https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/493716612fc08acaef0a2207a41331a8.pdf 162e31a8f3f14267a8e327b0bb8999ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3172 Title A name given to the resource Ludwik Więcek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.35-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski LUDWIK WIĘCEK N a i w n o ś ć W i ę c k a nie wynika z ż a d n y c h spekulacji. G d y b y Gospodyni Zofia Krzysztoniowa traktuje W i ę c k a tak j a k 1 z o r i e n t o w a ł się, Ż3 jest naiwny, ś m i e s z n y , pewnie by z a p ł a k a ł dobra matka słabowite dziecko. a m o ż o i przestał m i ł o w a ć . P o n i e w a ż W i ę c e k bardzo by chciał zachcianki. W i ę c e k p r z y s z e d ł do niej przed 22 laty. P o m a g a ł Spełnia nawet jego dziwaczne b y ć takim j a k inni, z w ł a s z c z a ludzie z miasta. w gospodarstwie, pasł gęsi, krowy, ale j a k twierdzi gospodarz nigdy nie b y ł o z niego wiele p o ż y t k u . W i ę c e j zjadł niż zrobił. W i ę c e k kocha dzieci, sam jest jak d u ż e , chore dziecko które c h c i a ł o b y s i ę b a w i ć ze wszystkimi a j u ż nie m o ż e . Nie n a d ą ż a . Ma bowiem 71 l a t , chore nogi, w a d ę wymowy — j a k Nikifor (zapewne przyrośnięty j ę z y k ) . C i jednak, k t ó r z y go z n a j ą r o z u m i e j ą o co m u chodzi, z w ł a s z c z a dzieci. Jest m a ł y , twarz m a p o r y t ą s i a t k ą zmarszozek, ale bardzo ż y w ą , w niej d u ż e , śmiejąoe się oczy. M ł o d e oczy. W i ę c e k m a d u s z ę dziecka, lubi zabawy, wcielanie się w róż­ P ó ź n i e j w o g ó l e przestał p o m a g a ć , coraz trudniej poruszał się. W i ę c został. Śpi w kuchni. Teraz dostaje r e n t ę — 3.200 z ł . To dla niego i tak d u ż o — m ó w i gospodyni. Dawniej co m i a ł , wyda­ w a ł na czekoladę i cukierki. R o z d a w a ł je dzieciom, podobnie j a k drewniane, kolorowe ptaszki, które strugał z drewna i m a l o w a ł . T o t e ż wszyscy t r a k t u j ą go jako nieszkodliwego dziwaka, wiejskie­ go p r z y g ł u p a . Nie d z i w i ą więo specjalnie jego ekscesy. Ludzie jednak p a m i ę t a j ą o nioh. K i e d y ś np. W i ę c e k z a u w a ż y ł u gospo­ ne role. Gdy z o b a c z y ł w telewizorze sceny z wojny w Wietnamie dyni s u k n i ę , z a p i n a n ą od góry do dołu n a guziki. Zapragnął m i e ć zabrał gospodarzowi m o s i ę ż n e r u r k i , z m a j s t r o w a ł z nich, z blachy t a k ą , p o n i e w a ż ksiądz c h o d z i ł w podobnej sutannie. i drewna karabin. B i e g a ł z n i m wraz z wiejskimi c h ł o p c a m i niowa d a ł a mu s u k n i ę , z u p e ł n i e jeszcze n o w ą , nosił ją kilka dni, strzelając zza w ę g ł a — j a k w telewizji. b i e g a ł w niej po wsi, wreszcie z ł a c h m a o o n ą w y r z u c i ł . Krzyszto­ 35 �I I . 1. L u d w i k W i ę c e k ; i l . 2. L u d w i k W i ę c e k z gospodarzem, p . K r z y s z t o n i e m ; i l . 3. W ogrodzie, olej n a p ł y c i e , w y m . 40,5x61 c m ; i l . 4. Scena z łosiem, olej n a p ł y c i e , w y m . 37x51,6 c m P a r ę l a t t e m u z o b a c z y ł c ó r k ę gospodarzy na ł ą c e , w czerwo­ i całe życie jest s ł a b y . A l e , j a k t w i e r d z ą K r z y s z t o n i o w i e , siostra n y m b i k i n i . P r z y j e c h a ł a z m i a s t a , o p a l a ł a się. B i k i n i m u s i a ł o s i ę W i ę c k a , k t ó r a czasem do n i c h p r z y j e ż d ż a , bardzo jest do b r a t a wydać Więckowi szczytem miejskiej elegancji. Z a c z ą ł prosić podobna, a z n i k ą d nie spa,dła. T e ż nie m a s i ł , „ c o przejdzie g o s p o d y n i ę a b y m u jo k u p i ł a . D o s t a ł , c h o d z i ł w n i m po w s i , t r o c h ę , l u b p o r o b i t o ś p i . " M a i d r u g ą s i o s t r ę , alo z n i ą nie u t r z y ­ z n o w u k i l k a d n i . I n n y m razem z o b a c z y ł i d ą c y c h przez w i e ś t u ­ muje k o n t a k t u . D o m o p u ś c i ł , g d y b y ł j u ż d o r o s ł y . C h o d z i ł po r y s t ó w , niośli na sobie d u ż e p l e c a k i . W i ę c W i ę c e k t e ż c h c i a ł l u d z i a c h , r ą b a ł drzewo, p o m a g a ł p r z y pasieniu b y d ł a . O d 1954 r . b y ć t u r y s t ą . Gospodyni s p a k o w a ł a m u plecak, w y p c h a ł a szmata­ p r a c o w a ł d ł u ż e j w d w ó c h gospodarstwach, w Ł u ż n e j . G d y p r z y ­ m i , n a wierzch p r z y t r o c z y ł a z r o l o w a n y koc i W i ę c e k w y i u s z y ł . s z e d ł do W i l c z y s k n a j ą ł się do K i z y s z t o n i ó w , p o m a g a ł i m w D o s z e d ł do k o ń c a w s i , t o i t a k b y ł o k i l k a k i l o m e t r ó w , no i w r ó c i ł . o b e j ś c i u , ale szybko się m ę c z y ł , p r a c o w a ć nie l u b i ł . Co m i a ł r o b i ć ? Trzeba u m i e ć b y ć t u r y s t ą . D w u k r o t n i e m i a ł z a m i a r się ż e n i ć „ z n a l a z ł t e ż sobie t a k ą Gospodarze m ó w i ą : „ W i ę c e k nie jest g ł u p i , s w ó j r o z u m m a . " Jego logika o p a r t a jest j e d n a k n a niedostatecznych p r z e s ł a n ­ k a c h . Dlatego w y c i ą g a wnioski, które innych bawią. m a l u t k ą K a s i ę i z w i e ś ć j ą c h c i a ł . " A l e n i e z w i ó d ł . Coby j e j z r e s z t ą m ó g ł z a o f e r o w a ć ? S w ó j t a l e n t ? Swoje o b r a z k i ? T o s i ę „Mam na w s i nie l i c z y , z tego n i k t nie w y ż y j e , z w ł a s z c z a ż e W i ę c e k m ą d r ą g ł o w ę " zapewnia. Ś m i e j e s i ę , g d y gospodarze o p o w i a d a j ą nawet do m a l o w a n i a nie bardzo się p r z y k ł a d a ł . Chyba jednak j a k t o i m ciągle w y r z u c a , ż e t r z y m a j ą k r o w y . Po co k r o w y 1 — o d c z u w a ł s w o j ą k o n d y c j ę , skoro j a k zapewnia n i g d y nie c h c i a ł t ł u m a c z y . P r z e c i e ż mleko m o ż n a k u p i ć w sklepie. Bez w y s i ł k u ! m i e ć dzieci. Po co więc m ę c z y ć się z k r o w a m i , d o i ć j e . G d y samochodem p r z y j e c h a ł b r a t gospodarza W i ę c e k b y ł zachwycony. Trzeba m i e ć Gdy z n i m r o z m a w i a ł e m m ó w i , że c h c i a ł b y p o j e c h a ć do W a r s z a w y . A l e ż y ć w m i e ś c i e ? „ O , n i e , t a m — b e ł k o c e — bekon s a m o c h ó d , m ó w i ł , a nie k r o w y ! S a m o c h ó d jest jego n a j w i ę k s z y m (beton), t o zimno w n o g i , c i ą g n i e i d u p a zmarznie g d y się u s i ą d z i e . " marzeniem. Z r e s z t ą — pokazuje — j u ż źle c h o d z i , nogi m u się p l ą c z ą . Chciał­ J a k i jest? J u ż z tego co n a p i s a ł e m w y r a ź n i e w y n i k a , ż e i n ­ t e l i g e n c j ą odbiega o d n o r m y . Jest i n f a n t y l n y . Wada wymowy t a k ż e izoluje go o d ś r o d o w i s k a . C a ł y jest z r e s z t ą j a k i ś nieudany. b y , a b y m u c o ć t a m w ł o ż o n o m i ę d z y n o g i , ż e b y m ó g ł szeroko c h o d z i ć . „ T a k i e t o w a r i a c k i e nogi, m ó w i , j a k jedna chce c h o d z i ć t o druga nie i d z i e . " U r o d a i ł się w p r z y s i ó ł k u W e s o ł ó w , 11 sierpnia 1911 l o k u W b y ł y m p o w . g o r l i c k i m . S y n W i k t o r a i W i k t o r i i — zapisano 2 Jest n e r w o w y , ł a t w o s i ę podnieca — m ó w i ą o n i m gospoda­ rze. A l e jest d o b r y , n i e z ł o ś l i w y . B a r d z o r e l i g i j n y , ufny, uczu­ w dowodzie o s o b i s t y m . Rodzice m i e l i p o d lasem 6 m o r g ó w g r u n t u . c i o w y , ł a t w o s i ę wzrusza. „ O n jest g ł u p i , P a n i e ! w t r ą c a się Miejscowy lekarz t w i e r d z i , ż e W i ę c e k m a w a d ę w y m o w y o d u r o ­ s ą s i a d k a —• j a k k i e d y ś zoba,czył c z ł o w i e k a co n i o m i a ł nogi, to dzenia, o n j e d n a k t ł u m a c z y , ż e k i e d y b y ł m a ł y p i o r u n s t r z e l i ł sam obok i o n w t e d y s p a d ł z w y s o k a , i dlatego b e ł k o c e , nie w y r ó s ł , i uciąć. A m p u t o w a ć . " 36 sobie z r o b i ł d r e w n i a n ą , n o g ę , a s w o j ą c h c i a ł — na p i e ń �37 ��Naprowadzam r o z m o w ę na malowanie W i ę c k a . Gospodyni potrzebne. J e ś l i o tym wspominam, to tylko w tym oelu, by uohro przynosi ostatnie jego obrazki „ T e r a z już nie m a s i ł , bardzo nić W i ę c k a przed s ą d a m i opartymi na naszym d o ś w i a d c z e n i u m a ł o maluje, ale dawniej oo b y ł o — brali. Z K r a k o w a , z W a r ­ kulturowym. M a l o w a ł , o ile wiem, p r z e w a ż n i e z reprodukcji, szawy. 3 swoim Nawet ładne były obrazki". W i ę c e k przypatruje s i ę malunkom. Jeden obraz odwraca, ten jest tłumaczy. I niegotowy (nie polakierowany). Dwa choć k i l k a znanyoh m i o b r a z ó w w y m y ś l i ł sam. Jeden z nich niedobry, przedstawia ptaki, przy czym W i ę c e k nie bardzo umie w y o b r a z i ć pozostałe je w relaoji do siebie i przestrzeni (il. 4). I n n y , ostatni, w y o b r a ż a sprzedaje bez żalu. M ó w i , że m o ż e jeszcze k i e d y ś c o ś namaluje. Narodziny, przy czym schemat stajenki p o d s u n ę ł a zapewne mala­ K i e d y z a c z ą ł ? Gospodarze m ó w i ą , ż e 10 lat temu. Woześniej rzowi p a m i ę ć widzianych k i e d y ś reprodukcji obrazów, natomiast strugał z drewna ptaszki na wzór ludowych, które pewnie wi­ organizacja e l e m e n t ó w na p ł a s z c z y ź n i e podlega najprostszym dział na jarmarku ozy o d p u ś c i e . Strugał je starannie, tak że nie zasadom p o r z ą d k u j ą c y m — symetrii, a t a k ż e rytmice. Nigdy odbiegają wiejskich nie d o s z ł y do g ł o s u tak w y r a z i ś c i e j a k w ł a ś n i e w t y m obrazie, w oddaniu szczegółów od typowyoh — a n a s t ę p n i e m a l o w a ł . T ę c z y n n o ś ć lubił najbardziej. P t a k z samej w k t ó r y m malarz pozbawiony b y ł p o d p ó r k i wzoru. Nie znaczy lipy jeszcze nie ż y ł , dopiero s t a w a ł się prawdziwym gdy b y ł to o c z y w i ś c i e , że dążenie do z w a r t o ś c i kompozycji i jej r ó w n o ­ pomalowany. wagi nie s ą widoczne D o s t a w a ł duszę. Ale n a p r a w d ę p i ę k n y ptak to b y ł t a k i na drzewku, najlepiej gdy n a jednej rosochatce było Jedynie mniej się w oczy, tematach. porównamy wzór sobie przymocowane do ściany. Dlatego deseozki o p a t r y w a ł uchwytem czeniu i dopiero wtedy u w a ż a ł pracę za skończoną. Podobnie obraz W i ę c e k oswaja widziane d z i e ł o , przenosi je — gdy tylko m o ż e — tylko wtedy jest gotowy, gdy ma ramki, uchwyt do zawieszenia w lepiej m u z n a n ą r z e c z y w i s t o ś ć , opowiada treść obrazu w ł a s n y ­ i gdy jest powleczony bozbarwnym lakierem. m i s ł o w a m i tak aby wszystko, co uznaje za w a ż n e b y ł o w y r a ź n i e upraszczania treści, elementów a obcych konsekwencja zwłaszcza na swojskie, sztafażu, bardziej w w spo­ tłuma­ zrozumiałe. zaznaozone, to z a ś , co m u s i ę zdaje niejasne m o g ł o b y ć z a s t ą p i o n o w pracy, s t a w a ł się pedantyczny gdy szło o rzeźbienie i malo­ wyobrażeniem wanie. To b y ł jego rzeczywisty ś w i a t , jego domena, w której zmiany, które wprowadza.* nie m u s i a ł czuć się od nikogo z a l e ż n y m . jest gdy podstawce. Zwracam na to u w a g ę , W i ę c e k roztrzepany, niestaranny W i ę c k a widoczna choć Bo p t a k i albo powinny s t a ć na stole czy parapeoie, albo b y ć kilka r ó ż n y c h p t a k ó w , a drzewko moono t k w i ł o w i relację w innych „ z a p o ż y c z o n y c h " rzucają jasnym i jednoznacznym. Prześledźmy więc Otóż na p o c z ą t k u widzimy różnicę — W i ę c e k o g l ą d a ilu­ Gdy tylko m ó g ł , oglądał w kościele m a l o w i d ł a , ilustracje. strację w k s i ą ż c e , maluje z a ś gotowy obraz, a w i ę c na twardym Czy c h c i a ł b y ć malarzem ? Trudno o t y m z W i ę c k i e m m ó w i ć . p o d ł o ż u , polakierowany, aby się nie b r u d z i ł , koniecznie w ramce, Zresztą przypuszczam, że dla niego pojęcie sztuki, twórczośoi, z p ę t e l k ą do zawieszenia. P r z y w i ą z u j e w a g ę do ramy. Zawsze jest malowania m a inny sens n i ż dla nas. C z y w ogóle wie o t y m , ż e ona pomalowana, obrzeża i z a m y k a pole obrazu z a r ó w n o wypuk­ twórczość polega na stwarzaniu c z e g o ś , czego jeszcze nie m a ? ł o ś c i ą listwy j a k elementem graficznym i kolorem. R a m a , nie­ Czy wie, że m o ż n a m a l o w a ć swe sny, wizje, że obraz m o ż e b y ć rzadko bogato dokorowana, p o w i ą z a n a o p o w i e ś c i ą o świeoie, problomach dobra i zła ? C z y wie oo to jest p r z e d s t a w i a n ą soonę odgranicza zdecydowanie ś w i a t obrazu od pastisz, widza. W k r a ń c o w y m przypadku (il. 19) obramienie jest niemal inspiracja, kopia ? Nie sądzę i wcale nie jest to m u z bordiurą okalającą 39 �r ó w n o r z ę d n e do przedstawionej sceny i s t a n o w i s t r e f ę p o ś r e d n i ą m i ę d z y t ą s c e n ą a w i d z e m . L e ż ą c a p o s t a ć d z i e w c z y n y staje się j a k b y c y t a t ' m z o g l ą d a n e j r e p r o d u k c j i , w p r o w a d z o n y m przez malarza do jogo obrazu. P o s t a ć t ę w ł ą c z a , k o n s t r u u j ą c u m o w n ą , w r ę c z s c e n i c z n ą p r z e s t r z e ń . D o l n y , ornamentalnie pas nie p e ł n i , poza d e k o r a c y j n ą , potraktowany ż a d n e j f u n k c j i ideowej. A l e wraz z r o z w i ą z a n i e m g ó r n e j p a r t i i obrazu w p r o w a d z a p o ż ą d a n y przez a r t y s t ę ł a d , z a m y k a kompozycję, ogranicza uciekającą w g ł ą b p r z e s t r z e ń . Z a m y k a u k ł a d o t w a r t y , zamienia sugestię n a p i ę ć o d ś r o d k o w y c h na k o m p o z y c j ę d o - ś r o d k o w ą . L e ż ą c ą materacu d z i e w c z y n ę sytuuje b o w i e m w przestrzeni na zamknię­ tej ł u k i e m , k t ó r e g o z w i e ń c z e n i e s t a n o w i k o k a r d a - k w i a t . Po obu stronach umieszcza d r z e w k a o k a l a j ą c e n i s z ę , w k t ó r e j umieszcza scenę z dziewczyną. T r u d n o p o w i e d z i e ć , na ile trawestacja t a k a znajduje uzasad­ nienie w „ n a t u r a l n y c h " preferencjach estetycznych W i ę c k a , na ile z a ś zgodna jest z w z o r a m i , k t ó r e g d z i e ś w i d z i a ł . T a k i s p o s ó b dekoracyjnego potraktowania egzotyki występuje w jarmarcz­ n y c h m a l o w i d ł a c h k a r u z e l , strzelnic i t p . P r z y p o m i n a t a n i e , k i ­ czowate dekoracje do „ e g z o t y c z n e g o n u m e r u " n a p o d r z ę d n y c h estradach, w y s t ę p u r e w e l e r s ó w , p i o s e n k a r k i czy t a n c e r k i (z re­ g u ł y na t l e p a l m y , f a l m o r s k i c h i d a l o k i c h w y s p ) . W o m a w i a n y m obrazie, przy wprowadzonych zmianach z a c h o w a ł j e d n a k W i ę c e k wszystkie n i e m a l elementy d o s t r z e ż o n e w pierwowzorze — p o z ę k o b i e t y , o k u l a r y o d s u n i ę t e wysoko na c z o ł o , m a t e r a c , fale, pas z i e m i z p a g ó r k a m i i d r z e w a m i , a w g ł ę b i —• t e ż n a m o r z u — w y s p y z w b i t y m i w nie d r z e w c a m i c h o r ą g w i . 10. K o p i a obrazu T y c j a n a Noli me tangere ( i l . 9), olej na p ł y c i e , w y m . 3 9 x 5 7 c m ; i l . 11. K o p i a obrazu K o n r a d a W i t z a , Cudowny polów ryb ( i l . 12), olej n a p ł y c i e 10 40 I �41 I ��15 I I . 13. K o p i a obrazu Andrea Mantegny, Modlitwa w Ogrójcu (il. 14), olej na p ł y c i e , w y m . 40,5 X 61 c m ; i l . 15. K o p i a obrazu Giowanniego Belliniego, Modlitwa w Ogrójcu (il. 16) le 43 I �W i ę c e k odwzorowuje je z t r o s k l i w ą u w a g ą , obrysowuje m o ż l i w i e d o k ł a d n i e k s z t a ł t wyspy , , C u b y " , nawet powtarza zygzak prawej wyspy. Z m i a n y w p r o w a d z i ł w zasadzie dwie: n a g ą p o s t a ó o d z i a ł w s u k i e n k ę i p o m i n ą ł napisy. W pierwszym przypadku zdecydo­ w a ł a o t y m wola gospodyni, w drugim niezrozumienie sensu napisów. J e s t jednak jeszoze jedna r ó ż n i c a , charakterystyczna dla wszystkioh adaptaoji W i ę o k a , d o t y c z ą c a roli pierwszego planu. W s z ę d z i e , gdzie w oryginale n a bliskim planie znajduje s i ę po­ s t a ć , czy grupa postaoi, w y r a ź n i e wydzielonych z t ł a , z w ł a s z c z a w i e l k o ś o i ą , malarz cofa je w g ł ą b , wtapia w oałośd kompozyoji, zmniejszająo różnice w skali w i e l k o ś c i m i ę d z y przedmiotami bliskiego i dalekiego planu. W i d a ć to z a r ó w n o w omawianym p r z y k ł a d z i e j a k t e ż w irmyoh pracaoh (np. i l . 20). P o s t a ć znajd u j ą o a s i ę n a pierwszym planie, zawsze jest sytuowana w głębi przestrzeni obrazu, zmniejszona w skali. Malarz zmniejsza rów­ n i e ż obramienie „ b a s e n u " , przesuwa go k u górze, a p o w s t a ł ą p u s t ą przestrzeń w kompozycji w y p e ł n i a dekoracyjnie potrakto­ w a n ą rośliną. Podobnie w obrazie n a i l . 11 cofa p o s t a ó Chrystusa, tak że jest ona niemal n a linii ł o d z i , z w i ę k s z a z a ś , i to znacznie, wizerunki j e ź d ź c ó w , ledwo widocznych na reprodukcji d z i e ł a W i t z a (il. 12). Likwiduje w ten s p o s ó b rozpiętość skali w i e l k o ś c i postaci, d u ż e różnico m i ę d z y bliskim a dalekim nlanem. Jedno­ c z e ś n i e rozbudowuje całą s c e n ę , dodając zgodnie ze swym po­ czuciem harmonii kompozycji, p a r t i ę po lewej stronie lodzi. S z c z e g ó l n i e widoczne s ą tego rodzaju działania w traweatacji o b r a z ó w Belliniego (il. 5) i Tyojana (il. 10). G ł ó w n y mo. tyw narracyjny zostaje wtopiony w poziomo rozbudowany pejzaż ( o c z y w i ś c i e uproszczony). Więook dokonuje tu zmian najdalej i d ą c y o h , np. w p ł ó t n i e T y c j a n a likwiduje wzgórze, dodaje z r ś drzewo w lewej partii obrazu, wprowadza s c e n ę s i e l s k ą z owiecz­ k a m i i pasterzem a c h ł o p s k ą , lecz nie p o l s k ą a r c h i t e k t u r ą z a s t ę ­ puje bliżej umieszozonym, w i ę k s z y m domem rodem z naszej 19 �II. 19. K o p i a obrazu A n n y Guntnor Quantanarnera (il. 18): i l . 20. K o r d a obrazu Ł u k a s z a Cranacha, Nimfa wodna przy studni (il. (7) r z e o z y w i s t o ś c i oraz dobrze m u znanymi zabudowaniami gospo­ darczymi. Zabawne. T e n dom, jakioh obecnie wszędzie wiele, z kolorowymi s z k i e ł k a m i , lusterkami, zachowuje schemat orygi­ n a ł u , trójdziolność, w y s u n i ę t ą ponad dach m a n s a r d ę . Więcek zmienia, u w s p ó ł c z e ś n i a , p r z y b l i ż a , ale c a ł y czas starannie p r z y ­ patruje s i ę obrazom, k t ó r e n a ś l a d u j e . O c z y w i ś c i e nie jost w stanie p r z e k a z a ć poetyki o r y g i n a ł u ani ekspresji sytuacji, to przekracza z a r ó w n o jego m o ż l i w o ś c i warsztatowe jak i zainteresowania. Opowiada to, co jest n a obrazie t a k , j a k b y p r z e k a z y w a ł treść opowiadania o świętyoh, faryzeuszaoh, bogaczach ozy księż­ niczkach. Widzi jednak s z c z e g ó ł y , zwraca n a nio b a c z n ą u w a g ę , np. przekazuje charakterystyczne rozcapierzenie p a l c ó w nóg leżąoej Nimfy w obrazie Cranacha — i l . 17, Jego decyzje są ś w i a ­ doma, w y n i k a j ą z poczucia kompozycji, przestrzeni. Zmieniając —• wprowadza przecież w ł a s n y p o r z ą d e k , upraszczając — dba o to, aby p r z e s t r z e ń obrazu b y ł a harmonijnie zabudowana. R e a l i z m p r z e k s z t a ł c a w u m o w n o ś ć dekoracyjnie r o z w i ą z a n y c h e l e m e n t ó w p e j z a ż u . W i d a ć to z w ł a s z c z a w traktowaniu k w i a t ó w , roślin. T a m gdzie we wzorze dostrzega swobodnie rosnącą k ę p k ę roślin, interpretuje j ą umownie, dekoracyjnie (np. prawy d ó ł na i l . 5). Swobodnie wprowadza zrytmizowane drzewka i na k s z t a ł t pawiego ogona rozłożono g a ł ą z k i r o ś l i n y w tle swej wersji C r a ­ nacha — i l . 20. Bardzo interesująco przekształca Ogród Rajski niemieckiego mistrza (il. 21, 22). Z b l i ż a go w charakterze do perskiej m i n i a ­ tury. Nie umiem p o w i o d z i o ó czy W i ę c e k w i d z i a ł takie miniatury. Nie wykluczam togo, w k a ż d y m razie uderzające jost iż „ o c z y s z ­ c z a j ą c " p i e r w o w z ó r z gobelinowej g ę s t w i n y roślin uspakaja kom­ p o z y c j ę , zmienia proporcje, wprowadza u k ł a d znacznie bardziej przejrzysty i p o d p o r z ą d k o w a n y zasadom r y t m u , kontrastu i sy­ metrii — a w i ę c w duchu s w y m zgodny z naturalnym, „ l u d o ­ odpoczywająca w y m " sposobem m y ś l e n i a plastycznego. Przesuwa s t ó ł k u cen­ trum kompozycji, akcentuje r y t m blankowania muru. Silniej, niż w oryginale zaznacza o b e c n o ś ć p t a k ó w . P e ł n i ą one w jego obrazie rolę w y r a ź n i e r y t m i z u j ą c ą , a przy t y m , j a k wszędzie, W i ę c e k maluje je z dużą u w a g ą i s t a r a n n o ś c i ą . P t a k i są dla niego w a ż n e , lubi je, zna z obserwacji ale napewno i z o g l ą d a n i a ich w i z e r u n k ó w (gdzie? w atlasie p t a k ó w ? n a p o c z t ó w k a c h ? ) . Zresztą wiemy, iż rzeźbi je często, sprawnie, tak j a k to przy­ jęte- w ludowej sztuce. Czasom umieszcza je z własnej woli n a obrazach, bez z w i ą z k u z narracją i wtedy w i d a ć , że malarz przy­ wiązuje do nich w a g ę . Proszę zwrócić u w a g ę na Madonnę z dzie­ ciątkiem G . Belliniego (il. 6). Czarny ptak siedzi n a gałęzi drzewa. Wprowadza w h a r m o n i ę sielskiej sceny nastrój niepokoju, grozy. Zapowiada wydarzenia, które później n a s t ą p i ą . Ale dla W i ę c k a to tylko s y g n a ł , pretekst do namalowania ptaka. Nawet nie jednego... T e n z drzewa ulatuje, poczciwy, wielobarwny, nic nie m a j ą c y w sobie z symboliki z n a c z e ń , natomiast Więcek wznosi w tle góry, by na szczycie n a j w y ż s z e j u s t a w i ć ogromnego w skali orła. W i ę c e k wyczuwa proporcje, jeśli więc orzeł jest tak wielki wynika to z zainteresowania, z chęci zwrócenia na niego uwagi, a m o ż e namalowania orła, widzianego w j a k i m ś atlasie. Wskazuje na to napis, przecież rzadko p o j a w i a j ą c y się w jego obrazach. T y m razem jest to wyczytany zapewne podpis w atlasie — orzeł skalny. D u ż e g o ptaka umieszcza również w swej wersji Noli me tangere T y c j a n a (il. 10). Ż e b y nie b y ł o w ą t p l i w o ś c i umieszcza pod nim napis „ P i e r z k a " (piegża). Oczy­ wiście napisy są d z i e ł e m gospodarzy, ale wprowadzone na wy­ raźne ż ą d a n i e malarza. P i ę k n e s ą w obrazach W i ę c k a „ a r o h i t e k t u r y " . P r z y zmia­ nach dokonanych w stosunku do oryginału interesująco zestawia formy, dostrzega i c h znaozenie w budowie obrazu. Ma r o z w i n i ę t e 45 �I I . 2 1 . K o p i a obrazu m i s t r z a g ó r n o r e ń s k i e g o , Ogród rajski ( i l . 22) �poczucie dekoracyjności, s t ą d t e ż np. dosadnio akcentuje kręgi ilustrowany kolorowymi reprodukcjami album o b r a z ó w (niestety r o z c h o d z ą c y c h się fal w o k ó ł łodzi (il. 11), a t a k ż e rytmizuje nie m o g ł e m n a podstawie zachowanych ilustraoji u s t a l i ć jego całą partię brzegu. t y t u ł u . Podpisy b y ł y w j ę z y k u angielskim.). Gospodarz k u p i ł t e ż O c z y w i ś c i e Więcok m a trudności z a n a t o m i ą . Jego umiejęt­ ności rysunkowo nie postaci pozwalają n a dokładno ludzkiej. T a m jednak, gdzie wzorzec W i ę c k o w i farby i co pewien czas u z u p e ł n i a ł je, zanim nie zaczął przodstawienie p o m a g a ć W i ę c k o w i nabywca wielu jogo o b r a z ó w , L u d w i g Zim - jest merer. wyraźny, stara s i ę o m o ż l i w i e wierną interpretację (np. i l . 19). Gorzej jest. W i ę c e k otrzymany album ciągle oglądał. Z o s t a ł y z niego gdy postacie są n a reprodukcji m a ł e , n i e w y r a ź n e . Wtedy malarz strzępy. przedstawia je bardziej schematycznie. A n i o ł k i czy i d ą c y w dali k t ó r y w i e d z i a ł , iż W i ę c e k — j a k dziecko — nie m a poczucia ludzie przybierają w y g l ą d dzieci, a s p o s ó b ich przedstawienia konwencjonalnego (np. il. 11, 13) do złudzenia przypomina postacie na obrazach zasłaniając sobie tylko ręcznikiem t y ł e k ) p r z y s ł a ł m u Katarzyny T y c j a n a . Więcek n a m a l o w a ł ją. Ale gospodyni o b u r z y ł a się n a Gawłowej. Malował też sugerowane mu tematy. Zimmerer, wstydu (potrafił b i e g a ć na golasa po wsi, Venue K o ń c z ą c o m ó w i e n i e różnic m i ę d z y wzorem a interpretacją, takie b e z e c e ń s t w a . „ T o ś w i ń s t w o — t ł u m a c z y ł a mi — t a k ą g o ł ą n a l e ż y w s p o m n i e ć o jeszcze jednej w a ż n e j różnicy — o kolorysty­ b a b ę w y s a d z i ć na obrazie. Dzieciaki się ś m i a ł y . A ten — (palec ce. Reprodukcja traktowana jost przez W i ę c k a jak kolorowa wskazuje W i ę c k a ) — p o w i e d z i a ł , że to s ą s i a d k a , to go sąsiad fotografia natury, zrozumiałe w i ę c , że drzewa i trawa s ą zielono, przyleciał niobo •— niebieskie, dachy — czerwone itd. Ale dociekliwość merer p r z y w i o z ł a . w poznaniu i w ł a ś c i w y m odtworzeniu rysunku postaci czy sytuacji wymalować." nie znajdujo odpowiednika w traktowaniu kolorystyki. W i ę c e k potwierdza. (Jednak w kolekcji Z i m m e r e r ó w znajduje się naga w odróżnieniu od Nikifora, W n ę k o w e j czy G a w ł o w e j nie m a 5 rozwiniętej wrażliwości kolorystycznej. Wypowiada się przede bić. A to z tej p o c z t ó w k i , co m u pani K a r i n a Z i m ­ I Taka bezwstydna! wymalował? — Kazałam pytam mu sukienkę „Wymalował!" — leżąca kobieta malowana wg fotografii obrazu A n n y Guntner ( w i d a ć u d a ł o się W i ę c k o w i u k r y ć ten obraz przed gospodarzami) wszystkim w interpretacji rysunkowej i walorowej przedstawione] ,,Do tego mam g ł o w ę ! " m ó w i o swym malowaniu W i ę c e k . anegdoty, natomiast nie postrzega n a ś l a d o w a n e g o obrazu jako „ P a n wie j a k on m ó w i o sobie? ciągnie gospodyni. W i ę c e k L u d ­ kompozycji kolorystycznej. S t ą d t e ż , j a k się zdaje, nie przywią­ wik — artysta malarz!" Mały schorowany c z ł o w i e c z e k przypo­ zuje wagi do zmian, któro w tym zakresie wprowadza. Wydaje mina mi Nikifora. Tamten t e ż w i e d z i a ł , że jest malarzem, dlatego się, że pod tym w z g l ę d e m wzór krępuje go tylko w niewielkim k a z a ł sobie zrobić p i e c z ą t k ę Nikifor-Matejko. Zresztą n a cechach stopniu. Trudno mi jednak w y p o w i e d z i e ć się autorytaty wnio z e w n ę t r z n y c h i ś w i a d o m o ś c i swego zawodu (u Nikifora — po­ na ten temat. Nie m o g ł e m bowiem s t w i e r d z i ć jakie kolory farb w o ł a n i a ) k o ń c z ą się p o d o b i e ń s t w a . S ą bowiem w istocie zupełnie m i a ł W i ę c e k do dyspozycji, n a ile więc swobodne b y ł y jego de- inni. Nikifora przepełniały wizje, myśli — o świecie, Bogu, niebie oyzje kolorystyczne. i piekle, ludziach. B y ł on w istocie w i e l k ą o s o b o w o ś c i ą , profe­ Ł a t w i e j o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, co W i ę c e k lubi m a l o w a ć . Zarówno obserwacja jogo z a c h o w a ń , j a k opinie gospodarzy, t y c z n ą . M y ś l ę , że m u s i a ł m i e ć w s p a n i a ł e , straszne i groźne sny. Natomiast ś w i a t p r z e ż y ć naszego malarza wydaje s i ę bardziej a przede wszystkim proporcje w podejmowanej tematyce wska­ prosty, zują na to, że interesuje go s z c z e g ó l n i e t e m a t y k a biblijna. Jednak więcej infantylnej z m y s ł o w o ś c i . K o c h a ludzi, zwłaszcza dzieci, przyziemny, konkrotny. Żadnej w nim metafizyki, ile razy j ą podejmuje sięga po istniejące j u ż wzory. Samodzielnie kocha koty (pokazuje o b e j m u j ą c s i ę za ramiona i k o l e b i ą o — komponuje jedynie sceny z p t a k a m i , z w i e r z ę t a m i , letnikami, j a k bardzo je kocha). L u b i p t a k i , rozróżnia je, poznaje po g ł o s i e . chociaż i w n i c h w y r a ź n i e w i d a ć p o s ł u g i w a n i e s i ę nie tylko obser­ Nie znosi tylko k r ó w , bo dobrze m u d o k u c z y ł y , gdy je m u s i a ł w a c j ą ale i widzianymi g d z i e ś wzorami ptaka, barana itp. S ą p i l n o w a ć na pastwisku. one jednak stosunkowo nieliczne, d o m i n u j ą tematy zaczerpnięte R ó ż n i c jest wiele. Nikifor m i a ł f a n t a z j ę , w y o b r a ź n i ę . Nasz z malarstwa o tematyce religijnej, a ściślej — opartej na mo­ bohater nie m a jej z a wiele. Potrzebuje p o d p ó r k i , c z e g o ś co s i ę t y w a c h z Ewangelii. da n a ś l a d o w a ć . O c z y w i ś c i e i on m a w y o b r a ź n i ę , ale realizuje Ciekawe, że W i ę c e k nie maluje o b r a z ó w ś w i ę t y c h , a więc t a k i c h , do k t ó r y c h (czy przed k t ó r y m i ) ludzie s i ę m o d l ą . S ą d z ę , się ona nie w p o m y ś l e , lecz w sposobie redukowania, oswajania wzoru. ż e w p ł y n ę ł a n a to postawa gospodarzy. P r y m i t y w n y warsztat Nikifor b y ł przekonany, ż e n a t a m t y m świecie znajdzie to malarza musi razić w ł a ś n i e w takich obrazach, a trzeba t u d o d a ć , czego nie m i a ł n a ziemi. B ę d z i e u c z e s t n i c z y ł w ś w i ę t y c h obco­ ż e dom w k t ó r y m mieszka W i ę c e k jest u r z ą d z o n y waniu, c z y t a ł uczone księgi, m u z y k o w a ł , m a l o w a ł . Jego obrazy zamożnie, zgodnie z p a n u j ą c ą m o d ą i to nawet m i e j s k ą (boazerie itp.). b y ł y projekcją tej wiary, widomym dowodem na to, co b ę d z i e . Obrazy ś w i ę t e W i ę c k a m u s i a ł y b y w tej sytuacji razić, nie wcho­ Natomiast W i ę c e k żyje f a n t a z j ą dziecinną. Zmajstruje karabin d z i ł y b y bowiem w repertuar malarstwa f u n k c j o n u j ą c e g o współ­ i j u ż wciela s i ę w żołnierza. Jego marzenia s ą konkretne, ziemskie, c z e ś n i e n a wsi. Z w r ó ć m y u w a g ę jeszcze n a jeden fakt — W i ę c e k realizowane w zabawie, przebieraniu, w jednej rzeczy realnej — nie malowaniu, bo przecież jest malarzem. maluje typowych „widoków", wieszanych na ścianach. Może dlatego, że lubi rozbudowane treści narracyjne, m o ż o jednak Nikifor m i a ł poczucie swej misji, swojej w y j ą t k o w o ś c i . To i z tego powodu, że m a l u j ą c „ w i d o k i " z n ó w by w c h o d z i ł w kolizję mu d a w a ł o poczucie g o d n o ś c i , którego nie z a t r a c a ł nawet wtedy, z odczuciami estetycznymi ś r o d o w i s k a . Swoboda W i ę c k a w y n i k a gdy żebrał. B y ł j a k wygnany, o ś l e p i o n y L i r , czasem gniewny, w i ę c t a k ż e z faktu, iż wszystko co maluje jest poza potrzebami obcy, nigdy nio przymilny. R e a l i z o w a ł się w malarstwie, które ś r o d o w i s k a , jest jego osobistym t r a k t o w a ł j a k p o w o ł a n i e . Natomiast W i ę c e k realizuje s i ę przede dziwactwem, k t ó r e znajduje aplauz jedynie w ś r ó d ludzi z miasta, k o l e k c j o n e r ó w , którym 6 „takie szmarowidła" m o g ą się podobać . W i ę c e k , gdy malujo dla siebie, sam wybiera tematy, wzory. Wybiera i to dwukrotnie. Pierwszy raz, gdy s p o ś r ó d blisko 200 wszystkim w marzeniach, w d ą ż e n i u a b y b y ć j a k inni, k t ó r y c h podziwia. C h o ć b y przez chwilę. K i e d y Zimmerer w y c i ą g n ą ł pu­ d e ł k o Marlboro, W i ę c e k poprosił go o papierosa, usiadł, z a ł o ż y ł (z trudem) n o g ę n a n o g ę , o d c h y l i ł się do t y ł u , n a s t r o s z y ł brwi posiadanych kolorowych reprodukcji decyduje s i ę n a interpre­ i puszczając do g ó r y d y m p a l i ł j a k angielski lord z telewizyjnego t a c j ę k t ó r e g o ś tematu, po raz drugi natomiast gdy opracowuje serialu. wzór z ilustracji n a miarę swych potrzeb i m o ż l i w o ś c i , gdy zmie­ nia proporcje, ujmuje, dodaje (np. p o s t a ć Matki Boskiej p a t r z ą c e j Ale n a i w n o ś ć zachowania W i ę c k a nie t ł u m a c z y fenomenu jego t w ó r c z o ś c i i nie wyczerpuje prawdy o c z ł o w i e k u . Talent nie z nieba n a ziemskie wydarzenia), gdy c a ł k o w i c i e przeinacza z a l e ż y od poziomu w y k s z t a ł c e n i a a życie w e w n ę t r z n e od prze­ kolorystykę. strzegania norm ś r o d o w i s k o w y c h . Relacje psychiczne s ą niepo­ W t y m miejscu powinienem w y t ł u m a c z y ć , s k ą d W i ę o e k m a wzory. Otóż gospodarz, w i d z ą c j a k zmienia s i ę wprost n a twarzy oglądając pocztówki i malowidła, kupił mu w mieście pięknie równanie bardziej skomplikowane. W i e d z ą c j a k i jest Więcek, widziany oczami otoczenia, wiemy o nim w istocie bardzo niewiele. Jest inny od ś r o d o w i s k a , to nie ulega w ą t p l i w o ś o i . Jest m a ł o 47 I �zaradny, nie przystosowany do ż y c i a . A l e p r z y t y m m a t a l e n t nic m u nie m ó w i pojęoie Triennale, nawet jabłko z drzewa nie plastyczny, k t ó r y niewielu jest d a n y . Jego w r a ż l i w o ś ć na k s z t a ł t spadnie (gorzej g d y w a ż n y d y r e k t o r o d k u l t u r y p y t a ozy nie czy m o ż n a b y r o b i ć Triennale oo c z t e r y l a t a ) . kolor znacznie przekracza normę. Można m u tylko tej w r a ż l i w o ś c i p o z a z d r o ś c i ć . M a życie w e w n ę t r z n e , marzenia, na­ O c z y w i ś c i e k a ż d e kalectwo jest n i e s z c z ę ś o i e m . D e p r y m u j e dzieje, r a d o ś c i , satysfakcjo. I n n e ? Zapewne, t y l k o czy te w a r t o ś c i , ograniczenie swobody w y b o r u f o r m ż y c i a , miejsca p r a c y , zamiesz­ k t ó r e w n i m dostrzegamy nie s ą w istocie n a j w a ż n i e j s z e ? Czy k a n i a . M o ż n a się t e m u p o d d a ć , ale m o ż n a t e ż w y t w o r z y ć me­ d o b r o ć , w r a ż l i w o ś ć , s u b t e l n o ś ć , u f n o ś ć , ż y c z l i w o ś ć nie n a l e ż ą do c h a n i z m y obronne. Ś w i a d o m i e l u b n i e ś w i a d o m i e uciec w marze­ k r ę g u w y ż s z y c h i p o ż ą d a n y c h w a r t o ś c i ? Czy m o ż n a w i ę c casus nie, w ś w i a t w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i . D l a W i ę c k a m a l a r s t w o s t a ł o Więcka się w ż y c i u w a ż n ą s p r a w ą , t y m co m u p r z y n o s i s a t y s f a k c j ę , skwitować tylko uśmiechem podszytym wyższością ? Czy a b y t e n u ś m i e c h nie demaskuje nas i naszych j e d n o s t r o n n y c h wywołuje k r y t e r i ó w ocen? Czy f a k t , że W i ę c e k nie w i e , co to jest w e r n i s a ż , p r z y j e ż d ż a j ą z d a l e k i c h m i a s t w s p a n i a ł y m i samochodami, k t ó r e Triennale, w y s t a w a , n a p r a w d ę jest w a ż n y ? A m o ż e jego b u d z ą z a z d r o ś ć wiejskiej m ł o d z i e ż y . D z i ę k i m a l a r s t w u s t a ł się stosunek do s z t u k i jest znacznie bardziej p r a w d z i w y i n a t u ­ k i m ś . Ono w y r ó ż n i a go o d otoczenia. D l a t e g o c h ę t n i e m a l u j e , taki zainteresowanie ludzi, którzy specjalnie do niego r a l n y ? N i e w i e o k r y z y s i e c y w i l i z a c j i , absurdach naszego „ ż y c i a dlatego p r z y w i ą z u j e t a k ą w a g ę do tego, a b y f a r b y b y ł y dobre, a r t y s t y c z n e g o " , o p s e u d o - r y n k u , nie uczestniczy w dyskusjach a b y obraz p o c i ą g n i ę t y l a k i e r e m l ś n i ł c z y s t o ś c i ą , dlatego maluje o k o ń c u s z t u k i , nie bierze u d z i a ł u w ś m i e s z n e j celebrze w e r n i s a ż y , zawsze na t w a r d y m p o d ł o ż u . P o n i e w a ż j a k d a w n y a r t y s t a chce k t ó r e t a k ślicznie s k o m p r o m i t o w a ł Y v e s K l e i n . Z r e s z t ą m a pra­ t w o r z y ć d z i e ł a t r w a ł e , k t ó r e b ę d ą o n i m ś w i a d c z y ł y nawet w t e d y , wo nie w i e d z i e ć , funkcjonuje w i n n y m obiegu k u l t u r y g d y j u ż jogo na t e j z i e m i nie b ę d z i e . i jeśli P R Z Y P I S Y 1 C h c i a ł b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć p a ń s t w u K r z y s z t o n i o m za pomoc, k t ó r ą m i okazali w czasie mego p o b y t u u n i c h w czerwcu 1982 г . , za udzielone informacje i p o ś r e d n i c t w o w k o n t a k c i e z W i ę c k i e m . S ą d z ę , że t o co p i s z ę o stosunku gospodarzy do W i ę c k a dostatecznie charakteryzuje i c h p o s t a w ę , bezinteresow­ n o ś ć i o p i e k u ń c z o ś ć , z a s ł u g u j ą c e na g ł ę b o k i szacunek. N i e s t e t y j e d y n a dotychczas p u b l i k o w a n a n o t a o m a l a r z u jest n i e ś c i s ł a . M a r i a n P r o k o p e k w Atlasie Sztuki ludowej i Folk­ loru w Polsce podaje b o w i e m , iż W i ę c e k u r o d z i ł się w 1930 r . R e p r e z e n t a t y w n y zestaw prac W i ę c k a znajduje się w k o ­ lekcji L . Z i m m e r e r a w Warszawie. W i n i e n jestem w d z i ę c z n o ś ć dr A n n i e K u n c z y ń s k i o j - I r a c k i e j oraz m g r Z o f i i Bisiakowej za pomoc w i d e n t y f i k a c j i „ w z o r ó w " 2 3 4 48 do o b r a z ó w W i ę c k a , a t a k ż e p . K a r i n i e Z i m m e r e r za udzielone informacje oraz u d o s t ę p n i e n i e m i prac malarza znajdujących się w k o l e k c j i . 5 W i ę c e k maluje p r z e w a ż n i e na p ł y c i e p i l ś n i o w e j f a r b a m i o l e j n y m i , poczem g o t o w y obraz p o c i ą g a b e z b a r w n y m l a k i e r e m . N a j c z ę ś c i e j zestawia ciemne b r ą z y z r ó ż n y m i o d c i e n i a m i zieleni, z n i e b i e s k ą b a r w ą nieba, c z e r w i e n i ą s t r o j ó w , b i e l ą ś c i a n b u d y n ­ k ó w . A u r e o l e , g w i a z d y , monstrancje, a n i e k i e d y nawet dach k o ś c i e l n e j w i e ż y maluje fa,rbą z ł o t ą . 6 Obrazy W i ę c k a pokazano na p r z e g l ą d z i e t w ó r c z o ś c i nie­ profesjonalnej w N o w y m S ą c z u (1976 r . ) oraz na 2 Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej we W r o c ł a w i u (1977 г . ) . �