https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a40855aa9d684e3b600d6d301b48b87c.pdf 41dbc04836085fe39b9291ddf7083762 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2983 Title A name given to the resource "Drewniana historia" Mikołaja Zagórnego" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.267-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Berendt, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Elżbieta Berendt „DREWNIANA HISTORIA" MIKOŁAJA Z A G Ó R N E G O rolnik, na d t i ' y i opowiada. O wojnach, k l ę s k a c h i z w y c i ę s t w a c h , ale t e ż szewc, cieśla, i d z i a ł a c z s p o ł e c z n y . Od p i ę c i u lat t a k ż e r z e ź b i a r z Mieszka w Ligocie k . Oleśnicy. Mikołaj Z a g ó r n y — o codziennej pracy i ś w i ę t o w a n i u . O swoim ż y c i u , w k t ó r y m , i k r o n i k a r z swoich c z a s ó w . D l a z w i e d z a j ą c y c h jest życzliwym p r z e w o d n i k i e m po swojej „ d r e w n i a n e j h i s t o r i i " . Sam t a k n a z w a ł ten zespół kilkudziesięciu w najlepszy drewnianych figur, zo znanych sobie s p o s o b ó w , poprzez relacjonuje które, historię w ł a s n ą i Polski. powszednimi. Jest szczególnego. W y j ą t k o w y , Tak naprawdę rzeźbić jednak w jego życiorysie ze coś niepowtarzalny" z w i ą z e k z drewnem. zaczął p ó ź n o , ale drewno wciąż było T W w y s o k i m , p i ę t r o w y m d o m u jeden p o k ó j n a l e ż y t y l k o do Na, ś c i a n a c h zawieszono o s z k l o n ą r e p r o d u k c j ę „ O s t a t n i e j wieczerzy" i k r u c y ­ Uwagę to zwykle b y w a , s p l o t ł y się sprawy wielkie i wzniosłe obecne w jego m y ś l e n i u i d z i a l a m u . Ceni! je zawsze. W r ó w n y m niego. P o k ó j t y p o w y w u m e b l o w a n i u i w y s t r o j u . fiks. jak zwykłymi, przykuwa jednak zaimprowizowana naprzeciwko wejścia —. galeria. Poszeregowani na p ó ł k a c h , zabezpieczonych s t o p n i u w ó w c z a s , gdy z a m i e n i a ł jo w t r z o n siekiery, p r z y c i n a ł na, de*ki, j a k i wtedy, gdy mozolnie d o b y w a ł z niego k s z t a ł t kolejnej k a p l i c z k i czy postaci — ś w i a d k a h i s t o r i i . U r o d z i ł sio we wsi Nowosiółki (Tarnopolskie), Jego ojciec g o s p o d a r z y ł na !) morgach. M a t k a — k r o j c z y m , obszywala c a ł ą c i e n k i m d r u t e m , s t o j ą t u , na przeznaczonych sobie miejscach: wieś, p r z y u c z a j ą c sześciu N i e m c ó w , trzech Ż y d ó w , p i ę c i u w ó j t ó w , pięciu u ł a n ó w , siostry p o m a g a ł y w gospodarstwie, on wcześnie zmuszony b y ł młynarz, mini-sukieiikach, dziewczęta. Cztery p r z e j m o w a ć o b o w i ą z k i ojca. Męską o d p o w i e d z i a l n o ś ć za r o d z i n ę odczul już w w i r k u 12 l a t , k i e d y ojciec poszedł na w o j n ę . Dzie­ poszczególne w wiejskie rolnicy, kolejno kobiety krawiectwa T L e n i n i r e w o l u c j o n i ś c i , P i ł s u d s k i , P a p i e ż i G e n e r a ł . Gospodarz wyjmuje weterynarz, do Delikatnie przeciera c i ń s t w o miał m i ę k k i m p ę d z e l k i e m , aby u z y s k a ł y w ł a ś c i w y p o ł y s k . postacie Wskazuje obowiązki. więc k r ó t k i e i лгуpolmały go zgoła, nio dziecinne Ale już wtedy modelował po kryjomu zabawki, 267 �3 2 I I . 2. Kobieta z międlicą, w y s . 39,5 c m ; i l . 3. Marszalek najpierw w cieście i smole, p o t e m w drownie — najchętniej' Piłsudski, w y s . 37 c m "miał d o b r ą . M i e s z k a ł a w s ą s i e d z t w i e i o d dziecka z d a w a ł a się k a r a b i n y , szable. Ojciec, k t ó r y d o r a b i a ł j a k o cieśla, sam k i e d y ś b y ć m u p r z e z n a c z o n ą . W n a r z e c z e ń s t w i e w y r z e ź b i ł nawet dla w y r z e ź b i ł konie. S t a ł y w d o m u obok p o r t r e t u Cesarza Franciszka niej k a r e t ę . Wypowiedziane przed B o g i e m i l u d ź m i sakramentalne J ó z e f a . R z e ź b i a r s k i e p r ó b y syna t r a k t o w a ł jednak j a k o n i o u ż y - „ t a k " — złączyło ich losy na dobre i z ł e . O n — c h ł o p a k praco­ teczną zabawę. w i t y i szanowany we wsi, ona —• dziewczyna z nieco z a m o ż n i e j ­ M i k o ł a j u k o ń c z y ł c z t e r o k l a s o w ą szkolę p o w s z e c h n ą , p r o w a ­ szej r o d z i n y . Po p i ę c i u latach p r z y s z ł a na ś w i a t c ó r k a . Żyli d z o n ą przez siostry ze Zgromadzenia S i ó s t r Miłosierdzia. T a m z dnia na d z i e ń . Ż e b y nie t r a c i ć k o n t a k t u z drewnem założył —• wpojono m u szacunek do h i s t o r i i . D o dziś p o t r a f i wymionić wraz ze szwagrem i k i l k o m a c h ł o p c a m i ze w s i — z e s p ó l ciesielski. kolejnych k r ó l ó w polskich, z p a m i ę c i recytuje austriacki h y m n , Pracowali dobrze i fachowo więc ludzie c h ę t n i e ich n a j m o w a l i . rozpoczynający R o b o t y n i g d y i i n nie b r a k o w a ł o . zajęcia szkolne. Bardziej jednak od wiedzy k s i ą ż k o w e j ceni t ę , k t ó r ą d o s t a r c z y ł o m u życie. Po u k o ń c z e n i u W s z k o ł y t e r m i n o w a ł u szewca. W t y m zawodzie p r a c o w a ł , z przer­ września w a m i , przez około 15 l a t . W y k o n y w a ł go solidnie, ale bez przy­ p o s t e r u n k u na skraju lasu. P o d o b n y los s p o t k a ł c a ł y o d d z i a ł , jemności. Wcześnie o d k r y ł w sobie u m i o j ę t n o ś c i modelowania drewna. Tej refleksji użytkowy można to warzysz y ł a n a s t ę p n a , że k s z t a ł t czysto wzbogacić zdobnictwem. Dekorował 1939 r o k u wybuchła w o j n a . Z m o b i l i z o w a n y •— j u ż 8 t r a f i ł do niewoli. N i e m c y zabrali go z wysuniętego o k r ą ż o n y przez wojska niemieckie. W r a z z i n n y m i przerzucano żołnierzami go z miejsca na miejsce, przez cztery tygodnie. więc Ż y w i l i się p o z o s t a w i o n y m i na polach b u r a k a m i . Czasem o d g ł o d u o t a c z a j ą c e go n a r z ę d z i a i s p r z ę t y . W y r z y n a ł k w i a t y na kosiskach. r a t o w a ł y i c h k a w a ł k i chleba zrzucane z b a l k o n ó w K i e l c , Często­ Tkwiła w nim jakaś c h o w y na p r z e j e ż d ż a j ą c e , „ c h c i w o ś ć " do pracy. N i e m ó g ł przejść o b o j ę t n i e kolo drewna. K s z t a ł t o w a ł jo j u ż w m y ś l a c h . W y r z y n a ł o d k r y t e samochody z jeńcami. Po tej t u ł a c z c e wysiano i c h na r o b o t y do Niemiec. Pracowali na r a m k i do o b r a z k ó w , a p r z y pasieniu k r ó w k o n s t r u o w a ł proste farmach, dzieleni na g r u p y n a r o d o w o ś c i o w e . Z a g ó r n y z a c h o w a ł m ł y n y - z a b a w k i , wprawiane w r u c h przez p r z e p ł y w a j ą c ą wodę. zdjęcia z n i e w o l i . Z pudelka po czekoladkach w y j m u j e s k r z ę t n i e Nie obserwował przechowywane, p o ż ó ł k ł e j u ż fotografio — niemieckie d o ż y n k i , p r z y drogach, w swojej wsi i we wsiach s ą s i e d n i c h , o k r e ś l a j a k o miał skąd czerpać wzorów. upozowany z kolegami w k o n w e n c j i dawnej f o t o g r a f i i ; on sam „ p a r t a c k i e — j a k b ą d ź zrobione". O b s e r w o w a ł p r z y r o d ę . Ż y ł pod drzewem, w c y w i l n y m u b r a n i u . To zdjęcie p r z e s ł a ł do d o m u . j a k i n n i , c h o ć zawsze j a k b y więcej b y ł o w n i m wrażliwości, za­ W t e d y z w o l n i o n y b y ł j u ż z b e z p o ś r e d n i e g o dozoru. A l e nawet chłanności, wyobraźni. wybierając zajęcia, Twarde Kapliczki, życie które sprawiały które próbował przechytrzyć m u przyjemność, a więc w tej wojennej poniewierce drewno w k r o c z y ł o w jego P r z y j ę t y z o s t a ł do p r a c y j a k o p o m o c n i k stelmacha. życie. Ulubiony zwiq,zane z obróbką, drewna. Z r y t m u codziennej pracy w y r w a ł a m a t e r i a ł z a p e w n i ł m u t y m razem lżejszą p r a c ę , nieco go w o j n a polsko-radziecka. Jako do ż y w n o ś ć , więcej wolnego czasu i swobody. T ę s k n o t a za r o d z i n ą , czterech n i e p o k ó j o g o s p o d a r k ę nie d a w a ł y m u jednak spokoju. Postano­ osiemnastolatok poszedł wojska. N i e b r a ł jednak u d z i a ł u w w a l k a c h . J u ż po m i e s i ą c a c h p o w r ó c i ł do d o m u . W jego wsi c h ł o p c y z a k ł a d a l i r o d z i n y zazw3'czaj po powrocie z wojska. O n z d e c y d o w a ł się na to dopiero w w i e k u 26 l a t . Ż o n ę 268 lepszą wił s y m u l o w a ć c h o r o b ę . W y p i ł s p o r z ą d z o n y przez k o l e g ę w y w a r z esencji t y t o n i o w e j . B y ł skuteczniejszy niż z a m i e r z a ł . „Przez p ó ł r o k u g ł o w a m i się k r ę c i ł a . " J a k o niezdolny do pracy, o d e s ł a n y �z o s t a ł do d o m u . W k r ó t c e m i a ł tego ż a ł o w a ć . W rodzinnej wsi p o w s t a ł a p u s t k a , k t ó r e j nie m o g ł a w y p e ł n i ć , p o w i ę k s z a j ą c a N i e m c y w y z n a c z y l i m u f u n k c j ę furmana. Najgorsze b y ł y karne stopniowo, ekspedycje. k a p l i c z k i , j a k je nazywa „ p r z y o z d o b y na ś c i a n y " . R ó ż n e . To wtedy obserwował jak cale wsie, m o r d o w a l i ich m i e s z k a ń c ó w . Niemcy palili Mógł b y ć domy, tylko mil­ rodzina córki. Zaczął rzeźbić. Początkowo się są to Raz jest to Pan Jezus, k i e d y indziej Św. B a r b a r a lub Św. R o d z i n a . c z ą c y m ś w i a d k i e m , więc z t y m w i ę k s z y m z a c i ę c i e m opowiada Najczęściej 0 t y m teraz, poprzez r z e ź b ę . Czasem jeździł do p o w i a t u . W i d z i a ł w c i ą ż ten sam schemat —• s t o j ą c e j na k u l i ziemskiej, z r o z ł o ż o ­ tam j a k h i t l e r o w c y ł a d o w a l i l u d n o ś ć ż y d o w s k ą na samochody 1 w y w o z i l i na miejsce zbiorowych s t r a c e ń . W t y m czasie z a c z ę ł y się p r z e ś l a d o w a n i a l u d n o ś c i polskiej j e d n a k M a t k a Boska. W jej w i z e r u n k u powtarza n y m i r ę k o m a i ł a g o d n y m u ś m i e c h e m na t w a r z y . W z o r u j e się na stojącej w rogu wyrobu, k t ó r ą kilkanaście lat temu ozdobił własnoręcznie pokoju starej, gipsowej figurze fabrycznego wy­ przez b a n d y u k r a i ń s k i e . W obawie o życie swoje i r o d z i n y po­ k o n a n ą o b u d o w ą . Część kapliczek p o z o s t a w i ł w stanie s u r o w y m . stanowił wyjechać. Te, o solidnej k o n s t r u k c j i , Część d o b y t k u z a ł a d o w a ł na pięć wozów i k o r z y s t a j ą c z t r a n s p o r t u kolejowego d o j e c h a ł do wsi Ł ę k a w i c a z w i e ń c z o n e u g ó r y k r z y ż e m —. na­ w i ą z u j ą do p r a w d z i w y c h kaplic m u r o w a n y c h . Z d o b i ą je dodat­ k . T a r n o w a . T u , na wysiedleniu, spędził d w a lata. W rodzinnej k o w o stylizowane o r n a m e n t y r o ś l i n n e , z a t k n i ę t e wsi z o s t a w i ł d u ż e gospodarstwo, d o m y solidno, pod b l a c h ą , ale liście palmowe. I n n e — p o s t a ć M a t k i Boskiej o t a c z a j ą t y l k o p ó ł ­ k i e d y po wojnie nie m ó g ł j u ż t a m p o w r ó c i ć , p o j e c h a ł do L i g o t y , k o l i s t ą linią czerwonych, ż ó ł t y c h i niebieskich k w i a t k ó w . śladem, wcześniej daleko d o m u Z a g ó r n e g o , w Ligocie, stoi t a k a kapliczka. K a m i e n ­ już tutaj osiedlonej, siostry. O d początku w podstawę Nie­ w ł ą c z y ł się w p r a c ę s p o ł e c z n ą . L u d z i e u f a l i m u , więc powierzali n y słup z m e t a l o w y m k r u c y f i k s e m u g ó r y i k o l o r o w y m obrazkiem i c z y n i ą t o n a d a l —• odpowiedzialne f u n k c j e : M a t k i Boskiej Bolesnej za przewodniczącego s p ó ł k i w o d n e j , k o m i t e t u sklepowego, k o m i t e t u mleczarskiego, szkłem. Jak w rzeźbie Zagórnego t a k i t u t a j zapobiegliwe r ę c e ludzkie — dla uczynienia jej p i ę k ­ k o m i s j i rewizyjnej. P o d c h o d z i ł do tej p r a c y z n a j w y ż s z ą p o w a g ą . niejszą, Poukładane o t o c z y ł y obrazek w i e ń c e m z u p e ł n i e p o d o b n y c h chociaż sztucz­ l e ż ą w szafie u r z ę d o w e d o k u m e n t y , rejestry. o s o b n y m p u d e ł k u —• ordery, łącznie z n a j w y ż s z y m i , wymi. Podziękowania, pełnionym teczkami, dyplomy. W zamknięte 30 państwo­ p l a s t y k o w y m pudle, lat gospodarnego T u , na Ziemiach Zachodnich, Z a g ó r n y p o c z ą t k o w o W wy­ życia. szewcował, p r a c o w a ł na r o l i , b y w a ł o , że w z o r o w a ł a się na n i m c a ł a wieś. A l e t r u d n i ł się r ó w n i e ż ciesiołką. M ó g ł b y w s k a z a ć takich domów, p r z y budowie k t ó r y c h uczestniczył. kilkanaście Wykonał nych, godniejszą, dla plastykowych wyrażenia kwiatów. Ta własnej sama wdzięczności urokliwa —• prostota, l u d z k a s z c z o d r o ś ć , k t ó r a t e m u co u k o c h a ł a daje wszystko, co najpiękniejsze — k w i a t y i k o l o r y . N i c dziwnego, że kapliczki Z a g ó r n e g o cieszą się t a k i m powodzeniem. I to nie t y l k o we wsi. K u p u j ą je przyjezdni, znajomi. Ś l u b y u p a m i ę t n i a Z a g ó r n y prezentami ś l u b n y m i . P o d manym przez parę młodych, dekoracyjnym trzy­ obramowaniem, t e ż k i l k a , do dziś u ż y w a n y c h , w o z ó w . D l a proboszcza w Smolnej z w i e ń c z o n y m u g ó r y napisem — „ S z c z ę ś ć B o ż e m ł o d e j parze" — wyrzeźbił kominiarz. półtorametrowy ołtarz, przedstawiający wizerunki M a t k i Boskiej i Pana Jezusa. W 1982 r o k u u m a i ł a jego ż o n a . Od 16 l a t częściowo niespraw­ na, sparaliżowana po wylewie. Tak w i ę c na straży małżeńskiego szczęścia stoją p o s p o ł u B ó g i , p o t r a k t o w a n y t r o c h ę serio a t r o c h ę z p r z y m r u ­ W życiu Mikołaja I I . 4. Młynarz i Żyd, Zagórnego ż e n i e m oka, zabobonny s y m b o l powodzenia. N a j w a ż n i e j s z a jednak, r ó w n i e ż dla r z e ź b i a r z a , jest d r e w n i a n a w y s . 39 c m ; i l . 5. Papież i Jaruzelski, wys. 39,5 cm 269 �6 I I . 6. Wójt gromadzki, w y s . 33 c m ; Polak i Ukrainiec, H i s t o r i i drewnianej towarzyszy ta druga spisana na komen­ historia. Życie p o w t ó r z o n e . M ó w i , że sam l u b i p o p a t r z e ć na te r z e ź b y . I dla niego s ą p r z y p o m n i e n i e m minionego czasu, k t ó r y tujących przecież o d m i e r z a ł jego los a dziś ś w i a d c z ą o n i m j u ż t y l k o , czenia zamknięte m i n i protestem w gablotach, muzealno eksponaty. Opowiadając, w y s . 38 c m j ą metryczkach. U j a w n i a z a s k a k u j ą c ą wydarzeń. Któż z nas mógłby logikę wyjaśnić tłuma­ zanik mody t ę g i c h k o b i e t , a p r z e c i e ż zniewoleni j e s t e ś m y nawet g d y wybiega w bardzo s z c z e g ó ł o w y opis p r z e ż y ć w ł a s n y c h p r o s t o t ą tego w y j a ś n i e n i a . Przekonuje nas do niego w i d o k i histo­ zasmuconej, k t ó r e j k r ó t k a s p ó d n i c a o d s ł a n i a grube, n i e k s z t a ł t n e ryczne. Jest to jednak t a historia, k t ó r ą t r u d n o b y ł o b y n a z w a ć uda. U ś m i e c h a się s t o j ą c a obok, zadowolona, bo s z c z u p ł a . U ś m i e ­ rodziny, przywołuje jednocześnie znane wydarzenia tej p o d r ę c z n i k o w ą . F a k t y w a ż n e m i e s z a j ą się w niej z refleksjami chamy się m y — o b s e r w u j ą c y te f i g u r k i . U ś m i e c h a , się ich autor. całkowicie Jego to t a k ż e b a w i . L u b i z a d a w a ć z a s k a k u j ą c e p y t a n i a , obserwu­ osobistymi. Powtarzane w niemal niezmienionej postaci p r z y k o l e j n y c h w i z y t a c h , w y w o d y te s p r a w i a j ą w r a ż e n i e je, gotowej f o r m u ł k i . N i e w ą t p l i w i e to wszystko z o s t a ł o o d c z y t u j e m y intencje. T a k j a k w przedstawieniu niemal iden­ dokładnie czy w y k a z u j e m y d o s t a t e c z n ą spostrzegawczość, właściwie p r z e m y ś l a n o , opis u z u p e ł n i a r z e ź b ę , t a k a b y nio p o z o s t a ł o miejsca t y c z n y c h postaci Polaka i U k r a i ń c a . „ K t ó r y Polak, k t ó r y U k r a i ­ na n i e d o m ó w i e n i a , niec — p r o s z ę z g a d n ą ć ? " — w p r o s t zwraca się do nas z polece­ jakąkolwiek niejasność. Gdzieś u podstaw tej relacji o d n a l e ź ć m o ż n a z a w ó d doznany w kontakcie z i n n y m i , niem o d g a d n i ę c i a n a r o d o w o ś c i , rozszyfrowania j e m u wiadomej k t ó r z y nio p o t r a f i l i r o z s z e r z y ć granicy swojego poznania. W t y m wiedzy ukrytej w b r a k u wiedzy, o g r a n i c z o n o ś c i m y ś l e n i a w i d z i p r z y c z y n ę dobrze ich życie i zwyczaje. nieporozumień, w chociażby tego, że p r z y b y s z ó w ze wielu wschodu Ligocie do dzisiaj nazywa się U k r a i ń c a m i . T ł u m a c z y więc, z nimi, przyjaźnił wyglądzie się, ale p r z e ż y ł także tragedię poznał przecież konfliktów i z b r o d n i . Miał nawet d w ó c h s z w a g r ó w U k r a i ń c ó w . N i o , popra­ wia, R u s i n ó w . „ W p r z ó d y roku b u d z i jego osobiste d o ś w i a d c z e n i e . O n j e d n a k sam sąsiadował że P o l s k i nie b y ł o 280 l a t , cierpliwie wyjaśnia, w z a j e m n y u k ł a d zainteresowanie On długo p o m i ę d z y ludnością polską i u k r a i ń s k ą . Oczywiście największe zewnętrznym. Tak to oni b y l i R u s i n i , dopiero po zaczęli b y ć U k r a i ń c a m i . " Z tych wspomnień 1918 pozostała nie t y l k o p a m i ę ć o o d m i e n n y m ubiorze. T a m t e p r z e ż y c i a wzbo­ c h ę t n i e j k r e ś l i wizję tej h i s t o r i i wielkiej — wyselekcjonowanej g a c a j ą jego w n ę t r z e . A l e w r z e ź b a c h i u p o r z ą d k o w a n e j , według własnego pojmowania. uwagę na zewnętrzne Z a g ó r n y zwraca, właśnie a t r y b u t y przypisane człowiekowi. Tak w y g l ą d a ł u l a u , t a k dziedzic, a t u k k o b i e t y do 1910 r o k u nosiły „ S t r u g a n e l a l k i " s ą upozowane, o s z c z ę d n e w ruchach, usta,wione najczęściej frontalnie, rzadziej p r o f i l e m . O ż y w i o n e jego wodę. Zmieniają się przedmioty towarzyszące człowiekowi, w y z n a c z a j ą c e jego s p o ł e c z n ą f u n k c j ę . Jest w t y m j a k i e ś zapa­ o p o w i e ś c i ą nagle, ja,k w t e a t r a l n y m s p e k t a k l u , z a c z y n a j ą odgry­ trzenie w t ę , ja,kby w t ó r n i o n a ł o ż o n ą , w a ć swojo role. Chocia,ż m o ż e m y m i e ć w ą t p l i w o ś c i , czy to one Twarze s ą raczej schematyczne, bo t e ż nio ono m a j ą czy i c h a n i m a t o r jest w n i m g ł ó w n y m a k t o r e m . Jest tego chyba n a s z ą u w a g ę . Historia, Z a g ó r n e g o to historia c z ł o w i e k a i rzeczy, n i e ś w i a d o m y , bo p o c z ą t k o w o pozostawia nas sa,m na, sam z r z e ź b ą , а raczej człowieka w ś r ó d rzeczy. N i e są, to k o n k r e t n e p o z w a l a j ą c na swobodne d o m y s ł y — w ł ą c z a się dopiero dostrze­ j a k k o l w i e k one b y ł y p u n k t a m i ^vyjścia. T u z l a ł y się w jedno. g a j ą c autentyczne T o po p r o s t u — u ł a n , naczelnik 270 zainteresowanie. warstwę koszący. znaczeniową. zwracać osoby, �Władza zawsze n a j b l i ż s z ą mieszkalicowi wsi b y l w ó j t gro­ n i c ą " . W komentarzach przedstawia więc będących swoje widzenie ewolucji togo u r z ę d u . P o c z ą w s z y od r o k u 1912 inaczej madzki, później naczelnik g m i n y . Z a g ó r n y po czasy w s p ó ł c z e s n e . T e n pierwszy w y s o k i , z laską w ręku o b y w a ł się bez z e w n ę t r z n y c h w y z n a c z n i k ó w w ł a d z y . T y p o w a n y na w ó j t a m u s i a ł j e d n a k o d z n a c z a ć się o d p o w i e d n i ą prezoneją. nie przywołuje w powszechnym znajdziemy punktu Z a g ó r n y nazwy użyciu. Przekonany odniesienia do jest, jego że wiedzy. „ T e n pasek bez plecy to jest siownik do z b o ż a . Innego nio b y ł o K a l e c y — w ę d r u j ą c y o d d o m u do d o m u ż e b r a c y to t a k ż e element sokie, a b y nie z a b r u d z i ł go k u r z wiejskich d r ó g . N a s t ę p n y ma­ tucznika. dawnego życia w s i . B y ł n i m i weterynarz pędzący W ten a n o n i m o w y t ł u m w k r a c z a j ą czasem postacie k o n k r e t n e , r o k u m a j u ż t a k ż e t e c z k ę . Czyż nio jest to lapidarnie u j ę t a , nie w y b i t n e ze w z g l ę d u na s w o j ą rolę w h i s t o r i i : L e n i n , pozbawiona ironicznego dystansu, historia rozrostu kilkakrotnie biurokracji; urządzeń do 1945 r o k u " —• to o w y s i e w a j ą c y m z b o ż e z p ł a c h t y . , , D u ż o do powiedzenia m i a ł y nawet k o b i e t y . " B u t y m i a ł w y ­ nifestuje s w o j ą f u n k c j ę o b o w i ą z k o w y m k r a w a t e m , a ten z 1980 dziś Piłsudski, p o w t ó r z o n y P a p i e ż . Rzeczy i ludzie z n a c z ą czas, z a s t ą p i e n i a o w ą , , t e c z k ą i k r a w a t k ą " — a,utentyzmu d z i a ł a n i a . o d m i e r z a j ą kolejne etapy. N a podstawkach p o j a w i a j ą się d a t y A u t o r y t e t u c z ł o w i e k a — sztucznym a u t o r y t e t e m urzędniczego —• r o k 1910, 1930, 1970. W zamierzeniu Z a g ó r n e g o d a t y gra­ a t r y b u t u . W t y m o d s z u k i w a n i u d o d a t k o w y c h z n a c z e ń nie za­ niczne. Jest to i n d y w i d u a l n a p r ó b a u p o r z ą d k o w a n i a d z i e j ó w na stępujemy u ż y t e k w ł a s n y i i n n y c h . Mniej istotne jest, czy przedstawiono autora. T a k a jest jego intencja w y r a ż o n a opisem. Urzędniczy poehód k o ń c z y korpulentna sylwetka współczesnego sposoby naczelnika, k t ó r e g o Z a g ó r n y nazywa k i l k a n a ś c i e ł a t . Jest to wersja h i s t o r i i Z a g ó r n e g o , oparta o jego „karykaturą". U ł a n i — w i d y w a ł ich j u ż w d z i e c i ń s t w i e . T u t a j c w a ł u j ą koniach, przechadzają się z psom, ż e g n a j ą p r o w a d z a j ą konie. Z a g ó r n y opowiada więc o podziale i piechoty, w y r a ż o n y m odmiennością k t ó r y również p a r a d o w a ł w takim na dziewezyny, w y ­ kawalerii u b i o r u . O swoim ojcu, gospodarowania, p r z e ż y c i a , obserwacje, Drewniane posta,eio Ż y d z i — „ Ż y d ó w 3,5 m i l i o n a u nas b y ł o — t r z y miliony jeszezo rok, przemyślenia. wciąż z a l u d n i a j ą jego w y o b r a ź n i ę , ale d r e w n i a n ą h i s t o r i ę p r z e ż y w a najpiorw we śnie. To w n o c y po­ wstają pomysły przybliżony mundurze. ubiory funkcjonowały kolejnych przedstawień. schemat p r z y s z ł e j W dzień pracy a następnie do j e j w y k o n a n i a . D r o w n o t r a k t u j e szkicuje przystępujo z szacunkiem. Wybiera Niemiec na m y d ł o p r z e r o b i ł , p ó ł z o s t a ł o " — c z y t a m y w me­ takie, k t ó r e ł a t w o k s z t a ł t o w a ć . Przesusza je i ustawia do p i o n u . tryczce do r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e j Ż y d a . Wspomina, ich zwy­ D r e w n o , w e d ł u g niego, j a k człowiek nie m o ż e b y ć kalekie, j a k czaje. Wra,z z i n n y m i c h ł o p c a m i b i e g a ł o g l ą d a ć ż y d o w s k i e wesela. d o m musi m i e ć solidny fund.ament. Szkoda m u je o d r ą b y w a ć Jego m a t k a m i a ł a ż y d o w s k i e k o l e ż a n k i i uczennice. „ Ż y d z i — więc, g d y znajdzie większy to b y ł we wsi c a ł y ó w c z e s n y GS." M ó w i o sposobach zdobywania proporcji, podwójno sylwetki. k b o n t a , spółce Ż y d a z m ł y n a r z e m i ż y d o w s k i e j gehennie. Rzeźbienie kawałek, r z e ź b i , dla pojmuje ja,ko swoiste zmaganie za,chowania z tworzywem. Skostruowane na w ł a s n y u ż y t e k p r a w d y w y p o w i a d a z t a k i m Ł a t w e z w y c i ę z t w o nie cieszy. Sa,m więc wyznacza sobie t r u d n i e j ­ przekonaniem, j a k b y poza n i m i nie b y ł o i n n y c h racji. N a w e t sze zadania, w y m a g a j ą c e doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i . K i e d y nie jośłi p r a w d y te s ą w zabawny s p o s ó b jest zadowolony z k o ń c o w e g o efektu swojej pracy, p o p r a w i a uproszczone. Rolnicy — z wialnią, kosą, grabiami. Kobiety niosące wodę w wiadrach umocowanych na k o r o m y s ł a c h — bo k i o d y ś jedna studnia na kilkanaście podwórok. Kobieta z była automa­ t y c z n ą p r a l k ą czyli maglem, z m i ę d l i c ą , w jogo podpisie „ t a r - j ą t a k d ł u g o a ż o s i ą g n i e t o , co z a m i e r z a ł . W p r e c y z y j n y m od­ tworzeniu poszczególnych postaci złączyło się cieśli i szowea. P r z y o b r ó b c e drewna n a j c h ę t n i e j doświadczenie p o s ł u g u j e się n o ż e m szewskim. I I . 8. F r a g m e n t ż y c i o r y s u pisanego w z w i ą z k u z w y s t a w ą we W r o c ł a w i u (1988 r) 272 �II. Kolor zastosowany w 9. Szczęść Boże młodej parze, w y s . 50,5 c m ; i l . 10. Ułani, wys. 28,5 c m ; i l . 11. Chrystus Pasterz, wys. 63,5 c m przedsta­ n a w i ą z u j ą c y c h dialog z i n n y m i . W p r o s t przeciwnie. Ż y ł zawsze wienie, bo w a ż n e jest, że w ł a ś n i e czerwone korale z d o b i ł y s t r ó j części prac u w i a r y g o d n i a w ś r ó d l u d z i i dla nich. O t w a r t y , w ł ą c z a j ą c y się w i c h p r o b l e m y , l u d o w y a u ł a n m i a ł m u n d u r niebieski. B a r w a d o p e ł n i a p r a w d ę społocznik. W spisanym przez siebie w y z n a n i u , p r z y g o t o w a n y m h i s t o r y c z n ą , nie z a s t ę p u j ą c na w y s t a w ę w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m we W r o c ł a w i u , zapewnia, modelunku. że nie jest w a r i a t e m . R z e ź b i , aby z a t r z y m a ć m i n i o n y czas i aby M i k o ł a j Z a g ó r n y nie m a w sobie nic z samotnika, t y c h n a t u r s k r y t y c h , p e n e t r u j ą c y c h w ł a s n e w n ę t r z e , t y l k o poprzez s z t u k ę )0 nie m i e ć godzin nadliczbowych. Po p r o s t u : „ T a k te czasy pa­ m i ę t a m i takie m i się s t r u ż e . M a m l a t Fot.: Jan Świderski (2—11) 86." 11 �