https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d47f81673e9347b6239d3fff48af91a.pdf 02e85808d4f009e1f7238bc31b7b5ad1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2989 Title A name given to the resource Teoria sztuki czy kultury ludowej? Od propozycji Eugeniusza Frankowskiego do "Polskiej Sztuki Ludowej" AD 1987 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Sokolewicz TEORIA OD SZTUKI CZY, KULTURY PROPOZYCJI EUGENIUSZA LUDOWEJ? FRANKOWSKIEGO D O „POLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J " A D 1987 D l a h i s t o r y k a n a u k i 39 r o c z n i k ó w „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o ­ w e j " s t a n o w i w a ż n e ź r ó d ł o do r o z w a ż a ń n a d t w o l u c j ą poglą­ M . Sobeskego, reminiscencje filozofii G. Hegla, H. Taine'a, W . D i l t h e y ' a — a wszystko t o na gruncie swoistej t o o r i i d ó w na t o m a t sposobu badania s z t u k i l u d o w o j . Jost to n i o w ą - owolucji. t p l i w i e ogromna z a s ł u g a j e j dawnego jost d o s y ć t r u d n e ze w z g l ę d u n a s ł a b ą w gruncie rzeczy z n a j o m o ś ć i obecnogo, niewielkiego Rozszyfrowanie gonozy poglądów Frankowskiego z e s p o ł u redakcyjnego, w r a ż l i w e g o na wszelkie dyskusje w sze­ jogo s t u d i ó w , s k ą p e d o k u m o n t y osobiste d o t y c z ą c e roko p o j ę t y m ś r o d o w i s k u n a u k o w y m , a liczącogo w s w y m gro­ a k t y w n o g o i t w ó r c z e g o okresu jego ż y c i a przed 1939, k t ó r y c h n i e w s w o i m czasie z n a w c ó w tej m i a r y co K s a w o r y P i w o c k i , najważniejsza Tadousz przypomnienie sonsu toj t o o r i i , j e j p o d s t a w o w y c h nych: Seweryn, a t a k ż e Józefa jej kolejnych r e d a k t o r ó w Grabowskiego, Romana Reinfussa, naczel­ Tadeusza najbardziej część z o s t a ł a zniszczona przez w o j n ę . Jodnakże twierdzoń, w y d a j e się dziś niozmiornio w ł a ś c i w e w c h w i l i gdy poszukujemy Zyglera, i wreszcie, k i o r u j ą c e g o p i s m e m nioprzerwanio od 1952 wciąż roku, s z e r z a j ą c e g o się pola b a d a ń k u l t u r y i s z t u k i ludowoj i g d y nie Aleksandra Jackowskiego. Odbijając losy b a d a ń sztuki ludowej pismo jost t o ż t y m s a m y m ś w i a d k i e m owolucji etnologicznej, a przede w s z y s t k i m etnologicznej t e o r i i myśli ciorpliwogo w y s i ł k u Aleksandra Jackowskiogo, starannie o m i - j a j ą c o g o w y p r ó b o w a n o j u ż szlaki i w i o d ą c e g o „ P o l s k ą Ludową" na manowce teorii. Bezpośrednim jest z a s ł y s z a n a nie bodźcom do napisania dawno opinia Sztukę efektywnych teorii wyjaśniania coraz t o roz­ Punkt człowiek wyjścia t o o r i i Frankowskiego s t a n o w i z a ł o ż e n i e , że jest i s t o t ą b i o l o g i c z n o - k u l t u r o w ą , zabezpieczenie ż y c i a i jogo przekazanie. człowiek realizuje a jego celem To celo jest podstawowe w środowisku naturalnym, które warunkuje powszechnie jogo d z i a ł a n i a i o k r e ś l a i c h r y t m , c z ę s t o t l i w o ś ć , w p ł y w a na i c h mej w y p o w i e d z i f o r m ę . Podobnio do M . Maussa i L . L ó v i - B r u h l a i zapowne p o d nie zawsze uznawanych tak dla bardziej u s t a ł y joszcze dyskusje, czy jost ona s z t u k ą czy nie. kultury. T y c h p a r ę słów s t a n o w i ć m a s k r o m n y d o w ó d uznania jednego z e t n o g r a f ó w : ich w p ł y w o m , F r a n k o w s k i s ą d z i , żo c z ł o w i e k p i e r w o t n y nie w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w o j " z a b r a k ł o j u ż miojsca dla s z t u k i wyobcowujo się ze ś r o d o w i s k a , nio stara w y r ó ż n i ć s i ę z niogo, ludowej. w r ę c z o d w r o t n i e , czuje się jego częścią. N i o w i d z i w i ę c sprzecz­ w n o ś c i m i ę d z y niebom a z i o m i ą , r ó ż n i ą c się s t a n o w i ą one jedno- „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j " redagowanej przez Aloksandra Jac­ cześnio j e d n o ś ć — nio s ą z i s t o t y swej ś w i e c k i e l u b ś w i ę t e , ale A w i ę c czy jest i j a k a jest sztuka ludowa prezentowana s t a j ą s i ę n i m i z a l e ż n i e od o k o l i c z n o ś c i . T o o k r e ś l a n i e l u b raczej, kowskiego i jogo k o m p e t e n t n y zespół 1 Odpowiedzi na to p y t a n i e m o ż n a p o s z u k i w a ć w r ó ż n y spo­ sób. niusza na p r z y k ł a d z i e t e o r i i s z t u k i ludowej Frankowskiego. T r a k t u j ą c inspiracji dla b a d a ń spró­ zano jost ściśle ze sposobem m y ś l e n i a c z ł o w i o k a , z m y ś l e n i o m n a z y w a n y m przez Frankowskiego m a g i c z n y m . I t e m u t o w ł a ś n i e j ą jako p u n k t wyjścia współczesnych będę starała dla się w s k a z a ć na s ł u s z n o ś ć p r z y j ę t e j p o l i t y k i redakcyjnoj w doborze dowej człowiekowi zawdzięczamy E. prezentację polskiej Frankowskiemu. sztuki Opublikował lu­ ją w jest, zdaniem Frankowskiego, poczucie „ S z t u k a jost... zjawiskiem od ż y c i a n i e o d ł ą c z n y m — pisze Frankowski systematyczną właściwe p i ę k n a , k t ó r e u j a w n i a się w d z i e ł a c h s z t u k i . tematów i problemów. Piorwszą, odczucie miejsca c z ł o w i e k a w świecie, wo w s z o c h ś w i e c i e , z w i ą ­ Eugo- S k o m p l i k o w a n o d y l e m a t y badacza s z t u k i ludowej buję przedstawić i stwiordza daloj, że jost ona ujawnieniom poczucia p i ę k n a , k t ó r o jost o r g a n i c z n ą s k ł a d o w ą duszy l u d z k i o j , o d nioj n i e o d ł ą c z n ą " . 1 Poczucie p i ę k n a s t a n o w i w i ę c n a t u r a l n ą , 1934 r . we w s p a n i a ł y m w y d a w n i c t w i e „ W i e d z a o Polsce" p o d przyrodzoną cechę, właściwą człowiekowi, której uzewnętrznie­ t y t u ł e m Sztuka n i e m jost sztuka. W y n i k a ludowa. 71 s t r o n f o r m a t u A 2 ze 129 z n a k o m i ­ t y m i f o t o g r a f i a m i od zydla z a k o p i a ń s k i e g o po r ó z g ę weselną z togo przekonanie o powszechności sztuki i jej p o d w ó j n y m Frankowskiego niejako charakterzo. z a w i e r a ł o p r e z o n t a c j ę w i e l u w a ż n y c h toorii k u l t u r y togo czasu Jost sztuka d z i e ł e m c z ł o w i e k a w y r a ż o n y m za p o m o c ą d o s t ę p n y c h od m u ś r o d k ó w , ale t e ż m a swoje ź r ó d ł a w biologii, a ściśloj w psy­ ewolucjonistycznej toorii s y m b o l u przoz rites de passage A . v a n Gennepa po p s y c h o a n a l i z ę Z . Freuda. chice c z ł o w i o k a , jost zjawiskiem par excellence psychicznym. D o m o m e n t u w y d a n i a p r a c y Frankowskiego sztuce ludowej Jest to zalożenio niozmiornio istotno dla sporu h i s t o r y k ó w s z t u k i p o ś w i ę c o n o wiele o p r a c o w a ń , z w ł a s z c z a regionalnych. W y p a d a 0 psychiczny czy t e ż s p o ł o e z n y jej charakter. Przyznanie sztuce t u w s p o m n i e ć z a l i c z a n ą d z i ś do k l a s y k i p r a c ę W . Matlakowskiego naturalnego 0 budownictwie ludowym na P o d h a l u z l e k t u r Frankowskiogo — a m a m y d o w o d y na t o , że b y ł w y b i t ­ tnie w y d a n y m Zdobnictwie (1900), n a s t ę p n i o r o z p r a w ę St. B a ­ rabasza o (1892) i jego p o ś m i e r ­ sztuce ludowej na P o d h a l u nym orudytą, zdajo się z r e s z t ą wynikać nie tylko ś w i o t n i e z o r i e n t o w a n y m w trendach n a u k i świa towoj — ale i z jogo przyrodniczego w y k s z t a ł c o n i a . F a k t , ż( n a d m u z y k ą l u d o w ą na Podhalu A . C h y b i ń s k i o g o i J . Zborow- etnografia w y r a s t a ł a w X I X w i e k u z i n n y c h , w c z e ś n i e j uformo skiogo, g ł o w n i o prowadzono w okresio m i ę d z y w o j e n n y m , dalej w a n y c h d y s c y p l i n , m u s i a ł r z u t o w a ć na s p o s ó b j o j u p r a w i a n i a dotyczące F r a n k o w s k i u z y s k a ł po studiach n a w y d z i a ł a c h p r z y r o d n i c z y n zbieracza, (1028—1930), charakteru badania prace niestrudzonego Seweryna Udzieli, g ł o w n i o regionu krakowskiego. N a l e ż y t u t e ż p o d k r e ś l i ć wiolkio 1 m e d y c z n y m a b s o l u t o r i u m w zakresie archoologii i a n t r o p o l o g i i zasługi Można współczesnych Frankowskiemu T. Dobrowolskiego w 1 T . Soworyna. Na t y m dość bogatym tle rozpraw szczegółowych praca toż przypuścić, Katodrzo ż e badania Antropologii etnograficzne Uniwersytetu prowadzon< Jagiellońskiego po( k i o r u n k i o m t w ó r c y antropologicznej s z k o ł y k r a k o w s k i e j , J u ł i a n i Frankowskiego z a s ł u g u j o na s z c z o g ó l n ą u w a g ę . P r z e g l ą d r ó ż n y c h T a l k o - H r y n c e w i c z a , m u s i a ł y m i m o etnograficznych działów w a ń tego ostatniego, n o s i ć na sobio z n a m i ę w a r s z t a t u p r z y r o d s z t u k i ludowej z o s t a ł w y r a ź n i e zarysowanej tu bowiem podporządkowany koncepcji teoretycznoj. K o n s t r u k c j a ta niczego. C h o ć n a ł o ż y t e ż u w a ż n i o w y s ł u c h a ć A n n y zaintereso Kutrzeby nosi na sobie z n a m i ę czasu. Z n a j d u j o m y w nioj inspiracje p ł y ­ -Pojnarowoj g d y piszo: „ N i o d a j m y się p r z y t y m z m y l i ć nazwie nące antropologia w okresio s t u d i ó w u n i w o r s y t o c k i c h F r a n k o w s k i e g 18 I estetyka z prac L . L e v i - B r u h l a , szkoły H . Wolfflina, poglądów �obejmuje — nie t y l e j a k o p r z e d m i o t s t u d i ó w , co j a k o p r z e d m i o t m y ś l i g d y pisze „ w ł a ś c i w o ś c i rasowe". N i o s ą d z ę b y n a l e ż a ł o go z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w g r u p u j ą c y c h się w l a ś n i o w K r a k o w i e o s k a r ż a ć o p r z e s ą d y rasowe. J e d n a k ż e , j a k o a n t r o p o l o g z w y ­ (od 1933 r o k u j a k o K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a A k a d e m i i U m i e j ę t ­ k s z t a ł c e n i a , m u s i a ł z d a w a ć sobie s p r a w ę z tego, że f a k t zawie­ ności) — nie t y l k o zagadnienia człowioka fizycznego, ale cało­ rania m a ł ż e ń s t w zgodnie z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i o g r a n i c z a j ą c y m i 2 k s z t a ł t wiedzy o c z ł o w i e k u , a w i ę c w t y m t a k ż e i jego k u l t u r ę " . To całościowo ujmowanie c z ł o w i e k a m u s i a ł o j e d n a k powodo­ w a ć c h o ć b y t o , ż e uczeni wspomnianego k r ę g u nie z a p o m i n a l i d o b ó r m a ł ż o n k ó w do o k r e ś l o n e j g r u p y t e r y t o r i a l n e j , zawodowej, s p o ł e c z n e j , etnicznej, m u s i a ł w p ł y w a ć na rozkład cech w sonsio s t a t y s t y c z n y m p r z e w a ż a j ą c y c h n i g d y o t y m , żo człowiok jest i s t o t ą f i z y c z n ą i ż e do spraw k u l t u r y i chcieli łatwiej t y p u . N a podstawie p u b l i k o w a m ' c h przez Frankowskiego foto­ ewolucyjnej g r a f i i z b a d a ń terenowych m o ż n a s ą d z i ć , żo p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą stosować miarę obiektywną, a nadto że t y m p r z y c h o d z i ł o i m p o s ł u g i w a n i e się zasadami t e o r i i stanowiących zazwyczaj podstawę do fizycznych w danej grupie określania rasowego i konstruowanie szorogów t y p o l o g i c z n y c h , d a j ą c y c h się w y p r o ­ w a g ę do ludzkioj postaci i to nie t y l k o ze w z g l ę d u na stroje l u b wadzić inne akcesoria, ale ze w z g l ę d u na s t u d i u m t w a r z y ludzkiej i ludz­ drogą kolejnych i najprostszej f o r m y . przekształceń z jakiejś najstarszej W t y m t a k ż e sensie ś w i a t b y ł dla nich kiej postaci. N i o b y ł y to w sensie ś c i s ł y m studia p o r t r e t o w o , ale na u j a w n i a ł y ono zainteresowania badacza o s o b o w o ś c i ą b a d a n y c h j e d n o ś c i ą . D l a Frankowskiego b y ł n i m r ó w n i e ż ze w z g l ę d u j e d n o e z ą c o go r y t m y p r z y r o d y , k t ó r y m i ż y c i e c z ł o w i e k a i c a ł a w y r a ż a j ą c ą się w rysach t w a r z y i r u c h u . N i e w i e l u jogo t w ó r c z o ś ć w ten l u b i n n y s p o s ó b b y ł y jost nawet dziś badaczy, k t ó r z y , poza J a c k i e m O l ę d z k i m , Nio wszystkie jednak zagadnienia podporządkowane. ujmował Frankowski kwestio u w z g l ę d n i a j ą . Wśród młodszych naprawdę można wymienić te K. w ten s p o s ó b . T a k i m w y j ą t k i e m b y ł o poczucie p i ę k n a . T a szcze­ K u b i a k a p r z y g o t o w u j ą c e g o p r a c ę d o k t o r s k ą na t e m a t a n t r o p o ­ g ó l n a cecha n a t u r y ludzkiej l o g i i fotografii, z obcych prac n a j c i e k a w s z ą nie zna r o z w o j u w czasie i prze­ Georgievoj N urodna tywistycznych haseł w teorii Frankowskiego m i e l i b y ś m y t u t r e t y „ s t a r y c h , m ą d r y c h , i n n y c h " w n o s z ą wielo do do czynienia z o d r o b i n ą a n t y e w o l u c j o n i z m u l u b nawet a n t y n a t u r a - (1984), w k t ó r e j por­ znajomości P e w n ą t r u d n o ś ć nasuwa o k r e ś l e n i e Frankowskiego, że pewne T a w ł a ś n i e potrzeba p i ę k n a p o w o ł u j e do ż y c i a s z t u k ę . c z y m ż e jest w gruncie rzoczy sztuka —• w y t w o r e m Bo kulturowym s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , n o s z ą c y m na sobie z n a m i ę p i ę k n a . „ K a ż d y w y t w ó r k u l t u r o w y m o ż e b y ć dziełom s z t u k i (s. 345) — m ó w i F r a n ­ k o w s k i . S z t u k a z a ś jest r e a l i z a c j ą p o t r z e b y c z ł o w i e k a — odpo­ w i a d a p o t r z e b o m ż y c i a r o z w i j a j ą c e g o się p o d w p ł y w e m n a t u r a l ­ D o w i a d u j e m y się w i ę c , ż e podstawowe cele c z ł o w i e k a pole­ na zabezpieczeniu i przekazaniu ż y c i a realizowane w środowisku naturalnym wywierającym wpływ regulujący i warunkujący. na są c z ł o w i e k a i jogo Powstałe wytwory k u l t u r o w o , a w t y m t a k ż e dzieła s z t u k i , n o s z ą na sobie z n a m i ę t y c h l u d z k i c h colów i w a r u n k ó w ich realizacji. D o tego n a l e ż y jeszcze d o d a ć d u r k h e i m o w s k ą z a s a d ę , że wszystkie w y t w o r y k u l ­ t u r o w e są p r z e j a w a m i ż y c i a zbiorowego, z a s a d ę , k t ó r a , j a k w y ­ k a ż ę dalej, s t a n o w i istotne znaczenie dla F r a n k o w s k i e g o w ana­ lizie procesu t w ó r c z e g o . Zależność sztuki od cechy rasowo s ą istotne dla o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h . Jest w t y m j a k b y cień przypuszczenia, żo m o g ą o n i r ó ż n i ć się od innych s w y m i uzdolnieniami g d y ż s ą fizycznie i n n i od i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h , od o d t w ó r c ó w i k o n s u m e n t ó w . U w a g a t a jest za­ pewne c a ł k i o m na miejscu w opoce, w k t ó r e j praco nad procesom t w ó r c z y m i o k r e ś l e n i e m coch o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h angażowały u w a g ę uczonych k u cechom i n d y w i d u a l n y m jednostek, c a ł k i o m n y c h w a r u n k ó w otoczenia. twory mitologia o p o w i a d a n y c h przez nich m i t ó w i w i e r z e ń . lizmu ? gające Bułgarska wydaje m i się I . s t r z e n i " (s. 345). C z y ż b y o b o k w i e l u ewolucjonistycznyeh i pozy­ biologicznej natury człowieka F r a n k o w s k i w k i l k u p u n k t a c h : 1. „... c z y n n i k i e m widzi wspólnoty p o m y s ł ó w jost w s p ó l n a b u d o w a ciała ludzkiego...". B u d o w a r ę k i , m e c h a n i z m p a l c ó w d a j ą c z ł o w i e k o w i m o ż l i w o ś ć p o s ł u ż e n i a się o k r e ś l o n y m w a c h l a r z e m p o m y s ł ó w i m o ż l i w o ś c i , k t ó r e , stosownie do p o z i o m u opanowanej t e c h n i k i m o ż e on r e a l i z o w a ć . Podejmuje t u F r a n k o w s k i i d e ę , k t ó r ą r o z w i j a j ą obecnie psychologowie odno­ s z ą c do b u d o w y c i a ł a ludzkiego podstawowo kategorio m y ś l e n i a jak lewo—prawo, g ó r a — d ó ł . 3 M a j ą one w t e d y t y l k o sons gdy odniesione s ą do c z ł o w i e k a fizycznego w postaci, j a k ą z n a m y . logicznie u p a t r u j ą c w n i c h m o ż l i w o ś c i uzyskania odpowiedzi na p y t a n i e co ten proces w a r u n k u j e . Należy d o d a ć , że sprawa dziedziczenia cech niefizycznych do d z i ś nie jest z u p e ł n i e jasna dla antropologów. Jak w y n i k a j e d n a k z przytoozonych słów Frankowskiego nie wydziela on o w y c h cech rasowych j a k o o d r ę b n e j d e t e r m i n a n t y , ale t r a k t u j e j ą ł ą c z n i e z w p ł y w e m ś r o d o w i s k a antropogeograficznego, w i d z ą c c z ł o w i e k a j a k o c a ł o ś ć w w y m i a r z o n a t u r a l n y m i w w y m i a r z e ż y c i a zbiorowego; 4. To życie zbiorowe nosi na sobie j e d n a k ż e p i ę t n o n a t u r y w pos­ t a c i r y t m u j a k i e m u podlega c y k l ż y c i a j e d n o s t k i i r y t m u do­ rocznego j a k i e m u podlega c a ł a z b i o r o w o ś ć w swej d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, s p o ł e c z n e j i wreszcie o b r z ę d o w e j . O d n a j d u j e m y t u , zapowne znane F r a n k o w s k i e m u , m y ś l i Maussa w y r a ż o n e w Se­ zonowych przemianach życia Eskimosów (1906) i zapewne nie s t a n o w i ą one w teorii Frankowskiego b e z p o ś r e d n i e g o z a p o ż y ­ czenia, ale raczej są jego o r y g i n a l n y m p r z e m y ś l e n i e m teorii rites de passage v a n Gennepa i obiegowych w t e d y t e o r i i antropogeograficznyeh w p o ł ą c z e n i u z szerokim j u ż i p o z w a l a j ą c y m na po­ r ó w n a n i a , jego d o ś w i a d c z e n i e m t e r e n o w y m ( W o ł y ń , Polesie, N o ­ w o s ą d e c k i e , Pireneje). P o d o b n ą m y ś l podejmuje w wiele l a t po F r a n k o w s k i m A . L o r o i -Gourhan w Le gęste et la parole (1964—1965) p r ó b u j ą c p o w i ą z a ć G d y b y ś m y j e d n a k chcieli wspomniane W3'żej przez F r a n k o w ­ e w o l u c j ę f i z y c z n y c h coch c z ł o w i e k a z z a s a d n i c z ą o w o l u c j ą k u l ­ skiego u w a r u n k o w a n i a u z n a ć za zdefiniowano z b y t o g ó l n i k o w o t u r y i u p a t r u j ą c w rozwoju m o t o r y k i l u d z k i e j i s t o t n y c z y n u i k , i niedookreślone ba, n a w e t w a r u n e k r o z w o j u p i e r w o t n y c h f o r m a wspominanymi wytworami k u l t u r o w y m i , w t y m dziełami sztuki, kultury; do togo stopnia, ż e z a l e ż n o ś c i m i ę d z y 2. Z a l e ż n o ś ć od ś r o d o w i s k a naturalnego i w ł a ś c i w o ś c i rasowych m a j ą w rezultacie c h a r a k t e r a m b i w a l o n t n y i o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h . T u e l e m e n t y przyrodnicze splata F r a n ­ p o d j ę t y m z t a k i m aparatem pojęciowym m o g ą b y ć tylko dość k o w s k i ze s p o ł e c z n y m i ( t w ó r c z o ś ć ) . W s p o m i n a b o w i e m w y r a ź n i o o g ó l n i k o w e twierdzenia w r o d z a j u , że ś r o d o w i s k o w p ł y w a w a r u n k i antropogeograficzne t w o r z ą c e ś r o d o w i s k o , którym c z ł o w i e k a , t o z a r z u t u tego nio d a ł o b y się u t r z y m a ć w s t o s u n k u do ż y j e c z ł o w i e k . Jest to w i ę c nie t y l e ś r o d o w i s k o n a t u r a l n e , ale i n n y c h jego r o z w a ż a ń . J u ż idea r y t m u ż y c i a zgodnogo z c y k l e m t a k j a k r o z u m i a ł a to antropogeografia k o ń c a X I X i pierwszej o b r z ę d o w y m i r o c z n y m jest precyzyjnie zarysowana. Podobnie p o ł o w y X X w i e k u ( k t ó r e j prace i s p o s ó b m y ś l o n i a zgubiliśmy d o k ł a d n i e o k r e ś l o n y j o s t p r z o d m i o t o w y c h wszelkich w p ł y w ó w to c h y b a bezpowrotnie w l a t a c h 50-ych), t o środowisko znaczy w y t w ó r k u l t u r o w y a ściślej jego f o r m a . F o r m a s t a n o w i znaczy w p r z e k s z t a ł c o n e i stale p r z e k s z t a ł c a n e w w y n i k u k u l t u r o w e j dzia­ ł a l n o ś c i l u d z k i e j . F r a n k o w s k i nie stara się t u oddzielić elementu rezultatom nimi badań na c h y b a podstawowe dla t e o r i i F r a n k o w s k i e g o p o j ę c i e proste. F o r m ą w y t w o r u k u l t u r o w e g o , a w i ę c i d z i e ł a s z t u k i , jest to, natnralnogo o d k u l t u r o w e g o , u j m u j ą c je ł ą c z n i e ; to co dane jest o b s e r w a t o r o w i w b e z p o ś r e d n i m 3. Ł ą c z n i o toż u j m u j e je p i s z ą c o z a l e ż n o ś c i a c h wszelkich w y ­ T y l k o j e j poznanie p r o w a d z i do uzyskania odpowiedzi na dalsze tworów kulturowych p y t a n i a o sens ludzkiego d z i a ł a n i a . B o w i e m „ F o r m a j a k i e g o k o l ­ od w ł a ś c i w o ś c i rasowych o s o b n i k ó w t w ó r ­ czych. N i e w i e m y , niestety, co k o n k r e t n i e F r a n k o w s k i m a na doświadczeniu. wiek dzieła ludzkiego jest z e w n ę t r z n y m w y r a z e m jego przezna- 19 I �o z o i i n i , i n n y m i s ł o w y , jogo t r e ś c i . F o r m a sama przez się, boz klasycznych k r y t e r i ó w h a r m o n i i i s y m o t r i i . F o r m u ł u j e w i ę c t u u w z g l ę d n i o n i a w y m i a r ó w czasu, jest c z y m ś p o z b a w i o n y m ż y c i a prawo jedności formy i o ż y w i a j ą dopiero t r e ś ć , istota przeznaczenia f o r m y , z r o z u m i a ł a I t u c z y n i u w a g ę w a ż n ą . T w i e r d z i mianowicie, żo p i ę k n o nie zna dopiero w przestrzennym ujęciu czasu" (s. r o z w o j u w czasie i przestrzoni (s. 345). A więc w y t w o r y k u l t u r o w e 358). F o r m a s t a n o w i więc p e w n ą i o b i e k t y w n ą p o d s t a w ę naszego wnioskowania i n f o r m u j ą c dzięki umiejętnoj procodurzo o tym polegająco na h a r m o n i i jej czynników. zaliczane do dzieł s z t o k i zo w z g l ę d u na k r y t o r i u m p i ę k n a nie p o d l e g a j ą ewolucji f o r m y . K a ż d o p i ę k n o jest p i ę k n e m d o j r z a ł y m co się pod n i ą k r y j e . Proponowana przoz Frankowskiego pro­ bez w z g l ę d u na to czy o b j a w i się w paleolicie czy w s p ó ł c z e ś n i e , cedura s t a n o w i p o w t ó r z e n i e d z i a ł a ń p r z y r o d n i k a , d z i a ł a ń ścisłych nio przechodzi przoz ż a d n o stadia r o z w o j u . Jest p i ę k n e m jeżeli p r o p o n o w a n y c h z r e s z t ą r ó w n i e ż i w estetyce przez H . Xaino'a, spolnia w a r u n k i j e d n o ś c i a w sztuce przez J . B u r c k h a r d t ' a . P u n k t pierwszy dzieła badacza formy. Podobnie nie owoluujo l u d z k a z d o l n o ś ć rozpoznawania p i ę k n a . stanowi ustalonio wlaściwoj t y p o l o g i i t w o r z ą c e j sekwencjo f o r m W k a ż d e j epoco p o j a w i a j ą się ludzie, k t ó r z y p o s i a d a j ą n a s t ę p u j ą c y c h po solno chronologicznie. Ciąg t a k i m a genotyczny r o z w i n i ę t e poczucie f o r m y " charaktor. r o z p o z n a ć j e d n o ś ć f o r m y c h a r a k t e r y z u j ą c ą rzeczy p i ę k n e . Ustalonio zależności występowania poszczególnych t y p ó w danoj f o r i n y w przestrzeni i ustalonio m o ż l i w y c h histo­ rycznie związków między sprawdzenie u t w o r z o n o j następstwa typów. To poszczególnymi wcześniej obszarami stanowi sekwencji chronologicznego wreszcie p r o w a d z i do o k r e ś l e n i a genezy danoj f o r m y i t y m s a m y m genoalogii czyli „bardzo (s. 346). O n i i t y l k o o n i s ą z d o l n i S z t u k ę , w t y m s z t u k ę l u d o w ą o d b i e r a j ą więc ludzie w r ó ż n y s p o s ó b . I t u p o s ł u g u j e się F r a n k o w s k i p o d z i a ł o m ułatwiającym zrozumionie tego zjawiska. K a ż d a grupa l u d z k a dzieli się, jego zdaniem, n a : 1 — twórców — rzoczników postępu kultury, zawiera w sobie k t ó r z y dzięki spooyficznomu moehanizmowi psychicznemu zdolni o d p o w i o d ź na zasadniczo p y t a n i a — wszystkie poprzodnic n a l e ż y s ą do w y d a n i a z siebie m y ś l i t w ó r c z e j i w y r a ż o n i a jej w formie u z n a ć za pomocniczo wobec niego. O d p o w i e d ź na wszystkie ko­ pięknej; 2 — • odtwórców, którzy lejne dla u ż y t k u całej g r o m a d y ' i 3 — s p o ż y w c ó w , to znaczy u ż y t ­ pytania jest, zdaniom t o m u , żo c h o ć k a ż d a forma Frankowskiego możliwa podporządkowana dzięki jest t r e ś c i j e d n a k k a ż d a z n i c h z w i ą z a n a jost z f o r m ą s t a r s z ą , od to której „dzieła twórców pomnażają k o w n i k ó w p o s i a d a j ą c y c h w r a ż l i w o ś ć na przejawy p i ę k n a i zdol­ ność wyboru rzeczy p i ę k n y c h . I c h zapotrzebowanio w a r u n k u j e pochodzi, a t a k ż o jost u z a l e ż n i o n a od m a t e r i a ł u i t e c l m i k i . ,,To p o p y t na pewnego rodzaju w y t w o r y k u l t u r o w e . To o n i z a t r u d ­ t r z y c z y n n i k i f o r m y : przeznaczonie, m a t e r i a ł i t e c l m i k i k s z t a ł t u j ą n i a j ą o d t w ó r c ó w i a n g a ż u j ą t w ó r c ó w u s t a l a j ą c powiicgo rodzaju treść wszystkich w y r o b ó w r ą k ludzkich", mecenat a r t y s t y c z n y . I t a k z a m y k a się k o ł o z a l e ż n o ś c i w o b r ę b i e (s. 359.) Z m i a n a jod- nogo z t y c h e l e m e n t ó w w p ł y w a na z m i a n ę p o z o s t a ł y c h . F o r m a jest w s z a k ż e , zdaniem Frankowskiego, i s t o t ą ż y w ą i m a okros ż y c i a . U t r a t a sensu powoduje joj d o g o n o r a c j ę . z elementów określających życie f o r m y społeczności. własny Zdajo się, żo ten p o d z i a ł u m o ż l i w i a F r a n k o w s k i o m u u w z g l ę d - Jednym nionie u d z i a ł u j e d n o s t k i w procesie t w ó r c z y m z jodnoczesnym jest o r n a m e n t , który p o d k r e ś l o n i o m w p ł y w u g r o m a d y i t r a d y c j i na t w o r z o n ą formę. p o d k r e ś l a z a s a d n i c z ą i d e ę , k s z t a ł t f o r m y , p o t ę g u j ą c zamierzono Z a s t r z e g a j ą c się, że ten moclianizm nigdzie nie d z i a ł a ideatnio, przez n i ą w r a ż o n i o , o ż y w i a j ą c j ą . M o ż n a t a k ż e p o d k r e ś l i ć s t a t y k ę g d y ż nie m a po p r o s t u w świecie g r u p y t a k z a m k n i ę t e j , w k t ó r o j formy. Obok m ó g ł b y d z i a ł a ć boz z a k ł ó c e ń , nie m a t e ż g r u p y , k t ó r ą m o ż n a b y barwie. I ornamentu barwa poświęca i ornament Frankowski podporządkowane wielo są uwag studium formy. podzielić wewnętrznie t y l k o według wspomnianych Trzeba, p r z e c i e ż w z i ą ć p o d J e d n a k ż o ż a d n e dzieło sztuki ujawniające się w postaci f o r m y nio m o ż o b y ć do niej w y ł ą c z n i e i t y l k o sprowadzone. B o , społeczności z innymi ludzkiełi grupami 7 kryteriów . u w a g ę inno jeszcze z r ó ż n i c o w a n i e wynikające podobnego z faktu rodzaju kontaktowania lub innymi się grupami wytworu k u l t u r o w y m i w y r a ż a j ą c e się w zderzeniu k u l t u r l u b ich przeni­ k u l t u r o w e g o , i s ą d z ą c żo dzieło s z t u k i jest t y l k o jego s z c z e g ó l n ą k a n i u ; w obrębie każdego społeczeństwa funkcjonują też grupy k a t e g o r i ą , t o zastrzega dla uioj F r a n k o w s k i miejsce specjalne. w i e k u , n a d t o sztuka z w i ą z a n a jest z c y k l e m r o z w o j u osobniczego Pisze i z c y k l e m r o c z n y m , gospodarskim i o b r z ę d o w y m . c h o ć w y c h o d z ą c , podobnie j a k ,,Każdy wytwór i K . M o s z y ń s k i , od kulturowy może być dziołem sztuki. W t e n s p o s ó b sztuka j a k i e g o ś l u d u w swych formach zasadni­ W s w y c h dalszych r o z w a ż a n i a c h F r a n k o w s k i p o ś w i ę c a wielo czych b ę d z i e o d p o w i a d a ł a p o t r z e b o m ż y c i a , r o z w i j a j ą c y m się p o d miejsca t w ó r c o m , k t ó r z y s t a j ą się j a k i e m i ś naczulonemi od­ w p ł y w o m w a r u n k ó w n a t u r a l n y c h otoczenia. W biornikami, i uzownętrzniają sztuce tej nic któro odbierają w g ł ę b n e procosy b ę d z i e nic przypadkowego, c h o ć w w i e l u w y p a d k a c h sens i s t o t n y d o z n a ń ż y c i a całej z b i o r o w o ś c i " (s. 354). Jednostka m a m o ż e się n a m w y d a w a ć n i o z r o z u m i a ł y m lub liiouzasadiiionyrn... wielkie znaczenie g d y ż to ona faktycznie jest t w ó r c ą , ale, w swych f o r m a c h p i e r w o t n y c h w i ą ż e się ona zawsze z ż y c i e m p o d k r o ś l a autor „ s p ó j n i e , z c a ł ą g r o m a d ą " . W y o b r a ź n i a t w ó r c ó w z b i o r o w y m g r o m a d y " (s. o k r e ś l a n a jest bowiem przez c a ł y z a s ó b t r a d y c j i k u l t u r o w e j danoj 345). więc jak trzy g r u p y , jej d o ś w i a d c z o n i o ś r o d o w i s k a fizycznego i s p o ł e c z n e g o . elementy istotne dla naszych r o z w a ż a l i nad jego t e o r i ą sztuki Sens p o w s t a j ą c e g o d z i ę k i w y o b r a ź n i dzieła t w o r z ą „ w y n u r z a j ą c e W rozumowaniu Frankowskiego w y s t ę p u j ą wyraźnie l u d o w e j : 1. P o d s t a w ę wnioskowania stanowi analiza f o r m y w jej się z m r o k ó w p o d ś w i a d o m o ś c i ogniwa z w i ą z k ó w u t a j o n y c h sko­ k o l e j n y c h etapach t y p o l o g i i , chronologii, goografii i gonoalogii; j a r z e ń z m y s ł o w y c h , słów s t a j ą c y c h się c i a ł o m w chwilach p r z o ż y ć 2. Odkrycie sensu w y t w o r u k u l t u r o w e g o przoz odnicsionio uzyska­ e m o c j o n a l n y c h " (s. 357). n y c h w pierwszym etapio analizy w y n i k ó w do ż y c i a z b i o r o w o ś c i O p o w s t a n i u dzieła s z t u k i d e c y d u j ą b o w i e m , w e d ł u g F r a n ­ w k o n k r e t n y m momencie h i s t o r y c z n y m , stosowanych przez nią, kowskiego, emocje, s t a n y g ł ę b o k i c h w z r u s z e ń p o w s t a j ą c e w pa­ s y m b o l i , opisie s y t u a c j i , w k t ó r y c h u j a w n i a się dzieło s z t u k i ; mięci człowieka pod i wreszcie 3. O k r e ś l e n i e p i ę k n a w y c h . F r a n k o w s k i w y r ó ż n i a t r z y t y p y emocji historycznie w a ż ­ danego dzieła d z i ę k i analizie f o r m y , zgodnie z k r y t e r i a m i ostotyeznymi danej g r u p y . n y c h dla c z ł o w i e k a i i s t o t n y c h dla rozumienia s z t u k i I s t o t ą d z i e ł a s z t u k i jest b o w i e m nie jego f o r m a , ale jego p i ę k n o c z y l i coś w p ł y w o m r o z m a i t y c h d o ś w i a d c z e ń życio­ co r o z p a t r y w a n i e f o r m y c z y n i specjalnie m i ­ ludowej: są to omocjo r o l n i k a , m y ś l i w e g o i emocjo seksualne. Ź r ó d ł a t y c h emocji t k w i ą w naturze c z ł o w i e k a , p o w s t a j ą ono d z i ę k i stałej ł y m " (s. 346). I c h o ć F r a n k o w s k i dodaje, żo „ o k r e ś l i ć s z t u k ę to obserwacji n a t u r y z n a j d u j ą c e j o k r e ś l i ć samo ż y c i e ... żo s z t u k a jest t a k o g ó l n y m zjawiskiem to na p r z y k ł a d w j a ź n i r o l n i k a powstaje odbicie s t a ł o obserwowanej s t ą d , że jest ona w y r a ż e n i e m poczucia p i ę k n a , k t ó r e jest organicz­ r o ś l i n y i jej w z r o s t u o d ziarna do drzewa. „ W w y n i k u tego b ę d z i e n ą c z ę ś c i ą s k ł a d o w ą duszy l u d z k i e j . . . " (s. 345) — w r a c a m y w i ę c t u o n p o d ś w i a d o m i e p r z e n o s i ł obraz tego drzewa na wszystko co do d o f i n i c j i p i ę k n a j a k o cechy przyrodzonej c z ł o w i e k a i w ł a ś c i w e j spojrzy i k o j a r z y ł ze w s z y s t k i m co się da z o w y m w s z y s t k i m .słysząc w t y m zdaniu j a k b y echo cwolucjonistyczucgo skojarzyć" twierdzenia o j e d n o ś c i p s y c h i k i l u d z k o ś c i . I zapewne w konse­ m y ś l e n i e symboliczne i t a k kwencji przyjęcia świadomości wypowiedziano symboliczny znajdą próbuje Frankowski w twórczym wysiłku artysty swą symboliczną formę sztuki. 20 założenia określić o p o w s z e c h n o ś c i poczucia kryteria piękna piękna nawiązując do (s. 387). Tak odbicie w p o d ś w i a d o m o ś c i . rodzi się, zdaniom Tak drzewkiom Frankowskiego, to d z i ę k i emocjom obrazy z pod­ w sposób �A r t y s t a dokonujo w t e n s p o s ó b s z c z e g ó l n y o b o w i ą z k u przekazania się m i ę d z y i n n y m i w o p i n i i , że m o t y w y o n i a m o n t a c y j n e i p o s ą ż k i siebio — nie postaci l u d z k i c h m i a ł y p i e r w o t n i e znaczenie magiczne n a w i ą z u j ą c e t y l k o j a k o c z ł o w i o k a w sensio biologicznym, ale i w sensie s p o ł e c z n y m i a r t y s t y c z n y m . do s t a r y c h m i t ó w . Zapowne t e ż p r z y j ę c i e zasady E . D u r k h e i m a Ci, d z i a ł a j ą c y w p o j e d y n k ę a r t y ś c i , w y r ó ż n i a j ą c y się szcze­ gólną wrażliwością, wspomagani przez rzeszo o d t w ó r c ó w 0 b a d a n i u zjawisk s p o ł e c z n y c h t a k j a k rzeczy i u j m o w a n i u d z i e ł za­ sztuki jako przejawów życia zbiorowego s p r a w i ł o , żo uważał p e w n i a j ą c y c h p r z e ż y c i a a r t y s t y c z n o i nasyconie d z i e ł a m i s z t u k i u w a r u n k o w a n i a s p o ł o c z n e d z i e ł a artystycznogo za n i e m a l decy­ c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a są, j e d n a k p o d p o r z ą d k o w a n i w sensio psy­ d u j ą c e o jego formie. W z b o g a c a ł t ę m y ś l z n a n ą t e z ą J . c h i c z n y m i a r t y s t y c z n y m c a ł e j grupie. K o n s e k w e n c j ą tego jest ł i a r d t a , że wssolkio d z i e ł a i m o t y w y a r t y s t y c z n e u w a r u n k o w a n e powstanie zjawiska s t y l u ludowego, to jest odbicia w są funkcją formie d z i e ł a . S t ą d zapewne p l y i r o t a k silnio Burck- podkroślane dzieł s z t u k i p e w n y c h t r e ś c i ż y c i a z b i o r o w j g o i zwyczajowo sto­ przoz Frankowskiego poszukiwanie sensu dzieła i o k r e ś l a n i a jego sowanych miejsca w k u l t u r z e , w o b r z ę d z i o , w s p o ł e c z n o ś c i . form Frankowski ich symbolicznego następująco: ,,Szeroka wyrażania. Definiuje różnorodność trości w y t w o r ó w , t y p y w y t w o r ó w o t r z y m u j ą piętno grupowej. Wytwory rzenia przez badaczy sprzężonych, co z r e s z t ą nego, co ewolucyjnej szkoły wyróżnić ta, jako odrębność charakter dzieło cechująca własny s t u l a t ó w A . Michela [L'histoire całej można, wyrażają W t o o r i i Frankowskiego odnajdujemy odrębności g r u p y . . . W t e n s p o s ó b z t y p ó w zasadniczych powstaje coś o d r ę b ­ zbiorowiska, takie to przeobrażeń pewnego, określonego poszczególne wytwory k u l t u r o w e d a n y c h l u d ó w b ę d z i o n a z y w a n a s t y l e m " (s. To, przydługie zapewne, streszczenie t e o r i i s z t u k i de Varl), ciągów zjawisk r ó w n i e ż a k c e n t y po­ k t ó r y d o m a g a ł się t w o ­ genetycznych b y ł o zgodno z p r a k t y k ą brytyjskioj. Jednakże u zo sobą anglosaskiej Frankowskiego znajduje ny r ó w n i e ż silnio s f o r m u ł o w a n ą o p i n i ę o k o n i e c z n o ś c i 350). w y j a ś n i i aa f o r m y d z i e ł a s z t u k i u ż y t y m m a t e r i a ł e m , n a r z ę d z i a m i ludowej 1 t e c h n i k ą , co w s k a z y w a ł o b y na w p ł y w O. Sompera (Praktische Eugeniusza F r a n k o w s k i e g o s ł u ż y m i po pierwszo p r z y p o m n i e n i u Aesthetik, nieco zapomnianej t e o r i i , k t ó r a skrajnej formie j a k Semper, a jego r o z w a ż a n i a o technice w stu­ źródłem- ważnych inspiracji*, w wielu p u n k t a c h m o ż e po drugie — p o k a z a n i u szczególnej cechy tego t w ó r c y , w y r a ż a j ą c e j być pownej dium innymi etnologicznej, się m i ę d z y o 1868) c h o ć F r a n k o w s k i n i g d y nio s t a w i a ł tezy w tykwie 5 lub w wycinance tym 6 historycznoj wskazują szkoły na tak wpływ szkoły niemieckiej, której w e k l e k t y z m i e E k l e k t y z m cechuje j e d n a k po t r o c h u nas wszyst­ etnologia zawdzięcza,, zgodnie z r e s z t ą z r e g u ł ą O. l i a n k e g o d ą ­ k i c h . Dlaczego w i ę c e k l e k t y z m Frankowskiego wydaje m i się ż e n i a do o d t w a r z a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , tworzenie s z e r e g ó w szczegóhiio w a ż n y , szczególnie w a r t z w r ó c e n i a n a ń uwagi i w ł a ś n i e logicznych, o k r e ś ł a n i o dzisiaj ? Zapowne w teorii Frankowskiego znajdziemy o p r ó c z togo w p ł y w y F r a n k o w s k i p r ó b u j e s t w o r z y ć c a ł o ś c i o w ą t e o r i ę s z t u k i ludowej ich chronologii, geografii i typo­ genealogii. H . Taine'a w postaci przekonania, żo f a k t y artystyczne m o g ą b y ć ujmowano w s p o s ó b p r z y r o d n i c z y i i c h geneza d z i ę k i t e m u m o ż e próbując pogodzić w niej: — rolę jodnostki twórczej z d e c y d u j ą c ą rolą społeczeństwa, b y ć ściśle o k r e ś l o n a . Ś l a d o m Taine'a b y ł a zapowne w z m i a n k a — znaczenie ś r o d o w i s k a antropogeografieznogo z symbolicz­ 0 znaczeniu coch rasowych j a k o d e t e r m i n a n t o k r e ś l a j ą c y c h nym ujmowaniem p ł y n ą c y c h zeń podniet, t e m a t ó w i wzorów, — o b i e k t y w i z m naszej obserwacji n a t u r y z u j a w n i a n i e m się m o t y w ó w fantastycznych, naturalizm z anty naturalizmem, —- owolucyjno doskonalenie k u l t u r y z artysty kulturowych) — u z a l e ż n i e n i e f o r m y od m a t e r i a ł u , n a r z ę d z i , t e c h n i k i i śro­ to pochodzić du­ bezpośrednio od zafascynowanego t o o r i a m i Gobine.au, M . Soboskego). Windel- b a n d a , B i o k o r t a i D i ł t h o y a , k t ó r z y w i d z i e l i m o ż l i w o ś ć stosowania r ó w n i e ż w naukach o d u c h u w p e ł n i o b i e k t y w n e j m e t o d y b a d a ń przyrodniczym, a do takich Frankowski niowątphwio zalicza p i ę k n o , t a metoda w y d a w a ł a się się p o c i ą g a j ą c a . T a k więc obok dowiska s p o ł e c z n e g o , — r o l ę p o d ś w i a d o m o ś c i i o s o b o w o ś c i j o d n o s t k i w procesie pozytywizmu t w ó r c z y m , p o d p o r z ą d k o w a n y m jednak w y o b r a ż o n i o m zbiorowym, pozytywizm. — p r z y j ę c i e zasad klasycznogo k a n o n u p i ę k n a obok p o j ę c i a ludowego zgodnego z k a n o n a m i p i ę k n a wytworzonymi w i n n y m t y p i o s p o ł e c z n o ś c i niż klasyczna czy renosansowa, — przyjęcie mogło i , zdaje się, żo z w ł a s z c z a dla zjawisk nie p o d l e g a j ą c y c h p r a w o m i n n y m p r a w o m , nie o p r z y r o d n i c z y m charakterze, stylu (choć To przekonanie b y ł o zapowne o s ł a b i o n e w p ł y w e m podporządkowaniem d z i e ł s z t u k i ( m i m o że o k r e ś l a ł je m i a n e m w y t w o r ó w chowość założenia o wspólnych dla wszystkich p o j a w i ł b y się u Frankowskiego h i s t o r y z m i a n t y - W p ł y w e m D i ł t h o y a m o ż e m y t ł u m a c z y ć p o d k r e ś l e n i e znaczenia r o l i j o d n o s t k i t w ó r c z e j , z a j m u j ą c e j wielo miejsca w t e o r i i F r a n ­ kowskiego. Zapewne z tego p o w o d u , w y w o d z ą c y się od A . B i e g ł a ludów m i t a n o n i m o w o ś c i s z t u k i l u d o w o j , j u k to o k r e ś l a P i w o c k i , 7 w korzeniach s z t u k i i t r w a ł o ś c i p e w n y c h s y m b o l i (drzewo, orzeł) m n i e j s z y m s t o p n i u w p ł y w a n a Frankowskiego, k t ó r y — z jednoczosnym d ą ż o n i e m do historycznego i c h wyjaśniania, jeszcze z b r a k u w ł a ś c i w y c h b a d a ń nie m o ż e n a z w a ć t w ó r c ó w l u ­ — o d c z y t y w a n i e sensu d z i e ł a s z t u k i w jego przeznaczeniu i o k r e ś l e n i e jogo miejsca w k u l t u r z e z jednoczesnym p o d p o r z ą d ­ k o w a n i e m go e m o c j o m twórcy. d o w y c h po i m i o n i u — t o d ą ż y de o k r e ś l e n i a p r z y n a j m n i e j dzajów* grup l u d z i , z k t ó r y c h ci t w ó r c y się Podkreślenie Jest to wielo spraw, z b y t wiole spraw i t r u d n o zapewne b y ł o b y d z i ś s t a r a ć się je u j ą ć w jednej t o o r i i . podstawy przoz Frankowskiego wnioskowania estotyczno-psychołogicznoj Zapewne to b y ł o p o w o d e m , że dla zbudowania swej t o o r i i sięgał F r a n k o w s k i do w i e l u i d e i , nieraz sprzecznych ze sobą, jeżeli znajduje! znaczenia swo ro­ rekrutowali. formy jako uzasadnienie w teorii T. L i p p s a (Aeslhelische Psychologie, 1903). W a ż n ą t o ż jest w s p o m n i a n a j u ż k w e s t i a a n t y n a t u r a l i z m u Frankowskiego, k t ó r y w sztuce ludowoj nie widział prostego z w ł a s z c z a jeżeli w e ź m i e m y p o d u w a g ę i c h g e n e z ę i t o w a r z y s z ą c e odbicia m o t y w ó w n a t u r a l n y c h , ale ich przotworzonio w p o d ś w i a ­ i m z a ł o ż e n i a o charakterze o n t o l o g i c z n y m i o p i s t , e m o ł o g i c z n y m d o m o ś c i . D z i e l i to przekonanio z M . Soboskim, k t ó r y o p t u j ą c za ; T a k w i ę c z n a j d u j e m y w jego teorii w a ż n ą w a r s t w ę p o z y t y w i s ­ antynaturalizmem t y c z n ą w y r a ż a j ą c ą się przede w s z y s t k i m w p r z y j ę c i u założenia za ź r ó d ł o w z r u s z e ń a r t y s t y . M u s i m y to u z n a ć za n i o z b y t k o n ­ 0 j e d n o ś c i p s y c h i k i ludzkiej wzmocnionego z a ł o ż e n i e m o istnieniu s e k w e n t n y d u a l i z m , na k t ó r y z r e s z t ą zwrócili j u ż (w odniesieniu p e w n y c h cooli nie p o d l e g a j ą c y c h ewolucji ( p i ę k n e ) . To p o z y t y ­ wistyczne z a ł o ż e n i e u z u p e ł n i o n o z o s t a ł o n o w y m i osiągnięciami p r z y j m o w a ł , tak jak i Frankowski, naturę 8 do Sobeskiogo) u w a g ę e s t e t y c y . Z ,pewne ź r ó d ł e m tego przeko­ nania z a r ó w n o Soboskego j a k i Frankowskiego b y ł B . Croco ze swoją boskego. 1 t a k powstaje kolejno rozdarcie w teorii F r a n k o w s k i e g o . znaczenia t w ó r c z y c h emocji, g ł o w n i o samego W . Wund'a teorią autonomizmu sztuki, wysoko ei'-uony t o o r i i psychologicznych d o t y c z ą c y c h procesu t w ó r c z e g o , a z w ł a s z ­ cza przez So­ 1 M . Dessoira, a t a k ż e t o o r i ą p o d ś w i a d o m o ś c i Z. F r e u d a . Pozy­ C h c i a ł b y on w i d z i e ć s z t u k ę j a k o rezultat, d o ś w i a d c z e n i a s p o ł e c z ­ t y w i z m Frankowskiego w y r a ż a ł się nadto w jego p r z e k o n a n i a nego, j a k o przejaw ż y c i a z b i o r o w o ś c i , j . o r e z u l t a t jej obsenvaoji o ż y w o t n o ś c i m o t y w ó w mitologicznych i s y m b o l i co zgodne b y ł o z r e s z t ą z r e z u l t a t a m i ó w c z e s n y c h prac a n t r o p o l o g ó w j a k E . B . T y lor i J . O . Fmwr i nawiązującego brytyjskich do n i c h wanego w p r o s t przez F r a n k o w s k i e g o ) W . D e o m i y (cyto­ i wyrażało 1 doświadczeń. A jednak wprowadza pojęcie podświadomości b y t ę z a l e ż n o ś ć o s ł a b i ć i z r o b i ć w swoi teorii miejsce dla s y m b o l u , o d b i j a j ą c e g o ż y c i e s p o ł e c z n o nie w p r o s t , w s z c z e g ó l n y , p o ś r e d n i sposób. 21 I �T e n p o z y t y w i s t y c z n y socjologizm zostaje jeszcze o s ł a b i o n y uznaniem t w ó r c z o ś c i za c z y n n o ś ć p s y c h i c z n ą i z w r o t e m k u roz­ R o z w a ż a n i a z zakresu h i s t o r i i n a u k i , z w ł a s z c z a na w a ż a n i o m na t e m a t f o r m poznania ludzkiego (za Crocom) i m y ś ­ kania rodukcji lenia ludzkiego (za L ć v i - B r u h l e m ) . B y ć m o ż e ton psychologizm ujmowanie sztuki jako korelatu s t r u k t u r y społecznej) u ł a t w i ł m u p r z y j ę c i e p o j ę c i a s t y l u ludowego za H . w przykłady takich Wólfflinem gruncie etnologii z m i o r z a j ą c o j do całościowogo ujęcia c z ł o w i e k a , do u n i ­ jodnej ze sfer jego d z i a ł a l n o ś c i do innej (np. obfitują r o z d a r ć teoretycznych jakie s t w i e r d z a m y i H . F o c i l l o n e m . B y ł y to, odrzucone dziś, ale w a ż n o w h i s t o r i i w p r z y p a d k u Frankowskiego. U n i k n ą ć tego m o ż n a albo z a j m u j ą c n a u k i p r ó b y uzyskania i n f o r m a c j i o a r t y s t a c h b y d z i ę k i analizie s i ę j e d n ą t y l k o s t r o n ą j a k i e g o ś zjawiska, no p r z y k ł a d jego s t r o n ą f o r m ich dziel m ó c coś p o w i e d z i e ć o ich sposobie widzonia ś w i a t a . z n a e z o n i o w ą , albo d ą ż ą c do stworzenia całościowej t o o r i i k u l t u r y , k t ó r a w i n n a b y ć po p r o s t u m e t a t o o r i ą (co p r ó b u j e r o b i ć A . Wier­ M a m y toż w t o o r i i Frankowskiogo w a ż n ą w a r s t w ę s e m a n t y k i dzioł s z t u k i j a k o w y t w o r ó w znaczących. Zapewno jodnak ewo- ciński) i k t ó r a , j a k na lucjonistyczne rozumionio s y m b o l u m i m o wzbogaconia go przoz wprowadzenio elomentów psychoanalizy nio pozwoliło k o w s k i e m u na r o z w i n i ę c i e toj k w o s t i i w k i e r u n k u Fran­ dzisiejszogo rozumienia s z t u k i j a k o systemu z n a k ó w . razie, jost p o j a w i a j ą c ą się w każdym pokoloniu u t o p i ą p o d o b n ą do p e r p e t u u m mobilo. W ostatnich l a t a c h eksplorowano silnio r ó ż n e teorio znaczenia i komunikacji dla o b j a ś n i e n i a zjawisk s z t u k i i to z a r ó w n o gruncie h i s t o r i i s z t u k i ( E . na Panofsky) j a k i etnologii (C. L e v i - -Strauss, s z k o ł a t a r t u s k a w semiotyce); f a s c y n u j ą n a d a l badaczy : G d y b y w i ę c chcieć k r ó t k o u j ą ć p o s t a w ę Frankowskiego t o propozycje fenomenologiczne, a Hussorlowska pokusa oglądu m u s i e l i b y ś m y z w r ó c i ć u w a g ę na jego p r ó b ę pogodzenia o b i o k t y w - zjawisk z r ó ż n y c h s t r o n j e d n o c z e ś n i o m a m i s p o ł n i o n i o m nego u j ę c i a dziol s z t u k i j a k o n a l e ż ą c y c h do p o r z ą d k u n a t u r a ł n o g o całościowego- W z jego przekonaniem o swoistości s z t u k i dzięki jej L u d o w a " p o ł o ż y ł a w ostatnich latach wielkie z a s ł u g i i t y l k o wywodzącej t y m w ł a ś n i e zakresie b a d a ń „ P o l s k a ujęcia Sztuka się toż z n a t u r y , ale nie p o d l e g a j ą c e j n a t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u pozornie nio b y ł o w niej miejsca dla, s z t u k i . W gruncio rzoczy cosze, to znaczy p i ę k n u . To n i e p o d l o g a j ą c e rozwojowi w czasie ani przez c h w i l ę nie przestano o niej m ó w i ć e k s p l o r u j ą c i przestrzeni, nio e w o l u u j ą c o p i ę k n o b y ł o usuwano w cień w m o - nowe propozycje i p r ó b u j ą c odejść od w y ł ą c z n o g o r o z p a t r y w a n i a moncio, w k t ó r y m F r a n k o w s k i d o m a g a ł się poszukiwania sensu formy. dzieła s z t u k i przoz jogo umieszczenie w r y t m i e w r y t m i o cyklu indywidualnego, p o d p o r z ą d k o w a n e g o b ą d ź bądź rytmom Gdy obrzędowym, co jednak spróbujemy jakąś nową perspektywę spojrzeć w przyszłość dla naszych b a d a ń to by tylko ujrzeć pożytecznym w y d a j e się spojrzenie na naszych p o p r z e d n i k ó w i ich w y s i ł k i . natury. Teoria Frankowskiego p o w i n n a n a m b y ć b l i s k a d z i ę k i W t o o r i i Frankowskiego znajdujemy więc szerog s p r z e c z n o ś c i , r o z d a r ć w y r a ż a j ą c y c h zapowne r o z t e r k ę jego samogo. Część t y c h w a c t w u z A . v a n Gennepem i L . L e v i - B r u h l e m , powino­ wprowadzeniu p o j ę c i a s y m b o l u i o b r z ę d u p r z e j ś c i a . D z i ę k i t e m u p r o w a d z i nas niekonsekwencji m o ż n a zapewne w y t ł u m a c z y ć jego o d w o ł y w a - do o t w a r c i a się na w s p ó ł c z e s n e ( s t r u k t u r a l n e , semiotyczne, fe­ niom się do f i l o z o f i i E . v o n H a r t m a n r . a , k t ó r y p r z e c i e ż z a k ł a d a ł , nomenologiczne) że b e z p o ś r e d n i m p r z e d m i o t e m poznania m o g ą b y ć t y l k o dane w i z j i ś w i a t a i poszukiwania r e g u ł m y ś l e n i a u k r y t y c h w k u l t u r z e . doświadczenia, duchowy, że podłoże lansował metodę wszelkich zjawisk indukcyjną, ma podkreślał charakter realność rozumienie w s p ó ł c z e s n e j , nie n a u k i . J a k i o b y j e d n a k nie b y ł o ź r ó d ł o o w y c h r o z d a r ć t o p o z o s t a j ą rozumienia sacrum. one f a k t o m . F a k t e m , o b s o r w o w a n y m u j e m u w s p ó ł c z o s n y c h l u b etnografów (Zawistowicz-Adamska), a także magicznego i ludowej P o j ę c i e z a ś emocji w y r a ż a j ą c y c h się w akcie t w ó r c z y m , ale w y ­ p o w i a d a n y c h za p o ś r e d n i c t w o m s y m b o l i ducha i c e l o w o ś ć ż y c i a , p r z y c z y n i a j ą c się do w y k r o o w a n i a k u l t u nieco m ł o d s z y c h myślenia przerzuca pomost do freudowskiej psychoanalizy i Eliadowskiego To spojrzonie na p o p r z e d n i k ó w i ich w y s i ł k i uczy toż pewnoj o s t r o ż n o ś c i , a m o ż e i s k r o m n o ś c i w l a n s o w a n i u n o w y c h _ tez, u w i e l u m ł o d y c h (na p r z y k ł a d p r ó b u j ą c y c h ł ą c z y ć f o n o m e n o l o g i ę u ł a t w i a odrzucenie z ł u d z e ń , c h o ć b y w k w e s t i i m o ż l i w o ś c i tworze­ ze s t r u k t u r a l i z m e m ) . nia t e o r i i c a ł o ś c i o w y c h , nawet g d y b y m i a ł o nas to zaboleć. P R Z Y P I S Y ' Eugeniusz F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, Warszawa 1934 ( w . ) Wiedza o Polsce, t . I I I . W dalszej części a r t y k u ł u c y f r y po­ dane w nawiasach o z n a c z a j ą t ę w ł a ś n i e p o z y c j ę . 2 A n n a K u t r z o b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 94 3 I d a K u r c z , Psycholingn:istyka, Mit i jej badacze. 5 Eugeniusz F r a n k o w s k i , Tykwa i jej znaczenie dla kultury ludzkiej, „ S p r a w o z d a n i a z C z y n n o ś c i i P o s i e d z e ń P A U " , t . 32, z. 6, s. 15—17 t e n ż o , Wycinanki i ich przeobrażenia, „ L u d " , t. X X I I , 1923, s. 82—128 K s a w e r y P i w o c k i , Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „ L u d " , t . L I . 1967, cz. I I , s. 370 S ł a w . K r z e m i e ń - O j a k , Antynomie programu estetyki Michała Sobeskiego ( w : ) Studia z Dziejów estetyki polskiej 1890—1918, W a r s z a w a 1972, s. 287—301 6 7 4 Warszawa 1976 Zofia iSokołowicz, Eugeniusza Frankowskiego teoria myślenia magicznego -i obrzędów przejścia, „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I 1987, z. 2 (w d r u k u ) . 8 �