https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22fd6112f7d55e0cf48b8ca2c5c72956.pdf ff7c090d5167e2d15b6ae9ed93921210 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3427 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3212 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.71-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text widziałbym j a k o również i s t o t n y i c h a r a k t e r y s t y c z n y r y s etno­ w i z j i świata, której r o z u m i e n i e p o z w a l a g r a f i i . T ę oryginalność s p o j r z e n i a zawdzięcza o n a właśnie stałemu n i e j s z ą i n t e r p r e t a c j ę a k c e n t ó w , z n a c z e ń i s e n s u z a w a r t e g o w sce­ zamiłowaniu n a c h M i c k i e w i c z o w s k i c h Dziadów. do marginesu. Taka jest jej przeszłość. S z k o l n a d e f i n i c j a m ó w i n a m , że e t n o g r a f i a t o n a u k a o k u l t u ­ rze l u d o w e j , k u l t u r z e n i e znającej p i s m a , o p a r t e j n a przekazie o poezji n a głębszą i precyzyj­ D r u g a będąca z b i o r e m f r a n c u s k i e j końca X I X i początków X X esejów w i e k u , gdzie również pośród w i e l u w ą t k ó w i n t e r p r e t a c j i , a u t o r śledzi ó w nurt u s t n y m , n a t r a d y c j i . U n a s w i ą z a ł o się t o ze s t u d i a m i k u l t u r y n i z i n n y , współczesnej d o r o z w o j u tej p o e z j i , l i t e r a t u r y ludowej, rodzącej t z w . w a r s t w n i ż s z y c h , ze s t u d i a m i n a d k u l t u r ą c h ł o p s k ą , w s k a l i literatury jarmarcznej, „poezji ś w i a t o w e j — n a d kulturą społeczeństw p i e r w o t n y c h , p l e m i e n n y c h . się Zaczęto poświęcać uwagę z j a w i s k o m , które dotychczas n i e mieści­ w ł y się w g r a n i c a c h zainteresowań h i s t o r y k ó w k u l t u r y . Romantycy środków kulturalnej swoistej sięgnęli d o w a r s t w kryjących się p o d p o w i e r z c h n i ą kultury nowego t y m znaczeniu przedmieść i szyldów", stulecia — masowości technicznych kultury masowej, jeszcze j a k i e jej n a d a późniejszy przekazu i studia socjologów, b y ł o b y z d a n i e m a u t o r a n i e p e ł n e , j a k r o z u m i e n i e Fausta diowaniem zwłaszcza jego d r u g i e j części, intrygującej całych obszarów, których z pojęciem kultury nie ale intensywności. N u r t bez którego r o z u m i e n i e t e j l a w y . I c h e t n o g r a f i c z n i następcy zajęli się r e j e s t r o w a n i e m i s t u ­ swym nie rozwój jej poezji Goethego, „przedziwnym w i ą z a n o d o t e j p o r y w n a j m n i e j s z y m s t o p n i u . E u r o p a za pośred­ s y n k r e t y z m e m w y o b r a ź n i " bez u p r z y t o m n i e n i a sobio „ j a k dalece n i c t w e m etnografów i etnologów zaczęła o d k r y w a ć i n n e k u l t u r y . p o m y s ł y G o e t h e g o b y ł y związane z nizinną kulturą miasteczkową, Z b i e g i e m czasu p e r s p e k t y w a n a r z u c o n a przez etnografów i a n ­ w której m i e s z a ł y się l e g e n d y , c u d o w n e w y n a l a z k i , z d e g r a d o w a n e tropologów mity, „kultura ujawniła ludowa" — „kultura wyższa", Kultury j a k nieprecyzyjne „kultura jak w przeprowadzić i mylące są e l i t a r n a " , „kultura niższa" i wielkości. Weźmy dziełach Wielkiej o poezji F r a n c i s z k a R a b e l a i s , s t u d i u m o l u d o w e j k u l t u r z e śmiechu. granicę pomiędzy t y m , co P r a c a , która j e s t w i e l k i m e t n o l o g i c z n y m rozważaniem n a d feno­ t u d l a przykładu europejskiej jest B i b l i a , K o r a n i s l a m u , mitologię grecką, wyrosłą z n i c h wielką literaturę, poezję i sztukę. r e l a t y w i z a c j i " , ujawniając „pozytyw" krążenie, p r z e n i k a n i e , wymianę treści, n i e u s t a n n y d i a l o g t o c z ą c y się w dziełach i d z i e j a c h ry, etnografia wąskich, pozwoliła odkryć perspektywę nieznaną w socjologizujących t y w ę odsłaniającą kultu­ jedność interpretacjach kultury. zbyt Perspek­ wcale żadnym ahistoryzmem, o który mogła b y b y ć p o d e j r z a n a , wprowadziła b a d a n i a n a d kulturą w j e j uniwersalny wymiar. będąc zdaniem wersji. jej dokonuje sama dobrym w etnografom, przyszłości będzie to nie do sytuacja się etnografia. etnologiem utrzymania odwrotna. etnologicznej myśli. Już moim Nie w z b i e r a n i a materiału, r e j e s t r o w a n i a z j a w i s k kultury graf dobrym p o w i n i e n równie Kroeber dbać o to, by mówiąc, że s t a n o w i d l a n i e j wystarczające będzie sam być cel momencie dobry etno­ etnologiem. poznawczy etnografii uzasadnienie, upatrywał w t y m jej podobieństwo d o h i s t o r i i , t o t y m bardziej trafne w y d a j e mi się dostrzeżenie j e j podobieństwa p o d t y m w z g l ę d e m d o f i l o z o f i i . Jeśli r o z w a ż y ć różnorodność t r a d y c j i i k i e r u n k ó w i n t e r p r e t a c y j ­ rodne t e m p e r a m e n t y badawcze, t o można b y zaryzykować t w i e r ­ dzenie, funkcje, zafascynowała i b y ł a inspiracją d l a r o m a n t y k ó w — j e s t t o każda k u l t u r a , która żyje s w y m a u t e n t y c z n y m żyoiem bez świadomości b y c i a kulturą. S t a n o w i o n a c z a s a m i nieoficjalny, n u r t życia. Jest t o także k u l t u r a i n s t a t u nascendi. spontaniczny Przypomina o n a ów „ n a bieżąco powstający f o l k l o r , i s t n i e n i a którego o którym mówi Isaac В. Singer. nawet I jakże t r a f n y w y d a j e m i się w o b e c n i e j sąd t e g o p i s a r z a : „ B o g u d z i ę k i , kultura ludowa nie zamiera — dzisiaj nauk, nie podlega dynamicznym rozwojem r y c z n a l o k a l i z a c j a , ale sposób i s t n i e n i a . P o d o b n i e j a k t a , która wszystkich innych karnawałowej żal, że p o d c z a s g d y można być d o b r y m e t n o g r a f e m n i e będąc w k o n t a k c i e z n o w y m w s z y s t k o się zaczęło, t o n i e j e j społeczne p r z y p i s a n i e , c z y h i s t o ­ Dla jedynie n y c h , j a k i e się w n i e j mieszczą, pojemność n a n a j b a r d z i e j różno­ T o , co b o w i e m ważne w pojęciu „ k u l t u r y l u d o w e j " , o d której nie podejrzewamy", jego l u d o w e j , J a k k o l w i e k słusznym jest pogląd, że n i e można b y ć Gdy etnologicznym w wyrazić etnologizacja kultury. N i e tracąc a n i w y m i a r u h i s t o r y c z n e g o , a n i społecznego, n i e będąo święta Można nie Poprzez swe o t w a r c i e n a i n n e k u l t u r y , d o k o n a w s z y nej menem chociażby księgę ksiąg jaką d l a kręgu t r a d y c j i judeo-chrześcijańskiej i k u l ­ tury realności". I n n y m z n a k o m i t y m przykładem może t u być praca B a c h t i n a należy d o k u l t u r y o p a r t e j n a t r a d y c j i a t y m , co s t a n o w i o j e j oświeceniu f a n t a s t y k a n a szczeblu — zasadzie t r u d n o w i utrzymać kategorie tych z m i e n i a się t y l k o " . powodów proces etnologizowania obserwować że etnografia jakie współcześnie spełniała Wystarczy spełnia już się h i s t o r i i , sięganie d o doświad­ otworzyć jakąkolwiek współczesną księżkę z k t ó r y m i z a p o z n a j e się s t u d e n t e t n o g r a f i i w t r a k c i e przygoto­ z a s t a n o w i m y się n a d k i e r u n k a m i w j a k i c h r o z w i j a ć się p o w i n n a e t n o g r a f i a , b a d a n i a n a d kulturą i sztuką. Szczególną rolę pisywałbym t u dalszemu r o z w o j o w i kierunków zadanie rozumienia nagromadzonych kultury, stawiając odczytywania i podejmowanych sobie znaczeń bowiem i sensów w różnych w a r i a n t a c h i sy­ t u a c j a c h k u l t u r o w y c h , i c h ekspresję w dziełach k u l t u r y , łując problemy filozoficzne przy­ fenomenologicz­ do mogą filo­ w a n i a d o s w e g o z a w o d u . T e n f a k t w y d a j e m i się r ó w n i e w a ż n y g d y czeń a n t r o p o l o g i i k u l t u r y przez socjologię i k r y t y k ę literacką. Co tej ostatniej, n a naszym gruncie d o b r y m przykładem te zoficzną a ż e b y s p o t k a ć się z t y m i s a m y m i n a z w i s k a m i i p r a c a m i , nego, s t r u k t u r a l n e g o i semiotycznego; możemy niejednokrotnie filozofia. etnografia wywo­ m a tę przewagę, że n i e być t u p r a c e A d a m a W a ż y k a , j e d n a rekonstruująca r e l i g i j n o - m i - j e s t już więcej abstrakcyjną filozofią lecz b a r d z o konkretną drogą t o l o g i c z n y , właśnie w s w y m l u d o w y m , białoruskim n u r c i e kształt d o r o z u m i e n i a i p o z n a n i a człowieka w ogóle. dr hab. Ludwik Stomma IS PAN, etnograf 1. E t n o l o g i a n i e j e s t n a u k ą o k u l t u r a c h chłopskich. n i e jest nauką o k u l t u r a c h ludów. E t n o l o g i a n i e egzotycznych Etnologia jest też nauką o i n n y c h k u l t u r a c h n i e e l i t a r n y c h . E t n o l o g i a nauką o wewnętrznych Domeną mechanizmach wszelkich e t n o l o g i i są w i ę c z j a w i s k a zbiorowe jest kultur. mające initio". mechanizmów kultury" rozumieć p r z y t y m należy zarówno prawdziwościowe Pod pojęciem „wewnętrznych struktury t z w . pamięci k u l t u r o w e j wyznaczające ogólne r a m y k u l t u r y , j a k i i c h u c h w y t n e czasowo realizacje cha­ szczególnych opozycji i mediacji, transmisji (kombinacje po­ braudelowskie k o n i u n k t u r y ) r a k t e r nieuświadamiany, przejawiające się n a zewnątrz p o d p o ­ ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości k u l t u r o w e j barwną stacią, j a k wyliczał mozaiką k o n k r e t n y c h jednostek e m p i r y c z n y c h ( m i t e m y , Edward B . T y l o r : „ w i e d z y , wierzeń, s z t u k i , moralności, p r a w a , obyczajów e t c " , c z y l i działań, umiejętności zdarze­ n i a ) . Działanie e t n o l o g a n i e o g r a n i c z a się d o rozłożenia o w e j m o ­ i p r z e ś w i a d c z e ń , k t ó r y o h i n t e r p r e t a c j e — o i l e w o g ó l e są p o d e j ­ z a i k i n a c z y n n i k i pierwsze m o w a n e p r z e z członków d a n e j społeczności — przybierają z r e g u ­ obejmuje ły formę wtórnych r a c j o n a l i z a c j i l u b odwołań d o m i t y c z n y c h „ a b możliwości d o p u s z c z a n y c h p r z e z strukturę ( i o d p o w i e d n i o : i u j a w n i e n i a jej u t a j o n y c h znaczeń; również wyjaśnienie, dlaczego spośród szerokiej gamy przez 71 I �denotujące e l e m e n t y o p o z y c j i , k o n i u n k t u r y ) t e właśnie a n i e i n n e , zostały w danej k u l t u r z o w y k o r z y s t a n e . T a k więc prócz świado­ mości s y m b o l i c z n e j i przede i paradygmatycznej w s z y s t k i m , świadomość m u s i mieć etnolog też, współczesną historią (Nouvolle H i s t o i r e ) . J a k t o pięknie Levi-Strauss: osiągnąć poprzez „etnolog idzie t o , co u ś w i a d a m i a n e naprzód, sfor­ usiłując (zownętrzno), coraz wię­ c e j t e g o , c o n i e u ś w i a d a m i a n e , z w T a c a się b o w i e m k u t e m u ; h i s t o ­ ryk (wiązkami n a t o m i a s t stąpa, b y t a k rzec, tyłom, z o c z y m a utku'iony- l a się p o t o j e d y n i e , b y u j ą ć j e z b o g a t s z e j i pełniejszej tywy. prawdziwego tworzą razem 0 d w ó c h t w a r z a c h ; t y l k o o b i e t e d y s c y p l i n y łącznie perspek­ Janusa pozwalają jęcia o p t y k i p r z e d m i o t u badań, c z y l i o b s e r w o w a n y c h c i , o t y l e socjologia społecznoś­ u p r a w i a n a jest zawsze z p u n k t u widzenia o b s e r w a t o r a . C o w i ę c e j d l a e t n o l o g a ś%viadomego, i ż k u l t u r a m a np. pewne przynajmniej cechy przyjęcia jest nawiania ograniczenie korelacji między organizacji społecznych, układu s a m o s t e r o w n e g o perspektywy różnymi jak to poznawczej i usta­ typami m.in. Alfred R. wbrew zapewnieniom o swoim uniwersalnym charakterze — koncentruje się n a d a l e t n o l o g i a n i e m a l w y ł ą c z n i e n a b a d a n i u k u l t u r społoczności t z w . n i e e l i t a r n y c h i p l e m i e n n y c h ? kająca — f o r m a przejściowa z przyjmowanego Otóż jest t o p o p r o s t u w rozwoju dyscypliny, wyni­ niejednokrotnie i na gruncie innych n a u k z a ł o ż e n i a , iż a p a r a t p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n y pracować podejmując chodziło przede analizy systemów prostszych o społeczności w z g l ę d n i e wszystkim należy d o ­ jednorodnym izolowane — (konkretnie i posługujące ustnym przekazem bar­ złożonych. I jeszcze czesnej e t n o l o g i i szczególnie Z drugiej innym zbliżać się możemy (vide odp. 1.) rządzących czasoprzestrzenna granic między stajemy i wydatniej t u wobec społecznym się d l a współ­ pasjonujące. s t r o n y pełniej przypadku niż w jakimkolwiek brzemiennego problemu a i n d y w i d u a l n y m , między kanonem a wrażliwością j e d n o s t k i , c z y l i m u t a t i s m u t a n d i s między a heurezą. średniej łość tej W żadnej bodaj innej między całej dziedzinie struk­ aktywności n i e m a m y wszakże możliwości t a k „ c z y s t e j " , bezpo­ konfrontacji pierwowzoru nimi wyznacza bez refleksji etnologicznej i repliki. Tymczasem mała zakres odleg­ prawomocności (ze s t r u k t u r a l i z m e m w ł ą c z n i e ) , która wyrosła n a spuściźnie D u r k h e i m a i M a u s s a . 3. D w a oczywiste czynniki wyznaczają i wyznaczać mutzą tendencje rozwojowe etnologii — ewolucja p r z e d m i o t u i p o d m i o t u badań. I t a k z jednej w strony dynamika przemian kulturowych plemienna, kultura zupełnie uwaga: specyfika etnologii (bliskiej s t o p n i u n a w y k o r z y s t y w a n i u źródeł t w o r z o n y c h tu znacz­ (wywoła­ nowe ramy tradycyjna (chyba, definicyjne); z logicznej przetworzył dyscypliny. trwale A n i jednego, zakres że włożymy drugiej heimowsko-fenomenologiczno-strukturalny w przełom a n i drugiego zmienić i wistycznego kształtu i nigdy też nie systemowego myślenia o k u l t u r z e — mówiąc: etnologia świadoma swojej zrezygnuje etno­ działań a n i cofnąć zaniocha je durk- metodologii zainteresowań nie d a . N i g d y więc n i e p o w r ó c i już e t n o l o g i a d o s w o j e g o się pozyty­ integralnego, wszelkiej kulturze. Inaczej t o ż s a m o ś c i ( v i d e o d p . 1) n i e z n i e j n a korzyść d u b l o w a n i a socjologii w s i , h i s t o r i i k u l t u r y materialnej etc. Tendencje t e n i e t y l k o n i e ulogną z m i a ­ n i e ale b ę d ą się n a d a l rozszerzać i pogłębiać. D l a t e g o też w n i e ­ długim jedna s o c j o l o g i i ) z a s a d z a się n a t y m r ó w n i e ż , iż o p i e r a się o n a w nym się treści k u l t u r o w y c h ) , b y o d n i c h s t o p n i o w o przechodzić, d o coraz dziej nieuświadamianego, pokrewień­ odsłaniać m o d o l i d i a c h r o n i c z n y c h , które t o zadanie w y d a j e kultura Pozostaje wszakże p o d c h w y t l i w e p y t a n i e : dlaczego — obecnie które d e z a k t u a l i z u j e coraz b a r d z i e j t a k i e pojęcia, j a k : k u l t u r a l u d o w a , Radcliffe-Brown. — norma, system poprzez się znakami nie do do klasami zjawisk proponował znaków), j a k wierzenie, stają samymi zmienność f o r m (style, o d m i a n y regionalne) s p r z y j a t u t w o r z e n i u społecznej O ile bowiem h i ­ do odtworzenia i przy­ artystyczne n i m i p r a w t y l e , żo s t o s u n k o w o ł a t w o u c h w y t n a etnologio j a k widać — wytwory komunikacji takimi do p o z n a n i a wewnętrznych mechanizmów k u l t u r y i turą do h i s t o r i i , oddala ją o d socjologii. strony systemie połacie z a c h o w a ć p r z e d o c z a m i całość d r o g i " . T o s a m o j e d n a k co z b l i ż a s t o r i a i e t n o l o g i a dążą — bowiem znakami-kluczami kolejne m i w k o n k r e t n y c h i szczegółowych czynnościach, o d których o d d a ­ H i s t o r i a i etnologia jednej społecznym stwa...; syntagmatyczną. T n a t y m w ł a ś n i e g r u n c i e n a s t ę p u j e s p o t k a n i e e t n o l o g i i ze mułował Claude Z w czasie adeptów nowoczesnej tak przewidywać dyscypliny do można zakresu akces szerokich problematyki i kręgów metodologii e t n o l o g i i . Cóż j e d n a k dalej 1 Dokąd zmierzać będzie zintegrowana i wzmocniona etnologia? n y c h ) , a w i ę c o b s e r w a c j i , w y w i a d z i e i t p . N a t y m p o l u posiłkuje etnologię jej „odpowiada nauka pomocnicza pierwszym 1 opisowi, pracy w — fazom terenie. etnografia, pracy której badawczej: Właściwym typem O t ó ż w y d a j e s i ę , iż z d i i ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w s k a z a ć zakres obserwacji badania etno- logicznego jest m o n o g r a f i a , dotycząca g r u p y dostatecznie ogra­ t u można t r z y perspektywy: 1. z b l i ż e n i e d o h i s t o r i i t 3 ' p u f r a n c u s k i e j N o u v e l l e 7. k t ó r ą r a z e m Histoire, utworzyłaby etnologia ową „antropologię histo­ n i c z o n e j , b y a u t o r mógł zgromadzić większość s w y c h i n f o r m a c j i ryczną", której powołanie p o s t u l u j e Jacques L e Goff. dzięki doświadczeniu o s o b i s t e m u . E t n o g r a f i a o b e j m u j o u d z i a ł e m e t n o l o g i i s t a ć b y się m o g ł o p o z n a n i e z a s a d p r z e k s z t a ł ­ również Wówczas m e t o d y i t e c h n i k i odnoszące się d o p r a c y w t e r e n i e , d o k l a s y f i k o ­ c a n i a się s t r u k t u r i i c h t r w a n i a . Jednocześnie b y ł a b y t o d y s c y p l i n a w a n i a (formalnego — p r z y p . L S ) i o p i s u poszczególnych silnie kulturowych rzędzia, niezależnie o d tego, czy c h o d z i o u z b r o j e n i e , n a ­ wierzenia, etnografii zjawisk należą czy więc instytucje" — (Claude padające Levi-Strauss). częstym i łatwym osadzona kultury — 2. przejęcie osiągnięć nicze, s t u d n i e wiejskie, wierzenia społecznego one monografie rzeczywiście o roślinach e t c . i zasięgi i c h poszczególnych pozbawione sensu, gdyby wsi itp. stanowiły k o n k r e c i o , akcentująca społeczny charakter zbiorowe". Do łupem prześmiewców — prace, w których k a t a l o g u j e się narzędzia r o l ­ występowania, w „wyobrażenia i asymilację h o u r y s t y k i . Dawało z jednostkowym współczesnych i przyszłych by to perspektywę — dostrzeżenia, (!) połączenia jak inwencja Byłyby i myślenio twórcze j e d n o s t k i mieszcząc się w s t r u k t u r a c h , równo­ (co legle wzbogacają się je i przekształcają. n i e s t e t y n i e k i e d y zdarza) cel s a m w sobie. W s z e l a k o i c h właściwą rolą j e s t z b i e r a n i e i p o r z ą d k o w a n i e źródeł d l a e t n o l o g i i . W też sensie bywają one pożyteczne i 3. r e a l n o ś ć w i z j i t r z e c i e j tym pów badań n a d cenne. fizjologią zależna j e s t o d przyszłych mózgu. Czyż n i e można sobie w y o b r a z i ć , iż k l u c z d o z r o z u m i e n i a r e l a c j i J a k w i d a ć rozróżnienie e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i n i e jest kwestią terminologicznej niezbyt „Każdy żonglerki. u nas niestety etnolog musi Jego zaś znana dewiza być niezbędność Jean-Thierry także, choć p o części, etnografem; wszelako o d e t n o g r a f i i d o e t n o l o g i i d a l e k a jeszcze d r o g a " . 2. P r o b l e m a t y k a w i refleksji etnologicznej jednocześnie 72 badań miejsce n a d kulturą takie samo szczególnie artystyczną miejsce, j a k każda eksponowane, I jeszcze j e d n a u w a g a . Myśląc o e t n o g r a f i i n i e w o l n o n a m zapominać jak z o j e j służbie społecznej, której samego zakrosu d y s c y p l i n y e l i m i n o w a n i e i nicowanie wszelkiego zajmuje inna wyjątkowe. świadome—nieświa­ d o m e zostanie e t n o l o g i i d o s t a r c z o n y przez n p . encefalografię... ? wyznacza Maertensa: postę­ bowiem najważniejszym wynika — wymiarem, t y p u nacjonalizmów. — jest Może w przyszłości zechce e t n o l o g i a poświęcić więcej jeszcze ( v i d e J a n Stanisław Bystroń) zaangażowania, zastąpił n i e k o n t r o l o w a n e i n s t y n k t y b y łagodny natiorum. logos ethnosu �