https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d0813ce2542bba4566f76400b328fba.pdf bf7c094745b29525832d22e354c8d186 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3190 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2987 Title A name given to the resource Jackowi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma JACKOWI należy s ł o n i k i — m a l e ń k i e i r ó ż o w e . . . Wybaczcie p a ń s t w o , ale c h y b a jako takiego, p o w i a d a fenomenolog. N i e m a s ł o n i „ j a k o t a k i c h " , P o w r ó ć m y jeszcze do t e o r i i s ł o n i a . S ł o n i a p o z n a w a ć sami rozumiocio, żo to wszystko a n i fenomenologa, a n i s t r u k - odpowiada s t r u k t u r a l i s t a , są. t y l k o t u r a l i s t y o b c h o d z i ć nio m o ż e . ż e n i a . Dlaczego s ł o ń m a Jacek Olędzki ich u s p o ł e c z n i o n o t r ą b ę ? — z a p y t y w a ł na (przynależność metodologiczna wyobra­ egzaminie nieokreślona) Dlatogo i z a r ó w n o fenomenolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a o k a z y w a l i się bozr a d n i wobec t a k p e r f i d n i e s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dla­ czego s ł o ń m a t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d d z i w i ł . S k ą d i n ą d f a k t o m jest jednak, że s ł o ń t r ą b ę r z e c z y w i ś c i e posiada. Ma duży słoniom a d r e s o w a ć się do Aleksandra D o m e n ą Jacka jest sztuka (jak j ą z w a ł , t a k j ą z w a ł — niomaly tu istniojo m ę t l i k terminologiczny) n a i w n a . r ó ż n i się ona o d s z t u k i o k r e ś l a n e j najczęściej również d w a k ł y z k o ś c i s ł o n i o w e j , o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo radziłbym Jackowskiego. fesjonalnej", Tym mianem iż o ilo t a druga realizuje n a j c z ę ś c i e j toorotyczne l u b o m i t u j e znaki, których zaś „pro­ założenia interpretacja pozo­ i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kolo, to spokoju nie stawiona zazna. P r z y j d ą swojej istocie o p o w i e ś c i ą . J a k o t a k a m o ż e b y ć o c z y w i ś c i e w y ­ fenomenolog zo s t r u k t u r a l i s t a , p o t o m joszczo zostaje o d b i o r c y , sztuka n a i w n a jest w najgłębszej t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodologiczna n i e o k r e ś l o n a ) i za­ dana n a ż e r s t r u k t u r a l i s t y i fenomenologa. J a c k o w s k i i n n ą w y ­ czną deliberować. b r a ł jednak W Afryce jest s ł o ń symbolem siły, p o m y ś l n o ś c i , d ł u g o w i e ­ dyrektywę metodologiczną. Postanowił opowieści po p r o s t u w y s ł u c h a ć . S ą s ł u c h a n i a i s ł u c h a n i a . P o m i ę d z y n i m i c z n o ś c i i m ą d r o ś c i , ale r ó w n i e ż g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y (u n i - s ł u c h a n i e r o z u m i o j ą c e jest s ł u c h a n i e m ogromnie r z a d k i m . N i e geryjskich niezgrabność w i e m , czy się Jacek z darem t y m u r o d z i ł , czy w y p r a c o w a ł go (słoń w sklepie z p o r c e l a n ą ) , w A z j i przeciwnie, w y c h w a l a się w mozole i w gruncie rzeczy niewiele m n i e to obchodzi. Czekam jego o s t r o ż n o ś ć i s t a b i l n o ś ć . S ą o s ł o n i a c h rozliczne p r z y s ł o w i a : t y l k o n a chwile, g d y o d k ł a d a swoje naiwne cacka i t o co u s ł y ­ Ibo). W E u r o p i o przypisuje m u się 1 „ K t o s ł o n i a na uczte. p r o s i , g ł ó d do d o m u w p r o w a d z a " , „ S ł o ń 2 3 m y s z y nie c h w y t a " , „ B u s z od s ł o n i a s i l n i e j s z y " , „ N i e h a ń b a 4 u c i o k a ć przed s ł o n i e m " , „ I s ł o ń p o ś l i z g n i e s i ę n a r ó ż y " 5 etc. szał : „ G ł o ś n o i dzieciom i sobie p o w t a r z a . A w i a t r kołysze zielonymi liśćmi S ł o ń wspiera glob, s ł o ń t r z y m a w t r ą b i e k o r o n ę , s ł o ń a sprawa I polska. S ł o ń t u i t a m . Słoń w y s ł u c h a n y i z r o z u m i a n y przostajo b y ć n i e z g r a b n ą A co na to s ł o ń ! ? Zapytywać c ę t k i ś w i a t ł a b i e g a j ą po t w a r z a c h . " 6 górą szarego m i ę s a . Staje się s ł o n i e m , do k t ó r e g o m a s i ę stosunek, słonia, jakim jest, s t a n o w i o c z y w i ś c i e próżny stajo się s ł o n i e m p o d m i o t o w y m . N i o znam się n a teoriach t y ­ t r u d . Słoń m a male oczka osadzone z p r z o d u . W i d o k od t y ł u c z ą c y c h się s z t u k i n a i w n e j . N i e p o t r a f i ę r o z r ó ż n i ć ucha R e i n - z a s ł a n i a j ą m u uszy. Co gorsze fussa od nosa K u n c z y ń s k i o j nie m a na świecie t a k dużego — Irackiej. Wiem natomiast iż d z i ę k i J a c k o w i dziwno Chajcowo p o t w o r y , szopki Pioluszcza- więc, j a k i m jest i n i g d y się nie dowie. Słoń nio d o m y ś l a się nawet, k o w e , kopie Ociepkowe że jest organizmem w i e l o k o m ó r k o w y m , bo k o m ó r k i — j a k na­ k7*asnoludy w t a r g n ę ł y nie t y l k o do mojego ż y c i a . Ze d o s t a l i ś m y p i s a ł E l i a d e — w i d a ć dopiero w m i k r o s k o p i e , a słoń m a za d u ż e o d e ń w prezoneio n o w y w v m i a r rzeczy. zwierciadła łapy, ż e b y się s ł o ń m ó g ł w n i m p r z e j r z e ć . S ł o ń nie w i e żeby manipulować tak subtelnym aparatem, Więckowo, widoczki Nikiforowe czy O c z y w i ś c i ? , o p o w i a d a j ą c , zmuszeni j e s t e ś m y do więc nazywania nie m o ż e sobie n a s t a w i ć o s t r o ś c i . P r z e c i ę t n y s ł o ń nie w i e t a k ż e , a w i ę c k l a s y f i k o w a n i a , do p r z e k ł a d a n i a z j ę z y k a na j ę z y k . Sta­ dlaczego m a t r ą b ę i n i g d y nie c z y t a ł F r e u d a . P y t a n i o „ a eo na je w i ę c Jacek przed t y m s a m y m p r o b l e m e m a d e k w a t n o ś c i , k t ó r y to s p ę d z a sen słoń" jest więc właściwie czystym przykładom retoryki, g d y ż z g ó r y w i a d o m o , że nie s ł y s z a ł o n nic o symbolach, ani fenomenologii, ż e w i ę c p o p r o s t u nie m a z n i m o c z y m g a d a ć . zapewne o p o w i e d z i e ć , ż e wczoraj p o d r a p a ł struktu­ się o t y m za k a ż d y m razem, k i o d y sam z n a l a z ł e m się w s y t u ­ się w gdy k o i ł a m n i e magia Jackowego s ł u c h a n i a . S ł u c h a n i a dobrego. buszu, że jego m ł o d a (studwudziestoletnia — u słoni t o s i ę ina­ czej liczy) kochanka p u ś c i ł a go k a n t e m , żo n a j p i ę k n i e j s z ą Goodenough'a, acji s ł o n i a — niowysluohanogo, ze s m u t k a m i na s ł o n i o w ą m i a r ę , B o co w ł a ś c i w i e m a s ł o ń do powiedzenia ? Mógłby z p o w i e k Levi—Straussa, r a l i s t y i fenomenologa. J a k go r o z w i ą z u j e ? — P r z e k o n y w a ł e m rzeką T o p r a w d a , że wprowadzenie do n a u k i p o j ę c i a d o b r o c i i to jeszcze dla zdefiniowania m o t o d y jest zabiegiem nio t y l k o r y ­ jest L u a n g w a (wprawdzie k u z y n wołi L i m p o p o , ale on się nio z y k o w n y m , ale przede w s z y s t k i m n a i w n y m , Lecz m o ż e t u w ł a ­ zna), ż e k i e d y n a d K i l i m a n d ż a r o błyszcza, g w i a z d y c h w y t a go ś n i e klucz do t a j e m n i c y ? M o ż e dla zrozumienia s z t u k i zwanej czasami j a k a ś cholerna, n i e w y t ł u m a c z a l n a t ę s k n o t a za n a i w n ą potrzobna b y ł a t a d o b r o ć , k t ó r ą t a k c z ę s t o z w y k l i ś m y innym, n i e s ł o n i o w y m ż y c i o m , że od czasu de czasu, wieczorem dopada r też za n a i w n ą p o c z y t y w a ć , a k t ó r a jest t a k w i e l k ą J a c k a s i ł ą ; go duszn3 strach przed c h o r o b ą , s t a r o ś c i ą , s a m o t n o ś c i ą i ś m i e r ­ S ł o n i pocieszeniom, s z t u k i n a j g ł ę b s z y m odczuciem, naszym nie­ c i ą , że n a j w s p a n i a l s z ą r z e c z ą na świecie s ą dopiero co narodzone spłaconym długiem. P R Z Y P I S Y 1 Nowa Księga przysłów polskich, "tamże Proverbes, sentences et maximes, ekie). 3 Warszawa 1972, t . 3, s. 321 4 5 Paris 1980, s. 469 (nigeryj- 6 t a m ż e , s. 237 (syjamskie), t a m ż e , s. 189 (perskie). Czoslaw Miłosz, Przy piwoniach, wers 10—12. 5 I �Stanisław Mossakowski ANTYCZNE I RENESANSOWE WZORY DEKORACJI WAWELSKIEJ „PORTA TRIUMPHALIS" Nie negując cześnie ogólnej pozostawiając do słuszności t y c h ideowych jakie b y ł y , względnie m o g ł y wianym dziołem przez wypowiedzi osobnego o m ó w i e n i a i jedno­ sprawę być, wiązane króla-fundatora oraz treści z oma­ projektującego a r t y s t ę , p r a g n ę z a j ą ć się t u t a j pochodzeniem m o t y w ó w boga­ tej dekoracji wawelskiego p o r t a l u , a w szczególności r o z p o z n a ć te z n i c h k t ó r e p o w s t a ł y , j a k się zdaje, w n a w i ą z a n i u do k o n k r e t n y o h dzieł s t a r o ż y t n y c h . J e ś l i p r z y j m i e m y , ż e zamierzeniem t w ó r c ó w b y ł o r z e c z y w i ś ­ cie naśladowanie na Wawelu form antycznej bramy trium­ falnej, to uproszczona redakcja j e j jednoprzelotowego schematu z p i l a s t r a m i zamiast k o l u m n , o trzonach w y p e ł n i o n y c h p ł a s k o ­ r z e ź b ą , bardzo l u ź n o n a w i ą z u j e do r z y m s k i c h ł u k ó w nych, p e w n ą analogię znajdując triumfal­ jedynie w pilastrowym łuku Septimiusza Sewera na r z y m s k i m F o r u m B o a r i u m , k t ó r y z n a n y jest p o d n a z w ą 1'Aroo degli A r g e n t a r i . * P o w t a r z a ona n a t o m i a s t rozpowszechniony j u ż p o d ó w c z a s W typ zakresie dekoracji stosunkowo renesansowego p o r t a l u . najodleglejsze od wzo­ r ó w a n t y c z n y c h s ą kandelabrowe o r n a m e n t y niewielkich p ł y c i n w ościeżach arkady, a t a k ż e p o m y s ł wypełnienia cokołów p i l a s t r a m i przez postacie a m o r k ó w - t a r o z o w n i k ó w , które pod tutaj t r z y m a j ą owalne tarcze z h e r b a m i P o l s k i i L i t w y ( i l . 1, 7). M o ­ t y w t e n s t a n o w i w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do t r a d y c j i j a k a u k s z t a ł ­ t o w a ł a się p o d konieo X V i na p o c z ą t k u X V I w i e k u w a r c h i ­ tektonicznych ków. 5 obramowaniach zwłaszcza rzymskich nagrob­ Poza a m o r k ó w , o r o z s t a w i o n y c h nogach i podniesionych s k r z y d ł a c h , a t a k ż e fizjonomia upodabniają je do jednego z d w ó c h p u t t ó w z t a r c z a m i h e r b o w y m i j a k i e p o w s t a ł y we renckim a 1613 warsztacie Benedetta da Rovezzano flo­ (między 1506 r . ) z przeznaczeniem dla mauzoleum ś w . J a n a Gwal- 6 b e r t a w B a d i a d i Passignano ( i l . 8 ) . N a t o m i a s t plastyczne k o ­ s m y k i i c h b u j n y c h w ł o s ó w z d a j ą się ł ą c z y ć cechy f r y z u r tycznych rzymskich posągów: młodocianego i A n t i n o u s a , p r z e c h o w y w a n y c h p o d ó w c z a s we F l o r e n c j i . formy draperii, pleców, charakterystycznie zdradzają znajomość rozwianej an­ „Oktawiana" na 7 Także wysokości podobnie p o t r a k t o w a n y c h szat postaci przedstawianych n a p ł a s k o r z e ź b a c h s t a r o ż y t n y c h , szcze­ Okazale obramowanie a r k a d y w e j ś c i a do k a p l i c y Zygmun- g ó l n i e s t u d i o w a n y c h przez a r t y s t ó w renesansowych. M a m t o w s k i e j , o detalach r z e ź b i a r s k i c h c z ę s t o m a ł o c z y t e l n y c h w s k u ­ m y ś l i z w ł a s z c z a p e r s o n i f i k a c j ę Lata t e k u b y t k ó w spowodowanych rozpadem n i e t r w a ł e g o k a m i e n i a sće C o n d ó w C h a n t i l l y piaskowcowego, się w R z y m i e ( i l . 9 ) . równocześnie słabo widoczne spoza laskowania wysokiej k r a t y z b r ą z u , w n i e w i e l k i m p n i u z w r a c a ł o d o t ą d u w a g ę badaczy ( i i . 1—3, gęstego t y l k o sto­ 7, 1 0 — l l ) . 1 Jego na z c o k o ł u kandelabra w M u - (1 w.n.e.), k t ó r y p i e r w o t n i e znajdował 8 R z y m s k i r o d o w ó d a n t y c z n y m a r ó w n i e ż p a r a k a p i t e l i ozdo­ bionych głowami b a r a n ó w , k t ó r y c h rogi stanowią zawieszenia schemat a r c h i t e k t o n i c z n y w postaci p a r y p i l a s t r ó w n i e o r t o d o k s y j - dla g i r l a n d y o w o c ó w u j ę t e j w s t ę g a m i . Jak nego p o r z ą d k u k o m p o z y t o w e g o , u s t a w i o n y c h n a w y s o k i c h n a i n n y m miejscu z a z n a c z y ć , ich rzadko s p o t y k a n a forma sta­ kołach i dźwigających belkowanie k o r y n c k i e z i m p o s t a m i osiach p o d p ó r , n a s u n ą ł n i e g d y ś L e c h o w i jarzenie z ł u k i e m t r i u m f a l n y m Kalinowskiemu o j e d n y m przelocie. j ą c do tego s p o s t r z e ż e n i a a u t o r p r a c y o w ą t k u 2 co­ na sko­ Nawiązu­ triumfalnym w t r e ś c i dekoracji b u d o w l i , J e r z y K o w a l c z y k , d o s z e d ł z k o l e i do w n i o s k u nej jest mauzoleum władcy-imperatora, k t ó r y b y ł „ c e s a r z e m w s w o i m k r ó l e s t w i e " (...). W z n a l a z ł y się geniusze c h w a ł y z p o c h o d n i a m i na łuków triumfalnych: króla, przyłuczach podobieństwo T y t u s a , T r a j a n a czy Septimusza Sewera w R z y m i e " a „ n a pilastrach... repertuar i n s t r u m e n t ó w i n a c z y ń t e l i d a t o w a n y c h na występującymi dnie o ł t a r z y okres wczesnego cesarstwa z często na da Sangallo. które rysował m.in. Ze s t a r o ż y t n o ś c i w z i ę t y jest t a k ż e nie w t ó r z o n y niomal t y l k o sam arkady lecz r ó w n i e ż ich specyficzna stylizacja, k t ó r ą J a n Antoniewicz po­ d o s ł o w n i e na wejściowoj ścianio w n ę t r z a k a p ­ wywodził z renesansowej rzeźby Bołoz padewskiej, a J u l i a n Pagaczewski z p ł a s k o r z e ź b Agostina d i Duccio w Perugii i w Rimini. n a ś l a d o w a n e j przez f i g u r ę po p r a w e j stronie, z o s t a ł a 3 motyw ( i l . 2—3), związanych z o b r z ę d e m triumfalnym...: panoplia, misy i dzbany, w kapitelach". wzglę­ Giuliano 9 u s k r z y d l o n y c h postaci w p r z y ł u c z a c h licy, kapi­ motywami postumentach k a n d e l a b r ó w , a n t y c z n y c h , dzieł tarcze z g ł o w ą M e d u z y , r o g i o b f i t o ś c i , g ł o w y b a r a n ó w , z w i e r z ą t ofiarnych okazję n o w i p o ł ą c z e n i e w z o r ó w z a c z e r p n i ę t y c h z pewnego t y p u że „ P o r t a l wejściowy w kształcie b r a m y triumfal­ zapowiedzią już miałem z 1 0 O g ó l n a k o m p o z y c j a lewej postaci, m n i o j udolnie płaskoraeźby zdobiącej lewe p r z y ł u c z e elewacji przejęta północnej . �P o r t a l k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : i i . 1. P o m i a r F . P o k u t y ń s k i e g o z r. 1865; i i . 2. F r a g m e n t części l e w e j ; i l . 3. F r a g m e n t części p r a w e j ł u k u K o n s t a n t y n a w R z y m i e , co jest widoczne z a r ó w n o w u k ł a ­ dzie szat j a k t e ż w u j ę c i u g ł o w y i t y p i e uczesania ( i l . 4 ) . wet owalne f o r m y szerokich r ę k a w ó w j a k i c h nie Na­ znajdujemy na reliefach ł u k u K o n s t a n t y n a (zbliżone do szarf k o r p u s y t a r c z o w n i k ó w na 1 1 Vendramin deł stylu Załozieckiego reliefów do poszukiwania w W e n e c j i 12 wawelskich ), stanowią d o b n y c h r ę k a w ó w postaci w p r z y ł u c z u p o r t y k u zwanej P o r t i c o dei Caccabari. R u i n y źró­ przetworzenie krypty toj antycznej po­ Balbi rzymskiej b u d o w l i , d z i ś j u ż nio i s t n i e j ą c e , znano s ą z ó w c z e s n y c h r y s u n k ó w Lata w R z y m i e , a obecnie znajduje się w zbiorach Palazzo dei Cons e r v a t o r i na K a p i t o l u ( i l . 5 ) . Trzony oplatających nagrobku doży Andrea — о к . г. 1495, dziele b r a c i L o m b a r d i c h — co n i e g d y ś s k ł o n i ł o Włodzimierza p ó ź n o a n t y c z n y ł u k z w a n y 1'Arco d i Portogallo p r z y v i a jak pilastrów 1 5 wewelekiej „porta triumphalis" zostały, j u ż m ó w i l i ś m y , w y p e ł n i o n o p ł a s k o r z e ź b a m i w formie wieszonych na wstęgach zestawów uzbrojenia (il. za­ 10—11). D e c y d u j ą c się na t a k ą d e k o r a c j ę p r o j e k t a n t k a p l i c y Zygmun­ towskiej n a w i ą z y w a ł m o ż e nie t y l e do s k r o m n y c h p ł a s k o r z e ź b panopliowych Argentari, na pilastrach fasady rzymskiego ГАгсо co do d z i e ł m u w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i c h n p . j a k portale a p a r t a m e n t ó w p a ł a c u książęcego w Urbino degli trzy (ok. 1472— m . i n . Giuliana da Sangallo, a i c h s t r u k t u r a i dekoracja szeroko 1482, zapewne A m b r o g i o B a r o c c i ) , w s p o m n i a n a P o r t a Capuana o d d z i a ł a ł y na r e n e s a n s o w ą s z t u k ę w ł o s k ą , w t y m na w N e a p o l u czy s z c z e g ó l n i e bliskie p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m , Bramantego i Rafaela. Figury i na bo z p a n o p l i a m i na t r z o n a c h p i l a s t r ó w , portale n e a p o l i t a ń s k i c h 13 przedstawione n a portyku krypty Z reguły trzymają twórczość rzymskich łukach triumfalnych B a l b i t o personifikacje V i c t o r i i one wojenne trofea n a długich (Nike). żerdziach, k a p l i c : r o d z i n y Carafa d i San Severino w kościele S. Domenico Maggiore (1508, 1512—1516, R o m o l o d i A n t o n i o da Senttignano) i r o d z i n y Teodosi w katedrze (pocz. X V I w . ) . 1 6 Wreszcie nie sztandary, w i e ń c e laurowe, p a l m y czy g i r l a n d y . T a k i e w ł a ś n i e , m o ż n a z a p o m n i e ć , że podobne dekoracje panopliowe znane j u ż wzorowane na były antycznych, trofea na żerdziach znalazły w r ę k a c h V i c t o r i i w p r z y ł u c z a c h P o r t a Capuana w wzniesionej z polecenia k r ó l a F e r r a n t e I się Neapolu, aragońskiego przez Giuliana d a Maiano (ok. r . 1484), jednej z najokazalszych rene­ sansowych b r a m tektonicznym triumfalnych, szczególnie bliskiej w ogólnym portalowi schemacie kaplicy archi­ Zygmun­ w Krakowie, wprowadzone przez Franciszka Florent- c z y k a n a p i l a s t r a c h niszy n a g r o b k a k r ó l a J a n a O l b r a c h t a i w o b r a m i e n i u jednego z o k i e n t z w . D o m u K r ó l o w e j (1502—1506). We mentów wszystkich t y c h starożytnego dziełach panoplia składają uzbrojonia rzymskiego 17 się z ele­ (oddawanych z m n i e j s z ą l u b w i ę k s z ą w i e r n o ś c i ą ) locz n a j c z ę ś c i e j przeplatane t o w s k i e j ( i l . 6 ) . ' * F i g u r y k r a k o w s k i e u n o s z ą j e d n a k nie trofea lecz zapalone pochodnie. E l e m e n t ten r ó w n i e ż m o ż n a wiązać d a t o r ó w ) . N i c więc dziwnego, żo nie u d a ł o się w ś r ó d n i c h odna­ są motywami współczesnymi, renesansowymi (m.in. herbami fun­ z o d d z i a ł y w a n i e m dzieł a n t y c z n y c h . M y ś l ę t u t a j nie t y l e o t a k leźć identycznego l u b podobnego j a k w k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j częstych na Geniusza Snu rzymskich (Somnus) sarkofagach lub Śmierci chłopięcych postaciach zestawu b r o n i s t a r o ż y t n e j , k t ó r a na z odwróconą pochodnią, szczególną erudycję lecz przede w s z y s t k i m o uskrzydlonej ż e ń s k i e j Aeternitas na płaskorzeźbie wyobrażającej personifikacji apoteozę wej Sabiny, ż o n y H a d r i a n a , dziele k t ó r e do r . 1662 naszym portalu zdradza antykwaryczno-archeologiczną. J u ż Jerzy Kowalczyk z w r ó c i ł u w a g ę na kolisty medalion cesarzo­ w i d o c z n y n a p ł a s k o r z e ź b i e lewogo p i l a s t r a ( i l . 10-b), z p r z e d zdobiło stawieniem t r i u m f u i m p e r a t o r a s i e d z ą c e g o na r y d w a n i e zaprze- �g n i ę t y m w p a r ę k o n i i s t w i e r d z i ł jego z w i ą z k i z p o d o b n y m i przed­ s t a w i e n i a m i na numizmatach rzymskich. Bliższe rozpoznanie t y c h z w i ą z k ó w u t r u d n i a j e d n a k s ł a b a c z y t e l n o ś ć zniszczonego reliefu. 18 Wzmiankowana przez tegoż autora ozdobna misa i dzban, w i d n i e j ą c e n a tej samej w y s o k o ś c i na pilastrze p r a w y m ( i l . 11-a), u j a w n i a j ą p o d o b i e ń s t w o do p r z e d s t a w i e ń r z y m s k i c h n a c z y ń o f i a r n y c h w y r z e ź b i o n y c h na m e t o p a c h nie i s t n i e j ą c y c h j u ż dzisiaj s z c z ą t k ó w Basilica A e m i l i a na F o r u m R o m a n u m , studio­ w a n y c h m . i n . przez Giuliana da S a n g a l l o z I 19 oraz na sarkofagu w.n.e., n i e g d y ś w zbiorach rzymskiego Palazzo Cafarelli (obecnie w Berlinie), b ę d ą c y c h p r z e d m i o t o m r y s u n k u w kode­ ksie E e k u r i a l s k i m . Łatwiejsze do 20 rozpoznania eharaktorze m i l i t a r n y m . są pierwowzory Nałoży przy t y m motywów zaznaczyć, że o po­ w t a r z a j ą się one t y l k o w y j ą t k o w o . Oba p i l a s t r y r ó ż n i c u j o t a k ż e f a k t , iż w ś r ó d p a n o p l i i lewego i g r a j ą nagie p u t t a u j ę t o w uroz­ I I . 4. V i c t o r i a , p ł a s k o r z e ź b a z łuku Konstantyna w Rzymie m a i c o n y c h p o l a c h i p o d t r z y m u j ą c e rozwiane k o ń c o szarf, czogo b r a k na pilastrze j ' r a w y m . M i m o to p ł a s k o r z e ź b y obu p i l a s t r ó w zachowują równowagę kompozycyjną, siedom n i e m a l r ó w n y c h c z ę ś c i . 21 gufrowanymi na szarfami, które dając się p o d z i e l i ć na S ą one p o w i ą z a n o o z d o b n y m i pilastrze l e w y m trzyma ustach l i ś c i a s t y maszkaron (z g a t u n k u t y c h jakie pod s z t u k i r z y m s k i e j — z w ł a s z c z a dekoracji w wpływem wewnętrznych gzym­ s ó w ł u k u Septimiusza Sewera na F o r u m R o m a n u m — rozpo­ 22 w s z e c h n i ł y się w ornamontyco nio t y l k o pilastrze p r a w y m zawieszone s ą na renesansowej, ) muszli ujętej a przez na parę delfinów. Rozpoznanie antycznych perwowzorów naszych panoplii u ł a t w i a f a k t , że w g r ę wchodzi, j a k się zdaj o, policzalna g r u p a dzieł p l a s t y k i r z y m s k i e j okresu cesarstwa, k t ó r e b y ł y s z c z e g ó ­ ł o w o studiowane przoz a r t y s t ó w p r z e ł o m u X V i X V I wieku. W czworobocznych f i ­ t y m kontekścio nałoży wymienić parę larów z czasów Domicjana, bniej z t z w . A r m i l u s t r i u m na Rzymianie składali poświęcony obecnie we florenckich pochodzących Awentynie, oręż najprawdopodo­ budowli, w ( i l . 12). której Przechowywane U f f i z i a c l i , f i l a r y te z n a j d o w a ł y się pier­ w o t n i e , co n a j m n i e j o d k o ń c a S. Sabina na A w e n t y n i e . X V stlucia, w p o b l i ż u kościoła B o k i każdogo z nich wypełniają pła­ s k o r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e o k o ł o 1450 r o z m a i t y c h o k a z ó w b r o n i d a j ą c y c h się p o d z i e l i ć na znano wielu a r t y s t o m 106 t y p ó w . R z e ź b y t o b y ł y dobrzo renesansowym. 23 Przorysy fragmontów ich dekoracji znajdujemy m . i n . na k a r t a c h t z w . kodoksu kurialskiego, w z o r n i k a w warsztacie używanego Sangallo, i (w l u s t r z a n y m odbiciu) na m i e d z i o r y t a c h niego A n t o n i a da Brescia ( i l . 1 3 ) . Pośród Es- Giuliana da Giovan- 24 masy uzbrojonia j a k i e zostało tam przedstawione z ł a t w o ś c i ą m o ż n a o d n a l e ź ć szereg o k a z ó w , k t ó r e w wersji nieco przestylizowanej I I . 5. Apoteoza cesarzowej Sabiny z 1'Arco d i Portogallo w R z y m i e znalazły się również na pilastrach wawel­ skiej „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . Są to przede w s z y s t k i m : zbrojo t y p u torsowego z charakterystycznie z w i ą z a n ą p r z e p a s k ą (L-3, P-7), znane z r e s z t ą t a k ż e z p r z e d s t a w i o ń na roliefach z c z a s ó w T r a j a n a umieszczonych w ł u k u K o n s t a n t y n a i z 2 ' l a s k o r z e ź b y dzącej z nieistniejącego pocho­ j u ż ł u k u M a r k a Aureliusza, przenie­ sionej przez Leona X w r. 1515 z k o ś c i o ł a S. M a r t i n a n a K a p i ­ tol; 2 5 owalne tarcze zdobne o r n a m e n t o m p a l m e t o w y m z ro- zotą l u b g ł o w ą S ł o ń c a p o ś r o d k u (L-5, P - 5 ) ; d e k o r a c j ą w formie liści l a u r u ( P - 7 ) ; 27 2 6 kolisto tarcze z tarczo z g ł o w a m i M e d u z y (L-6, P-2), c h o c i a ż nie t a k ostro z a k o ń c z o n o j a k na w y g i ę t e tarcze p r o s t o k ą t n e ( s c u t u m ; L - 5 ) ; dzwonie, wąskiej ochronie p o l i c z k ó w 2 9 Wawolu, 2 8 hełmy o półkolistym i wygiętym nakarczku, czasem zdobne s k r z y d ł a m i p t a k ó w ( L - 7 , P-4, P-6); wreszcie pro­ s t o k ą t n e k o ł c z a n y ze s t r z a ł a m i ( m . i n . L-,'ł) i k r ó t k i e paradne miecze o zoomorficznycli r ę k o j e ś c i a c h (element bodaj n a j c z ę s t s z y w dekoracji p i l a s t r ó w wawelskich) oraz k r z y w o kordy i topory (L-4). Bardziej s k o m p l i k o w a n ą g e n e z ę u j a w n i a j ą t y m nakarezku, opatrzone z p r z o d u m a s k ą hełmy o wygię­ antropomorficzną. M o ż n a się d o m y ś l a ć , że ta forma h e ł m u na naszym reliefie (L-2) I I . 6. G. da M a i a n o , P o r t a Capuana w N e a p o l u to w y n i k przestylizowania p i ę k n e g o h e ł m u j a k i widnieje na zna- �I I . 7. A m o r e k - t a r c z o w n i k z lewego c o k o ł u p o r t a l u k a p l i c y Z y g ­ m u n t o w s k i e j ; i l . 8. B . da Rovezzano, a m o r e k - t a r c z o w n i k z k o ś ­ cioła w B a d i a d i Passignano; i l . 9. Personifikacja l a t a z c o k o ł u kandelabra w M u s ó e C o n d ó w C h a n t i l l y . R y s u n e k z Codex Coburgensis ( f i . 134), fragment nej p l a s k o r z e ź b i o rzymskiego sarkofagu ze s c e n ą z d z i e j ó w A c h i llosa, w m o n t o w a n e j n i e g d y ś w b o k s c h o d ó w k o ś c i o ł a S. i n Aracoeli w R z y m i e (obecnie w W o b u r n A b b e y ) , częstych studiów artystów ronosansowach. 30 Maria przedmiotu Osobną uwagę zwraca h e ł m z b l i ż o n e g o t y p u ozdobiony g ł o w ą b a r a n i ą na karczku i wspaniałym skiego sfinksa pióropuszem w s p a r t y m na na- figurze żeń­ ( P - l ) . P i ó r o p u s z t a k i w y w o d z i się — j a k wia­ domo •—• z h e ł m u p o s ą g u A t e n y Parthenos Fidiasza (Pauza- niasz, I , 24, 5). N a ś l a d o w a ł go m . i n . h e ł m r z e ź b y Marsa TJłtora w świątyni na rzymskim Forum Augusta, znanej od końca X V w i e k u d z i ę k i replice (obecnie na K a p i t o l u ) u w a ż a n e j p o d ­ ówczas za wizorunek Pyrrusa. 31 Równoczośnie pióropuszami na sfinksie ozdabiali RzjTnianie szczególnie c z ę s t o innego nieco kształtu hełmy (pozbawione masek), k t ó r e a t r y b u t e m personifikacji stały się niemal R z y m u . Tak właśnie wyglądają h e ł m y bogini R o m y na reliefach z c z a s ó w Trajana i M a r k a Aureliusza, wmontowanych wtórnie w łuk Konstantyna, 3 2 i t a k prezentuje się jej h e ł m na p i ę k n e j p ł a s k o r z e ź b i e c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, k t ó r a skoro musiała dostarczyła działającemu w być wzoru latach c h y b a znana monogramiścio 1500—1506 w omawianej I.B., (il. 14—15). epoce rytownikowi 33 Personifi­ k a c j a R z y m u w y o b r a ż o n a na jego miedziorycie m a h e ł m szcze­ g ó l n i e b l i s k i w a w e l s k i e m u , bo ozdobiony z p r z o d u m a s k ą , a na n a k a r c z k u g ł o w ą barana. B y ć m o ż e iż nasz a r t y s t a p o s ł u ż y ł się w ł a ś n i e t y m sztychem. I ��figury puttów-amorków (il. 16). welski zaczerpnął sowej p o m y s ł unikalny 33 w wyobrażenia Stąd być może artysta dekoracyjnej puttów rzeźbie igrających wa­ renesan­ między pano- p l i a m i lewego p i l a s t r a . M o g ł y go do tego d o d a t k o w o skłonić także płaskorzeźby niektórych rzymskich sarkofagów nych, takie jak ta odrysowana w kodeksie E s k u r i a l s k i m ( f o l . 44 verso), p o d ó w c z a s z n a j d u j ą c a antycz­ się w k o ś c i e l e Santa Cecilia w R z y m i e (obecnie w B r i t i s h Museum) gdzie g r u p a a m o r k ó w b a w i s i ę c z ę ś c i a m i uzbrojenia dla zaznaczenia, iż n a w e t Mars ulec m u s i p o t ę d z e m i ł o ś c i ( i l . 1 8 ) . Większość motywów 36 panopliowych występujących na pi- lastrach p o r t a l u powraca jeszcze w p a r t i a c h d e k o r a c j i s t r o n y zewnętrznej i wnętrza kaplicy podejmujących ciowy z a p o c z ą t k o w a n y przez „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . wątek 3 7 treś­ Na zewnątrz m o t y w y te z n a j d u j e m y w o ś c i e ż a c h i p r z y ł u c z a c h o k i e n t a m b u r u . W e w n ę t r z u n a t o m i a s t s t a n o w i ą one g ł ó w n y s k ł a d n i k dekora­ 3 8 c j i czterech s p o ś r ó d p ł a s k o r z e ź b strefy c o k o ł o w e j , w s z y s t k i c h par w ą s k i c h p ł y c i n z d o b i ą c y c h ościeża a r k a d , czterech p i l a s t r ó w wnętrza tamburu, 23). 4 0 3 9 oraz s z e ś c i u p r z y ł u c z y o k i e n n y c h ( i l . 20, 22, N a cokołach i pilastrach m o t y w y panopliowe są najczęściej zawieszone m i ę d z y p ę k a m i o w o c ó w , co o p r ó c z posiadania od­ p o w i e d n i k ó w w ó w c z e s n e j r z e ź b i e dekoracyjnej, b y tylko ścianę wejściową biblioteki wspomnieć Piccolominich s i e n e ń s k i e j (ok. 1615, zapewne Lorenzo Marcina), 43 się r ó w n i e ż z p l a s t y k i antycznej . Repertuar w katedrze 4 1 wywodzi występujących t u p a n o p l i ó w n i e m a l nie odbiega o d tego, k t ó r y z n a m y z deko­ r a c j i p o r t a l u . C z ę s t o , z w ł a s z c z a na z e w n ą t r z k a p l i c y , elementy uzbrojenia antycznego s ą uproszczone i przestylizowane. No­ w y c h wprowadzono niewiole. N a l e ż ą do n i c h : h e l m z p i ó r o p u ­ szem w t y p i e h e ł m ó w p r e t o r i a ń s k i c h , n i e k i e d y w ujęoiu en ce, 43 fa­ h e ł m ozdobiony r o g a m i barana — a t r y b u t e m boga A m o n a wiązanym także z Aleksandrem cza o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h 4 5 Wielkim, 4 4 prostokątna i t z w . tarcza A m a z o n e k . 46 tar­ Wszystkie one z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y t a k ż e ze s z t u k i a n t y c z n e j . W sumie c a ł y a p a r a t m o t y w ó w p a n o p l i o w y c h zastosowany lud w П . 10, P ł a s k o r z e ź b y lewego p i l a s t r a a. m o t y w y L - l , b. m o t y w y L - 4 , c. m o t y w y L - 5 , (i. m o t y w L - V ; kaplicy Zygmuiitowskiej: L-2, L-3; L-5; L-ti; dekoracji logiczną rzadko kaplicy dekoracją spotykaną początku Zygmuntowskioj, innych zabytków wiernością X V I wieku porównywany archeologiczną. ozdobionych z renesansowych tego Wśród typu ana­ uderza dzieł z ornamentacją bodaj w j e d n y m t y l k o znajdujemy podobne bogactwo elemen­ I I . 11. P ł a s k o r z e ź b y prawego pilastra k a p l i c y Z y g m u i i t o w s k i e j : a. m o t y w y P - l , P-2, Г - 3 ; ' b . m o t y w y P-4, P-5, P-B; c. m o t y w y P-6, P-7 t ó w antycznego uzbrojenia. M a m t u na myśli dwie i f r y z belkowania w s p a n i a ł e g o k o m i n k a z Palazzo we F l o r e n c j i płyciny Borgherini (obecnie w Museo Nazionale del Bargello) a u t o r ­ stwa r z o ź b i a r z a ze s z k o ł y Giuliana da Sangallo, a zarazem w s p ó ł ­ pracownika (przed dziej Andrea 1514 Sansovina 47 г., i l . 2 1 , 1 7 ) . plastycznych roliefów — Benedetta da Rovozzano F o r m a l n i o d o ś ć odległe o d bar­ krakowskich, z t y m i w j o d n ą m a s ę (wzorem z n a n y c h n a m panopliami rzymskich zbi­ filarów z A w e n t y n u ) z a w i e r a j ą one prawie wszystkie olementy uzbro­ jenia, k t ó r e z n a l a z ł y się na W a w e l u . N i e p r z y p a d k o w o t e ż chy­ ba w i n n y m dziele w a r s z t a t u Rovozzana, p r z y k t ó r e g o reali­ zacji b y ł — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — z a t r u d n i o n y p ó ź n i e j ­ szy p r o j e k t a n t k a p l i c y ukończonym Zygmuiitowskiej, mauzoloum św. Jana a mianowicie w 48 Gwalborta , nie- spotykamy g ł o w y l w ó w i g ł ó w k i a n i o ł k ó w u ż y t e w charakterze z a c z o p ó w N i e m o ż n a j e d n a k z a p o m i n a ć , że h e l m z p i ó r o p u s z e m na dekoracji n a p i l a s t r a c h t a k j a k t o jest wo w s z y s t k i c h ozdobio­ sfinksie widnieje r ó w n i e ż n a jeszcze j e d n y m dziele s t a r o ż y t n y m , nych k t ó r e b u d z i ł o c i e k a w o ś ć a r t y s t ó w w dobie Renesansu. Chodzi t u 19). o s ł y n n ą p a r ę k o l o s a l n y c h r z e ź b z c z a s ó w D o m i c j a n a , przez A l e k s a n d r a Sowora w t ó r n i e u ż y t y c h do dekoracji N y m p h a e u m Aquao Iuliao na Eskwilinie, przedstawiających trofea typu antropomorficznogo. R z e ź b y te w czasach n o w o ż y t n y c h znane pod n a z w ą „Trofei di Mario", placu kajiitolińskiogo. „Trofei tku di Mario", od r. 1590 z d o b i ą widać na naszej kaplicy Przeprowadzona analiza p o r t a l u w e j ś c i o w e g o , na tlo s k ł a d n i k ó w d e k o r a c j i wawelskiej b u d o w l i , w k t ó r y c h wano m o t y w y (il. innych zastoso­ panopliowe, p o t w i o r d z a zatem w c z e ś n i e j n i ę t e przypuszczenie co do pochodzenia a r t y s t y c z n e j Berrocciogo i jego krakowskiego w a r s z t a t u z skioj s z k o ł y Sangalla i R o v o z z a n a . dziś j u ż bardzo zniszczono, na który d e k o r a t o r ó w p o r t a l u naszej k a p l i c y . dawniejszych uzbrojenia u w i j a ł y wnętrza wysu­ formacji florencko-rzym- 34 X V I w i o k u joszcze z a w i e r a ł y element, frapować balustradę panopliami płaskorzeźbach 49 rysunkach, się t a m , dziś wśród p r a w i e nie począ­ mógł Jak to 50 Przede w s z y s t k i m j e d n a k p o t w i o r d z a ich grunto^yn.ą z n a j o m o ś ć m o t y w ó w antycznej r z e ź b y za- r z y m s k i e j , c e c h u j ą c ą ten w ł a ś n i e k r ą g t w ó r c ó w , a zarazem za­ dobrze ś w i a d c z a , że f u n d a t o r dzieła — k r ó l Z y g m u n t p r a g n ą ł w s p o s ó b nagromadzonego szczególny do Wawelu odrodzić piękno i wielkość sztuki s t a r o ż y t n e g o R z y m u . rozpoznania, w swym grobowym mauzoleum na krakowskim 11 I �P R Z Y P I S Y 1 S u m a r y c z n y opis dekoracji p o d a j ą S. Cercha i F . K o p e r a , Nadworny rzeźbiarz króla Zygmunta Starego Giovanni Oini z Sieny i jego dzieła w Polsce, K r a k ó w 1916, s. 50—61 2 L . K a l i n o w s k i , Treści artystyczne i ideowe kaplicy Zygmuntowskiej, „ S t u d i a do d z i e j ó w W a w e l u " , t . 2, 1960, s. 56, p r z y p i s 1. K o m p o z y t o w y p o r z ą d e k p o r t a l u o m a w i a S. Mossakowski, Pro­ weniencja artystyczna twórczości Bartłomieja Berrecciego w świetle dekoracji kaplicy ZygmuntowsJciej, „Biuletyn Historii Sztuki", t . 48, 1986 (w d r u k u ) . 3 J . K o w a l c z y k , Triumf i sława wojenna ,,alł'antica" w Polsce XVI w. (w:) Renesans. Sztuka i ideologia. Warszawa 1976, s. 305—307. O k r e ś l e n i o k r ó l a jako „ c e s a r z a w s w o i m k r ó l e s t w i e " n a w i ą z u j e do tez p r a c y A . Gieysztora, Non habemus caesarem nisi regem. Korona zamknięta królów polskich w końcu XV wieku i w wieku XVI (w:) Muzeum i twórca. Studia z historii sztuki i kultury ku czci Prof, dr Stanisława Lorentza, Warszawa 1969, s. 277—292. W s p o m i n a j ą c ł u k T r a j a n a m i a ł a u t o r n a m y ś l i zapewne t e n z n a j d u j ą c y się w Benewencie. 4 M . P a l l o t t i n o , L'Arco degli Argentari, R o m a 194G; P. P r a y Bober i R . R u b i n s t e i n , Renaissance Artists and Antique Sculpture, Handbook of Sources, L o n d o n 1986, s. 213—214 (poz. 180). 5 Por. n a g r o b k i : B a r t o l o m e a Roverella (zm. 1476) w kościole S. Glemente; P i o t r a R i a r i o w kościele SS. A p o s t o l i ; A n t o n i a R i d o w kościele S. Francesca R o m a n a , a t a k ż e , c h o ć z t a r c z o w n i k a m i nie na cokole, F i l i p p a delia Valle w kościole S. M a r i a i n A r a c o e l i . R z y m s k i e pochodzenie r e d a k c j i tego m o t y w u pierwsza z a u w a ż y ­ ł a : A . M i s i ą g - B o o h e ń s k a , Bernardinus Zanobi de Gianotis Somanus i refleksy dekoracji rzymskiej w kilku dziełach krakowskich Berrecciego. „ S p r a w o z d a n i a P o z n a ń s k i e g o T o w a r z y s t w a P r z y j a c i ó ł N a u k " , 1 (58), 1960, s. 63—64. Nioliezne poza R z y m e m r z e ź b i o n e p u t t a - t a r c z o w n i c y s ą p r z e w a ż n i e bezskrzydle i n a j c z ę ś c i e j m a j ą I I . 12. P ł a s k o r z e ź b a f i l a r u /• A r m i l u s l r i u m w R z y m i e , 12 I fragment �1]. 14. P ł a s k o r z e ź b a c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa w R z y m i e ; i l . 15. Personifikacja R z y m u , m i e d z i o r y t monogramisty I . B . f o r m ę f i g u r w o l n o s t o j ą c y c h (por. n a g r o b k i : Cal la M a r s u p p i u i w kościele S. Croce wo F l o r e n c j i , dzieło Dosideria da Settignano z 1455 r. oraz A n t o n i a Roselli w bazylice S. A n t o n i o w Padwie, dzieło P i e t r a L o m b a i d o z r. 1467). D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą a n i o ł k i -tarczowniey na c o k o ł a c h pilaf.trów r e t a b u l u m o ł t a r z a B o ż e g o Ciała w katodrze w Oesena, dzieło P i e t r a L o m b a r d o , ok. r. 1481. E . L u p o r i n i , Benedetto da Rovezzano, M i l a n o 1964, s. 128, i l . 211—212; A . Luchs, A relief by Benedetto da Rovezzano in the National Gallery of Art in Washington, „ M i t t o i l u n g e n des K u n s t h i s t o r i s c h e n I n s t i t u t e s i n F l o r o n z " , t . 18, 1974, s. 365, il. 3 G.A. Mansuelli, Oalleria degli Uffizi. Le sculture, cz. 2, R o m a 1961, s. 51 (poz. 39), 90—91 (poz. 98); K . F i t t s e h e n , Sul ruolo del ritratto antico nell'arte italiana (w:) Memoria deU'antico nell'arte italiana, t . 2, T o r i n o 1985, я. 395—396, i l . 363; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 163 (poz. 128). Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 94 (poz. 57). Por. t a k ż o reliof, obecnie w L u w r z e , znany p o d n a z w ą „ T a n c e r k i Borgbese" ( t a m ż o , s. 95, poz. 59-B). Mossakowski, op. cit., i l . 15—16 J . B o ł o z A n t o n i e w i c z , O rzeźbie figuralnej kaplicy Zygmun­ towskiej na Wawelu, „ P r a c e K o m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , t . 1, 1919, s. X X I I I ; — S. Pagaczewski, Jan Michałowicz z Urzędowa, „ R o c z n i k K r a k o w s k i " , t . 28, 1937, s. 67, p r z y p i s 1. P o g l ą d Pagaczewskiogo p o w t ó r z y l i : A . B o c h n a k , Kaplica Zygmuntowska, Warszawa 1953, s. 16 i ostatnio L . K a l i n o w s k i , Die Sigismundkapelle im Waweldom zu Krakau (w k a t a l o g u w y s t a w y : ) Polen im Zeitalter der Jagiellonen 1386—1572, Schallaburg 1986, s. 134 Z o b . Mossakowski, op. c i t . , i l . 63—64 W . R . Zaloziecky, Studie zur figuralen Ausschmuckung der Jagielłonenkapell ( Siegmundkapelle) in Krakau, ,,Belvedere", t . 5, 1924, s. 167 S. B o r s i , Giuliano da Sangallo. I disegni di architettura e deli'antico, R o m a 1985, s. 53—59; P . N . Pagliara ( w : ) Raffaello architetto, M i l a n o 1984, s. 417 (hasło 3.2.3.). W a r t o p r z y p o m n i e ć , że fundator b r a m y k r ó l F e r r a n t e b y ł p r a d z i a d k i e m k r ó l o w e j B o n y , k t ó r e j uroczyste z a ś l u b i n y per procura z Z y g m u n t e m I o d b y ł y się 6 g r u d n i a 1517 r. w s t o j ą c y m opodal p a ł a c u Castel Capuano (zob. W . Pociecha, Królowa Bona, t . 1, P o z n a ń 1949, s. 53, 205—211). 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 B o b e r i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 227—228 (poz. Ш - А ) . Por. t a m ż e , s. 69, 88, 144. Zob. t a k ż e A . M a r k h a m Schulz, Anto nio Rizzo. Sculptor and Architect, P r i n c e t o n 1983, s. 109—110, i l . 199—200, w z w i ą z k u z f i g u r a m i V i c t o r ! podobnie u n o s z ą c y m i pochodnie na p ł a s k o r z e ź b a c h Scala del C i g a n t i w wonockim p a ł a c u D o ż ó w (Andrea Rizzo, 1487—1501). Zob. P. R o t o n d i , The Ducal Palace of Urbino, London 1969, s. 74—76, i l . 110—115, 266—270, 287—290; Napoli e dintorni. Guida d'Italia del Touring Club Italiano, M i l a n o 1976, s. 248, 143, 242. Obok b r a m i p o r t a l i , do k t ó r y c h w y p a d a d o d a ć t a k ż e schody Scala dei G i g a n t i w Palazzo Duealo w Wenecji ( M a r k h a m Schulz, op. cit., s. 98—113, i l . 166, 174—184), dok o r a c i a t a k a p o j a w i a się czasem r ó w n i e ż n a pilastrach n a g r o b k ó w i r e t a b u l ó w o ł t a r z o w y c h . W ś r ó d pierwszych t y t u ł o m p r z y k ł a d u w y m i e n i ć trzeba nagrobok H e k t o r a Carafa ( a n . 1511) w kościole S. Domenico Maggioro w Neapolu, a p o ś r ó d drugich m a r m u r o w e o ł t a r z e : Św. H i e r o n i m a w t y m ż o kościele n o a p o l i t a ń s k i m (zap. Tommaso M a l v i t o , 1515) oraz c z ę s t o p o w o ł y w a n y j a k o analogia do dekoracji k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j od c z a s ó w p r a o y M . So­ k o ł o w s k i e g o (Die italienischen KunstUr der Renaissance in Krakau, „ R e p e r t o r i u m fur K u n s t w i s s e n s c h a f t " , t . 8, 1885, s. 416—417) o ł t a r z g ł ó w n y k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sionio (Loronzo M a r r i n a i Simone d i Michelo Cioli da Settignano, 1509—1517; p i l a s t r y umieszczone w tle w o l n o s t o j ą c y c h k o l u m n ) . A . Fischingor, Nagrobek Jana Olbrachta i początki rzeźby renesansowej w Polsce [ w : ] Renesans, op. cit., s. 457 K o w a l c z y k , c c , s. 307, i l . 21—22 E . Nash, Bildlexikon zur Topographic, des aatiken Rom, Tubingen 1961, t . 1, s. 178, i l . 195—196; — Borsi, op. c i t . , я. 144—146 D . E . Strong, Roman Imperiał Sculpture, L o n d o n 1961, s. 92, i l . 43; H . Egger, Codex Escurialensis. Ein Skiszenbuch ans der Werkstalt Domenico Oliirlandaios, W i e n 1905—1906, s. 105 (fol. 36 verso). B ę d z i e m y je oznaczali s y m b o l a m i ł ą c z ą c y m i l i t o r y dla oznaczenia p i l a s t r ó w ( L = l e w y i l ' - p r a w y ) z liczbami ozna­ c z a j ą c y m i k o l e j n o ś ć w y s t ę p o w a n i a p o c z y n a j ą c od g ó r y . R . B r i l l i a n t , The Arch of Septimius Sevens in the Roman Forum, R o m a 1967, s. 80—82, t a b l . 25-b (tzw. m o t y w g ł o w y Silvanusa). O t r w a n i u tego m o t y w u w sztuce p o a n t y c z n o j : 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 13 �I I . 16. „ T r o f e i d i M a r i o " w R z y m i e , r y s u n e k z t z w . s z k i c o w n i k a R i p a n d y w Oksordzie ( f o l . 3 7 ) ; i l . 17. B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i , f r a g m e n t ; i l . 18. P ł a s k o r z e ź n a antycznego sarkofagu z K o ś c i o ł a Santa Cecilia w R z y m i e , r y s u n e k z Codex Escurialensis (fol. 44 verso, fragment i l . 19). B . da Rovezzano, f r a g m e n t y p i l a s t r ó w m a u z o l e u m ś w . J a n a G w a l b e r t a : i l . 20. Pilaster z w n ę ­ t r z a t a m b u r u k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j (nr 8) i p r z y ł u c z a o k i e n (nr 7 i 9 ) ; i l . 2 1 . B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i we F l o r e n c j i , fragment �I �I I . 22. P ł a s k o r z e ź b y w o ś c i e ż a c h a r k a d w n ę t r z a k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : a. lewa ś c i a n y nagrob­ k o w e j ; b . lewa ś c i a n y o ł t a r z o w e j ; c. p r a w a ś c i a n y w e j ś c i o w e j ; d. p r a w a ś c i a n y t r o n o w e j I I . Wegner, Blattmasken ( w : ) Adolph Goldschmidt zu seinem siebenzigsten Gcburtstag am 15. Jamiar 1933, B e r l i n 1935, s. 45— 50 J . W . Crous, Florentiner Waffenpfeiler und Armilustrium, „ M i t t e i l u n g e n des Deutschen Archaeologischen I n s t i t u t e " , , , R ó mische A b t e i l u n g " , t . 48, 1933, s. 1—119; G.Ch. P i c a r d , Les Tro­ phies remains, contribution a l'art triomphal de Rome, Paris 1957, s. 353—354; Mansuelli, op. eit., cz. 1, R o m a 1958, s. 25—27, i l . 2 — 3 ; Bober i R u b i n s t e i n , o p . eit., s. 206 (poz. 175). E g g e r , op. eit., s. 72—73 (fol. 12 r e c t o ) ; A . M . H i n d , Early Italian Engraving, L o n d o n 1938—1948, t . 5, s. 50, t . 6, t a b l . 654 (nr 42—43). Bober i R u b i n s t o i n , op. c i t . , s. 191—192 (poz. 158-1), 196—197 (poz. 163). Renesansowym d o d a t k i e m s ą t u naramien­ n i k i w formie l w i c h g ł ó w , element k t ó r y s p o t y k a m y t a k ż e w i n ­ n y c h a n t y k i z u j ą c y c h d z i e ł a c h o p o k i , п р . na w a t y k a ń s k i c h p o d w o j a c h F i l a r e t a (por. F i t t s c h e n , o p . eit., s. 391, i l . 347). W z o r ó w do tarcz o w a l n y c h , c h o ć z nieco i n n ą o r n a m e n t a c j ą , d o s t a r c z a ł y a r t y s t o m ronesansowym t a k ż e p ł a s k o r z e ź b y c o k o ł u k o l u m n y Trajana i zaginiono dziś o z d o b y ł u k u triumfalnego Dioklecjana p r z y v i a L a t a , zwanego A r c u s N o v u s (zburzonego w 1491 r . ) — z o b . B o r s i , o p . c i t . , s. 112—116; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 192—194 (poz. 159); Egger, op. c i t . , s. 78 (fol. 18). Szczególnie o k a z a ł a k o l i s t a tarcza z o t o k i e m z w i e ń c a laurowogo widnieje na cokole k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, obecnie na W a t y k a n i e (zob. niżej p r z y p i s 33). M o t y w t e n , genetycznie w i ą ż ą c y się z e g i d ą A t e n y - M i n e r w y , b y ł bardzo p o p u l a r n y . Por. p ł a s k o r z e ź b ę c o k o ł u wspomnianego Arcus N o v u s , obecnie w Giardino doi B o b o l i wo F l o r e n c j i (Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 197, poz. 164). Znane t a k ż e z d o l n y c h p a r t i i reliefów o p l a t a j ą c y c h k o ­ l u m n ę Trajana ( t a m ż e , op. c i t . , s. 192—194, poz. 159). 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 16 3 0 T a m ż o , s. 151 (poz. 121). Por. t a m ż e , s. 205—206 (poz 174-B, t z w . T r o f e i d i M a r i o ) . P. Zanker, I I Foro di Augusto, R o m a 1984, s. 18, i l . 48— 49; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 66—67 (poz. 24). T a m ż e , s. 191—192 (poz. 158), 214—217 (poz. 182-D). S t ą d h e ł m ze sfinksem, czasem bez p i ó r o p u s z a , t r a f i ł do n i e k t ó ­ r y c h d z i e ł p l a s t y k i renesansowej k o ń c a X V w . , j a k n p . p a n o p l i i p o r t a l u Sala dolla Jole p a ł a c u k s i ą ż ę c e g o w U r b i n o i obramienia ś r o d k o w e j a r k a d y w e j ś c i a Scala doi G i g a n t i w Palazzo Ducale w W e n e c j i . Z o b . R o t o n d i , op. c i t . , s. 76, i l . 110, 112, 114; P . Paol e t t i , L'Architettura e la seultura del Rinascimento in Venezia, Venezia 1893, t . 2, s. 155—156, t a b l . 82 — gdzie sugestia p ó ź n e g o (na ł a t a 1554—1556) datowania reliefów weneckich, p r z y j ę t a przoz l i t e r a t u r ę ( M a r k h a m Schulz, o p . c i t . , s. 89, 146) c h o ć nie z n a j d u j ą c a uzasadnienia w ź r ó d ł a c h (zob. u w a g i P . L . R a m b a l d i , La Scala dei Giganti nel Palazzo Ducale di Venezia, L ' A t e n e o vento, t . 33—2, 1019, s. 26). H i n d , o p . c i t . , t . 5, s. 255, t . 7, t a b l . 834 (4). Omawiana p ł a s k o r z e ź b a uchodzi powszechnie za o d k r y t ą dopiero w r . 1703. Zob. W . A m e l u n g , Die Sculpturen des vaticanischen Museums, t . 1, B e r l i n 1903, s. 883—893 (poz. 223); C. Vermeulo, The Goddess Roma in the Art of the Roman Empire, Cambridge Mass. 1959, s. 89, t a b l . X - 3 ; N a s h , op. c i t . , t . 1, s. 270—275, i l . 322 P i c a r d , op. c i t . , s. 349—352; G. Tedesolii G r i s a n t i , / „Trofei di Mario". I I ninfeo dell'Acqua Giulia sull'Esquilino, Roma 1977, z w ł a s z c z a s. 49—60 Bober i R u b i n s t e i n , op. eit., s. 205—206 (poz. 174-b-c). Eggor, op. eit., s. 117—118 (fol. 44 verso). Dlatego t e ż a m o r k i b a w i ą c o się b r o n i ą Marsa z n a l a z ł y się na fryzie ś w i ą t y n i Venus Genetrix na F o r u m Cezara w R z y m i e (R. B i a n c h i - B a n d i n e l l i , Roma. L'arte romana nel centro del potere, M i l a n o 1969, s. 409, i l . 290). O i n n y c h a n t y c z n y c h przedstawieniach a m o r k ó w 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 �Z b r o n i ą zob. M . de Vos, La ricezione delia pittura antica fino alia scoperta di Ercolano e Pompei ( w : ) Memoria dell'antico, op. c i t . , t . 2, s. 355, a o symbolice togo t y p u p r z e d s t a w i e ń w dobie Renesansu: E . W i n d , Pagan Mysteries in the Renaissance, New" Y o r k 1968, s. 89—91 Osobny p r o b l e m to z w i ą z e k t y c h m o t y w ó w z p a n o p l i a m i w i d n i e j ą c y m i na baldachimie nagrobka k r ó l a Władysława J a g i e ł ł y w katedrze k r a k o w s k i e j (1519—1524). Zob. K . Estrei­ cher, Grobowiec Wlady•sława. Jagiełły, „Rocznik Krakowski", t . 33, z. 1, 1953, 41—45, i l . 65, 78—82, 85—86, 89—90; K o ­ w a l c z y k , op. cit., s. 298 -305 Są to mocno uszkodzone i wielokrotnie restaurowano p ł a s k o ­ r z e ź b y : druga od lowej na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j , pierwsza o d lewej i ostatnia po p r a w e j i a ści;,nie nagrobkowej oraz pierwsza od lewej na ścianie o ł t a r z o w e j . ' l a ostatnia jest b y ć m o ż o w całości owocem ,,rekor'.stt4ik"ji" pv;,opiowadzonoj w X V I I I w i e k u , zob. S. Mossakowski. Zmiany >>' kamiennej dekoracji kaplicy Zygmuntomskiej te X [III i XIX wieka, „ K w a r t a l n i k L r b a n i s . y k i i A r c h i ­ t e k t u r y " t . 3 1 , z. 3—4, 1983 s. 245, i l . 9. S ą t o p i l a s t r y , k t ó r e zgodnie z zasadami p r z y j ę t y m i w w y ż e j cytowanej p r a c y oznaczane' u u m o i i i m i : 2, 4, 8, 12 P r z y ł u e z a okien (wg oznaczenia w p r a c y j . w . ) : 3 (prawe dolne), 7 (lewo g ó r n e i prawe dolne), 9 (lewe dolne i prawo g ó r n e ) , 15 (prawe g ó r n o ) . Z . H o r n u n g , Mauzoleum kr.'.la Zygmunta 1 iv Katedrze Krakowskiej. „ R o z p r a w y K o m i s j i Яislorii K u l t u r y i Sztuki To­ w a r z y s t w a N a u k o w e g o Warszaw skiego", t. 1, 1949. s. 84, i l . 10. P ę k i o w o c ó w nv'cdzy p a n o p l i a m i s p o t y k a m y r ó w n i e ż we w s p o m ­ n i a n y c h dekoracjach Scala dei G i g a n t i w Wenecji. Por. a n t y c z n ą zapewne p l a p k o r z o ź b ę w Museo C h i a r a m o n t i na W a t y k a n i e — A m o l u n g , op. c i t . , t . 1, s. 725 (poz. 613-D), t a b l , 77 3 7 3 8 4 3 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n y t r o n o w e j ; we w n ę t r z u t a m b u r u : pilaster nr 8 i przyluczo okna n r 9 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n o ł t a r z o w e j i nagrobkowej oraz d r u g i od lewej c o k ó ł na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j . W t a k i m h e ł m i e i antycznoj lorica squamata przedstawiony z o s t a ł k r ó l Z y g m u n t w medalio­ nie u d o ł u lewej p ł y c i n y a r k a d y nagrobkowej — zob. K o w a l c z y k , op. c i t . , s. 309—312; t e n ż e , Polskie portrety all'antica w plastyce renesansowej ( w ; ) Treści dzieła sztuki, W a r s z a w a 1969, s. 122— 128 L e w a p ł y c i n a a r k a d y ś c i a n y tronowej oraz w tamborze pilaster n r 4 W o w n ę t r z u t a m b u r u przyluczo o k n a n r 9 4 4 4 5 4 6 4 7 L u p o r i n i , op. c i t . , s. 116—117, ił. 69—77. Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że wśród panopli zdobiących inny s ł y n n y k o m i n e k florencki, w Palazzo C o n d i , dzieło Giuliana da Sangallo ( m i ę d z y 1497 a 1501), w y r a ź n i o j zaznacza się o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w uzbrojenia renesansowego i d o m i n u j ą herby f u n d a t o r a , zob. A . T ó n n e s m a n n , Der Palazzo Gondi in Florviiz, W o r m s 198:',, s. 60—62, i l . 80, 83—84). 3 9 4 0 4 1 4 2 I 4 8 Zob. Mossakowski, Proweniencja, op. cit. 4 9 S. Padovani, S. M o l o n i T r k u l j a , Ił Cenaeolo (li Andrea dcl Sarto a San Salvi. Guida deł Museo, Eironze 1982, s. 44—45, i l . 20. M o t y w glow}' lwa alVantica u ż y t y w analogiczny s p o s ó b s p o t y k a m y t a k ż e w dekoracji Scala doi G i g a n t i w Wenocji oraz na pilastrach o ł t a r z a k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sienie. O szczegól­ nej p o p u l a r n o ś c i m o t y w u lwiej g ł o w y w d z i d a c h z w i ą z a n y c h z o s o b ą p a p i e ż a Leona X zob. N . Oaeos, Le logge di Raffaello, R o m a 1977, s. 56; Я . B u r n s , Raffacllo e ,,gucll'<intiqua architeciura" (w:) Rajjaello architetto. op. c i t . , s. 384; Borsi, op. cit., s. 482—483 5 0 Mossakowski, Proweniencja, op. c i t . �