https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b25d519164e461052e1729dfccfa67.pdf 0052f3666bfe404a151186951701ec9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4572 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KSAWERY PIWOCKI Dyskusję gramu. znam Daje tylko mi to z możność e x p o s t objęcia wania się w nieautoryzowanego pewien handicap, całości w y p o w i e d z i panujących w steno­ ponieważ i t y m względzie mam zoriento­ w naszym środowisku poglądach — z d r u g i e j s t r o n y j e d n a k pozba­ wia której atmosfery stenogram chyba dyskusji n i e jest wszelkie w żywej stanie możliwe i interesującej, odtworzyć. aspekty Poiruszyła zagadnienia równocześnie j e d n a k — m o ż e z w i n y wstępnej B e y l i n a — rozbiegała nieco bez celu — w składu i miarę właśnie p e w n y c h Zacznijmy się w ładu. moich ona kiczu, wypowiedzi najrozmaitszych kierunkach Spóźniony mój możliwości — propozycji głos ma porządkujących. — tak, j a k mnie ongiś uczono l w o w s k i e j s z k o l e — o d zajęcia się p o j ę c i o w ą w dobrej pojemnością słowa k i c z , j e g o hipotetyczną genezą i p r z e m i a n a m i treści. M ó w i ę na wprowadzenie „hipotetyczną", gdyż jego n i e m a m czasu (ani ochoty) prowadzić specjalnych, n a p e w n o pracochłonnych badań u nas i nad pojawieniem indziej. Tym niemniej będzie zbliżona pojawia w się t e g o słowa myślę, że „intuicyjna" d o rzeczywistości. się — n i e cofając się Pojęcie aż do niemieckich kolegów, nie czy gotyckiej, a więc sztuki — wyśmiewającego znających „ w i e d z y " o sztuce, a l b o u V a s a r i e g o , gookiej „złej" starożytności X V I co n a j m n i e j w . , n p . u D u r e r a , nieuctwo gdzie hipoteza włoskiej gdy mówi o barbarzyńskiej. sztuce U nas p o d o b n i e pisze o sztuce średniowiecznej jeszcze S e b a s t i a n S i e r a k o w s k i w początkach X I X w . S k a r b u c z o n e j artystycznej pielęgnowano na akademiach wiedzy sztuk pięk­ n y c h , p r z y c z y m chodziło p r z e d e w s z y s t k i m o umiejętność „ustawiania" perspektywy, ale także o naukę o porcjach, światłocieniu, o anatomię i t d . M i e s z a ł y elementy wiedzy oddawania nami o sposobach obserwowanej przekazanymi artyści nazywali możemy lesdńskiego,, u przez dzieła wyczytać poprawnego natury nieuków Schmitta impresjonistów w i antyczną. bohomazami, do kano­ „Uczeni" jak Grabowskiego, jeszcze chyba l a t X I X w . N i e inaczej wiernego z prawidłami tradycję u Ambrożego i pro­ się t u u to KieB7 siedemdziesiątych p i s a n o jeszcze o korespondencjach z pracach Paryża. Słowo „kicz", „ b o h o m a z " oznaczało w i ę c sztukę n i e „ u m i e j ą c ą " poprawnie i w myśl wypracowanych, uczonych reguł naśladować w d z i e l e m a l a r s k i m l u b r z e ź b i a r s k i m l u b u z n a n y c h za w z o r c o w e p r a c natury które „przetrwały" względów i uznaną tości, a l e d l a m n i e w latach dziewięćdziesiątych XIX w. się doraźnym uważa­ wem kicz piętnować „nieautentyczne", dzieła złe tyce, w y p r a c o w a n e j zaczynają artystycznie, n i e odpowiadające ta trudna pojawia a k a d e m i c k i c h p r z e c i w n i k ó w . C i , k t ó r z y dotąd b y l i bohomazów, sprawa łączy się bezpośrednio z z a g a d n i e n i e m — sło­ wtórne, współczesnej przez pionierów n o w y c h najrozmaitszych jakich już uderza i twórców z Z — chyba i u nas s ł o w o k i c z , które, j a k o d b i t y b u m e r a n g , n i za „ n i e u k ó w " wartość względów? M u s i a ł b y m t u zagłębić się w r o z w a ż a n i a c h z t e o r i i w a r ­ poprzedników. Po w i e l k i m zwycięstwie impresjonistów mają bezspornie. este­ kierunków. Myślę, ż e t o j e s t i s t o t n e i d o dziś o b o w i ą z u j ą c e słowo hasłem bieżących, a więc właściwie zawikłana nie k i c z u , które i jest subiektywnych polemik, błahym. D l a t e g o w y d a j e m i się, ż e s t r z e l a n i e d o k i c z u z a r m a t s t r u k t u r a l i z m u a l b o łączenie u ż y c i a t e g o s ł ó w k a z p r o b l e ­ m e m świadomości a r t y s t y c z n e j , a w i ę c p s y c h o l o g i i twór­ czości, z a s t a n a w i a n i e się n a d i n t e n c j a m i t w ó r c y i o d b i o r ­ cy etc. n i e j e s t przydatne. Szczególnie wobec organizatorów d y s k u s j i , którzy z o r g a n i z o w a l i ją intencji wyraźnie „ k i c z " j e s t t o p o p r o s t u s y n o n i m e m oznaczeń: „ z ł e d z i e ł o pod sztuki", Choć w p r a w d z i e n i e k i e d y u ż y w a się d l a z j a w i s k , o które „obskurne artystycznej". W dzieło t y m sensie prostu zagadnieniem t u r a l n i e zależne był kicz Cybisa, W o l f a „dzieło zagadnienie wartościowania o d każdorazowych n y c h d a n e g o czasu innym sztuki", czy d a n e j dla wartości kiczu jest dzieła s z t u k i poglądów Tichy'ego, czym w po i na­ artystycz­ grupy artystycznej. czy K a n t o r a . K i c z określeniem wartościującym bez innym Czym jest dla m o i m odczuciu jest doraźnie i w ogniu aktual­ n e j p o l e m i k i , niechętnie przecież u ż y w a n y m p r z e z h i s t o ­ r y k ó w s z t u k i , którzy n a o g ó ł mają d o c z y n i e n i a z dzieła­ mi 178 „sprawdzonymi" estetycznie i historycznie, takimi kątem chodziło jednak zainteresowania organizatorom, chodzi tutaj dla tego „kiczu samego — j a k sądzę jarmarcznego". słowa — o „kicz", rzecz inną, d o której n a l e ż y też stosować i n n e m e t o d y cia niż p r z y Dla r o z p a t r y w a n i u „kiczu pisujących wspomniałem o sztuce w to zupełnie podejś­ oficjalnego". XIX w. — jak o tym n a w s t ę p i e — była o c z y w i ś c i e t y l k o jarmarczna, ale i ludowa, kiczem czy sztuka nie bohomazem. Jeszcze Stanisław W i t k i e w i c z n i e m ó g ł się przekonać d o obrazów na podhalańską". szkle, choć Oznaczenie tak dzieł wysoko tego stawiał typu „sztukę słowem kicz �przetrwało z t y c h w ł a ś n i e o d l e g ł y c h czasów. P o „ r e h a b i l i ­ i tacji" sztuki l u d o w e j wartości, g d y ż w i d o c z n i e zwycięskim w początkach Wkroczeniu prymitywów — do słowo naszego panteonu kicz w i e k u , po sztuki wszelkich zarezerwowano już teraz ustalić językiem twórczą leżącą tylko dla s z t u k i j a r m a r c z n e j , n i e l u d o w e j i w t y m z n a c z e ­ zdolni polemikach i kierunkami „kicz" artystycznymi słowem przeciwników albo autentycznej", akademickiej aktualnie czczona passeistów, obrzuca twórców albo po sztuki prostu innej, i modna — pozostawiono niż równocześnie także estetyczne tak, by je dla swych mej młodości — należy jej podstaw, u uznać jej a walory formalne Spośród w s z y s t k i c h z a w a r t y c h w s t e n o g r a m i e d y s k u s j i wypowiedzi wiczowej. n a j b a r d z i e j b l i s k i m i j e s t głos p . J a m u s z k i e Kicz jarmarczny jest sztuką tyw wszelkiego rodzaju windowany piedestał na więc o n i e s p o k o j n e j wewnętrznej też wówczas „wielkiej n i e mógłby sztuki". być Słyszymy s t r u k t u r z e t e g o r o d z a j u dzieł, o i c h sprzeczności formalnej, o banalnej powta­ peryferii, p r o d u k t e m g r u p społecznych p o z b a w i o n y c h k i e g o ś w i a t a " , n a oślep. T y m c z a s e m prymi­ wolę artystyczne, turowych. Przejmuje nie dlatego, że dzieła t e są n i e u c z o n e , b o przecież poznać będziemy dziesięciu l a t p r y m i t y w y „ l u d o w e " Już ich odbiorców. wówczas to określenie też d l a dzieł i n n y c h , niż czczone o d k i l k u ­ i „autentyczne". przyjąć mają treściowe. się „nie­ kryteria Mówiąc niu n i e p r y m i t y w n e j . P o d c z a s g d y w między jej jest tradycji kul­ o n obce m o t y w y , czerpane z „wiel­ — j a k głęboko wie­ rzę — w s z e l k i e i s t o t n e wartości, także a r t y s t y c z n e , rodzą się w o p a r c i u o t r a d y c j ę l u b też w z nią gwałtownych s t a r c i a c h . M y ś l ę , że rację m a M a l r a u x pisząc, że a r t y s t a n i e kształtuje się s p o n t a n i c z n i e ze s t a d i u m dzieeiectwa» l e c z p r z e z r o z p r a w i e n i e się z obcą, dojrzałą formą, którą rzalności l u b „ p o w i e l a l n o ś c i " t y c h t w o r ó w . Z a r z u c a się — poprzednicy tej j a r m a r c z n e j s t r u k t u r i treści z a s t a n y c h leży u p o d s t a w każdej h i s t o r i i sztuce ność, p o d e j r z e w a — stereotypowość karykatural­ się t w ó r c ó w t y c h p r a c o czystą i b e z ­ myślną interesowność, o dzieła dla „maluczkich". W s z y s t k i e w wypowiedziach w i d z i m y , że i naszej coraz perfidnie te elementy produkowane można p o l e m i k i . Rozpatrując częściej od prób znaleźć je określenia bliżej „kiczu" sztuki okazali wielkiej prawidłowości, czy światu. O d r z u c a n i e „małej". W Sądzę, ż e „ k i c z j a r m a r c z n y " dziełem charakterystycznym przejściowym, t y p y , a l e które jeszcze n i e umieją W dyskusji wysunęli tezę, badacze że sztuki „kicz ludowej jarmarczny" i innych. etnografowie jest po współczesną sztuką l u d o w ą , że spełnia t e s a m e co „ d a w n a " s z t u k a l u d o w a , n a l e ż y go w i ę c w ramach tych samych, co sztukę prostu funkcje rozpatrywać tradycyjną warstw ludowych. T a k j a k r e h a b i l i t a c j i podległa u p r o g u w i e k u X X t a o s t a t n i a , t a k t e r a z nadszedł czas n a u z n a n i e w a r ­ tości t w o r ó w j a r m a r c z n y c h n o w e j , i m a s o w e j sztuki ludo­ wej. Odrzucają pejoratywne i proponują zytywnego . 1 funkcje w więc w z a s a d z i e określenia wypracowanie kryteriów Jeśli sztuka bowiem dzisiejszym ta czy podejścia pełni określone społeczeństwie, t o n a l e ż y wać ją r ó w n i e s e r i o , j a k j a k ą k o l w i e k inną gałąź Kicz Roy źródłem inspiracji. U. 67. Władysław Lichtenstein: Otworzywszy ogień. po­ Hasior: trakto­ sztuki Sflv, czujemy spójne i p r z y p a d k o w e . k t ó r y m już n i e wystarczają czy pozbawionym tradycję, się z a g u b i e n i i n i e s p o k o j n i , , a nasze dzieła stają się n i e ­ od s t r o n y f o r m y i s t r u k t u r y uciekać się m u s i m y d o k r y ­ społecznych asymilowanie świecie u g r u n t o w a n y c h przez teriów pozaartystycznych, i dla dawne, wypróbowane n o w y c h . Chwytają w s z e l k i e w z o r y i n i e mogą jest warstw, stereo­ stworzyć o b c e w ł a ś n i e n a oślep i bez sensu. N i e mają m o c y i c h p r z e t w o r z e n i a i z a s y m i ­ l o w a n i a , b o n i e mają d o czego a s y m i l o w a ć , j a k t o c z y n i l i dawni twórcy ludowi. Dlatego myślę, że przedmioty o m a w i a n e n i e są współczesną sztuką ludową, b o w a r s t w a ich nosicieli n i e jest rodzi się dopiero „ l u d e m " , a l e mgławicą, nowy układ wartości i w której nowa „wola t w ó r c z a " . M a o n a ( t a w a r s t w a ) — j a k myślę — c h a r a k t e r czasowy i p r z y dzisiejszym t e m p i e r o z w o j u właśnie b a r ­ dzo N i e wróżę w czasie o g r a n i c z o n y . marcznej przyszłości, b o j e j n o s i c i e l e więc sztuce jar­ n i e będą — m a m nadzieję — m i e l i czasu n a w y t w o r z e n i e własnych t r a d y c j i i własnych stereotypów. Ł u d z ą nas t u t a j niektóre z j a w i s - Mikołaj, technika mieszana, wys. 142 cm. 1961 г. II. 68. es 179 �П. 69. Szyld ka, przedwojenny. II. 70, 71. Szyldy j a k nip. „ d y w a n y " malowane przez Kotulę. Łudzą nas dlatego, 1963—1965. n a płótnie, a opisane że u n a s „ l u d " jeszcze i s t n i e j e i m a zdolność a s y m i l a c j i choć w c o r a z m n i e j s z e j z lat nowych skald. D y w a n y treści i form, t e stały się jeszcze sztuką l u d o w ą i zostały z a s y m i l o w a n e w jakiejś mierze, a l e przecież j e s t rzeczą charakterystyczną, że r o z p o w s z e c h ­ niły się o n e t y l k o n a w s i i t o w e w s c h o d n i c h kraju. Łudzą nas także niektóre w y t w o r y regionach swoim pozio­ m e m a r t y s t y c z n y m , jakoś n a m o d p o w i a d a j ą c y m . O c z y w i ś ­ cie wśród g r o m a d y w y t w ó r c ó w muszą się znaleźć także u t a l e n t o w a n i , c i e k a w i , mający „coś d o ludzie powiedzenia" własnego, „ a u t e n t y c z n e g o " , j a k b y chciał B e y l i n . T o artyści-prymitywi współcześni, którzy przypadkiem zabłąkali się w ś r ó d w y t w ó r c ó w j a r m a r c z n y c h . N i e ratują o n i całości p r o d u k c j i i n i e m o g ą pasować j e j n a n o w ą sztukę l u d o ­ w ą . Są p o p r o s t u — j a k R o u s s e a u w i e n i a się t w ó r c z e g o z w z o r c a m i — zdolni do rozpra­ o b c y m i , a l e n a własną rękę, i n d y w i d u a l n i e ; d m y ś l ę , ż e n i e stworzą o n i n o w y c h tradycji I się „nowej sztuki ludowej". jeszcze d w a z a g a d n i e n i a : możliwością nadania Czerwiński tworom entuzjazmował jarmarcznym wartości p r z e z w p r o w a d z e n i e i c h do wnętrz wanych t a k , mogą jak intelektualistów. rozbñe f o r t e p i a n y stawach No czy szafy czy p r a s o w a n e nowych wysublimo­ być t a k użyte, n a współczesnych karoserie samochodów. wy­ Z mego p u n k t u w i d z e n i a s z t u c z k i t e g o r o d z a j u n i e mają z z a g a d ­ nieniem t e j twórczości wartością n i c wspólnego, D r u g i m o w i e l e ważniejszym zagadnieniem wa s t o s u n k u t e j twórczości czesnej. Sztuka Zdaje epoki biznes, z a n i także jej artystyczną. m i się, kultury państwo, do k u l t u r y że są masowej społeczne to jednak jest jest masowej spra­ współ­ rzeczy różne. organizowana przez organizacje etc. Zjawiska, o których m ó w i m y , mają c h y b a c h a r a k t e r i n n y : stoją n a peryferiach oraz na jeszcze n i e t y l k o s z t u k i współczesnej peryferiach żyje, ale sztuki także sztuki masowej nawet rają m a s o w y prawnym swoją na wtedy, ludowej, przez duże S tam peryferiach gdzie gdy produkty jej przybie­ c h a r a k t e r . Jest t a twórczość (biednym dzieckiem chłopską, warstw, które straciły małomdeszczańską, udane pewno ich twory, należy jako rzemieślniczą czasów nie­ naj­ w zdołają się z a k o t w i c z y ć w t r a d y c j i społeczeństw i będziemy Być i dotąd ciekawszych wówczas społeczeństw. może zdolni ze czy nowym udane ich elementy wiedliwie historii dokumentować znaki nie­ kontakt inną tradycją — a n i e zyskały j e s z c z e o p a r c i a w świecie. N a oma organizowanej może jakieś nowych ocenić spra­ i c h w a r t o ś ć n i e t y l k o historyczną, a l e i a r t y ­ styczną, g d y ż s t a n i e się r ó w n i e ż wartością „sprawdzoną", niezależną o d c h w i l o w e g o w y b r y k u c z y g u s t u , m o d y przypadkowej czy a n a l o g i i z jakimś dziełem „wielkiej s z t u k i " . Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 17, 39, 52, 53, 57, Adam Karaś — il. 66; Janusz Krippendorf — il. Wiesława Rolkę — il. 68; Stanisław Stępniewski il. 2, 6, 14, 20; Jan Swiderski'— il. 1, 3—5, 7—13, 19, 21—24, 26—38, 40—51, 54—56, 60, 64, 65, 67, 69, Witalis Wolny — i l . 61—63; Krystyna Zakrzewska il. 15. 58; 71; — 18, 70; — �