https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/179eef9c5c6f83baa555ecd528ba60fa.pdf ab7bb3b88531f07e5c25cd80e6a846ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3834 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3595 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej I / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE WITOLD DYNOWSKI W zespole czynników kształtujących ludową twórczość artystyczną pewna i c h k a t e g o r i a zasługuje n a zupełnie specjalną uwagę. C h o d z i m i a n o w i c i e o te spośród n i c h , z którymi będziemy m o g l i łączyć zja­ w i s k o dające się określić j a k o «uhistorycznienie» s z t u k i l u d o w e j . M a m t u n a myśli n i e t y l e dążność do wyrównania różnic dzielących twórczość ludową o d n i e l u d o w e j , gdyż wówczas j a k to słusznie zostało zauważone, sztuka l u d o w a u t r a c i swój i s t o t n y c h a r a k t e r — p r y m i t y w i z m . W p r o w a ­ dzając do rozważań pojęcie «uhistorycznienia» m a m na celu u w y p u k l e n i e ogółu środków udostępnionych najszerszym w a r s t w o m , przede wszyst­ k i m głównej masie ludności — chłopom, dzięki czemu zarówno twór­ czość a r t y s t y w i e j s k i e g o , j a k i wytwórczość miast i miasteczek p r a c u ­ jąca d l a w s i i uwzględniająca j e j artystyczne u p o d o b a n i a i z w y c z a j e zostały zabarwione w sposób bardziej pełny. W rachubę będą więc wchodziły zarówno zdobycze techniczne, szersze i c h w y k o r z y s t a n i e w różnych gałęziach twórczości l u d o w e j , n a b y t a wiedza, j a k i z m i a n y w s t r u k t u r z e gospodarczej i u s t r o j o w e j w s i , gdyż t y l k o w nawiązaniu do głębszych z m i a n b y t o w a n i a społeczności w i e j s k i e j można mówić 0 głębszych przeobrażeniach w k u l t u r z e l u d o w e j a t y m s a m y m i o peł­ n i e j s z y m w y p o w i a d a n i u się w l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . Omawiając w a l o r y s t y l i s t y c z n e sztuki l u d o w e j P i w o c k i — j e d e n z czo­ łowych teoretyków sztuki l u d o w e j w Polsce — uważa, że aspekt chro­ n o l o g i c z n y tej twórczości jest t r u d n y do u c h w y c e n i a : «Twórczość bo­ w i e m l u d o w a — j a k pisze P i w o c k i — n i e ulega w i d o c z n i e j s z y m zmia­ n o m w czasie» ) . W t e j samej r o z p r a w i e c z y t a m y dalej, że powstanie s z t u k i l u d o w e j w y w o d z i się z końcowej fazy średniowiecza « g d y chłop w ówczesnym społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a ­ c y j n i e pozostawać coraz bardziej w t y l e za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą 1 mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla n i c h w a r u n k a c h ekonomicz­ n y c h i społecznych potrafiły rozwinąć wielką sztukę dworską i miesz­ czańską — łącząc j e szybko w skarbnice s z t u k i ogólno-narodowej». Gdybyśmy powyższe w y w o d y zechcieli przedstawić graficznie to w y p a ­ dłyby one m n i e j więcej w sposób następujący. Wskaźnik przyjęty dla twórczości a r t y s t y c z n e j wznosiłby się całą swą szerokością k u górze wzdłuż s k a l i chronologicznej, osiągając bez większych powikłań p e w i e n p u n k t , m i a n o w i c i e końcową fazę średniowiecza. W t y m m i e j s c u rozpa­ dał b y się n a d w i e części; część węższa rozszczepionego wskaźnika zde­ c y d o w a n i e pięłaby się dalej k u górze, natomiast pozostała część szersza przedstawiałaby poziom bardzo mało r u c h l i w y . ZAGADNIENIE NIENIA UHISTORYCZ- SZTUKI LUDOWEJ UHISTORYCZNIENIE NIEJSZE ŻYCIE T O PEŁ­ SZTUKI LU­ DOWEJ 1 TEORIA LUDOWEJ WYWODU ZE SZTUKI ŚREDNIOWIE­ CZA Otóż z w y w o d ó w P i w o c k i e g o wynikałoby, że dzieło b u d o w a n i a k u l t u r y i s z t u k i w sensie m n i e j l u b więcej u j e d n o l i c o n y c h wysiłków i i c h efek­ tów łączyło w s z y s t k i e w a r s t w y społeczne t y l k o do pewnego m o m e n t u historycznego — do końcowej fazy średniowiecza. Jest to j a k b y p u n k t z w r o t n y , gdyż o d tego okresu główna masa ludności — chłopi p o d względem p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h pozostają daleko w t y l e za i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi, te zaś dzięki h i s t o r y c z n i e powstałym w a r u n k o m uzyskały korzystniejszą pozycję w zespole sił twórczych środowiska. W t e n sposób zdaniem P i w o c k i e g o począwszy od końcowej fazy średniowiecza w r a z z pogłębianiem się różnic s t a n o w y c h powstaje wyraźna d e k o m p o z y c j a w d o t y c h c z a s o w y m układzie k u l t u r a l n y m środo- 7 I �w i s k a . Co więcej, w zakresie twórczości artystycznej pewne w a r s t w y (szlachecka i mieszczańska), potrafiły od tego okresu historycznego roz­ winąć wielką sztukę i przekształcić ją w dorobek ogólno-narodowy, pod­ czas g d y szeroki ogół z jego trzonem — klasą chłopską pozostał w t y l e i był związany odrębnym s t y l e m przetwarzania. W y ż e j przytoczone u w a g i P i w o c k i e g o zahaczają o moment bardzo i s t o t n y — m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h i twór­ czości artystycznej w obrębie tej samej zbiorowości. W y d a j e się jed­ nak, że tło t y c h przeobrażeń w i d z i a n e jest przez p r y z m a t niewłaściwy. T r u d n o b o w i e m sobie wyobrazić, żeby wobec i s t n i e n i a nierówności spo­ łecznej wśród najstarszych ludów już w c h w i l i ukazania się i c h na w i ­ d o w n i dziejowej m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h w t y c h czy i n n y c h grupach dał się odczuć dopiero w końcowej fazie średniowiecza/ Poza t y m obraz c y w i l i z a c y j n y środowiska w i d z i a n y w y ­ łącznie o d strony stosunków międzyklasowych n i e zawsze będzie dosta­ tecznie wyraźny. O p e r o w a n i e t a k i m określeniem, j a k «pogłębianie się różnic k l a s o w y c h * i łączenie z t y m z j a w i s k i e m początków s z t u k i l u d o ­ w e j nasuwa między i n n y m i p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e r o z m i a r y m a p r z y ­ brać t o «pogłębianie», żeby dać początek twórczości (w sensie j e j w y ­ odrębnienia), która miałaby cechy wyłącznie l u d o w e . Mówiąc inaczej ponieważ w poszczególnych środowiskach przeciwieństwa c y w i l i z a c y j n e pomiędzy dołem a górą społeczną układały się rozmaicie (zarówno w czasie j a k i w przestrzeni), rozmaicie też musiałby wypaść «punkt z w r o t n y * , t j . p u n k t rozczepienia wskaźnika d l a przeobrażeń twórczości a r t y s t y c z n e j . D l a j e d n y c h środowisk p u n k t t e n na skali chronologicznej w y p a d n i e poniżej «końcowej fazy średniowiecza«, dla d r u g i c h znacznie później, gdzie indziej znów będzie zgoła n i e u c h w y t n y . U j e d n y c h bo­ w i e m nierówności społeczne odbiły się wyraźniej n a u s t r o j a c h k u l t u ­ r o w y c h w w i e l u w y p a d k a c h znacznie wcześniej niż w końcowej fazie średniowiecza i t u granica pomiędzy t a k zwaną kulturą ludową a ze­ społami treści, które były reprezentowane przez w a r s t w y wyższe, okaże się głębszą, gdzie indziej znów, n a w e t w czasach późniejszych, p o m i m o znacznej rozpiętości pomiędzy szczeblami h i e r a r c h i i społecznej różnice były n i e w i e l k i e , gdyż większość treści wchodziło w skład j e d n y c h i d r u ­ gich zespołów. Toteż łączenie początków s z t u k i l u d o w e j (pod t y m wzglę­ dem P i w o c k i n i e jest odosobniony) z procesem, który narastał w i e k a m i w sposób n i e j e d n a k o w y , a zwłaszcza, który w końcowej fazie średnio­ wiecza w różnych środowiskach układał się rozmaicie, budzi w i e l e za­ strzeżeń, gdyż w t y m ujęciu p r z y c z y n y n i e dające się jasno i ściśle spre­ cyzować w y w o ł y w a ł y b y zbyt k o n k r e t n y skutek. W ramach krótkiego artykułu n i e sposób jest przytoczyć w s z y s t k i c h racji, przemawiających za s t a n o w i s k i e m o d m i e n n y m niż to, które obok i n n y c h badaczy zajął także P i w o c k i . W w y w o d a c h P i w o c k i e g o n i e podlega d y s k u s j i oświe­ tlenie, że przeobrażenia społeczno-gospodarcze końcowej fazy średnio­ wiecza wniosły do stosunków międzyklasowych cały szereg elementów, które poprzez procesy k u l t u r a l n e przyczyniły się do w y o s t r z e n i a k o n t u ­ rów w s z y s t k i e g o co było związane z kręgiem b y t o w a n i a w a r s t w ekspo­ n o w a n y c h . Oczywiście musiało to znaleźć swój oddźwięk także w dzie­ dzinie twórczości a r t y s t y c z n e j . Z b y t w i e l k i m j e d n a k uproszczeniem bę­ dzie uważać t e n oddźwięk za podstawę do wyodrębnienia p e w n e g o zja­ w i s k a — za początek s z t u k i l u d o w e j . Zróżnicowanie poziomów k u l t u r y a r t y s t y c z n e j u w y p u k l o n e przez P i w o c k i e g o na t l e końcowej fazy śred­ n i o w i e c z a n i e da się potraktować inaczej j a k t y l k o za wyraźniej r y s u ­ jący się odskok w sposobie p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h . O d skok, który został zapoczątkowany znacznie wcześniej i zgoła w i n n y c h w a r u n k a c h niż t o w s k a z u j e P i w o c k i . Toteż, j a k się zdaje właściwe po­ dejście do interesującego nas zagadnienia — początków s z t u k i l u d o w e j , możliwe jest t y l k o od s t r o n y poznania szerszego tła przeobrażeń c y w i l i - 8 KSZTAŁTOWANIĘ SIĘ N I C MIĘDZY S Z T U K Ą WĄ A RÓŻ­ LUDO­ HISTORYCZNĄ ZAGADNIENIE PUNKTU ZWROTNEGO KRYTYKA STANOWISKA PIWOCKIEGO �z a c y j n y c h i wniknięcia w mechanikę t w o r z e n i a się zespołów k u l t u r o ­ w y c h o o d m i e n n e j d y n a m i c e r o z w o j o w e j . W t a k i m ujęciu a r t y s t y c z n a twórczość l u d o w a będzie t y l k o j e d n y m z aspektów procesu różnicowa­ n i a się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h wewnątrz g r u p y , zaś s w o i s t y j e j t y p — wskaźnikiem rozpiętości dzielącej te poziomy. Istnieją ważkie p o d s t a w y po t e m u żeby sądzić, iż w przeszłości więk­ szość g r u p p l e m i e n n y c h przeżywała okres w którym na w s z y s t k i c h szcze­ blach h i e r a r c h i i społecznej i majątkowej przetwarzano wartości k u l t u ­ r o w e w sposób m n i e j lub więcej zbliżony do siebie. Z zestawienia po­ glądów panujących w literaturze n a u k o w e j na strukturę społeczeństw p l e m i e n n y c h , na t y p y u w a r s t w i e n i a społecznego i sposoby wyodrębnia­ n i a się t z w . w a r s t w wyższych z ogółu ludności w o l n e j można również urobić sobie obraz, gdzie w sposób m n i e j l u b więcej wyraźny byłyby zaznaczone końcowe elementy tego okresu. D l a stosunków z a c h o d n i o europejskich możemy przyjąć tezę głoszącą, że początki rozdźwięków k u l t u r o w y c h wewnątrz p l e m i e n n y c h należy przypisywać i m p o r t o m j a k . również w y p r a w o m łupieskim. Są t o oczywiście t y l k o h i p o t e z y robr> cze i b y n a j m n i e j zagadnienia n i e wyczerpują. N i e ulega j e d n a k wątpli­ wości, że już w z a r a n i u wieków średnich na zachodzie E u r o p y sze­ r o k i ogół l u d z i w o l n y c h (nie mówiąc już o ludności n i e w o l n e j ) , obracał się w kręgu i n n y c h wartości k u l t u r o w y c h niż s t o s u n k o w o nieliczna klasa możnych. W s z y s t k o p r z e m a w i a za t y m , że n a tle t y c h różnic c y w i l i z a ­ c y j n y c h musiały rozwinąć się także odmienne f o r m y twórczości a r t y ­ stycznej. Otwartą j e d n a k pozostaje k w e s t i a , czy w t y m w y p a d k u szeroki ogół ludności należałoby uznać za kontynuatorów twórczości z okresu sprzed «dekompozycji kulturowej» czy też w grę wchodziło przetwarza­ nie wartości i n n y c h i j a k i c h . Różnice c y w i l i z a c y j n e wywodzące się conajmniej z zarania średniowie­ cza zyskały znacznie na sile, występując na tle krzepnącego u s t r o j u feodalnego. Przy czym, organizacja stanowa społeczeństwa zachodnio-euro­ pejskiego w sposób szczególny sprzyjała selekcji składników k u l t u r o ­ w y c h i oddziaływała na k r y s t a l i z o w a n i e się f o r m , które z jednej s t r o n y musiały n i e j a k o pasować do środowiska, które j e wytwarzało, z d r u g i e j zaś stanowiły widoczną i trudną do przekroczenia przegrodę. Toteż je­ żeli chodzi o dzieje głównej masy ludności — chłopów, procesy spo­ łeczne i gospodarcze tego o k r e s u mogą być porównane do k a n w y , na której następnie przez długie w i e k i kreślony był obraz k u l t u r y l u d o w e j . Obraz t e n w i d z i a n y o d s t r o n y narastających p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h raz po razie wykazywał ślady i c h przebłysków — i m też w dalszym ciągu poświęcimy baczniejszą uwagę. W związku z podkreśleniem znaczenia p r z e n i k a n i a światła historycznego w krąg k u l t u r y t r a d y c y j n e j , r o z p a t r z y m y z k o l e i okoliczności w j a k i c h się t e n proces dokonywał. Przede w s z y s t k i m chodziłoby o bliższe okre­ ślenie s t o s u n k u pomiędzy w s z y s t k i m t y m , co zostało w y t w o r z o n e w pła­ szczyźnie życia historycznego a p r z e m i a n a m i zachodzącymi w zespołach t. zw. k u l t u r y l u d o w e j t j . w k o m p l e k s a c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , prze­ k a z y w a n y c h przyszłości drogą t r a d y c j i bezpośredniej i p r z e t w a r z a n y c h bez jakiejkolwiekbądź dążności do systematyzacji. N a pozór wydać się może, że stosunek t e n jest sam przez się jasny i n i e w y m a g a szerszego omówienia, gdyż, w zasadzie, przeobrażenia w k u l t u r z e l u d o w e j dadzą się rozpatrywać j e d y n i e w ramach r o z w o j u historycznego. J a k k o l w i e k t a k i e m u ujęciu n i e da się zaprzeczyć i niczego w zamian przeciwsta­ wić, n i e m n i e j m u s i m y pamiętać, że «sposób wypełniania* t y c h r a m może być bardzo różny. Mogło b o w i e m u h i s t o r y c z n i e n i e przebiegać całkiem p o w i e r z c h o w n i e , n i e powodując większych zmian w zespołach star­ szych składników k u l t u r y , mogło też wywołać rozkład g r u n t o w n y i po­ m i m o różnic s t a n o w y c h przyczynić się do zmniejszenia (oczywiście t y l k o w p e w n y m określonym sensie: u j e d n o l i c e n i a kierunków rozwo- RÓŻNICE CYWILIZACYJNE TWORZĄ ODMIENNE FORMY ARTYSTYCZNE PROCES RZE ZMIAN W KULTU­ TRADYCYJNEJ POD WPŁYWEM N O W Y C H CZYN­ NIKÓW 9 �j o w y c h ) , rozpiętości dzielących p o z i o m y c y w i l i z a c y j n e . Poza t y m « w y pełnianie ram» mogło się też odbywać j a k b y s k o k a m i w nieodmierzaln y c h odstępach czasu i p o d wpływem oddziaływań, przesączających się z różnych stron, co z n a t u r y rzeczy pociągało za sobą poważne pogma­ t w a n i a w sposobach r o z b u d o w a n i a w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , powodując większe o d c h y l e n i a bądź n a w e t zmianę k i e r u n k u przeobrażeń. Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że p r z y znaczniejszych przeskokach w sposobie k o n s t r u o w a n i a szeregów r o z w o j o w y c h aspekt c h r o n o l o g i c z n y twórczości l u d o w e j będzie w y s o c e zamglony i w w i e l u w y p a d k a c h całkiem n i e u ­ c h w y t n y . Natomiast w w a r u n k a c h sprzyjających p r z y z a c h o w a n i u cią­ głości i jednokierunkowości w p ł y w ó w , oraz przez związanie zespołów c y w i l i z a c y j n y c h (historycznego i t r a d y c y j n e g o ) , większą ilością treści wspólnych «wypełnianie ram» mogło przebiegać w sposób bardziej regu­ l a r n y oraz w czasie dającym się określić bliżej. Uświadomienie sobie powyższych okoliczności posiada w c a l e niemałe znaczenie zwłaszcza p r z y analizie i ocenie dzieł s z t u k i l u d o w e j . Z układu b o w i e m więzi zespalającej p r z e m i a n y w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j z syste­ m e m życia historycznego n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m o g l i zaczerpnąć elementy chronologiczne, zagubione czy też n i e u c h w y t n e w w y t w o r a c h sztuki ludowej. (Dokończenie w następnym numerze] PRZENIKANIE NOWEJ KULTURY DO TRADYCYJNEJ PRZYPISY ') P i w o c k i K.: Pojęcie s z t u k i l u d o w e j . P o l s k a S z t u k a L u d o w a . R o k 1947, n r 1 i 2. ИСТОРИЧЕСКАЯ ПОДКЛАДКА В Р А З В И Т И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА Известная категория факторов, формирующих художественное народное творчество, заслуживает особого внимания. Здесь именно имеются в виду те элементы, которые из сферы исторической культуры проникли в культуру народную. Степень соприкосновения художественного народного творчества и его зависимость от влияния исторических стилей открывает перед нами проблему степени «историчности» народного искусства. В связи с этпм должна быть начата дискуссия по вопросу о хронологическом аспекте произ­ ведении народного творчества, что, разумеется, будет способствовать более полному определению связи исторического творчества с традиционным. FOND HISTORIQUE DU DEVELOPPEMENT DE L'ART POPULAIRE U n e c e r t a i n e catśgorie d ś l e m e n t s f o r m a n t l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e m e r i t e u n e a t t e n t i o n t o u t e speciale. I I s'agit des elements r a y o n n a n t d u c e r c i e de l a c u l t u r e h i s t o r i que et p e n e t r a n t l a c u l t u r e p o p u l a i r e . Le d e g r e de d e p e n d e n c e de l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e des c o u r a n t s des styles h i s t o r i q u e s , pose l a q u e s t i o n «d'historisation» de l ' a r t p o p u l a i r e . La d i s c u s s i o n s'impose sur l'aspect c h r o n o l o g i q u e des o e u v r e s d ' a r t p o p u l a i r e s , et l ' o n p e u t p r e v o i r u n e f o r m u l e plus a m p l e de l a r e l a t i o n e n t r e les c r e a t i o n s h i s t o r i q u e et t r a d i t i o n n e l l e . HISTORICAL SUBSTRATUM OF THE DEVELOPMENT OF POPULAR ART T h e r e is a c e r t a i n c a t e g o r y of e l e m e n t s f o r m i n g p o p u l a r a r t i s t i c c r e a t i o n , w h i c h deserves quite a special attention. These, a r e t h e e l e m e n t s w h i c h p a s s i n g f r o m t h e c i r c l e s of h i s t o r i c a l c u l t u r e p e n e t r a t e d p o p u l a r c u l t u r e . T h e degree of i n t e i t w i n i n g b e t w e e n p o p u l a r c u l t u r e a n d t h e i n f l u e n c i n g h i s t o r i c a l s t y l e s sets t h e p r o b l e m of t h e scope of «historisation» of p o p u l a r a r t . T h i s s h o u l d s t a r t a d i s c u s s i o n o n t h e c h r o n o l o g i c a l aspect of t h e p o p u l a r w o r k s of a r t , a thing w h i c h m a y surely lead traditional creation. 10 t o a f o r m u l a of t h e r e l a t i o n b e t w e e n historical and �