https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c51dc989d6cfae860657ea862e1177.pdf 2f7a378a1e02a65f973eedf2a2b0f7cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kicz odpust figurki z cukru Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4577 Title A name given to the resource Odpust w Białymstoku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski O D P U S T Największy odpust W w B I A Ł Y M S T O K U Białostockiem, n a który zjeż­ inny ( n i e podał dżają z t o w a r e m k r a m a r z e z całego w o j e w ó d z t w a a t a k ż e Traugutta z Warszawy Makowski, i K u r p i , j e s t n a Św. R o c h a w Białymstoku. - 1 9 6 5 nazwiska) 4, Skibiński, Wołomin, — Zielonka pod Warszawa-Jelonki, Kasprzaka R. Warszawą, S t e r n i c z a 29, 21 ¡m. 6. W pośpiechu O d b y w a się w najbliższą niedzielę p r z e d l u b p o 16 s i e r p ­ rzucają k i l k a i n f o r m a c j i . P r o d u k u j ą cały r o k , w niedzielę nia w kościele p o d w e z w a n i e m l u b d n i t a r g o w e ktoś z r o d z i n y w i e z i e t o w a r i sprzedaje, i najciekawszym dziele Kościół sytuowany pagórka wieńczy doskonale (największym Oskara Sosnowskiego). arch. jest znakomicie, główną zewsząd św. R o c h a arterię widoczny. położony ,miasta, U n a stoku ul. podnóża Lipową, placyk, ulice na większe j a r m a r k i i o d p u s t y jadą gromadnie. i c h działalności j e s t j a k w i d a ć z n a c z n y , — pozwalają n a sprzedaż m e t r ó w . Opłaca w Zasięg samochód, k o l e j promieniu kilkuset się p o k r y w a ć koszty kilo­ transportu, mimo opływające c y p e l z b u d o w l ą ( M a n i f e s t u L i p c o w e g o i Dą­ że f i g u r k i n i e są d r o g i e , o d 2—3 zł ( k o t k i , zajączki), d o 20 browskiego). T a m właśnie, n a t y c h u l i c a c h , równolegle (średnie B o b i k i ) , 25 ( Z o r r o ) , do dziedzińca p o p i e r s i a d a m i t p . ) . M ó w i ą o c e n a c h , j a k i e biorą, trochę murów i odpustowe Trudno kościelnego, stawia się kramy uchwycić obraz o d p u s t u podczas jedno­ razowego p o b y t u . R u c h jest o g r o m n y , przez schody, dziniec p r z e l e w a się już o d r a n a tłum l u d z i , około 10 i r z e d n ą c y w mów — jeśli trzy. Jeden kościele. się zgiełkiem, dawców przychodzą to kramów, pod popatrzeć gęstniejący właściwie ci, którzy się pokrzykiwaniem kościół obejrzeć niecodzienne i ładne, j a s n e i r o z l e g ł e n i e p r z y p o m i n a d a w n e g o , przed­ I l u d z i e są i n n i . Białegostoku dzielę, w N i e odróżnisz n a co od Krakowa czy W a r s z a w y . o d p u s t u , tłum jest j a k ja, szukający w tych gipsach przewrotnych k a r y k a t u r y , u r o k u szmiry. A l e właś­ c i w e środowisko kupujących n i e w y b i e r a , p o p r o s t u g r a , k u p u j e f a n t y , z a w s z e się w y g r a , i szczęście, g d y za 2 czy 5 złotych dostanie się dużą figurę, wartą wielokrotnie w i ę c e j . T o d a j e satysfakcję, a s a m g i p s j e s t t u już t y l k o ś w i a d e c t w e m szczęścia, które dopisało, a n i e p r z e d m i o t e m wybranym. Chociaż ponowanych koniu, są w c z a s e m kupujący wariantów łabędzia jednej czy chciałby Wenusę. określa mieć Bo co z pro­ — I n d i a n i n a na wszystkie te figurki cenie. dzień P y t a m o f o r m y d o o d l e w u t y c h gipsów, k t o j e w y r a ­ nie­ bia? Czy sami? Stoisko z o k r o p n y m i , t a n d e t n y m i k i c z a m i . W ludzie Są t a m : s a r n a , I n d i a n i n n a k o n i u , C h r y s t u s p o d krzyżem, Przechadzają diabły, k o g u t y , łosie i t p . D o w i a d u j ę się, że f o r m y w y r a b i a się promenadzie, ob. O g ó r e k w do b u d o w l a n e . O b o k s t o i s k o , g d z i e t e m a t y k a p o d o b n a , różni­ głównej kłaniają, ulicy j a k po pozdrawiają kurortowej sąsiadów. m r o w i s k a o d p u s t u , t u znikają jednak inny, tacy wdzięków naiwnej u b r a n i świąteczniej, s t a r a n n i e j , s z y k o w n i e j . po dzień siebie. sprze­ młode ulicy pokazać w zwabieni Miasto, wojennego. i — jest o d p u s t u , modlący liczniejszy, barwnością widowisko, wyrazić uczestnicy — dzie­ d w i e i pół g o d z i n y p ó ź n i e j . T ł u ­ t a k można tworzą Drugi figury, Bobiki, ociągając się, g d y kupują u n i c h k o n k r e t n e f i g u r y l u d z i e stoiska. jest 40 ( w i e l k i e Dochodzą w wrzącego gąszczu tłumu, a b y p o ce f o r m Jelonkach. Tenże robi sztukaterie, roboty nieznaczne, za to wszystkie malowane czarną p e w n y m czasie z n ó w s t a t e c z n i e kroczyć p r z e z p r y n c y p a l - farbą ną ulicę, b o g a t s i D o w i a d u j ę się t y l k o , że w y r a b i a się t e f i g u r k i n a P r a d z e . drobiazg, psa (zwłaszcza gwizdek, dzieci) pukawkę, czy „ w e n u s y " , o jakiś jaskrawą g i r l a n d y smażonych jarmarczny figurkę kota, na oleju kulek z ciasta. Jest i trzeci tłum. D l a n i c h r ó w k ą , a l e i okazją Żebracy, drobni fotografiami przysiadły ziony aż jeźdźców, obrazu św. Ostrołęki pieski, a gorąca, zlani dewocjonaliami, Rocha, baby oferując towar ciężką się często. wiejskie, z ha­ kolorowymi z koszyków — wypieki wreszcie d l a r z y , k r a m a r z y , którzy czas jest zarobku, j a k a n i e zdarza handlarze na schodach, z odpust które złotą. Byle j a k , pośpiesznie, J a k w i d a ć ogólnopolskie c e n t r u m p r o ­ dukcji gipsów Notuję repertuar tematów: wzór gumowych), zajączek, lwie, świnia, (onże tandetnie. mieści się, jak z małą pies, w stolicy! kotek, piesek koń, kobieta skaczący t a n c e r k a , służący występuje przystało, Pimpuś, jeździec modyfikacją na (na na koniu jako Indianin), tyle tematami p u d e l , jeleń. Poszczególne stoiska gipsów, co s p o s o b e m różnią się nie i c h w y k o n a n i a i z d o b i e n i a . Są w i ę c armia han­ stoiska całymi r o d z i n a m i pracują pod­ j a s k r a w e i b a r d z i e j r e a l i s t y c z n e , c z a r n e ze złotem i brą­ pokrzy­ z o w e ze złotem. P r z y całej d o b r e j w o l i t r u d n o w y r ó ż n i ć potem, kilkutysięczna kozy, i Znów Warszawa. przywie­ ciasta, (nitro) zziajani, nieustannie kujący, p o d a j ą c y t o w a r n a l a d ę s p r a w n i e , s z y b k o , z figurkami malowanymi w c i a p k i , są bardziej ciągle jakąś w z g l ę d n i e ładną figurkę. N i e kupuję n i c i(w Ł o w i ­ n a najwyższych o b r o t a c h , bo t o t y l k o d w i e — t r z y g o d z i n y c z u — m y ś l ę , b y ł y ładniejsze r z e c z y , c z y t o Z o r r o — i l . i n i e w o l n o m i n u t y przegapić. D l a n i c h o d p u s t zaczął się na wcześniej. Musieli - s k a r b o n k a — i l . n a s. 168). wywalczyć dobre miejsce, przygotować towar, przewieźć zaaranżować e f e k t o w n i e go, kram i w a l c z y ć o k a ż d y g r o s z z konkurencją, o k a ż d e g o k l i e n t a . Przyjeżdżali z daleka. Gipsowe s t a w i a się n a stołach i s p r z e d a j e loterię, w Wyładowują rówki. paki. Całe robię odwiedzić, tych g d y będą właśnie niechętnie zapraszają m i e l i więcej sprzedawców i do roz­ w Kolnie dekoracyjny konik- U w a g ę moją z w r a c a t e r a z s t a r u s z k a sprzedająca prostyńskie. T u t a j ? Mazowieckiej, pierwszy raz je w je walizce zrobiła, dla zarobku. aż j e sprzedają, w i ę c chciała dorobić, b o m a ciężko, i spró­ domów, aby ich Notuję producentów ale adresy gipsowych f i g u r e k . C z e s ł a w P y w a s z e w s k i , W a r s z a w a , M o k o t o w s k a 96, bowała. O s t r o w i kiedyś r o b i o n o kozy z Ostrowi przyjechały cięża­ nich w Przywiozła U odpowiadają, czasu. robiony na j e ze s t a r e j , p o j e m n e j Pytani i m zdjęcia, które 154, c z y fantów formie której k a ż d y n u m e r w y g r y w a , z Warszawy. gdy figurki, w s. Ale się opłaci. O b o k dobrze co Obarzanki, wożą i b o i , czy inna młoda gdzie się których przeważnie wiele z jej takie kozy, się podróż dziewczyna, opłaci. w i z już dziś t a k daleka Kurpi, Bywała stoiskach Zambrowa z a i ta wie wszędzie. piekarskich, do­ Łomży. Cukiernicy m i e j s c o w i uważają, że l e p i e j się k a l k u l u j e w y r ó b pierni- 221 �ków, z łakoci (na prowincji w a l i z k i , t u muszą tarnych, sprzedają stosować skrupulatnie się do towar prosto zarządzeń przestrzeganych, tak sani­ przy pro­ d u k c j i , j a k s p r z e d a ż y — stąd w i t r y n y , b i a ł e czyste k i t l e ) . W tych kramach cukierniczo-karmelkarskich się b a r w n e f i g u r k i z c u k r u , k t ó r e są c h y b a twórczością ludowo-odpustową, wiam ją oddzielnie). centa zabawnych jaką Odnotowuję szklanych sprzedaje najciekawszą dostrzegam jeszcze domków {oma­ adres produ­ (po 7, 10 i 15 z ł ) : Hościło, Ełk, K o ś c i u s z k i 3. N a t e r e n i e o b s z e r n e g o dziedzińca kościelnego zawodzą dziady, żebracy, kilkanaście dewocjonalia, medaliki, którzy stołów, ściągnęli przy kolorowane łańcuszki, fotografie P r ó b u j ę ująć jakoś w na wędrowni miejsce, więc też Kramy i punkty Loterie z o b r a z u św. do N i e zgadza jaką wystarczającą sprzedaży Rocha, stoiska, się z podaję ktoś miejsca nie orientację jest o pro­ t o z a k i l k a l a t odnotować na ulicach z figurkami gipsowymi loterie z i n n y m i też nabożeństwa. się, ciągle przenoszą statystyka f i l u s t o i s k i i c h ilości. P o z w o l i zmiany. stoi sprzedają liczbach te odpustowe handlarze zupełnie ścisła, a l e d a j e zaszłe daleka, zakonnice świece, książeczki chodzę i liczę. S p r a w d z a m . przybywa, tu z których 9 fantami 4 loterie i r z u t y do celu o gipsy i inne fanty 2 loterie z zabawkami (lalki, szklane d o m k i , obrazki loteria n a szkle z itp.) 12 cukrami 1 zabawki, galanteria 36 z a b a w k i d r e w n i a n e , w i a t r a c z k i , wózki sprzedawcy sztuczne 3 baloników kwiaty, 14 kręciołki celuloidowe, p t a s z k i z piórek i t p . kapelusze 2 .„sombrero" z r a f i i fotograf „5-minutowy" szklane k u l e ze s c e n k a m i i słomy 1 z ekranem malowanym w wodzie 1 1 cukry, kolorowe figurki cukrowe 28 pieczywo dekoracyjne 10 inni na 2 schodach kościoła, tarasach i dziedzińcu stoliki z dewocjonaliami (siostry) stoliki z (bractwa kobiety dewocjonaliami sprzedające k r a m y mieszane: 6 świeckie) świece dewocjonalia, 6 oznaki szeryfów z D a l l a s , łańcuszki, książeczki i t p . cukry kozy 3 4 (figurki) 1 prostyńskie 4 różne ż e b r a c y urzędujący 3 na schodach Fotografował i dziedzińcu autor. 16 �1 Aleksander K O Do Jackowski L O R O najciekawszych należą k o l o r o w e sztuki (obok mają jak kontroli F tzw. sztuki wykształcone tradycyjnie z Wykonują je nowych). melarze, zjawisk E I i „partacze", i ustalone pokolenia zarówno pracujący władz s a n i t a r n y c h i na do formy, pokolenie U Gdy przez i n n y c h wytwórców. l u b niemowlęciem szybko Form nie ogonie, ornamentem geometrycznym, kłe, i nieartystyczne łebkiem, zajączki, w łapkach, zajączki lizaki zdobione g r u s z k i , jabłka — n o i z w y ­ wyroby, jak pałeczki z makiem poszczególnych warsztatów dzielnie cukrowniczych jako Marii kilkunastu szczególnie warsztatów udane Chmielewskiej i znanej wyróżnić starannie z Knyszyna, Ze wyrabia Liszewski jeden z (Młynowa Zauważyłem, że 103). W wykonane p o w . Mońki nestorów Białymstoku tego mi chciałbym wyroby (ul. Gro­ dzieńska 97) i z t e j ż e miejscowości — Stanisławy skiej ( u l . Grodzieńska Sikor­ ładne c u k r y zawodu Władysław 44). figurki cukrowe kupione od t a c z y " straciły p o k i l k u miesiącach intensywność wyblakły, podczas g d y w y r o b y K R cała r o d z i n a zajęta pracowni i czystość. pracy U W jest szklanych bardzo była mieszkaniu gablo­ już w y ­ nieskompliko­ jeszcze m a ­ „par­ koloru, d o b r y c h mistrzów c u k i e r ­ n i c z y c h i p o r o k u z a c h o w a ł y pełną intensywność barwy. Dlatego po dokładne i n f o r m a c j e o t e c h n i c e w y r o b u z w r ó ­ odciskające i w wycinania rybkę łapki (sprzedawaną z a j ą c z k o w i ) , sztance lizaków, są od­ do kocioł. T e c h n i k a w y r o b u . C u k i e r j a s n y , r a f i n o w a n y (po 13 zł) się do wrzącej wody, dodaje syrop i gotuje aż d o c h w i l i g d y się zupełnie rozpuści, a ciecz osiągnie pożądaną temperaturę. Liszewski sprawdza ją skrupu­ l a t n i e t e r m o m e t r e m , gdyż j e d y n i e właściwa t e m p e r a t u r a Tak odpowiednią np. na „grzybek" zimny wykonania. U blachą, p r z e d w o j e n n a l u b wkładaną wrzuca ności produkcji formy zdobienia w precyzji sterylna Sam warsztat wgłębione różni się w szczegółach o p r a c o w a n i a f i g u r k i , w i n t e n s y w ­ barwienia, do niego, cukierków. W stół w y ł o ż o n y zapewnia miodem, cukierki i t d . Produkcja niemal C s z y n k a z w a l c e m mosiężnym, n a k t ó r y m u m i e s z c z o n e k u r k i w g n i a z d a c h , k o g u t y z jeźdźcami, k a c z u s z k i , f i g u r k i rybą Z przyszedłem uderzała wany, j e s t zresztą w i e l e : k o g u t k i o s p i r a l n i e z w i n i ę t y m z I t a c h zastałem pełny a s o r t y m e n t p r z y g o t o w a n y c h robów. bez K właśnie w y r o b e m ukradkiem, podatkowych. dam, grzybki z czekoladowym R mistrzowie kar- F o r m y są z b l i ż o n e ; n o w e i u d a n e „ w y n a l a z k i " są p o d c h w y t y w a n e G jarmarcznej c u k r y . Zaliczyć j e należy właściwie ludowej, przekazywane W lecie spoistość masa 140°. G d y m a s a żelazny np. Olszewski, blat, i musi twardość mieć w twardnieje, wylewa gdzie Krycia — szybko stygnie. smarują wyrobu. zimie 127°, się ją n a (Niektórzy, b l a t oliwą, ż e b y się c u k i e r n i e p r z y l e p i a ł ) . N a b l a c i e c i ą g n i e się go w rękach, aż d o pożądanej grubości p a s m a , które stygnąc s t a j e zupełnie wylewa cukru i białe. Trochę n a dyktę nakłada rozciąga cukru (wolniej się stygnie). następnie formując farbuje w jeszcze pasmo „kluch" kształt. F a r b k i k u p u j e się w h u r t o w n i . Są t o b a r w n i k i „Boruta" ze Zgierza, służące do ż y w n o ś c i o w y c h . S t o s u j e się k o l o r y pomarańczowy „Partacze", i się kubkach, Ufarbowane n a ciepły pożądany się barwienia firmy artykułów zielony, p u r p u r o w y , cytrynowy. zamiast syropu, dodają przy gotowaniu c i ł e m się w ł a ś n i e d o W ł a d y s ł a w a L i s z e w s k i e g o ( u r . 1905 r . c u k r u o c e t (2 łyżeczki n a 3 k i l o — i n f o r m a c j a J . K r y c i ) . w Wtedy Białymstoku). jednak po p e w n y m czasie k o l o r blaknie. Syrop 223 �jest jednak dostępny nie d l a każdego, w woj. biało­ O stockim zezwolenie n a zakup jego w h u r t o w n i m a t y l k o 2 7 osób, w 60.000 mieście — t y l k o Wyroby najlepsze Liszewski. są świeże, toteż p r o d u k u j e się i c h n i e w i e l e , t y l e a b y starczyło n a k i l k a sprzedaje dorośli się i c h l a t e m . K u p u j ą d l a dzieci. Cukry tygodni. przeważnie sprzedaje żona w e c z w a r t k i n a t a r g u w Białymstoku. W o z i daje w y r o b y Liszewskiego warsztatów. Przed gipsowych Wielkanocą zajączki i wyrabia cukru zł (w rocznie. Liszewski t y m koszt się baranki cukrowe. (odlewa) Formy podatki wynoszą Rocha" straganów b y ł o „ z e 300, całą u l . D ą b r o w s k i e g o p o o b u s t r o n a c h i Św. (obecnie M a n i f e s t u Lipcowego). Obecnie ograniczają działalność k a r m e l a r z y , z e z w o l e n i a t y m , którzy mają częste i s u r o w e władze dają t y l k o o d p o w i e d n i l o k a l . Przeprowadzają k o n t r o l e sanitarne, większe są podatki k a r m e l a r z e należeli d o c e c h u , m i e l i u b e z p i e c z e n i a , opłaty, sięgają 1850 zł rocznie. też również b ó w są o b e c n i e następujące: g r z y b k i ( d o d a j e i była pamięta t e sporządza co k i l k a l a t — z n a j o m y m u r a r z . C e n y w y r o ­ się z a p a c h y , ok. roczny P r z e d w o j n ą k a r m e l a r z y było b . w i e l u , m n i e j s z a zajmowały własną i przerób obrót k o n k u r e n c j a w y r o b ó w przemysłowych. L i s z e w s k i пр., że n a odpuście św. R o c h a białostockich podaje materiału też i sprze­ świadczy 36.600 z ł ) . Liszewskiego h a n d l a r z , posiadający furmankę. B i e r z e t o w a r w k u f r a c h z k i l k u z form Najwięcej dzieci l u b wielkości p r o d u k c j i rocznej ton Dawniej rentę, pomadę i czekoladę n a k a p e l u s z — 50 gr„ k o g u t y 2 zł, obecnie przeniesieni do d r o b n e j wytwórczości zające z r y b k ą 2 zł, k u r k i w są t y c h świadczeń. Z a w ó d u p a d a , z a m i e r a , s t r o n i o d niego zajączków) Ш 1/л 224 gnieźdznie 1,50 zł, r y b k i 10 g r , duże 50 gir i t d . (od młodzież. pozbawieni �