https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad479617a0b83f6e0fac2b20a7ae1f99.pdf 5c56f0fbb7d0b9a64745d92f3887020a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3186 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2984 Title A name given to the resource Tunbaszi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.273-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki TUNBASZI Czyli o przeobrażeniach wyobraźni symbolicznej w paradygmatycznq. I przynależności metodologicznej niezależnej Miło m i b y ł o przeczytać w j u b i l e u s z o w y m numerze P S L sympatyczno wspomnienie moich egzaminacyjnych, stawianych słoń — zapytywał pytań Ludwika Stommy o osobliwości przed k i l k u n a s t u j a k m a się o d ż y w i a ć nie p e n e t r u j ą c t r ą b ą p o ś r ó d owocodajnych k o n a r ó w ? O t ó ż po p r o s t u , bezczynnie s t o j ą c i t y l k o czekając, aż m u m a ł p a wrzuci do samego o t w o r u g ę b o w e g o p o m a r a ń c z ę , czy k i ś ć d a k t y l i . laty: „Dlaczego (przynależność ma trąbę? metodologiczna nieokreślona) Jacek Z a t e m Tunbaszi, czyli Sama P r z e b i e g ł o ś ć l u b w dosadniej- Olędzki i zarówno feno­ szym p r z e k ł a d z i e W i e l k a O b ł u d a , czyli Sama H i p o k r y z j a , to menolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a ( o j , t a k i c h się m i a ł o k i e d y ś wspa­ b ę d ą c s ł o n i e m ( i s t o t ą z t r ą b ą ) , u ż y c z e n i e g r z b i e t u m a ł p i e . A dalej, n i a ł y c h s t u d e n t ó w , sic! — J O ) o k a z y w a l i się bezradni j a k na przedstawieniu, m a ł p a grzbietu z a j ą c o w i , a o n p t a k o w i . wobec tak perfidnie s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dlaczego słoń m a Ptak t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d dziwił. S k ą d i n ą d f a k t e m jest jednak, M ó g ł b y sobie swobodnie l a t a ć , owoce d z i o b a ć , a t u nie. O n m a w tej przyjaznej czwórce jest najciężej doświadczony. że słoń t r ą b ę rzeczywiście posiada. M a r ó w n i e ż d w a k ł y z kości w i e ń c z y ć f i g u r ę zgodnego i harmonijnego w s p ó ł ż y c i a . O n z r y w a słoniowej — konstatuje S t o m m a — o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo owoce i podaje je z a j ą c o w i ( k r ó l i k o w i ) . T e n z a ś z w y k ł — j a k d u ż y i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kole, to spokoju w i a d o m o — z r e g u ł y w y p e ł n i a ć role mediacyjne. Co m a ł p a m a nie zazna (bardzo dobrze — J O ) . P r z y j d ą fenomenolog ze s t r u k ­ robić t u r a l i s t a , p o t e m jeszcze t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodolo­ k a p i t a l n e stwierdzenie Claude Levi-Straussa, że z w i e r z ę t a giczna n i e o k r e ś l o n a ) i z a c z n ą j u ż wiemy, wyręczać bezpośrednio trąbę. Pamiętając „nie są wybierane dlatego, ż e « n a d a j ą się do jedzenia », lecz dlatego, 1 deliberować" . Co b y m d a ł g d y b y m , oj g d y b y m przed l a t y t y c h p a r ę z d a ń że « n a d a j ą się do m y ś l e n i a » , w y b r a ł e m na egzamin t r ą b ę nie o t r z y m a ł napisanych zamiast w y m u s z a n i a j a k i c h ś odpowiedzi. dlatego, że nadaje się do w y k o r z y s t a n i a zgodnie z j e j przezna­ J a k w i a d o m o , u n i k a m egzaminowania i zazwyczaj p r o s z ę m o i c h czeniem, l u b do jedzenia, lecz dlatego, że nadaje s i ę do m y ś l e n i a s ł u c h a c z y , a b y zechcieli t ę m o j ą r e p u l s j ę u s z a n o w a ć i c o ś n a p i ­ i to bez w ł ą c z a n i a w t e n proces o s i ą g n i ę ć w i e d e ń s k i e j sanego nawet bardzo k r ó c i u t k i e g o , lecz w ł a s n e g o , p r z y g o t o w a ć psychoanalitycznej. na o k o l i c z n o ś ć zaliczenia zajęć. O t ó ż t a k i jestem belfer-metodyk, wania s t r u k t u r a l i s t y c z n e g o . z a ś dalej, na s a m y m k o ń c u , b ę d z i e o wyznawanej przeze m n i e 3 W z u p e ł n o ś c i wystarcza metoda szkoły postępo­ T a k o ż w i ę c , dlaczego słoń m a t r ą b ę ? P r a w i d ł o w a o d p o w i e d ź metodologii. Przed t y m koniecznych jest t r o c h ę w i a d o m o ś c i na w temat. dlatego i t y l k o dlatego (to j u ż chyba przesada), a b y m ó g ł s y m ­ D r o g i L u d w i k u , p y t a n i e dlaczego słoń m a t r ą b ę , d l a l u d z i kontekście znajomości Tunbaszi brzmieć powinna: ma b o l i z o w a ć o b ł u d ę , h i p o k r y z j ę i p r z e b i e g ł o ś ć . O c z y w i ś c i e za k a ż d y m korzystają­ razem w t e n s p o s ó b o d p o w i a d a j ą c , n a l e ż y p a m i ę t a ć o odmiennej cych z n o r m e t y c z n y c h l u d n o ś c i pasterskiej, nie n a l e ż y do oso­ k w a l i f i k a c j i moralnej (szczególnie u l u d ó w stepowych) w s z y s t k i c h b l i w y c h . A l e p r z y z n a j ę , że w p y t a n i u t y m zawiera się „ p e r f i d n i e trzech p o j ę ć e t y c z n y c h . wychowanych w kulturze buddyjskiej a w dodatku s f o r m u ł o w a n y p r o b l e m " . O t ó ż , z a c z ą ć n a l e ż y od tego, że „ n a s z e " p y t a n i e ł ą c z y się ściśle z p r a s t a r y m i p r z y p o w i e ś c i a m i , pocho­ Od siebie natomiast powinienem d o d a ć , j u ż nie o d w o ł u j ą c się L u d w i k u do genialnego Straussa, że m n i s i b u d d y j s c y (tudzież d z ą c y m i z I n d i i i I r a n u , o „ d r z e w i e ż y c i a " i „ c z t e r e c h zaprzy­ lamowic B u d d y z m k r z e w i ą c y ) , podobnie j a k nasi ś r e d n i o w i e c z n i jaźnionych scholastycy, z a b a w i a j ą i zwierzętach" ptaku. Przypowieść tematem często wyobrażeń występujących — słoniu, o czterech małpie, zającu (króliku) zaprzyjaźnionych s t a ł a się graficznych, malarskich i rzeźbiarskich, pytali". Właśnie w świątyni, specjalnie wyznaczonego dnia w przorwie m i ę d z y m o d l i t w a m i , c z ę s t o zaraz po s p o ż y t y m posił­ i Nepalczyków (il. k u nieopodal o ł t a r z a . W s t a j ą ze swych miejsc, p r z e c h o d z ą n a 1—2). Zamieszczone t u ilustracje u k a z u j ą c z w ó r k ę z w i e r z ą t pod ś r o d e k b u d o w l i i w g ł ó w n y m p r z e j ś c i u , na oczach g a p i ó w , w zbitej Mongołów, symboli ołtarzowych „ce­ w mieszkaniach w repertuarze się do dziś w swych ś w i ą t y n i a c h r e m o n i ą zagadek", c z y m ś co n a z y w a m y stawianiem sobie „ g ł u p i c h Tybetańczyków k o n a r a m i wysokiego drzewa owocowego. N a n a j w y ż s z y c h g a ł ę ­ gromadce o d p o w i a d a j ą na p y t a n i a w y k r z y k i w a n e na w y p r z ó d k i . ziach g ę s t o wiszą p o m a r a ń c z e (sic!). Słoń s t o j ą c y pod drzewem Dlaczego słoń m a t r ą b ę , t o jedno z takicłi p y t a ń etyczno-filo- nie w y c i ą g a t r ą b y do t y c h o w o c ó w . Jego t r ą b a ł a g o d n i e zwisa lub jest p o d w i n i ę t a ! 2 O t ó ż L u d w i k u , t a k j a k słoń dla I b o m o ż e b y ć symbolem g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y — o c z y m piszesz — a gracji i p i ę k n a kobiecego w I n d i a c h (chodzi m i ę d z y innymi zoficznych. Mają Można n a to p y t a n i e o d p o w i e d z i e ć tak również: po t o , a b y z niej nie k o r z y s t a ć , ż y j ą c w harmonijnej zgodzie z innymi zwierzętami. W najnowszych, d o b r y c h czasach w M o n g o l i i , gdzie t a k j a k o p o d o b i e ń s t w o balansowania b i o d r a m i u t y c h r ó ż n y c h , s k ą d i n ą d , u nas a r t y s t ó w l u d o w y c h otoczono o p i e k ą p a ń s t w o w ą , Tunbaszi istot), t a k w o p i s y w a n y m t u przedstawieniu słoń symbolizuje m o g ł o się s t a ć dobrem „ s z e r o k i e g o o g ó ł u " . W akcie t y m za­ obłudę, hipokryzję g u b i ł o pewne istotne szczegóły, a inno dopracowano! N i e m a j u ż l u b t y l k o p r z e b i e g ł o ś ć , k t ó r e t o cechy na D a l e k i m Wschodzie m a j ą zasadniczo i n n ą n i ż u nas k o n o t a c j ę drzewa owocowego. Słoń nie musi więc b y ć k a r m i o n y ! D ź w i g a etyczną. przedstawienie, na k a r k u t r ó j k ę nic nie m a j ą c za t o . S k ó r a n a jego cielsku, ina­ m o ż n a p r z e ł o ż y ć na n a s z ą S a m ą P r z e b i e g ł o ś ć . Dlaczego ? Jeszcze czej n i ż n i e g d y ś , jest strasznie pomarszczona. A l e m a ł p a p r z y ­ T u n b a s z i , bo t a k nazywane jest to się nie d o m y ś l a s z ? O t ó ż cłiodzi o t ę w ł a ś n i e t r ą b ę , j e d n a k ż e zwi­ j a ź n i e macha ł a p ą . P t a k i z a j ą c (królik) dumnie w z n o s z ą g ł o w y . s a j ą c ą , c h o c i a ż b y p o d w i n i ę t ą , lecz nie p r ę ż ą c ą się k u g ó r z e , k u Słoń nadal m a t r ą b ę o p u s z c z o n ą . T o w s p ó ł c z e s n e przedstawienie zauważyłeś, Tunbaszi k o n k u r u j e oficjalnie z europejskim g o ł ą b k i e m p o k o j u . że słoń m u s i s p o ż y w a ć więcej n i ż drobniejsze z w i e r z ę t a . A więc owocom n a w y s o k i m drzewie. S ł u s z n i e wszelako W albumach c z ę s t o figuruje poprawione Tunbaszi z podpisem 273 �w trzech pokoju, językach światowych: współistnienia Przyjaźń we w s p ó ł p r a c y dobranych przyjaciół, rozumiejących czworga. Symbol jednego z d r u g i m , jako 1 się c a ł k o w i c i e ' . Na koniec t a k a r o k a p i t u l a c j a . W s p i e r a j ą c .się m y ś l ą R o l a n d a nacji symbolicznej, n a t o m i a s t Tunbaszi socjalistyczne, symbolem <lygmatycznej. na, 4 dostojniojszym, za przejaw imagichociaż wyobraźni para- I jeśli forma pierwszego jest z w i ę z ł a i sugestyw­ to forma drugiego n i e p r z e k o n y w u j ą e a , wręcz Co się t y c z y L u d w i k u moralnie. przynależności metodologicznej, to p o w o l i , niestety bardzo p o w o l i , staje się ona określona. Próbując z broszurki figurę jaśniać, państwowo kontemplować dewocyjnej z kości wręcz pomarańczowe Tunbaszi (współ­ (z słoniowej, zbyt usprawiedliwiać. w y i asta r w dawną, drzewem górę próby niepokojącego skromną owoc* w / m ) , rycinę czy solidną wiele trzeba, d o p o w i a d a ć , Oto na rycinie niczym wy­ ( i l . 1) drzewo grusza, zaś obok na co do niej n a l e ż y ( p o d a w a ć słoniowi owoc) się drapie. I t d . Z a ś we oczywiście! mej i niereligijne, wierzbie nie gruszki lecz też p o m a r a ń c z e . M a ł p a zamiast r o b i ć wątpliwa. I j a k t u jest d o p r a w d y z t ą t r e ś c i ą , k t ó r ą n a z y w a m y o b ł u d n ą ? F a k t y d ł u g i e g o t r w a n i a ? No (dawno) czesne), nie w y k s z t a ł c i ł y — j a k s ą d z ę — dzieł n a j w y ż s z e j a r t y s t y c z n e j . Coś w t y c h o b y d w u Tunbaszi jest Barthesa n a l e ż y starodawne Tunbaszi u z n a ć za przejaw jest Tunbaszi Od współczesnym Tunbaszi d r a ż n i ą c e są stereotypowe środki w y r a z u , j a k g ł ę b o k i e b r u z d y na s k ó r z e s ł o n i a , przesadny u ś m i e c h m a ł p y , jej a n t r o ] l o m o r f iezny p r z y k l ę k , nie m ó w i ą c j u ż o geście j a k i e g o ś j u ż czasu — w s t y d się p r z y z n a ć —- jestem p o g o d n y m ł a p y , p r z y p o m i n a j ą c y m znane pozdrowienia p r z e s y ł a n e z t r y b u n . p e r y p a t e t y k i e m . Dokucza m i jednak L u d w i k u stale, rejestr N a szczęście w k u l t u r z e artystycznej M o n g o l i i p r z e c h o w a ł y gromadzonych (1953 dotychczas opinii: niedojrzały ideologicznie г.), po grobowiec; duperehrych z a i n t e r e s o w a ń nieświadomy fenomenolog (1973—77). P r z y j m i j na­ — (1963), proszę czy — P.S. Z a p o m n i a ł e m , że korespondujemy k o r z y s t a j ą c z wielkiej redakcji pisma poświęconego sztuce. szczere i prawdziwe, rozstrzygnięć etyczno-filozoficznych chowujących się d o s y ć takimi serdeczny u ś c i s k d ł o n i . życzliwości bezpretensjonalne, j a k i m i one 1967, nr 4, s. nie pretendujące wyobrażenia naturalnie pod 5 są rzeczywiście . zwierząt, drzewami (Pol. Szt. się do za­ owocowymi, Lud. R. XXI 212). Religijne P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Jackowi, 1987, n r 1—4, s. 5 „Polska Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 3 Levi-Strauss, Totemizm, t ł u m . A . Stcinsberg, P W N W a r ­ szawa 1968, s. 120 R . Barthes, Mit i znak. Eseje, W y b ó r , słowo w s t ę p n e i e z ę ' ć p r z e k ł a d u J . B ł o ń s k i , p r z e k ł . W . B ł o ń s k a , J . Lalewicz, A , Ta­ t a r k i e w i c z , P I W W a r s z a w a 1979, s, 266—267 4 2 Por. T . Danzan-Osor i I s h i t a b k h a i , The -Bator, 1966, p . 2 white lotus, Ulan- �