https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19cb3a2df7cbceeab9414d0f6d89e4eb.pdf e4812b6f48e9d07bb1dc59fd27630b41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3177 Title A name given to the resource Z zapisków etnologa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.71-73 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Z A P I S K Ó W E T N O L O G A LIST LUDWIKA STOMMY Z PARYŻA DO REDAKCJI WYSŁANY A OPATRZONY TYTUŁEM: SŁOŃ A SPRAWA ETNOLOGII 2 maja 1982, p r z y l ą d e k B e g er V i i , godzina 11,30. F a l a A t l a n t y k u zapada s i ę w p r z y b r z e ż n e j skale. Zlany w o d ą szaro-czerń kamienia o ż y w a n a c h w i l ę migotem kolorowych słonecz­ n y c h w ę ż o w i s k . L e c z oto woda, jakby z w n ę t r z a s k a ł y , powraca wirami pian u b i e r a j ą c y c h g ł a z y w stargany fartuch bieli. Grzbiet kamienia wysuwa s i ę spod nich w głębokiej czerni popielejącej natychmiast w s ł o ń c u . Kolejna fala jest większa i kładzie się skosem n a szarym tle. S k a ł a znika z u p e ł n i e pod niebiesko-zielo­ nym naporom, by powrócić niespodziewanie w r o z b ł y s k u gasną­ cej j a s n o ś c i . I z n ó w k ł ę b o w i s k o oceanu z g r a n a t o w i a ł e g o teraz od zasłaniającego słońce białego o b ł o k u zabiera ś w i a t ł o z rafy. Lecz wiatr spycha c h m u r k ę z l e w a j ą c morze i brzeg w jedno okamgnienne olśnienie. Potem znowu czerń z bielą i b ł ę k i t e m , z ł o t o , z i e l e ń i srebrne odbicia drobin kwarcu n a chropowatej skórze kamieni... Ocean jest zielony ? Ooean jest niebieski ? Nieprawda, ocean nie jest zielony. Nieprawda, ocean nie jest niebieski. Ocean jest z ł o t y ? Nieprawda, ocean nie jest z ł o t y . Ocean jest czarny? Nieprawda, ocean nie jost czarny. Ocean jest i zielony i niebieski i z ł o t y i czarny i zielono-złoto-czarny i niebiesko-czarno-zielony i tysiąca jeszcze kolorów. Ale nie jest t e ż ocean s y n t e z ą barw. Oceanem s ą również jego zapachy, jogo wilgocie, jego o d g ł o s y . . . Natura oceanu jest tajem­ nicza, wieloraka i wszelka. J e s t nieopisywalna. K u l t u r a — p o w i a d a j ą ewolucjoniści (a implicite również i funkcjonaliści) — jest wynikiem poznawania i oswajania natury przez c z ł o w i e k a . N a czym jednak polega ludzkie poznawanie i oswajanie natury ? — Przede wszystkim, przed jakimikolwiek innymi d z i a ł a n i a m i , n a nazywaniu i ustanawianiu relacji m i ę d z y nazwanym. Ocean nigdy nio stanie się obiektem kultury; ele­ mentem dziedzictwa kulturowego s ą natomiast jego przedsta­ wienia. Ocean zielony, ocean niebieski, ocean z ł o t y , ocean czarny. Opisy nieopisywalnego. r Godzina 14,30. Szosą wijącą s i ę po skarpie półw5 spu Quiberon jedziemy w kierunku Port Louis. K a s e t a Charles Dumont i r ó w n y szum silnika głuszą o d g ł o s y fal, s m r ó d p e t ó w z niedom­ k n i ę t e j popielniczki tłumi skutecznie wszolkie powiewy morza. Ocean za oknami zmienia s i ę w jednowymiarowy landschaft. „ Z a w s z e m y ś l a ł a m , że w i d o k ó w k i znad Atlantyku s ą podkolorowywane — m ó w i E w a — to wręcz nie do w y o b r a ż e n i a , ż e ooean jest taki niebieski..." Catherine i Marek p o t a k u j ą . Zgadza­ my się wszyscy. Ocean jest niebieski? Nieprawda; ocean nie jest niebieski. Owszem, nie jest niebieskie to niejasne, intymne prze­ czucie oceanu, zaduma jego tajemnicy, k t ó r ą k a ż d e z nas z osobna uwozi ze s o b ą po serpentynach Quiberon. Ale skonstatowano w s z a k ż e słusznie w p o d r ę c z n i k a c h , żo „ e l e m e n t e m kultury jest to tylko, co z o s t a ł o społecznie zobiektywizowane" (Czarnowski). Społecznie zobiektywizowane, a więc przekazane. Przekazane, a w i ę c nazwane i opisane. Opisane nieopisywalne. A więc jednak ocean jest niebieski. Niebieska jest kultura oceanu n a p r z y l ą d k u Beg er V i i . Nazywanie i ustanawianie relacji m i ę d z y nazwanym, to nic innego j a k r o z k a w a ł k o w y w a n i e ciągłego, ustatycznianie dynamicz­ nego, dzielenie niepodzielnego, opisywanie nieopisywalnego. O w o i „ p o z n a w a n i e ś w i a t a " , w ł ą c z a n i e go do kultury jest więc w swojej istocie aktem par excellence kreatywnym. J e s t o d l e g ł y m od realizmu stwarzaniem ś w i a t a całkowicie n a nowo. Nie jest poznawaniem w sensie zbliżania się do j ą d r a tajemnicy, ale po­ w o ł y w a n i e m do ż y c i a , kodyfikowaniem i p o r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest b y ć m o ż e takim, jakim jest; ale napewno nie jest takim, jakim jest gdziekolwiek i kiedykolwiek przedsta­ wiony. Dlatego t e ż ś w i a t jakim jest nio jest i b y ć nie m o ż e przed­ miotem refloksji antropologicznej czy etnologicznej. Godzina 21,00. J u ż za Mont S t . Michel. Zapada zmrok. Do P a r y ż a jeszcze ok. 3G0 km. Mniej więcej M y ś l e n i c e — W a r s z a ­ wa. Kolejne kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w . „ N o , to j e s t e ś m y j u ż w Krakowie —- rzucam znad kierownicy do Marka — zaraz wjedziemy n a Most D ę b n i c k i . . . " „Co to jest Most T ć p n i t z k i — pyta Catherine —- czy w y ciągle musicie b y ć tacy nostalgiczni?" J a k ż e joj w y t ł u m a c z y ć , że K r a k ó w wspomniany koło Fougeres nie m a tym razem nic w s p ó l n e g o z n o s t a l g i ą ; że jest po to prostu kwestia p r z y k ł a d a n i a skali, p o r z ą d k o w a n i a nieznanego p o d ł u g znanego. Ale skala zawodzi. Przed L a v a l w j e ż d ż a m y bowiem n a a u t o s t r a d ę A 11. R ó w n i e ż nasz F o r d różni s i ę parametrami technicznymi od F i a t a 126p. Po n i e c a ł y c h trzech godzinach P a ­ ryż. 300 k m z L a v a l do P a r y ż a o k a z a ł o się n i e p o r ó w n y w a l n i e k r ó t s z e od 300 kin z K r a k o w a do Warszawy. G d y m i a ł e m siedem lat trasa z ulicy Czarnowiejskiej w Krakowie (nr 30) do kościoła SS. Sercanek (gdzie b y w a ł e m ministrantem) w y d a w a ł a mi s i ę uciążliwie długa. Dzisiaj tych paru k r o k ó w spaceru w ł a ś c i w i e nie z a u w a ż a m . L O T - e m bliżej głosi slogan reklamowy. I oczy­ w i ś c i e , ż e (od czego bliżej?) bliżej. Nawet więc kategorie przestrzenne t a k o c z y w i ś c i e z pozoru wymierne i obiektywne o k a z u j ą s i ę co chwila w z g l ę d n e , zrelatywizowane społecznie, historycznie, czy ekonomicznie (Ford a 126p). Ale zasada zachowania struktury s p o ł e c z n e j wyklucza relatywizm p o j ę c i o w y . Mamy więc ustalone „ b l i s k o " i „ d a l e k o " , mamy nasze u ś w i ę c o n e kilometry. N a kamiennym słupie koło P K i N w Warszawie wyryto cyfry obrazujące odległość w kilo­ metrach do p o s z c z e g ó l n y c h europejskich metropolii. Okazuje się, że np. do Kopenhagi jest Warszawiakowi dwa razy bliżej, n i ż do Sofii... Warszawska ulica ochrzciła ten miernik r z e c z y w i s t o ś c i „ S ł u p e m Ś m i e c h u " . Oto perspektywa prawdziwie antropolo­ giczna. N a ulice, uczeni w p i ś m i e ! Geodeta m a o b o w i ą z e k t w o r z y ć swoje konstrukcje w oparciu o rzędy metrycznych w s k a ź n i k ó w ; b y ł b y nierzetelny, gdyby l e k c e w a ż y ł je sobie. K s i ą d z winien o d w o ł y w a ć się do objawienia; b y ł b y m a ł o w i e r n y r e l a t y w i z u j ą c wskazania moralne i s p o ł e c z n e Pisma Ś w i ę t e g o . . . D o m e n ą antropologa jest — j a k wiemy — ó w akt t w ó r c z y ś w i a d o m o ś c i zbiorowej p o k o l e ń , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą . Ó w skodyfikowany mit r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć kulturą. Mit z a ś ze swoj natury jest dowolnyjednostronny, w z g l ę d n y . Dopiero chimeryczna akceptacja spo, łeczna wciela go w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . W prze­ c i w i e ń s t w i e więc do sytuacji k s i ę d z a lub geodety, etnolog z a ­ p r z e c z y ł by swojemu p o w o ł a n i u , gdyby uznał za n a r z ę d z i a ba­ dawcze „ z o b i e k t y w i z o w a n o miary", „ ś w i ę t e prawa", „ p a r a ­ dygmat natury ludzkiej", „ p r a w d y objawione", „ n i e b i e s k o ś ć oceanu".,. T a k , w ó w o z a s p r z e s t a ł b y b y ć etnologiem. 71 I �Godzina 1,45. Fontenay le Floury. W p ó ł m r o k u w s ł u c h u j e się we w ł o s k i akcent Catherine i półfrancuszczyznę Marka. Zmę­ xions et Maximes" (1746) — „ p r a w d z i w e p r ó b y miłości". czona wymiana w r a ż e ń . J e s t już 3 m a j a , w i ę c w szkle butelek W c i ą ż Fontenay le Fleury. Noc. Godzina trzecia, a m o ż e odbijają się pomieszane obrazy z Bretanii, z Mont St. Michel i czwarta (nio p ó ź n i e j , bo o p i ą t e j ś w i t a ) . Catherine już śpi. L a s i z kraju. S t a n i s ł a w M a ł a c h o w s k i p r z e c h a d z a j ą c y się po Breście. oddycha za oknem. I tylko od czasu do czasu odległe narastanie Bretania z a p a m i ę t a n a przez Catherine nabiera chwilami kolo­ i zacichanie p o c i ą g ó w na linii P a r y ż — R o u e n lub Caen (w Mantes r y t u P i a z z a Navona. TJ M a r k a s k a ł y A t l a n t y k u wypisz wymaluj linia się rozdziela). Rouen? Caen? Mantes? A co mnie to obcho­ z Doliny P i ę c i u S t a w ó w . . . T a k różne relacje z tej samej drogi. dzi ? Przecież jadą te pociągi do k r a j u , na W y s p ę W i e l k a n o c n ą , T a k różne Bretanie. Catherine inna niż moja, moja inna niż do Bruxeli — gdzie p o z n a ł e m ś l i c z n ą P e r u w i a n k ę , jadę nimi Marka, Marka inna n i ż Catherine, moja inna niż Catherine, Marka z rodzicami gdziekolwiek, do Wenecji z m o j ą b y ł ą ż o n ą , do Per- inna niż moja, Catherine inna niż Marka. nambuco z J a c k i e m , do Hong K o n g u z m o j ą ż o n ą przyszłą, do Etnologia n a r o d z i ł a się z fascynacji innością, ze spotkania z k u l t u r ą inną n i ż moja. Trzeba jednak b y ł o prawie wieku do­ ś w i a d c z e ń , by ta i n n o ś ć s t a ł a się obustronna, by etnologia wyz­ Caracas z zaprzyszłą, do Marienbadu na starość. Do P a r y ż a nie, bo P a r y ż na c o d z i e ń i za blisko. Catherine już ś p i , więc — aplikując konsekwentnie definicję b y ł a się z ł u d n e g o przekonania o irracjonalności tego, co inne niż Czarnowskiego moje. Moje normy, wierzenia, obyczaje, prawa s ą inne n i ż twoje; niezobiektywizowane, twoje inne n i ż moje. Moje s ą niekoherentne, a w i ę c „irracjo­ kowania niniejszego) nie s t a n ą się elementem kultury. P o z o s t a n ą nalne" w systemie twojej kultury; twoje w systemie mojej. jednostkowym, Twoje i moje tak samo się m a j ą do owej „ p r a w d z i w e j i racjo­ jednak s k ą d i n ą d , że te moje marzenia n a szynach nie są orygi­ nalnej r z e c z y w i s t o ś c i " z pozytywistycznych m a r z e ń . T a k samo, nalne, że dzielę je z moim t a t ą , z m o j ą b y ł ą ż o n ą (Torzym), ze czyli nijak. znajomymi i nieznajomymi... „ K u l t u r a jest systemem dowolnie Współczesna etnologia z r e z y g n o w a ł a na zawsze — moje nocne pociągi pozostają społecznie a zatem (przynajmniej do chwili wydru­ ulotnym omamem. Teoretycznie tak. Wiem z wiary w hierarchię i r a c j o n a l n o ś ć kultur. A że w c i ą ż , n a pery­ dobranych feriach dyscypliny, znajdują się i z n a j d o w a ć się b ę d ą mierniczy poprzez uspołecznienie staje się o b o w i ą z u j ą c y " . I gdzie tu miejsce racjonalności np. „ p r a k t y k ludowych?" — T a k a sama dobra na moje nie skodyfikowane zabawa, j a k k a ż d a inna. Lepienie b a ł w a n ó w z niegdysiejszych śniegów. i zestawionych opozycji, których układ dopiero i n i e u s p o ł e c z n i o n e pociągi ? — Wbrew pozorom pytanie to nie wyznacza rozdroża współ­ czesnej etnologii. Tablice Mendelejewa kultury zawierają w s z a k ż e Rezygnacja z wiary w u p r z y w i l e j o w a n ą p o z y c j ę kultury; uznanie swojego w ł a s n e g o myślenia i własnej postępowania m n o g o ś ć relacji potencjalnych. R e l a c j i , które m o g ą nie z n a j d o w a ć zobiektywizowanych społecznie manifestacji, są jednak — za taki sam przedmiot analizy etnologicznej, j a k w przypadku c h o ć b y jako antytezy jego reguł —• implicite zawarte w systemie. m i e s z k a ń c a Wysp Dziewiczych, a nawet Poznaniaka (!), pocią­ K u l t u r a rzuca ga w s z a k ż e za s o b ą i p o c i ą g a ć musi dwie nieuchronne, a ściśle i t ę s k n o t . Etnologia m a r z e ń to w ł a ś c i w i e antyetnologia, ze sobą z w i ą z a n e , z w i ą z a n a b y ł a b y ściśle z ludzkim pragnieniem zrzucenia tego konsekwencje: 1. „ A l e Świętości nie szargać bo trza, ż e b y ś w i ę t e b y ł y " . . . swój c i e ń — c i e ń uczuć, m a r z e ń , niewygodnego gorsetu, j a k i m s t a w a ć się musi koszmarów gdyż uspołeczniony, Otóż nie u z n a j ą c y prawdy w „niebieskości oceanu" etnolog musi a więo już o b o w i ą z u j ą c y f a ł s z y w y ś w i a t kultury, z takimi moimi b y ć w każdej chwili gotowy w ł a ś n i e do o w y c h ż e p o c i ą g a m i , które c z y m ż e s ą innym, j a k nie p o d ś w i a d o m ą chęcią społecznych świętości szargania. P a t r z ą c np. na ceremonię dekoracji orderem rekonstytuowania V i r t u t i Militari etnolog winien o c z y w i ś c i e znać burzliwo dzieje z kolei etnologia par excellence, w której odczucie braku otwiera tego odznaczenia zrodzonego w walkach pod Zieleńcami i na grobli m o ż l i w o ś ć z a u w a ż e n i a specyfiki boruszkowickiej, r o z u m i e ć w i ę c jego s y m b o l i k ę i w a r t o ś ć emocjo­ dotychczas w y d a w a ł o się samo przez s i ę z r o z u m i a ł e i z samej nalną. Nie m o ż e jednak ujść uwagi etnologa i ludyczny aspekt oiągłości przestrzeni. Etnologia tęsknot „ n a t u r y rzeczy" w y n i k ł e . Etnologia k o s z m a r ó w . . . N a c ó ż wyli­ (konwencjonalności) to tego, co order czać ? — W a ż n e jest, że również strefy owego cienia kultury, (to nie przez przypadek w y t w o r z y ł się zwyczaj o b m e d a ł o w y w a n i a jej a s p e k t ó w potencjalnych, d o s t ę p n e są w s p ó ł c z e ś n i e rozumianej z okazji urodzin, jubileuszy, czy przybycia w gości) pełni funkcję etnologii. Nie bez kozery p o s t u l o w a ł w i ę c J e r z y S. Wasilewski dyskretnej w Po śmierci wydarzenia, w którym męskiej najbardziej nawet biżuterii patetyozny (baretki są t u równoważnikiem Jablonexu naśladującego z a m k n i ę t e w sejfie kamienie). wędrować egzegezy p o w i e ś c i jeszcze nie napisanych. Żonie P o w i e ś c i nienapisane jeszcze ? D z i e ł a niestworzone ? — Ma­ k o l i ę i perfumy (dodają uroku), m ę ż o w i order i honoris causa larstwo jest w y o d r ę b n i e n i e m i ł ą c z e n i e m b a r w n i k ó w , oraz na­ (dodają powagi). R o z w a ż a n i e na temat: „ V i r t u t i Militari jako k ł a d a n i e m ich p o d ł u g pewnej zasady na p ł ó t n o . To prawda. Ale breloczek" nie powinno w i ę c przerażać etnologa. Nawet skutkiem tego w y o d r ę b n i a n i a , łączenia i n a k ł a d a n i a jest obraz. jeśli to będzie V i r t u t i Militari ze w s t ę g ą . W ł ą c z a n i e do kultury, to p o w o ł y w a n i e do ż y c i a , kodyfikowanie 2. Spojrzeć na siebie i swoje otoczenie jako na obiekt etno­ logiczny oznacza z a u w a ż e n i e w swoim, i otoczenia i p o s t ę p o w a n i u rzeczy tak samo „ p o t w o r n y c h , myśleniu bezsensownych i ś m i e s z n y c h " , j a k te, k t ó r e s p o s t r z e g a ł Erazer u l u d ó w tzw. „ p i e r w o t n y c h " . Z a u w a ż a n i e tego wszystkiego, czego z a u w a ż y ć i p o r z ą d k o w a n i e n a z w a ń . To t e ż prawda. Ale skutkiem tego p o w o ł a n i a , kodyfikowania i p o r z ą d k o w a n i a jest tkanka kultury w całej swojej wrażliwości. Znając obraz p r z e w i d z i e ć można w o g ó l n y m zarysie, jakie reakcje w y w o ł a on u w i d z ó w w określo­ n y m miejscu i czasie. Znając utajone mechanizmy kultury czy po prostu egocentrycznego przewidzieć m o ż n a w o g ó l n y m zarysie marzenia i lęki jej uczest­ p i e d e s t a ł u . Zejść w i ę c z tego p i e d e s t a ł u ! Czemuż to np. dziwaczne n i k ó w , j a k również powieści, które b ę d ą przez nich napisane. skróty Ale sztuka chętnie przekracza granice s z a l e ń s t w a . się nie da z europocentrycznego, wypisywano i wytłaczane na m o s i ę ż n y c h tabliczkach Szaleństwo przed naszymi nazwiskami (Prof, dr; J . E . ; W . P . ; Tow. Gen.; z a ś nie mieści się w ż a d n y m o g ó l n y m zarysie. Nie D r hab...) rozpatrywane m a j ą b y ć inaczej, niż b ę d ą c e takimi w i ę c p o w i e ś c i jeszcze nie napisane m o g ą s t a ć się przedmiotem samymi wyznacznikami pozycji społecznej ilość i kolor k o l c z y k ó w egzegezy antropologicznej. wszystkie I tak dopiero ze s z c z y t ó w aspiracji w nosie u W a t u s i ? P r z y j r z e ć s i ę wreszcie mitycznej u m o w n o ś c i dyscypliny w i d a ć jak na dłoni jej limity. R ó w n i e ż z tych ograni­ w ł a s n y c h pozycji, funkcji, s t r o j ó w (bada się s e m a n t y k ę s t r o j ó w c z e ń d o ś w i a d c z e n i a etnologicznego w i n n i ś m y ludowych, a garnitur pod m u c h ą to pies ?), t y t u ł ó w , s z a c u n k ó w , sobie s p r a w ę . dobitnie zdawać figur w ł ó ż k u , swoich g ł ę b o k i c h p r z e k o n a ń opartych na wpo­ O c z y w i ś c i e , m o ż n a się i łudzić. Fontenay le F l e u r y 20 m a j a jonych przez t r a d y c j ę , a obcyoh wielu innym kulturom, abstrak­ 1982. Poranna poczta. L i s t od Z b y s z k a Benedyktowicza z od­ c y j n y c h p o j ę c i a c h ; swoich p r z y z w y c z a j e ń , w y o b r a ż e ń o innych bitką i o p o r z ą d k u ś w i a t a ! Z kogo s i ę ś m i a ć ? — Ś m i a ć się z siebie -scjentystycznego jego a r t y k u ł u , który pomimo odstręczająco-poprawno- t y t u ł u c z y t a ł e m już parokrotnie. Z r a d o ś c i ą samych! Ale ś m i e c h to nie tylko to, co g ł ę b o k o różni n o w o c z e s n ą czytam na nowo. Ale s ą i w ą t p l i w o ś c i : cytat z Eliadego: „ H e n r y k etnografię Poincare z a p y t y w a ł nie bez ironii, czy przyrodnik, k t ó r y bada 72 i Ś m i e c h i kpina to również — j a k n a p i s a ł Vauvenargues w . R e f l e ­ od pozytywistycznej („człowieka od zwierza"). �słonia jedynie przez mikroskop, m o ż e s t w i e r d z i ć , że dostatecznie mikroskopu, swojego wzroku, lunety w której słonie m a ł e j a k p o z n a ł n a t u r ę tego zwierzęcia? Mikroskop odkrywa strukturę m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt... Twierdzenie z a ś , ż e „ t y l k o " jedna i mechanizm k o m ó r e k , które s ą identyczne dla wszystkich orga­ z tych skał ukażo nam słonia w jego n i e b y w a ł e j n i z m ó w w i e l o k o m ó r k o w y c h . Słoń jest n i e w ą t p l i w i e organizmem (Mickiewicz jako taki, a jak nie taki, to j a k i i dlaczego) bardziej wielokomórkowym. Ale czy tylko t y m ? W skali mikroskopu jakotakości niż niebezpiecznym totalitaryzmem metodologicznym, m o ż n a by się z a s t a n a w i a ć nad o d p o w i e d z i ą . W skali wzroku prostu ludzkim z ł u d z e n i e m ludzkiego, k t ó r y przynajmniej dostrzega w słoniu zjawisko zoo­ tajemnicy. Słoń nie jest ani zwinny, a n i niezgrabny, ani szary, logiczne, nie m a j u ż miejsca n a w ą t p l i w o ś c i . Podobnie zjawisko ani p ł o w y , ani potulny i p o s ł u s z n y , a n i dziki i z ł o ś l i w y . religijne u k a ż e się nam jako takie tylko w ó w c z a s (...), gdy będzie t a k o ś ć słonia jest nie tylko nieopisywalna; nie stanowi TÓwnież badane w skali religijnej". T a k , to b y ł b y klucz do furtki w i o d ą c e j przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń etnologa. Ż a d n a j a k o t a k o ś ć ! poza ograniczenia dyscypliny. To byłoby* panaceum... Niestety — wypowiedź Eliadego zawiera niedopuszczalne nadużycia. J e ż e l i bowiem zjawisko religijne badane m a b y ć w skali odwiecznym jest po docierania do jądra Jako- D o m e n ą etnologii jest natomiast słoń. nazwany. Jest o d l e g ł y od realizmu słoń stworzony na nowo. R ó ż n o słonie r ó ż n y c h kul­ tur. Słonie grasujące po sklepach z „Włocławkiem", słonie religijnej, to i odpowiednio słoń badany b y ć winien w skali sło­ wspierające giob, standardowe słonie szare, niezgrabne i baaardzo niowej, a „ s k a l a wzroku ludzkiego" jest t u n i priczom. Po drugie: dużo, słonie Hannibala B a r k i , k t ó r y c h l ę k a ł y s i ę legie, słoń, cóż to znaczy „ j a k o t a k i " ? Słoń jakim jost k a ż d y widzi? Zaiste w k t ó r y m m i e s z k a ł Gavroehe, słonie a sprawa polska. Słonie nie dane jest c z ł o w i e k o w i zgłębić słonia w słoniowej skali. D l a ­ nazwane, w ł ą c z o n e do kultury, słonie naszych t ę s k n o t i prze­ tego t e ż usiłując go poznać stara się p r z y k ł a d a ć skale r ó ż n o : rażeń... 73 I �