https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37529b784367dfc54033a629f27ae6e.pdf be0504438730434d28af940450f84e13 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4196 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje karnawał kusaki jedlińskie Jedlińsk (radomskie) - zwyczaje karnawałowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3913 Title A name given to the resource Jedlińskie kusaki /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.132-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski J E D L I Ń S K I E Ryc. 1. W od „Wójt". bezpośrednim Radomia, osada — sąsiedztwie, 'bo zaledwie rozłożyła się n a d rzeką Jedlińsk. miejscowość Dziś jest ok. 2.500 licząca to 12 k m Radomką nic nie mała znacząca mieszkańców. Jedyną wicza za tych zabójstwo wie każde jem „ścinania Zwyczaj z 1930 r o k u barokowym r. szczytem, 1752 p r z e z gruntownie Stanisława Andrzeja biskupa krakowskiego, dziedzica są t r z y wano stare w domy, przy odrestaurowany Załuskiego, Jedlińska. P o z a t y m czym najstarszy wybudo­ to historię Mikołaj zaczynającą (Jedliński) się herbu w r. sto Jedlińsko magdeburskim rozwoju liczy z przywilejem i prawem miasteczka ono zaledwie d ó w . Częste jest ku XIX (w itp. masowe latach: rego ciosem prawem (ius gladii). powolne. W cho­ nasilenie notujemy w wie­ pożary Ostatecz­ d l a m i a s t a j e s t u k a z c a r s k i , mocą w dniu n a osadę o 17/29/.X.1869 nazwie roku Jedlińsk, któ­ zostaje bez praw miejskich . 3 Jedlińsko korzystając ność przyglądania z prawa się e g z e k u c j o m miecza miało moż­ dokonywanym na to dlatego, pojęciu m i e s z k a ń c ó w ze zwycza­ śmierci" w o s t a t n i dzień stale, potem, d o I I w o j n y Wznowiono karnawału. obchodzony go w był d o ok. światowej, r . 1950, a l e tyl­ spotkało go> d o p i e r o w będziemy starali d o w i s k a , oglądanego się wyjaśnić w „kusakami", p r z y do- o p i s u c a ł e g o w i ­ przez a u t o r a w czym „ k u s ą " niedzielą, wtorkiem. wszystkich każdy r . 1959. Jedlińsku dzień z osobna nazy­ , k u s y m " poniedzi alkiem, „Kusakami" przebierańców charakteryzuje zwy­ komentarzu O s t a t n i e t r z y d n i k a r n a w a ł u z w a n e są w dni r . 1958 o stałym k o n t y n u o w a n i u . Genezę tego końcowym. N a razie p r z e j d z i e m y sym" 1831, 1867, 1874, 1894), Jedlińska. czaju r . 1820 i egzekucjach a się t o z n i e p r z y c h y l n ą postawą ó w c z e s n y c h w ł a d z t e ­ wają t y m 78 Ż y ­ O Jedlińsku, r e n o w y c h . Stąd też p o n o w i o n o Tempo powietrza — hamują r o z w ó j Jedlińsko zamienione bardzo się mia­ nieszczęścia, a t a k ż e c h y b a bliskość d u ­ żego R a d o m i a nym miecza na — Radom rządzenia morowego l e r y , których n a j w i ę k s z e zakłada 1 504 m i e s z k a ń c ó w , w epidemie 2 1530. W ó w c z a s Nabram swoich gruntach na trakcie Warszawa ma Jakuba. w t e n , j a k informują, czasami. z myślą r . 1768. N i e z a w s z e j e d n a k t a k było. M a r n a dziś o s a d a swoją ko dziada dziecko że łączą się o n e w okazałą b u d o w l ą j e s t t u m u r o w a n y kościół z r . 1645 w KUSAK w wzmożona nazywa kusy się wtorek. wesołość „ku­ również i Kuse zabawy, których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest w t o r e k w r a z „ścięciem ś m i e r c i " . D z i e ń t e n j e s t z w y c z a j o w y m tem; wszystkie nych godzin zarówno prace są przerwane, r a n n y c h przeciągają dzieci jak i dorosłych po a od ze świę­ wczes­ ulicach tłumy, przybyłych często z o d l e g ł y c h w s i (mp. z B i a ł o b r z e g ó w ) . O ż y w i o n y n a ­ strój w z m a g a j ą co c h w i l a wesołe u t a r c z k i z rańcami, kusakami. czyzn, czyli Zespół przebie­ przebranych p r z e w a ż n i e m ł o d y c h , składa się z „pana d e g o " i „ p a n i m ł o d e j " , chodzących p o d r ę k ę w męż­ mło­ asy­ ście k a p e l i składającej się z dwóch — trzech akor­ d w u k r o t n i e , k i e d y t o ścięto za jakąś zbrodnię, k o w a l a deonistów. ubrany w czarny frak, Urbana białą zbrodniarzach. W 132 z Lisowa s t y c z n i u 1778 r . m i a ł y oraz żołnierza one Wawrzyńca miejsce Scito- Pan koszulą młody z wysokim, jest staromodnym kołnierzy- �kiem o z d o b i o n y m głowie c z a r n y kach. P a n i i welon p o d szyją melonik, młoda Policzki Chodząc od dopiero co sząc p r z y tym o datek darstwo". Zarówno 0 swoim jak w m a n a sobie n a głowie. nowane. czarnym a ręce długą, i domu do białą domu zawartym informują „na nowe (ubrani baki i pro­ gospo­ normalnie), wąsy wymalowane czarną pastą. Cztery diabły u b r a n e dość d o w o l n i e mają byle n a czar­ n a głowach m a s k i z tka­ niny, z o t w o r a m i n a oczy i u s t a , i dużymi, c z a r n y m i lub c z e r w o n y m i czastym drutem. gie (70—80 „klepki", „taki rogami. Z tyłu ogon, s z p i l k a m i , gwoździami no Diabelskimi cm), drewniane, które rozkaz noszą rekwizytami rękach ze stanowią zespół złożony spodnie mają również i z są do wnętrz maskaradzie w szy; u biorą granatowe są udział z i na męż­ Twa­ „policjanci" (wypoży­ czapki listono­ pocztowe P.P. zastą­ „Policjanci" posterunku interwencja w gumowe M.O. Za­ osadzie: podobnych w i pełną starszy od humoru postacią i n n y c h kusaków, opoczyńską sukmanę, z w y p c h a n y m brzuchem krytymi i długimi melonikiem. jest wójt, ubrany wie­ w białą dla dodania po­ lnianymi włosami, D l a wzbudzenia przy­ wesołości po s w e g o śledzia w jeszcze gdy atrybu­ je w większą któryś z więk­ t e n spo­ wesołość uczestników do­ nosie. Oprócz o p i s a n y c h przebierańców zawieszone n a i t p . akcesoria, druciarz, cyganie sznurkach dalej dziad (przy kosiarz czym z plecionym z kosą szpulki babą, cyganka — kapeluszu w na od kominiarz, za opłatą długiej głowie białej — i po­ Istotnym celem całej m a s k a r a d y , aż d o c h w i l i są­ d u n a d śmiercią, j e s t z b i e r a n i e pieniędzy. Są t o bądź dobrowolnie zapłata składane za w r ó ż b ę deonach, datki, cyganki bądź wspomniana l u b ładną albo opłaty w y m u s z a n e żących w y s m a r o w a n i e m grę n a już akor­ przez diabłów gro­ poczernionymi klepkami, k a ­ nakładane p r z e z w ó j t a i p o l i c j a n t ó w za w y i m a g i ­ nowane n a poczekaniu przewinienia, opłaty (określenie m o j e — J . C.) n a k ł a d a n e n a ce pojazdy przez Jedlińsk odnoszą całej co pewien zabawy. W zapustowych w czas głównego od „celne" przejeżdżają­ i t p . Zebrane do odróżnieniu innych n i e są p r z e z n a c z a n e pieniądze organizatora podobnych okolicach Polski, zabaw pieniądze n a późniejszą z a b a w ę , l e c z użyt­ k o w a n e n a c e l społeczny. I t a k : d o I I w o j n y wej przeznaczano pożarną. W roku zaś świato­ j e przeważnie n a miejscową r . 1958 k u p i o n o z a n i e t e l e w i z o r , projektuje się k u p n o strojów straż w tym dla zespołu scenicznego. Kilka godzin trwające swawole przebierańców czej n a b r z u c h u , n o s i d u ż y pisem: W Ó J T PFERDOŁA tekturowy medal z na­ NIC NIE ZDOŁA . 4 Wójt przez cały dzień c h o d z i w asyście p o l i c j a n t a i „ s e k w e stratora". Ten wymalowane ostatni czarną chą teczkę z normalnie wąsy i ma baki, również też „niedźwiedź" „treserem". głowę i Niedźwiedź niedźwiedzią. cuchem, którego d r u g i •niedźwiednik on ubrany pałeczkę, na są „niedźwied­ ubrany koniec Przepasany trzyma w na arenę łańcuchu w białych ce, u b o k u m a m i e c z . 5 rze, k a t używał wiczek. Nie Nigdy wspomina który o zostawił też żaden używał to z ławnicy, czap­ ręka­ J a n Kloczkowski, tego. wyjęty 1920 r . celu w y k o n a n y m — ręce metalowym drewnianym Przy z zwyczaju, informatorów. śladów, b y k a t d o topora, t y l k o miecz. z czarnym czerwonej skórkowych opis najstarszych po prostu miecz najmniej w t y m a n i ksiądz wierszowany n i e n i e m a żadnych białą za­ dwaj strój p r z e p a s a n y długich, białych, tym bębenek posta­ państwowym j e d n a k n i e nakładał n a t w a r z m a s k i . ok. drugiej nowe D a w n i e j , g d y b y l i t u kuśnie­ łań­ w szyi, rękawiczkach, ręce W na K a t , odziany w czerwony pasem, jest którą występują zawieszonym jednej n a czerwono. uderza jest Teraz k a t i śmierć. ani w długi b i a ł y kożuch w ł o s e m n a z e w n ą t r z i w nakładaną tylko a pod pa­ „aktami". tworzą nik", zwany ubrany pastą śmierci". cie. Są t o : b u r m i s t r z w t o d z e z godłem ma t w a r z w y s m a r o w a n ą czarną pastą, n a p i e r s i a c h , a r a ­ trzyma i zawieszony n i e j a k o w s t ę p e m d o w ł a ś c i w e g o obrzędu, t j . „ścięcia Ciekawą Parę zresztą s t a n i e śledziem wy­ padkach. wagi twarzą końcu grupy ludzi, rozgania śmiechu, Po­ repre­ czar­ p i l n o w a n i e , b y któryś z k u s a k ó w n i e posunął się daleko, n a której i nici krakowianka strażackie i umalowaną zarzucając racji maskaradach. którzy wysmarowane i z Daw­ z tradycyjnym zwyczaju wędką, powodując huragany ry emblematy miejscowego i mruczeniem także przedwojennej sób, i daniem p o l i c j i j e s t u t r z y m y w a n i e porządku w kiem — j e s t śledź. R y b a k , koszuli czapy. a w chłopak oraz k a b u r y o d p i s t o l e t ó w i pałki wypożyczone za ją rybaka o n osobiście nożyce, domów. strażaków) zdjęte znakami b o k u mają figlach tem wróży) fantastycznie mundury miejscowych na czapkach pione zentuje i brał s t a l e udział w t a pozostała roz­ czterech K o n n o jeżdżą r ó w n i e ż k r a k o w i a k ubrani w k r a k o w s k i e stroje. od stać rybak mają szpic ubrani swego zawodu był dłu­ nieraz czone Jedlińsku jeszcze w W w występuje l u b n a u k o s . C a ł y dzień j e ż d ż ą n a k o n i a c h , a próbują w j e ż d ż a ć ścięte pan borcy. i futrzane ukarminowane, baki jego „krawcami", względu nie wolno jak i trzech „ ż y d ó w " z w a n y c h również z l a m p a s a m i , krótkie k o ­ żuszki w ł o s e m d o w e w n ą t r z pastą w ą s y na T a k niedźwiedź się d ł u g i m k i j e m . kol­ są wysmarowane w A n t y c h r y s t a " . Diabłom czyzn u b r a n y c h w rze szyi. N a u w a g ę zasługuje r ó w n i e ż postać „ r y b a k a " . niej naszpikowany l u b okręcony mawiać, a p o r o z u m i e w a ć się m o g ą t y l k o 1 na m i g i . Kozacy na chodząc podpierają sze r o z o c h o c o n e no ( l u b g r a n a t o w o ) na końcu wieszony suknię ukarmi­ małżeństwie, pieniężny mają rękawicz­ usta obficie muzykanci i p a n młody, motylkiem; na białych czym dawniej międlicy , mieczem a przed 6 — Podob­ „egzekucji" specjalnie I I wojną w mieczem dług. o k . 80 c m ( p o d o b n o p o c h o d z i XVII był zastąpiony przy­ wieku). 133 ��Śmierć u b r a n a j e s t n a biało. T w a r z białą maską oczodołami wykonaną i z odstającymi ma papieru, z kośćmi policzkowymi, w sumie s p r a w i a w r a ż a n i e „ ś m i e r c i " . W ma biały płatek, w przednich latach którym trzymała ukryty ona 8 następnie k o s i a r z ( r e p r e z e n t a n t co Opisem śmierci W zamykamy w późnych długi kusy wtorek w godzinach A w o j e n n y m czasom c n a b a r d z o r a d a B o t a m g ł ó w tysiące o d j e j m i e c z a p a d a O n a bez litości ród l u d z k i z a b i e r a N i e c h a j ż e n a r e s z c i e s a m a dziś u m i e r a " P o wysłuchaniu oskarżycieli Sąd w s t a j e , a b u r ­ m i s t r z o d c z y t u j e w y r o k , k t ó r e g o zakończenie b r z m i : po­ (czasem dwa) korowód postaci Jedlińsku. popołudniowych następuje „... O t ó ż za t e z b r o d n i e l i c z n e Z a t e zabójstwa r o z l i c z n e M y , Sąd, w y r o k w y d a j e m y , W imię Boga, Ojca, Syna, N a śmierć * j ą s k a z u j e m y N i m m i n i e d r u g a godzina". najważniejszy m o m e n t : w i d o w i s k o s a m o w s o b i e d r a ­ matyczne, ale n a s y c o n e sporą dozą komizmu. remizy strażackiej w y r u s z a pochód p r o w a d z o n y parę k r a k o w i a k ó w n a koniach. Za ta o r k i e s t r a strażacka, kozacy, kowóz strażacki (ale trumna, żydzi. diabły, bez beczki), Pochód W miejscu, gdzie d a w n i e j stoły i krzesła, na których był nimi wóz z zdąża Spod przez podąża Sądem, n a którym na dę­ becz­ Sąd: wójt i ławnicy. O b o k s t o i k a t . P o l i c j a n t Po jedzie w y d a n i u w y r o k u n a chwilę zabiera glos wójt: „ T e r a z poślijcie p o m i s t r z a k a t a M a c i e już w y r o k b u r m i s t r z a A t r a m e n t e m podpisany N i e c h a j będzie w y k o n a n y " . „rynek". ratusz, ustawione zasiada mówi: „... Z e t n i j c i e śmierć srogą, n i c j e j n i e d a r u j c i e . . . w zanadrzu. występujących l u d u ) , który rękach t r z y ­ jest k o t . W kota Z k o l e i z a b i e r a głos p r z e d s t a w i c i e l p r a w a — w ó j t , osłoniętą wpadniętymi są burmistrz, „Bartłomiej" N a w i d o w n i ę w y s u w a się k a t , d o którego p o l i c j a n t p r z y p r o w a d z a uwiązaną d o p o w r o z a drżącą ze s t r a c h u d o p r o w a d z a przerażoną śmierć. W t y m czasie o r k i e s t r a śmierć, którą obskakują gra diabły i żydzi. Przewód sądowy o t w i e r a b u r m i s t r z , oddając głos pierwszemu o s k a r ż y c i e l o w i — k r a k o w i a k o w i , d a l e j k r a k o w i a n c e i ż y d o w i . O n i reprezentują miejscowe społeczeństwo. P o wysłuchaniu tychże z w r a c a się burmistrz do trzymającego śmierć n a u w i ę z i p o ­ licjanta: „Policjancie Bartłomieju B o rzecz niesłychana, a b y śmierć b y ł a złapana Co t o o n a m o c n o spała, ż e się t a k ł a t w o złapać dała Czy się w k u s a k i upiła i s w o j ą kosę W wierszowanej odpowiedzi policjant że śmierć r z e c z y w i ś c i e upiła się, s w o j ą w Tocznem, zauważył Ryc. z t j . n a p o b l i s k i c h łąkach, dziad Kanty. 5. „Niedźwiedź'' „niedźwiednikiem". zgubiła". zgubiła swe prze­ śmierci: Z kolei zabiera głos k a t i w n i u grozi t y m , którzy źle długim przemówie­ postępują: „ B o j a m i s t r z sprawiedliwości N i e przepuszczę żadnej z ł o ś c i " to znów usprawiedliwia się, że nie złości: 7 t a m śpiącą żałobnego, a p o l i c j a n t kończy do T y ś gubiła i niszczyła t o l u d z k i e p l e m i ę Pustoszałaś, w y l u d n i a ł a ś , tę polską ziemię P o d d a m y c i ę p o d m i e c z , pójdziesz ze świata precz". „ B o g d y b y n i e było k a r y N i e b y ł o b y i w złem m i a r y " oświadcza, kosę i marsza mówienie lub poucza zebranych: „ N i e c h a j n i e będą Bo to żywot lada próżniaki jaki 1 1 czyni tego w �Ryc. 6. „Kusy" wtorek. W rogu u góry „pani młoda" ze partnerem. N i e c h n i g d y n i e oszukują Niechaj uczciwie pracują" kończy zaś apelem ale skierowanym do rodziców: z płachty nych, rzucających Diabły wkładają się śmierć wszyscy z pochwy dusza zebra­ pogoń trumny, zebrani za kotem. stawiają i się k u p l e b a n i i p o p o k r o p e k . M a o n pow­ niem doktora, ściąganego który wychodzi w się objeżdża czele na lekarskim trwa r a d y mają kitlu, niemilknącej zatrzymując posterunkiem MO dla zameldowa­ śmierci. W r e s z c i e kat jadący białym koniu prowadzi do teraz n a remizy. t y m kończy się t e n k o m i c z n y d r a m a t . T e r a z nocy przez mieszka­ ulicami, tylko przed n i a o zgonie wszystkimi czele z księdza s c e n a p o w t a r z a się p r z e d aby wydać świadectwo zgonu. Pochód w wrzawie na na beczkowóz żydków. Podobna orkiestrą ją skierowują stać h a r a c z u p i e n i ę ż n e g o z ogólna z a b a w a , wstęp n a którą Na d o pół­ aktorzy roku 1959, w ogólnych s a c h n i e r ó ż n i się o d t y c h , j a k i e b y ł y okresie ksiądz międzywojennym, Jan Kloczkowski, a nawet proboszcz od czasu, tutejszej ścinania śmierci że najwcześniejszy opis 136 gdzie wspomniany ksiądz gdy parafii różnice. zwyczaju p o c h o d z i w ł a ś n i e o d księdza k o w s k i e g o , a z n a j d u j e m y g o p o d datą 1860 w Codziennej, w szczegółach j e d n a k , i to b a r d z o ważnych, w i d z i m y duże zaznaczyć, zary­ urządzane o d i ' . 1839, p o r a z p i e r w s z y j ą oglądał. W Należy księdzu prawie Pionka, był który jak podaje 1857". przed wiemy 100 l a t y . A l e dowiedzieć n i c , co by — t o moż­ wymienia burmistrzem po r o k u Kloczkowskiemu dziś autor jak się o d nie­ miejscowych n i e pochodziło Pod wpływem wyglą­ też d z i ę k i od jego u t w o r u księdza tradycja się d r o b ­ ne opisu. różnice w komentowaniu drukowanego W r a c a j ą c d o s z c z e g ó ł ó w , z w r ó ć m y u w a g ę , ż e śmierć nie a miała n a głowie glinianego* k a t t y l k o symbolicznie ciął garnka z mieczem popiołem, nad głową. N a t o m i a s t — t a k w r o k u ubiegłym j a k i p o pierwszej w o j n i e światowej garnek z mieczem w o r a z z a księdza K l e c z k o w s k i e g o popiołem w był garnek nieodzowny rozbijając i go. kat — uderzał Znajdujący się n i m p o p i ó ł c z y śledź p o s t n y n a końcu w ę d k i r y ­ b a k a — t o w i d o m e z n a k i w i s z ą c e g o już n a d k a r k i e m przydługiego kami postu. To religijnymi, symbole które związane weszły do z prakty­ zwyczajów i o b r z ę d ó w z a p u s t n y c h n a t e r e n i e całej P o l s k i , łącząc W t e n sposób widowiskami zwyczaj najrozmaitsze Przy „ścinania śmierci" t e g o l u b następnego z okresu innymi mającymi formy. sposobności zwróćmy uwagę na sam fakt ścinania. C z y „ ś m i e r c i " ścinano „ g ł o w ę " — a wówczas O p i s a n a z a b a w a , którą o g l ą d a ł e m — j a k w s p o m n i a ­ w sa­ zupełnie zaginęła, a c z a s a m i t y l k o w y c z u w a maska­ wolny. łem n a początku — — n i e można ludzi wierszu, burmistrza Kloczkowskiego. ucieka w 19 Wiśniewski mu kot — do tego Przypuszczenie na dał t e n z w y c z a j w r z a s k l i w y aplauz teraz z gdzie oprzeć Dzięki P o skończonym p r z e m ó w i e n i u w y d o b y w a a Prawdopodobnie na nazwisko m i e c z i tnąc n a d g ł o w ą s y m b o l i z u j e j e j ścięcie. Ś m i e r ć n a ziemię, opis. pióra X . J . K l o c z k o w s k i e g o J. 1 2 śmierci. Ścięciu t o w a r z y s z y jej m e g o o k r e s u p o c h o d z i w i e r s z o w a n y o p i s t e g o obrzędu „Wy ojcowie i w y m a t k i W y c h o w u j c i e dobrze d z i a t k i , Bo j a k w y ich nie skarcicie Z g i n i e o d m i e c z a i c h życie. J a i c h za w a s karać będę G d y s w e g o m i e c z a dobedę. Spadnie z k a r k u i c h główeczka J a k o d noża m a k ó w e c z k a " . pada treściwy lewym swym daje Klocz­ Gazecie krótki, „kat" musiałby dość w y s o k o ciąć mieczem n a d głową, dla bezpieczeństwa, c z y też s ł o w o „ ś c i n a ć " od­ n o s i się p o p r o s t u d o u d e r z e n i a m i e c z e m Kloczkowski czywszy w zmusza musimy Gazecie Codziennej [tan. k a t — J . C ] garnek upada w na z popiołem, rusztowanie [...]" . nas do 15 zaufania ustosunkować mógł on nawet do styl mieczem śmierci opisu krytycznie wierszowanego; d l a l e p s z e g o układu w garnek? „[...] Skoń­ trup Potoczny opisu w uderza rozbija, m u . Natomiast się poetis o m n i a licet, więc wierszy allokucją, który pisze: niektórych swych wypadkach �celowo mijać się z prawdą. Jest to tym bardziej możliwe, że p r z y p a r o k r o t n y m w s p o r n i n i e n i u o by r z e c z y w i s t y m ucinaniu głowy nie zapomina dać: „ A z g ł o w y popiół się p r u s z y " . tej głowy popiół więc k a t n i e w Tak czy o w a k nie mógłby szyję, lecz się w Z musiał głowy, gdyż śmierć n i e była kukłą, co w y n i k a z a r ó w n o z o p i s ó w j a k i d z i s i e j s z e g o s t a n u rzeczy. Żaden z p y t a n y c h i n f o r m a t o r ó w , czący J a n Gołębiewski, ścinanie o d b y w a ł o nym się podwyższeniu nie na czy nawet 86 l a t l i ­ przypomina jakimś temu sobie, podium, by drewnia­ podobnym, w czym uwidaczniałby się w y r a ź n y w p ł y w o g l ą d a n y c h n i e g d y ś egzekucji. A jednak •wi-amo p o m o s t , sto l a t temu w czemu k o w s k i pisząc w daje w wzmianki o jego śmierć opisie wkrótce po go t u n i e z n a j d u j e m y , pomina go s o b i e Ważnym kowski nak, stary jest i w Zwyczaj roku opowiadaniach nie ma stawiania go 1860 zaginąć, różniącym o ich odbicie w starych dzisiejszy ściętej saniach. używano jednak znalazło s w o j e wyda­ skoro przy­ Gołębiowski. mówi wtedy „[...] P o n a rusztowanie [...]"". eksportacja wyraźnie że Klecz­ a n i też z t r a d y c j i n i e szczegółem od d a w n e g o stor- Jan wierszowanym rusztowaniu. musiał w i ę c Jedlińsku ks. Gaziecie Codziennej: niu d e k r e t u prowadzą Natomiast wyraz zwyczaj śmierci. Być tylko Klecz­ może jed­ czasami, co opisie, a z k o l e i informatorów (Jan — Gołę­ b i o w s k i — l a t 86, J a n Jastrzębski — l a t 87) t w i e r ­ dzących, na że śmierć gdy były zaspy wożono stale wozie, tylko śnieżne, w ó w c z a s u ż y w a n o sań. C z ę ­ sto postępowano t a k m i ę d z y r o k i e m 1900 a 1920. Z i n n y c h s z c z e g ó ł ó w w a r t o jeszcze z a n o t o w a ć różnice w strojach. Np. k a t bywał stopnia „ c z e r w o n y " , mu c z e r w o n y m którzy że n a w e t papierem, informatorzy . 1 8 Kloczkowski wspomina co pamiętają zaś jednym o klękaniu śmierci, c o j e s t t y m że n i e z a w s z e k a t u stojącą. Ostatniej potwierdzają było tego oklejano jeszcze nie­ używały kołatek. wypadku również prawdopodobniejsze, wygodnie wiadomości jednak do b u t y czasami Diabły w dawniej małe „ścinać" śmierć Kleczkowskiego nie informatorzy. zwró­ cić uwagę n a n i e k t ó r e p o s t a c i e b i o r ą c e u d z i a ł w łej m a s k a r a d z i e . Jedne z nich istnieją chwili, gdy powstał s a m zwyczaj za chwilę p r z e j d z i e m y ) , ca­ zapewne (do którego i n n e przechodziły od genezy metamor­ fozę, a jeszcze i n n e są w y r a ź n i e n o w y m nabytkiem. Niestety najważniej­ Kloczkowski sze postacie. wymienia tylko Są t o : b u r m i s t r z , w ó j t , p o l i c j a n t i k a t . Innych należy się domyślać. to o d b i c i e przedstawicieli go. O n i b y l i n a j w y ż s z y m i dawnego prawa — miejskie­ stróżami p o r z ą d k u i w czy­ czaju z — „gonili" całą pewnością uwagę n a antagonizm kami. Ma pierwsi dzy on w zwy­ latach i wcześniej. kozakami i krakowia­ aspekt polityczny; przedstawicielami bo, gdy to dru­ przemocy, m o g l i symbolizować wolność i walkę. Racławice, mieli Głowacki kowiaka, a obchodów nie i silny wpływ co 'Krakusy mogli mieć, n a upowszechnienie za t y m idzie, maskaradowych na i chyba postaci włączenie kra­ go do t a m , gdzie dotychczas go było. Starymi postaciami są najprawdopodobniej nie­ d ź w i e d ź z n i e d ź w i e d n i k i e m , żydzi, c y g a n i e , d z i a d y gdyż odpowiedniki ich znajdujemy l u d o w y c h i n n y c h okolic. Nowością w — zwyczajach natomiast wydaje się k o m i n i a r z , chociaż Jedlińsk j a k o m i a s t o m ó g ł i c h mieć o d d a w n a . Teraz czaju wet w wchodzimy już w genezę właściwego zwy­ „ścinania ś m i e r c i " . N i e j e s t w y k l u c z o n e , a n a ­ jest prawdopodobne, istniejące które z już czasem że dawniej stały „ ś c i n a n i e " mogło* w e j ś ć zwyczaje się maskaradowe, tylko dodatkiem. Jednak sam zwyczaj „ścinania ś m i e r c i " j e s t s t a r s z y n i ż b y się n a pierwszy rzut oka wydawała nie rozświetla nia, gdyż w oparta Kloczkowskiego X. z umieją rozdział prawie twierdzą za w na ten wprowadzili ongiś w było, zatem o Dekanat Jedlińsku pamięć. wszyscy Toteż się zgodnym z zwyczaj żywą o ścina­ Gdyby jednak razy ksiądz w Jedlińsku bezpośrednio świadkami chórem że wiele parafię r . 1778, a l b o i ze 1911), n a pamiątkę już objął książki mieszkańcy Kloczkowskim, wspomniany który księdza z Radomski, 1 9 to z — n a opisie pochodzących ich dziadowie 1839, z e t k n ą ł b y egzekucji zagadnie­ Jedlińsku z b r o d n i a r z y . Kloczkowski, r. tradycja stopniu całości danych księdzem nia a jest (i J . Wiśniewskiego którego Miejscowa najmniejszym ze w świadkami nich pamięcią, narodzin zwyczaju. O tym j e d n a k ksiądz K l o c z k o w s k i n i e w s p o m i n a , m i m o b a r ­ dzo dokładnego opisu, j a k i Genezę tego z w y c z a j u niem zwyczajów n a m pozostawił. można w i ą z a ć podobnej treści, z powstawa­ które spotykamy i n n y c h okolicach Polski. Przecież w kowie jeszcze w XVIII w. spotykamy samym się ze n i e m b a ł w a n a w końcu k a r n a w a ł u p r z e z miejscowych jednak późniejsza, w — pewnym cechów , 2 0 również sensie a — według przez żaków . 2 1 jest szeroko nad rów n a z w a „ s t r a ż n i k " d l a t e g o ż s a m e g o . P ó ź n o w p r o ­ „ u ś m i e r c e n i e m " przedstawiającej wadzeni z o s t a l i k o z a c y , k t ó r z y lenie l u b utopienie. Joachim B i l s k i Judaszem w Wielki Czwartek, Kra­ ścina­ czeladników zdania Czy n i e znane o c z y m ś w i a d c z y słyszana z u s t s t a r s z y c h i n f o r m a t o ­ pew­ twier­ siedemdziesiątych między mocny byli Bartosz policjant, z j a k mówi przepędzali N i e t u w p r a w d z i e miejsce, ale p r z y okazji zwróćmy weryna (ci p r a w d z i w i ) że — oni, czyli ub. stulecia, a prawdopodobnie t u jeszcze jest miejscowej p r z e b r a n y c h krakowiaków. T o z k o l e i pozwala Wchodzi nazwa miłością Kloczkowski: jest prawdopodobne, Gołębiowski stej f o r m i e p r z e s z l i d o z w y c z a j u . którego wielką dobitnie dzić, ż e k r a k o w i a c y b r a l i udział w o b c h o d z o n y m w Skład Sądu j e s t j a s n y : b u r m i s t r z , w ó j t i ł a w n i c y się wyraził T y m bardziej Jan tak Po t y c h d r o b n y c h szczegółach w a r t o j e s z c z e cieszyli co „ Ż e k o z a k p r z y n i e j z nahajką s t o i Ż e j e j w y m y ś l a kozaczą m o w ą I że w y w i j a b a t e m n a d głową". uderzać". faktycz­ nie ludności, ucię­ prószyć; garnek nością do­ samej r z e c z biorąc, n i e m o g ł o być nego o d c i n a n i a jaka- T. pastwienie się zakończone go kukły p r z e z w Se­ podobne spa­ „Kronice P o l - 137 �Ryc. 7. „Śmierć" z ukrytym Wokół niej „diabły" i „żydzi". w płatku kotem. Ryc. 8. „Kozacy". s k i e j " o p i s u j e b a ł w a n a ze słomy l u b k o n o p i u b r a n e g o niu w w stare odzienie, śpiewali: potu" 2 2 . któremu „śmierć się wije XVII-wieczny wistości u t o p i e n i u żartobliwie płotu, bałwan upersonifikowaną ta znajduje przy jest zimą odzwierciedlenie w — aby w niedzielę, którą nia odbywał jakowejś uchwale Z n na albo zowią tą samą inazwą s p o t y k a m y Podhalu. Na Śląsku zaś do Nazwa dozwalajcie zwyczaj śmiercią kło­ rzeczy­ synodu po­ „nie się L a e t a r e zabobonny p o s t a c i , którą łuży t o p i ą " . nież zwie się w śmiercią. znańskiego z r . 1420, g d z i e c z y t a m y : Niedzielą, szukający więc Białą zwie postu, w się którą odbywa „śmiertelną" . 2 i średnio g d z i e n i e g d z i e się Łączący gaik się z t y m bardziej uważano ją za s y m b o l z i m y , a w pod po postacią różnych Krakowie. bałwana figlach cach Poznańskiego przebierani domach zakutego w pierwszej chodząc Polnym kajdany, którego niektórych okoli­ połowie X I X w . po­ w się cośkolwiek sąd w W 25 uczynku Mazowszu sąd n a d mięsopustem ścinano . chłopcy starali gorącym Na czasie zapustów po ukraść. Z ł a p a n e g o na skazywał na ścięcie. „Zło­ dzieja" i w ka­ p e ł n i o n y m k r w i ą b y d l ę c ą ścinano' n a s p e c j a l n y m rusz­ się rów­ dziś obrzęd w środę o d b y w a n o wynosze­ topi kukłą z w a n ą M a r z a n n ą l u b Śmiercią, a c z w a r t ą dzielę bałwana popielcową się nie­ topienia, tym bezpo­ dowodzi, przenośni i że śmier­ c i , p o z n i s z c z e n i u k t ó r e j t r i u m f u j e w i o s n a , radość — u b r a n e g o n a biało, z g a r n k i e m n a g ł o w i e n a ­ towaniu. nianym Kat w czerwonym mieczem „winnego" w go drew­ oblewał 2 e Ten ostatni zwyczaj od egzekucji ranie uderzał a rozbijając krwią . s k i m . "Pochodzenie zywałaby ubiorze garnek, j e s t p r a w i e i d e n t y c z n y z jedliń­ jego łatwiej dałoby się wywieść dokonywanych n a zbrodniarzach. na to wcale złodzieja i Wska­ n i e u k r y w a n a i n t e n c j a : uka­ krew w garnku. Nie można się j e d n y m s ł o w e m budząca się d o życia p r z y r o d a , którą j e d n a k z t y m zgodzić, g d y c h o d z i o Jedlińsk. T u ge­ symbolizuje nezy w bol i zielony g a i k . N i e bez znaczenia też jest t y m w y p a d k u u z n a w a n i e k o l o r u zielonego za s y m ­ nadziei, co jest t a k bardzo dziś, z a r ó w n o n a w s i j a k i w Ścinanie śmierci odosobnionym. uśmiercano okolicach 138 w Polski. w maszkarę, Wyżej już jeszcze których znane w były Gołębiowski waniu szukać w ten p r o s t u personifikacją wspomniano sposób różnych o ścina­ Marzannie lub podobnych czy stworzone jest również, nieskomplikowanym „śmierć" „zbrodniarką w w swoim skazuje wypadkiem Jedlińsku n i e j e s t Zabawy, jakąś powszechne mieście. należy b a ł w a n a c h z w i ą z a n y c h z zimą. S t a r y i n f o i r m a t o r , Jam całej ścięcie, ludzkości". przez że na się bo rozumo­ jest D l a n a s jest ona o n a po z b r o d n i a r k i — z i m y , która nisz­ ziemię uśmierca i słońce ją życie. przez Jasne ścięcie. W ��Strój k a t a w y p o ż y c z o n o z W D K w K i e l c a c h . W u b . r . n i e p o s i a d a n o c z e r w o n e j c z a p k i , w i ę c zastą­ p i o n o j ą t a k i m ż e b e r e t e m . D a w n i e j k a t m i a ł stoż­ kowatą, w y s o k ą czapkę z t e k t u r y oklejoną czerwo­ n y m p a p i e r e m . N a końcu b y w a ł p o m p o n z c z e r w o ­ nej wełny l u b papieru. 5 P i s z e o t y m już w r . 1860 X . J . K l o c z k o w s k i (Gaz. Codz., W a r s z a w a 10/22, N r 50); „ P o w y d a n i u d e k r e t u p r o w a d z ą śmierć n a r u s z t o w a n i e , w z y w a j ą kata, który wyjmuje z pochwy miecz (część zwierzchnią od międlicy, która się p i ó r e m z o w i e ) [...]" [ p o d k r . m o j e — J . C J . U ż y ­ wanie miecza o d międli pamięta bardzo dobrze 6 6 - l e t n i i n f . A n t o n i Z i e m b i c k i , k t ó r y m ó w i , że g d y m i a ł 17—18 l a t , w ó w c z a s m i e c z o d m i ę d l i c y zastąpio­ no d r e w n i a n y m mieczem w y s t r u g a n y m przez m i e j ­ scowego stolarza F r a n c i s z k a Skurosza. 6 W i e r s z o w a n y t e k s t j e s t pióra X . J . K ł o c z k o w skiego. Uległ o n t u p e w n y m z m i a n o m d o k o n a n y m p r z e z o r g a n i z a t o r ó w . W rzeczywistości b r z m i : 7 „Bo to sprawa niesłychana — aby śmierć była złapana C z y t o o n a m o c n o spała — że się ł a t w o złapać dała. C z y się w k u s a k i upiła i s w o j ą kosę zgubiła". G d y Jedlińsko r z ą d z i ł o się p r a w e m m a g d e b u r ­ s k i m , w ó w c z a s s t a n o w i s k o w ó j t a ( a d v o c a t u s ) było w y ­ b i e r a l n e . Sądził o n s p r a w y k r y m i n a l n e , a sąd t a k i z w a ł się „ i u d i c i u m a d v o c a t i a l e " . U X . J . K l o c z k o w s k i e g o c z y t a m y : „ N a ścięcie ją skazujemy". U X. J . Kloczkowskiego czytamy: 8 9 1 0 „ T e r a z poślijcie p o m i s t r z a M a c i e już w y r o k b u r m i s t r z a Czarnym węglem podpisany". U X . J . K l o c z k o w s k i e g o zamiast tego wiersza j e s t : „ N i e c h a j n i e będą p i j a k i " . U X . J . Kloczkowskiego zamiast „Wychowujcie dobrze d z i a t k i " jest: „Karzcie swoje młode d z i a t k i " . X . J . Wiśniewski, op. c i t . Jw. G a z e t a C o d z i e n n a , W a r s z a w a 1860, 10/22, N r 50. P o r . o p i s X . J . K l o c z k o w s k i e g o z a w a r t y w Dekanacie Radomskim, op. cit. P a t r z p r z y p i s 15. J a n G o ł ę b i o w s k i — l a t 86, A n t o n i Z i e m b e c k i l a t 66, J a n Jastrzębski — l a t 87. W i n n e j w e r s j i t w i e r d z ą , że j e s t t o „ b u n t " p r z e ­ ciwko odebraniu i m p r a w miejskich. J . Pachoński, Zmierzch sławetnych, Kraków 1955, s. 354. Patrz Wystawa Zwyczajów L u d o w y c h w M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e urządzona w r . 1958. C y t . w g : J . S t . Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, W a r s z a w a 1932, s. 47. J . S t . Bystroń, Etnografia Polski, K r a k ó w 1947, s. 177 (podkreślenie w tekście m o j e — J . C ) . Wiedza o Polsce, T . I I I , s. 308; J . St. Bystroń, Etnografia Polski, w y d . c y t . , s. 178. O. K o l b e r g , Mazowsze, T . I , K r a k ó w 1885, s. 122. O . K o l b e r g , Lud, S e r i a X , cz. d r u g a , W . Ks. Poznańskie, K r a k ó w 1876, s. 1 8 9 - 1 9 0 . P a t r z p r z y p i s 16. 1 1 Ryc. 11. „Ściętą śmierć" włożyły do trumny. diabły 1 2 1 3 1 4 wyobrażeniach opierając się ludu śmierć na starej za o k o " — i m y w jak ucina głowę. świat maksymie: żartach m o ż e m y A więc „oko j e j uciąć g ł o w ę . 1 5 1 6 1 7 „ P o d d a m y cię p o d m i e c z Pójdziesz ze świata p r e c z " . 1 8 2 7 1 9 2 0 PRZYPISY Słownik Geograficzny, T . I I I , W a r s z a w a 1882, hasło: Jedlińsk. X . J . W i ś n i e w s k i , Dekanat Radomski, Radom 1911, s. 8 1 . P o d a n a l i c z b a ż y d ó w n i e z g a d z a się ze w z m i a n k ą n a s. 82, g d z i e a u t o r pisze, że d o r o k u 1830 b y ł o t u t y l k o 5 r o d z i n ż y d o w s k i c h , co dawałoby średnią 15,4 o s o b n i k ó w n a jedną rodzinę. T y m b a r ­ d z i e j , ż e — j a k p o d a j e d a l e j — w r . 1879 b y ł o ż y ­ d ó w 334. J w . , s. 8 1 . W u b . r . n a p i s b r z m i a ł : „ W ó j t pardoła n i c n i e zdoła". 1 2 3 4 Fotografował Jerzy 2 1 2 2 2 3 24 2 5 2 6 2 7 Czajkowski. �LUDOWY FERETRON Z K R A S N O B R O D U W kościele p a r a f i a l n y m p o d w e z w a n i e m N . M . g i p s o w y m . W y m i a r y : 1,2 x 1,8 m . P o d s t a w ę f e r e ­ Panny w K r a s n o b r o d z i e ' p o w . T o m a s z ó w , w o j . l u ­ t r o n u s t a n o w i ł a w a , n a której u s t a w i o n y j e s t p r o ­ belskie) z n a j d u j e się d o dziś w u ż y t k o w a n i u ' z a b y t ­ stokątny, d w u s t r o n n y o b r a z o l e j n y , u j ę t y w b o g a t o k o w y f e r e t r o n , zasługujący n a u w a g ę z e w z g l ę d u rzeźbione obramienie o motywach rokai i fal, na c i e k a w e r o z w i ą z a n i e f o r m y f e r e t r o n o w e j w o r y ­ z w k o m p o n o w a n y m i w nieregularnych polach orna­ ginalnym, l u d o w y m w y k o n a n i u . m e n t u płaskorzeźbionymi (bas-relief), polichromowa­ Brak jest j a k i c h k o l w i e k przekazów a r c h i w a l n y c h o historii z a b y t k u i o jego autorze. N a podstawie typowego r o k o k o w e g o o r n a m e n t u n a l e ż y d a t o w a ć iar e t r o n n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k w sprzeczności z t y m pozostają d a t y : 1677 — wyry­ ta w e w n ą t r z ł a w y f e r e t r o n o w e j , i 1692 — wypisana farbą olejną n a z e w n ą t r z l a w y , M o ż n a przypuszczać, że p r z y b u d o w i e f e r e t r o n u z u ż y t k o w a n o starszą ł a w ę lub też, ż e d a t y m o g ą n a w i ą z y w a ć d o h i s t o r i i c u ­ downego o b r a z u M . B . K r a s n o b r o d z k i e j w ołtarzu głównym kościoła. O b r a z o b e c n i e w p r a w i o n y w f e ­ retron m a c h a r a k t e r l u d o w y , a l e o b a r d z o s k r o m ­ nej wartości a r t y s t y c z n e j , toteż p o m i n i ę t o g o w d a l ­ szym ciągu o p r a c o w a n i a p o ś w i ę c o n e g o r z e ź b i e f e r e ­ tronu. Omawiany feretron jest drewniany, dwustronny, rzeźbiony i p o l i c h r o m o w a n y n a p o k ł a d z i e k r e d o w o - nymi scenami Bolesna to i — w cyklu Chwalebna awersie: 3. N a r o d z e n i e . pasyjno-maryjnego Tajemnica 1. Z w i a s t o w a n i e , 4. O f i a r o w a n i e w ś r ó d u c z o n y c h , 6. J e z u s 8. Cierniem czeniu sie: litery 1. U p a d e k pod w 2. Ś w . ) . Są Nawiedzenie, świątyni, 5. Jezus w Ogrójcu, 7. B i c z o w a n i e , koronowanie splecione (Radosna, Różańca (naigrawanie), imienia MARYA; krzyżem, 2. w zwień­ w rewer­ Ukrzyżowanie, 3. Z m a r t w y c h w s t a n i e , 4. W n i e b o w s t ą p i e n i e ( w z w i e ń ­ c z e n i u ) , 5. Z e s ł a n i e D u c h a Ś w i ę t e g o , 6. W n i e b o w z i ę ­ cie, 7. K o r o n a c j a scenek: N . M . Panny. Przeciętny wymiar 20 x 20 c m . Sceny awersu i rewersu bą. W m i e j s c u N a w i e d z e n i a n i e pokrywają się ze s o ­ i Biczowania po stronie r e w e r s u znajdują się m o t y w y Wniebowstąpienia ze awersie przekomponowane dowolnie ornamentalne, zwieńczenia rewersu ze a jest pole w splecionymi 141 �Ryc. 3. „Zwiastowanie" (fragm. awersu). Ryc. 4. „Nawiedzenie" (fragm. awersu). Ryc. 5. „Na­ rodzenie" (fragm. awersu). Ryc. 6. „Ofiarowanie w świątyni" (fragm. awersu). Ryc. 7. „Jezus wśród uczonych" (fragm. awersu). Ryc. 8. „Jezus w Ogrójcu" (fragm. awersu). Ryc. 9. „Cierniem koronowanie" (naigrawanie). Ryc. 10. „Biczo­ wanie" (fragm. awersu). �literami MARYA. Dwustronne nek, n i e p o k r y w a j ą c y c h klucza partie jako pełną ażurowość zamknięte poła t y m ze obramienia. ornamentem scenek; rozmieszczenie się p r z y zdobi je są Poza larskimi, do wzmocnienia o się nastawy w y m . : 0,6 x 1,6 m, one feretronu. Toteż sce­ M. wy­ minika, pewne niewykorzystane skośnie townica n a t l e c i e m n o z i e l o n y m przyczyniają sobą, Boską wydzieloną kra­ wo. efektami ma­ z boków Obraz przedstawiający środkowy w awersie Scenki jest w listwową kompozycyjnie obramienia, żłobiona konstrukcyjnego adorującą. Dzieciątko, w r e w e r s i e oprawiony jakkolwiek z reszty związaną z płaskorzeźbione w y k o n a n e feretronu z jednego prostej ornament ławy znajduje feretronowej. n i m materiało­ są n a k a ż d y m kawałka się też ramę, omawianego m a zdobiona 'jest d r o b n y m , r o k o k o w y m Podobny św. D o ­ właściwą drzewa. Ra­ ornamentem. nia ściankach �Ryc. 11. Zwieńczenie sceny „Cierniem koronowanie" z awersu. Ryc. 12. „Ukrzyżowanie" (fragm. rewersu). Ryc. 13. „Upadek pod krzyżem" (fragm. rewersu). Ryc. 14. „Zmartwychwstanie" (fragm. rewersu). Ryc. 15. „Wniebowstąpienie" (fragm. rewersu). Ryc. 16. „Zesłanie Ducha Świętego" (fragm. rewersu). �Ściśle nek inwentaryzacyjny — jako fotograficznej Pomimo — oprawy tchnie na przyjęcie miast stylu ulubionego z kwater jak i Trójcy W ujęciu s c e n przebija tradycjonalizm i w strona pola — wypad­ zarówno do i d e i typu z scenkami fla- malowa­ wokół ołtarz po­ Różańcowy L u b l i n i e — r y c . 19). duża n a i w n o ś ć ludowej. Cykliczna świeżość ujęcia ludowy k l i m a t o m a w i a n e g o malna się w późniejszego — Nato­ obramienia dałoby (np. w i e l o t o n d o w y cji właściwa s z t u c e tym najtypow- XVII-wiecznych obrazkami z kaplicy Świętej interpreta­ narracyjność, składają się na feretronu jest for­ czysto l u ­ i ludowe zapełnienie półpostaoiami, Ducha z zadziwiającą mością a r t y s t a jest umowne wprowadzenie względnie tylko całego i to w Św., traktowa­ głów pola u ujęciu izofcefalicz- Wniebowstąpienie). beztroską c z y w p r o s t przekracza prawo kompozycyjne niż u osób perspektywy, pierwszoplanowych mienionych scenach) spektywicznego głów d o osób w pośredniego, Innym jest też l u b półpostaci sunku z (w dając o b u wyżej rodzajem pierwszego w niewielkich trudno było ficzne, upraszcza pomieścić on — ilość tów, p o d c z a s XVIII gdy wieku, polach mistrz cechowy, perspektywiczne dzięki one w s c e n a c h umieszczone i zdecydowanie i sposób są przy tym szczególnie sceny ilości dużych charakterystycznie w ludowy. osób w głąb po­ są rozmiarów, pierwśzoplanowo, zazwyczaj do przedmio­ pomniejszanie zredukowaniu cyklu stosunkowo często s k ą p y m p o l u g ł a d k i e g o tła. G ł ó w n e ustawione w a istotnie ikonogra­ — osób rozbudowywał staci. Właśnie treści ograniczając występujących raczej artyście rozwinięte je, poprzez u j ę c i e czaj w scenach zazwy­ postacie centralnie, Również wy­ błędu niewspółmierna per­ wielkość planu — w 3to- głębi, j a k b y z p o m i n i ę c i e m np. w Ofiarowaniu i w wśród uczonych, gdzie ponadto staje ną zatłoczenia w kompozycyjnego planu scenie się t o Jezus przyczy­ sensie h o r r o r v a - cui. Jakkolwiek poruszone wymagań gałyby sztuki raczej ostatecznej dziej że Już n i e są twórca tego ocenie — zawarł m . i n . właśnie zagadnienie w świe­ okresu podle­ jednakże deprecjonujące, feretronu walorów, całe zasady kompozycji „uczonej" negatywnej ocenie istotnych w tym nim du pól są scen w bar­ wiele kompozycyjnych. odpowiedniego uproszczenia p r z e d s t a w i e ń zapisać n a l e ż y n a p l u s k o m ­ pukleniem kawe Ponieważ minimum w poszczególnych Przy nieświado­ pozycji. Jest o n a jasna, zwarta, z o d p o w i e d n i m Zagadnienia cyklu dołu wyłącznie W scenach z b i o r o w y c h postaciom w głębi głowy większe i selekcji dowa. i przez (Zesłanie tle dzieła s z t u k i . T a k ż e wykonania tradycyjne tłumu głowami wzglądu nieregularne ornamentu epoce — ołtarzy nymi m n i e j s z y m i nie nym założenie pasyjne w ty­ układu ogólne f e r e t r o n u nawiązać mandyzujących la środkowego i ze w ludowej na scen tryptykowych, raźnie feretro­ XV—XVI-wiecznych. rokokowego ku omawianego całość sztuce i maryjne wkomponowanie jakkolwiek właściwe — zarówno w jak Cykle utrzymanej rokoko dla tryptyków utworzone sce­ dokumentacji sceny, tradycjonalizmem kompozycyjne. poszczególnych pełnej ornamentalnej cykliczno-narracyjnego, sze były przy pomijamy. pie obowiązującego nu opis niecelowy momentów też ważniejszych usiłowania artysty dostosowania i poszczególnych utworzonych z treściowo. postaci rokokowego do uwy­ Cie­ ukła­ nieregularności o r n a m e n t u . V/ t y m c e l u często o b c i n a p o s t a c i e , w y p r o w a d z a j ą c j e dość d e ­ koracyjnie z ornamentu czone To pole, właśnie sunięte są poza Złocona wy­ świetność w poza z najdojrzalszym gdzie zabudowania właściwe przezna­ ornamentem. pole scenki arty­ w tle prze­ zamknięte w C. Zagadnienia rj. kompozycję obserwujemy stycznie Nawiedzeniu, motywie l u b wychodzi przeplatając kolorystyczne oprawa żywej rokokowych polichromii motywów podnosi płaskorzeźbionych sce- 145 �IB 17 nek. z Kolory dużym myśl są intensywne, wyczuciem malarstwo niełamane, dekoracyjnym. miniaturowe, j a k i kładzione Przywodzą znane na zdobnic­ t w o l u d o w e i m a l o w a n k i n a szkle. U l u b i o n y m k o l o ­ myślne, p r o s t e — pod krzyżem i w jenie żołnierzy w rodzaju habitów, a w Upadku Z m a r t w y c h w s t a n i u ubiory i uzbro­ (halabarda, włócznia) są w r ę c z szop­ kowe. r e m j e s t błękit, o d j a s n e g o d o c i e m n e j u l t r a m a r y n y , zieleń, brązy, Typika a nawet róż kraplakowy. postaci J e s t w y b i t n i e l u d o w a . Są o n e krępe, g r u b o k o ś c i ste, o n a d m i e r n i e w i e l k i c h kończynach i o k r ą g ł y c h , a n a w e t przypłaszczonych g ł o w a c h . T w a r z e są sze­ rokie, z wystającymi kośćmi p o l i c z k o w y m i i tępymi n o s a m i . B r a k j e s t j a k i e g o k o l w i e k pogłębienia psy­ c h o l o g i c z n e g o . Często w i d o c z n e są b ł ę d y w a n a t o ­ m i c z n e j b u d o w i e ciała ( n a j d r a s t y c z n i e j s z e j e s t p r z e ­ łamanie g r z b i e t u o p r a w c y w Biczowaniu). Ruchy p o s t a c i są n a i w n e , aż m a r i o n e t k o w e , w n i e k t ó r y c h s c e n a c h , j a k w N a i g r a w a n i u , z b r u t a l i z o w a n e (postać na p i e r w s z y m p l a n i e z obnażonymi p l e c a m i p o k a z u ­ jąca j ę z y k ) . N a s u w a się t u p o r ó w n a n i e z analogiez.nymł scenami w t r y p t y k a c h X V I - w i e c z n y c h . W sce­ nach całego c y k l u zachowane jest podobieństwo M a t k i B o s k i e j , św. Józefa i J e z u s a . S z c z e g ó l n i e c h a ­ r a k t e r y s t y c z n a j e s t postać M . B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą ­ ca grubokościstą chłopkę w średnim w i e k u , w y s t ę ­ pująca s t a l e w b ł ę k i t n e j s z a c i e i b i a ł e j chuście, p o d ­ czas g d y Jezus odziany jest zazwyczaj w szatę r ó ż o w ą . U b i o r y o p r a w c ó w u t r z y m a n e są w k o l o r a c h b r u n a t n y c h . U b i o r y nawiązują p r z y t y m do t r a d y c j i m i e j s c o w y c h . Wymienić t u należy przede w s z y s t k i m półdługą białą chustę n a g ł o w i e M . B o s k i e j , z p u n k ­ towanym, b a r w i o n y m szlakiem sugerującym haft'. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się c h u s t a o k r y w a j ą c a Dzie­ ciątko w s c e n i e O f i a r o w a n i a w ś w i ą t y n i . T a k ż e s z a ­ ta Chrystusa w świątyni 1 w e Wniebowstąpieniu p r z y p o m i n a k o s z u l ę w y s z y w a n ą p o d szyją i p r z y r ę k a w a c h . S z a t y pozostałych osób są b a r d z o n i e w y ­ 146 Tło Na postaciach l u d z k i c h k o n c e n t r u j e się uwaga a r t y s t y , o g r a n i c z a j ą c e g o d o m i n i m u m r o z b u d o w ę tło, n a k t ó r y m r o z g r y w a j ą się s c e n y . T ł o j e s t najczę­ ściej g ł a d k i e , i n t e n s y w n i e żółte, p o b o k a c n s t o p n i o ­ w o przechodzące w brązy, c o w p ł y w a n a u w y p u ­ k l e n i e g ł ó w n y c h p o s t a c i p o s z c z e g ó l n y c h scenek, W k i l k u j e d n a k w y p a d k a c h a r t y s t a w sposób i n t e r e s u ­ jący przeprowadza o r g a n i z a c j ę tła b a r d z o s k r o m ­ n y m i , chciałoby się p o w i e d z i e ć — scenograficznymi środkami. N a przykład żółte b l i k i n a c i e m n y m tle w N a r o d z e n i u s y m b o l i z u j ą słomę, a w i ę c wnętrze s z o p k i . D w i e k o l u m i e n k i i a r k a d a -wypełniona błę­ k i t e m z a C h r y s t u s e m w scenie „wśród uczonych" przedstawiają w e j ś c i e d o ś w i ą t y n i , a ©kratowane o k i e n k o n a c i e m n y m t l e N a i g r a w a n i a w s k a z u j e , że s c e n a r o z g r y w a się w j a k i m ś w n ę t r z u w i ę z i e n n y m Z a l e d w i e t r z y s c e n y p r z e d s t a w i o n e są n a t l e k r a j ­ o b r a z u . Są t o : M o d l i t w a w O g r ó j c u . U p a d e k pod k r z y ż e m i U k r z y ż o w a n i e , k t ó r e b a r d z o z y s k u j e właś­ nie przez odpowiednie malarskie udramatyzowanie p a r t i i n i e b a ( s t o p n i o w e przejście o d b ł ę k i t u dio c i e m ­ nej u l t r a m a r y n y , z rozjaśnieniem na horyzoncie). Dzięki w omówionym cyklu tendencjom powiedzieć. Jedynym w ne, drewniane, są oknem Przy tronu one t l e sceny dla X V I I I kryte gontem, Znamien­ z dużym szczeblinkowych (ty­ wieku). analizowaniu daje szczegółem Nawiedzenia. o d r o b n y c h podziałkach powych przedmiotów charakterystycznym są z a b u d o w a n i a że świat jest t a k u b o g i , że t r u d n o c o k o l w i e k o n i m formalnych się z a u w a ż y ć wiele cech braków, scenek fere­ nieporadno- �Ryc. 17. „Wniebowzięcie" (fragm. „Koronacja N. M. Panny" (fragm. Ołtarz z kaplicy &w. Trójcy w rewersu). rewersu). Lublinie. Ryc. Ryc. 18. 19. �ści artystycznych, zaskakuje walorami w czy wręcz zestawieniu z prymitywizmu wysokimi artystycznymi cyklu i z nowaniem rokokowego — co jednocześnie polichromii wania doskonałym opa­ obramienia. Na­ a ornamentu i wręcz otoczenia położyć należy nie tylko scenograficzne w scenkach na k a r b osobistych jego Na­ sztuki. Daje leżą prowincjonal­ nienia feretron/u o d t y c h w z o r ó w . nych nagrobkach sze są o XVI—XVIII-wiecznych, obramienia, c y k l u scenek warsztatów prowin­ wów. c j o n a l n y c h głównie n a produkcję w zakresie elemen­ tów się to f a k t e m prymitywizacją. nastawienia architektoniczno-dekoracyjnych było większe zapotrzebowanie, figuralno-rzeźbiarską [...] [...], niż wymagającą wyższych k w a l i f i k a c j i a r t y s t y c z n y c h " . W bogatej, produkcji go sztukateryjnej spotykamy skiem: często koracyjne się z a wobec tego renesansu ludowej lubelskie­ analogicznym zjawi­ ornamentalno-deim ilościowo klasycznych zresztą z d o b n i c t w o czysto przy­ ludowe: Fotografował i poza zasięgiem roko­ strona for­ wpły­ t a k dobrze operuje n a s c e n k i c y k l u n i e , prze­ n o s i a b s o l u t n i e ż a d n y c h c e c h w s p ó ł c z e s n e j , t a k prze­ cież sugestywnej wypadkach cia rzeźby widoczne rokokowej. są uskrzydlonych za W kilku zapożyczenia przedstawienie klęczącą pominający była anielskich. tak charakterystycznym MARYA w W także są zwieńczeniu która w otoczeniu Zwiastowaniu w swoim atrybutem splecione awersu. Na przy­ czasie malarskim. litery imienia t y m wyczerpać s k r o m n y zasób m o t y w ó w o b c y c h scenkach tylko sztuki M . Boską r o z p i ę t y j e s t b a l d a c h i m kotarę barokową, Zapożyczeniem wych główek ze Wniebowzię­ z M . Boską stojącą n a k u l i z i e m s k i e j b y można nalepianki itp. Zagadnienie jest z b y t ogólne, a b y wystarczyło przytoczone wytłumaczenie dotyczące nagrobków. Stajemy t u przed problemem naszych l u d o w y c h p r e ­ dyspozycji do stylizowania i ornamentu raczej a b s t r a k c y j n e g o , w y c h o d z ą c e g o chętniej z f o r m r o ­ ślinnych i g e o m e t r y c z n y c h n i ż z j a k i c h k o l w i e k I n ­ nych. W t y m k i e r u n k u nasi twórcy l u d o w i w y k a ­ zują często w y b i t n e u z d o l n i e n i e , k t ó r e n i e r ó w n o ­ waży jednak wrodzonej nieporadności w operowa­ niu formami f i g u r a l n y m i , a szczególnie postacią ludzką. O m a w i a n y feretron może właśnie służyć za ilustrację p o w y ż s z e g o s t w i e r d z e n i a , z w y r a ź n y m podkreśleniem, ż e m a m y t u d o c z y n i e n i a z t w ó r c ą o wyczuciu i wyrobieniu artystycznym O walorach k o m p o z y c j i w poszczególnych s c e n k a c h o r a z deko­ r a c y j n e g o p r z e p l a t a n i a j e j o r n a m e n t e m była m o w a w y ż e j , j a k r ó w n i e ż podkreślano już dekoracyjność uzależ­ t u przede zaś że artysta, który współczesnej, n p . t y p o w e 1 p a r z e z ustępującymi Tu które produkcję częściowo osiągnięcia figuralnymi.' dostarcza wycinanki, grupy również świetne idą w prymitywami' kładów prowincjonalnej, na na wielkiej Cała pozostaje rokokowym, Należą to autora, stopień ikonograficzne ornamentalna. Ciekawe, ornamentem wzorach prześledzić schematy malna czy uderzające utarte Tłuma­ posuniętą figuralne wszystkim: oprawa daleko płyty gdzie „lep­ kowa niekiedy niż bowiem sugero­ Wszystko osiągnięć na ogólnym. H . Kozakiewiczowej się wyszkolenia s u w a t o szereg a n a l o g i i o c h a r a k t e r z e tu uwagi pomysły cyklu. w ludo­ feretronu. PRZYPISY 1 trowe s. 4 1 . H . K o z a k i e w i c z o w a , Renesansowe nagrobki pię­ w Polsce, B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i 1955, n r 1, W z a s a d z i e z d o b n i c t w o s z t u k a t e r y j n e renesansu l u b e l s k i e g o n a w e t u n i k a m o t y w ó w antropomorfizując y c h c z y animalizujących, posługując się f o r m a m i g e o m e t r y c z n y m i i roślinnymi. Z podkreślonych p r y m i ­ t y w ó w f i g u r a l n y c h w y m i e n i ć n a l e ż y d e k o r a c j ę sztukateryjną w Modliborzycach, Janowcu, Rybitwach. P r o b l e m ludowości r e n e s a n s u l u b e l s k i e g o , wymaga­ j ą c y szerszego o m ó w i e n i a , j e s t o b e c n i e o p r a c o w y w a n y p r z e z a u t o r ó w n i n i e j s z e g o artykułu. Anatoliusz 2 Czerepiński. �