztówek, spotykam się z wiel­ ką liczbą kwestii nie tylko nigdy nie analizowanych, ale i trudnych do rozwiązania. Podam tu pewien podstępny przykład. Zarówno zbieracze „naiwni”, jak i doświadczeni zwracają oczywi­ ście uwagę na udział pocztówki w obiegu pocztowym, czyli oglądają stempel, daty listów, miejsca napisania i nadania kartki, jeżeli można je na kartce odczytać. Muszę tu opowiedzieć o pewnej instytucji, która była wspominana i potraktowana bardzo poetycko przez Louisa Aragona w Wieśniaku paryskim i o sposo­ bie zwodzenia prasy i wielbicieli przez Marlenę Die­ trich, co opisywałam w poprzednim odcinku. Teraz cytat z artykułu Z[uzanny] R[abskiej] Z dzie­ jów pocztówki: „«Międzynarodowe Towarzystwo kart 248 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE W ARSZAW A, �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE pocztowych illustrowanych» rozsyłało na cztery strony świata swoich agentów, którzy wysyłali «widokówki» z wszystkich kątów ziemskiego globu do roznamiętnionych abonentów. Chodziło o to, aby kartka z widokiem np. Kairu miała stempel Kairu”.11 Tylko filateliści mo­ gli wpaść na taki pomysł. Ponieważ sądzili oni, że zbie­ ranie pocztówek to coś jak zbieranie odciętych ko­ niuszków cygar. A taki stempel mógł zbieraczowi pocz­ tówek nagrodzić to, że zbiera śmieci, i wprowadzić go w krąg ludzi zajmujących się sprawami poważnymi. Dzisiejsi zbieracze kiczu włączający kicz do własnej współczesności i bez żenady wielbiący stare pocztówki tym bardziej, im bardziej są kiczowate, nie mają już tamtych kłopotów z początku wieku. Ale i tak zbiera­ cze dalej hołdujący poczciwemu czasowi linearnemu historii aż nazbyt tradycyjnej mają nad grzejącymi się w promieniach kiczu miażdżącą przewagę. Przypisy 1 R. Gary (E. Ajar) Lęki króla Salomona, przeł. M. Braunstein, A. Daniłowicz-Grudzińska, Warszawa 1982, s. 20-21 2 3 4 op. cit., s. 21 op. cit., s. 24-25 Por. J. Kotłowski Zbiór pocztówek w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu, w: Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Bana­ sia, Wrocław 1992 5 6 A ntoni Trepiński Sto lat kartki pocztowej i 100 000 pocztówek, 7 Por. Grażyna Machel Idealny obraz miasta na karcie pocztowej, w: Cytuję za J. Kotłowski Zbiór pocztówek... „Stolica” 1967 nr 12-13 Aksjosemiotyka karty pocztowej 8 Susan Sontag Notatki o Kampie, przeł. Wanda Wertenstein, „Li­ teratura na Świecie” 1979, nr 9, s. 310 9 10 11 17. Symbole pamięci i szczęścia w nadmiarze 250 op. cit., s. 315 op. cit., s. 321 Z. R[abska] „Naokoło Świata” 1924, nr 7 �