https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cd73872eea2f70f0c8177d3426db06a.pdf 04bec37658112be4a65f08a3ebe97440 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:620 Title A name given to the resource Wspólnota terytorialna a styczności społeczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.65-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 DANUTA MARKOWSKA WSPÓLNOTA TERYTORIALNA A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Jaką rolę o d g r y w a t e r y t o r i u m w s i w życiu j e j mieszkańców? W j a ­ k i c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h d e t e r m i n u j e i ogranicza zakres styczności społecznych, a w j a k i c h j e o t w i e r a , poszerza? Rozważania poniższe poświęcone są historycznej zmienności r o l i t e ­ r y t o r i u m w s i i j e j l o k a l i z a c j i . Podajemy t u w y n i k i badań t e r e n o w y c h przeprowadzanych w l a t a c h 1955—1963 w e w s i Modlnica, pow. Kraków. Były to terenowe studia r e t r o s p e k t y w n e obejmujące Okres od r o k u 1880 do 1963. Skupiały się one na problematyce społeczności lokalnej i r o ­ dziny. Zebrane materiały zostały opracowane w postaci m o n o g r a f i i r o ­ dziny w i e j s k i e j , która nie objęła j e d n a k omawianej t u p r o b l e m a t y k i . . 1 M o d l n i c a położona jest w odległości 8 k m w k i e r u n k u północno-zachodnim od K r a k o w a . Około 1880 r o k u liczyła 70 rodzin, w r o k u 1963 — 146. W ciągu tego 80-lecia przekształciła się ona ze w s i topo­ graficznie podmiejskiej, lecz w sensie społeczno-ekonomicznym izolowa­ nej i t r a d y c y j n i e rolniczej, w wieś-osadę f u n k c j o n a l n i e podmiejską o charakterze robotniczo-chłopskim. W t y m procesie wyróżnić należy t r z y okresy: 1) od około 1880 r. do 1919 г.; 2) od r o k u 1919 do 1945; 3) od r o k u 1945 do 1963. P i e r w s z y z n i c h można b y najogólniej określić j a k o fazę r o z w o j u p o pańszczyźnianego. Pod w i e l o m a względami s t a n o w i ona kontynuację okresu pańszczyźnianego, zwłaszcza w s t r u k t u r z e społecznej ludności, opartej przede w s z y s t k i m na s t r u k t u r z e własnościowej, oraz w t y p i e l o k a l n y c h powiązań. Fazę tę cechuje jednakże p r a w n o - f o r m a l n a samo­ dzielność chłopstwa, działanie k r e d y t u lichwiarskiego, a także swobodny rozwój w i e l u dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza a r t y s t y c z n e j . Okres 1 D. M a r k o w s k a , kowskiej, Rodzina K r a k ó w 1964. 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. Х1Ш2 w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ �66 D A N U T A M A R K O W S K A ipouwłaszczeniowy był dla chłopstwa próbą adaptacji do n o w y c h w a ­ runków społeczno-ekonomicznych, p r z y c z y m nie następowało r a d y k a l n e zerwanie z przeszłością. Przeciwnie — społeczność w i e j s k a starała się podporządkować t e n proces t r a d y c y j n y m i n s t y t u c j o m w i e j s k i m l u b p r z y ­ stosować te i n s t y t u c j e do n o w y c h warunków. Ekonomiczno-Społeczny rozwój M o d l n i c y tego okresu przebiegał analogicznie do procesu w całej Galicji Zachodniej . Okres międzywojenny ma c h a r a k t e r przejściowy. S t r u k t u r a własnoś­ ciowa w r o l n i c t w i e t r a c i zwolna swe dominujące znaczenie. Coraz silniej i szerzej p r z e j a w i a się dążność do powiązania z miastem poprzez zajęcia i zawody pozarolnicze. Jednakże miasto nie jest w stanie wchłonąć ca­ łego n a d m i a r u siły roboczej w s i . Równocześnie parcelacja ziem d w o r ­ skich stwarza możliwość n a b y w a n i a działek r o l n i c z y c h i wzmaga zain­ teresowania rolnicze. Z d r u g i e j s t r o n y niepewność i d o r y w c z y c h a r a k t e r z a t r u d n i e n i a pozarolniczego działa hamująco na proces t w o r z e n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności w s i . Procesy społeczno-gospodarcze badanej w s i nie dadzą się już w t y m okresie odnieść do t y p o w y c h przeobrażeń w s i małopolskiej o k r e s u międzywojennego. M o d l nica tego okresu nie miała jeszcze w pełni c h a r a k t e r u „strefy p o d m i e j ­ s k i e j " , ale także nie była już typową rolniczą wsią małopolską . Radykalną zmianę w życiu społeczno-gospodarczym w s i przynosi do­ piero okres po r o k u 1945, k i e d y t o doprowadzono do końca parcelację gruntów d w o r s k i c h i nastąpiło trwałe powiązanie rezerw siły roboczej w s i z ośrodkami przemysłowymi i miastem. W następstwie t y c h z m i a n zaczyna się kształtować n o w a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa ludności, charakteryzująca się dominantą liczebną chłopów-robotników i p o j a w i e ­ n i e m się robotników, traktujących wieś j e d y n i e j a k o miejsce zamiesz­ kania . Natomiast n i e w i e l k a już dziś g r u p a rolników niezarobkujących w y k a z u j e stałą tendencję spadkową. Jednocześnie w gospodarce r o l n e j — zarówno w samej p r o d u k c j i , j a k i organizacji z b y t u — zachodzą c h a r a k ­ terystyczne dla strefy podmiejskiej procesy: specjalizacja w k i e r u n k u gospodarstw warzywniczo-ogrodniczych. W każdym z wyróżnionych t u okresów t e r y t o r i u m w s i o d g r y w a odmienną rolę w życiu j e j mieszkań­ ców. O g r a n i c z y m y się j e d y n i e do przedstawienia s y t u a c j i wyjściowej, t j . około 1880 r o k u , oraz a k t u a l n e j , t j . 1963 r o k u . 2 3 4 2 Por. F . B u j a k , 3 P o r . M. M i e s z c z a n k o w s k i , G a l i c j a , t. I , W a r s z a w a — L w ó w «1908. Struktura agrarna Polski międzywojennej, W a r s z a w a 1960. 4 P r o c e s y te przebiegają w M o d l n i c y a n a l o g i c z n i e j a k w całej s t r e f i e s k i e j K r a k o w a , p a t r z : J . S u l i m s k i , Procesy Krakowa, K r a k ó w 1967. urbanizacji w strefie podmiej­ podmiejskiej �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI WSPÓLNOTA TERYTORIUM A SPOŁECZNE GRANICE 67 WSI H i s t o r y c y datują powstanie M o d l n i c y na przełom X I I i X I I I w . Stanowiła ona wówczas prawdopodobnie jedną całość z obecną wsią Modlniczką, oddaloną 1,5 k m na południe. W późniejszych w i e k a c h znalazły się one w rękach różnych właścicieli f e u d a l n y c h : M o d l n i c a — świeckich, Modlniczką — k l a s z t o r u . W w i e k u X V I — X V I I I te d w a nieco odmiennie zorganizowane f o l w a r k i miały przemieszane przestrzennie g r u n t y chłopów poddanych . Granice w s i nie wyodrębniały więc z w a r ­ tego t e r y t o r i u m , lecz dokumentowały historię kształtowania się f e u d a l ­ nej własności (por. m a p k a 1). T o przemieszanie gruntów o b u w s i p r z e ­ trwało po dzień dzisiejszy. Dodajmy, że w okresie pańszczyźnianym chłopi M o d l n i c y m i e l i wspólne pastwisko i las z d w o r e m i p o d d a n y m i z i n n y c h w s i , należącymi do tego d w o r u . Działki z i e m i u p r a w n e j , użyt­ kowane przez rodzinę chłopską mogły być przez pana zamieniane n a inne, położone w i n n y m miejscu. Ludność bezrolna z a t r u d n i o n a wyłącz­ nie w e d w o r z e miała swoje d o m k i pośród zagród gospodarzy. Chłopskie pola i zabudowania nie wyodrębniały się więc w sposób u t r w a l o n y od d w o r s k i c h . N i e była to jeszcze c h ł o p s k a w s p ó l n o t a teryto­ r i a l n a , lecz f e u d a l n a w s p ó l n o t a p r z e s t r z e n n a całości dwór—poddani, ostro wyodrębniająca się w stosunku do obszarów i n ­ n y c h właścicieli f e u d a l n y c h , nawet jeśli z p u n k t u widzenia topograficz­ nego były one przemieszane z g r u n t a m i danej w s i . 5 6 A k t uwłaszczenia przydziela ściśle zlokalizowany obszer k o n k r e t n e j rodzinie chłopskiej. Ze wspólnot w y d z i e l a się fizycznie część chłopską j a k o wspólnotę g m i n y od części pańskiej. Dwór skupia swe zabudowania gospodarcze w j e d n y m miejscu, t a m też buduje pomieszczenia mieszkal­ ne dla s w y c h najemników. Wówczas dopiero kształtuje się c h ł o p s k a wspólnota t e r y t o r i a l n a , respektująca i n d y w i d u a l n e posiada­ nie każdego z gospodarzy i regulująca korzystanie ze wspólnot — p a ­ s t w i s k i lasów. Dwór pozostał j e d n a k najpoważniejszym właścicielem gruntów na terenie w s i . Łącznie z n i e w i e l k i m f o l w a r k i e m plebańskim g r u n t y d o m i n i a l n e stanowiły ponad połowę ogółu gruntów w s i (por. tab. I ) . Wzrastająca liczba ludności powoduje napór na ziemie dworskie. Jednocześnie modernizacja techniczna gospodarki d w o r s k i e j z końcem X I X w . powoduje zadłużenie d w o r u i wyprzedaż części ziemi chłopom. Stąd już w 1900 r . g r u n t y r u s t y k a l n e przeważają w e w s i . Odtąd n i e ­ p r z e r w a n i e „chłopska przestrzeń" narasta kosztem d w o r s k i e j . 5 Patrz: F . B u j a k , s. 323—324. 6 I b i d e e m , s. 319 Studia nad osadnictwem Małopolski, cz. I , K r a k ó w 1905, �00 Plan w w s i Modlnica Archiwum Miasta Wielka i Modlnica Krakowa. Mała J e s t to p l a n przechowany odręczny w aktach Archiwum S e n a c k i e g o z 1806 г., o b e c n i e „bloss a l a v u e a u f g e n o m m e n " , n a n i m napis jak brzmi umieszczony �W S P Ó L N O T A Tab. I. Udział areale T E R Y T O R I A L N A gruntów użytków A S T Y C Z N O Ś C I dominialnych rolnych we wsi i rustykalnych Modlnicy w w latach ogólnym 1869—1900 Grunta Grunta dominialne rustykalne (w °/o) (w %>) 1869* 55,8 44,2 Słownik geograficzny, W a r s z a w a 1885, s. 568 1880 57,1 42,9 Materiały Rok Źródło i n f o r m a c j i do o b l i c z e n i a rodzin i 39,5 relacje zien, t. 6, historie dawnych dworskich Gemeindelexikon 60,6 służące odsetków terenowe: funkcjonariuszy 1900 69 S P O Ł E C Z N E von Gali- W i e n 1907, s. 306, 3 1 0 — —314i * D a n e d l a 1869 r. dotyczą n i c a i Modlniczką. Grajmy Modlnicy, obejmującej wsie Modl­ U schyłku X I X w . j e d y n i e północno-wschodnia granica w s i przebie­ gała w sposób ostry, była to zarazem granica państwowa między za­ b o r e m a u s t r i a c k i m a r o s y j s k i m . Pozostałe podlegały różnym k o r e k t o m . Utrzymywał się też stan przemieszania gruntów chłopskich ludności w s i M o d l n i c y i M o d l n i c z k i . A j e d n a k w świadomości mieszkańców w s i funkcjonowało silne poczucie wspólnoty t e r y t o r i a l n e j i odrębności w s t o s u n k u do w s i sądziednich. Jak wskazują na to historie rodzin, t y l k o w j e d n y m p r z y p a d k u bliskość pól skłoniła modlnickiego gospodarza do współdziałania z sąsiadem z M o d l n i c z k i , choć z w r o t n a pomoc sąsiedzka była w o w y m Okresie powszechna. K i e d y w Niedzielę Palmową po wyjściu z kościoła obchodzono granice w s i i zatykano święcone p a l m y w ziemię, b y uchronić wieś przed klęskami żywiołowymi i zapewnić dobre p l o n y — omijano w t y m s k o m p l i k o w a n y m pochodzie działki n a ­ leżące do M o d l n i c z k i . Jeszcze dziś przedstawiciele generacji starszej utrzymują, że m i m o przemieszania gruntów od razu można było za­ uważyć, które należą do „naszej" w s i , gdyż były lepiej u p r a w i o n e . Szereg stereotypów co do c h a r a k t e r u sąsiadów (lenistwo, skłonność do kradzieży itp.) akcentował w sferze świadomości społecznej granice własnej w s i , t a k t r u d n e do w y t y c z e n i a w sposób topograficzny. 7 s 7 Materiały terenowe autorki grafii Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w 8 Materiały terenowe autorki g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w z 1956 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ z 1955 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ Krakowie. Krakowie. �70 DANUTA MARKOWSKA STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Około 1880 r. M o d l n i c a liczyła 70 rodzin, ludności 537 o s ó b . Z a ­ równo n i e w i e l k i e r o z m i a r y tej społeczności, j a k i t y p zabudowy w s i powodowały, iż wszyscy j e j mieszkańcy znali się wzajemnie i k o n t a k ­ t o w a l i stale.- M o d l n i c a jest wielodrożnicą o z w a r t e j zabudowie z c e n t r a l ­ n y m placem na wzniesieniu, gdzie stoi kościół. J a k k o l w i e k ludność w s i pozostawała ze sobą w stałych stycznościach, to jednak istniał określony rytuał regulujący te styczności i dystansujący niektóre k o n t a k t y . 9 Tab. П. Struktura Nazwa kategorii społeczno-własnościowa Obszar społecznej ludności gospodarstwa Liczba w ha rodzin Kmiecie Zagrodnicy, 8,5—10 Gospodarze Półgospodarze Chałupnicy \ 2 5,5— 8,5 Komornicy > Fornale ' — 5,5 0,5— 2 • b e z r o l n i i do 0,5 Razem Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : wsi Modlnicy — historie około 1880 r. Odsetek ogółu rodzin 6 8,6 11 22 15,7 31,4 13 18,6 18 25,7 70 100,0 rodzin W t o k u codziennej współpracy k o n t a k o w a l i się przede w s z y s t k i m bogaci ze s w y m i n a j e m n i k a m i oraz równorzędni sobie gospodarczo p a r t ­ nerzy powiązani zasadami z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. Zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne ludności w s i było b o w i e m znaczne (por. t a b . I I ) . Ono to określało różne f o r m y powiązań gospodarczych (por. t a b . I I I ) zamykających się w obrębie w s i . Sytuacje odświętne, rekreacyjne, obrzędowe wyznaczały poszcze­ gólnym g r u p o m społecznym i g r u p o m w i e k u odpowiednie miejsca: w kościele, w karczmie, w czasie wieczornych spotkań, na weselach, chrzcinach czy odpustach. Wówczas to k o n t a k t o w a l i się przede wszyst­ k i m równi z równymi — równi społecznie i równi w i e k i e m czy stanem cywilnym. W okresie 1880—1919 znacznie wzrosła liczba rodzin w e w s i , słabszy był stosunkowo p r z y r o s t liczby ludności . Usamodzielnianie się małych 10 D a n e co do l i c z b y r o d z i n pochodzą z badań t e r e n o w y c h a u t o r k i , t j . z e s t a w u h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n zamieszkujących wieś około 1880 r. D a n e o liczbie ludności zaczerpnięto ze Słownika geograficznego, t. 6, W a r s z a w a 1885, s. 568/569. 9 W 1910 r. l i c z b a r o d z i n wynosiła około 100 ( b r a k dokładnych d a n y c h ) , l i c z b a ludności 568 {Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden Osterreichs nach den Ergebnissen der Volkszahlung vara 31 December, 1910, W i e n 1915, s. 346/347). 10 �T o b . III. Odrobek, najem i zwrotna pomoc sąsiedzka w rodzinach wsi Modlnicy około 1900 г . * Korzystanie Obszar Kategoria społeczno-ekonomiczna Liczba gospo­ gospo­ darstw rodziny w z odrobków darstw ha stałe do­ ryw­ cze z najmu stałe do­ ryw­ cze (dane absolutne) Świadczenie z pomocy sąsiedzkiej stałe do­ ryw­ cze odrobków pomocy najmu sąsiedzkiej do­ ryw­ cze do­ ryw­ cze stałe — — — — 1 2 — 12 10 11 4 Kmiecie 8,5—10 5 4 1 3 2 Zagrodnicy, 5,5— 8,5 12 2 — 10 2 1 — Gospodarze 2 , 0 - 5,5 31 15 7 — 0 , 5 — 2,0 21 — 14 Półgospodarze — 7 8 — 11 6 2 18 — 18 do 0,5 7 4 1 6 5 6 19 6 23 — — — — Razem 76 6 16 3 26 stałe 1 — Chałupnicy, komornicy. do­ ryw­ cze stałe 28 15 — 24 16 Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : h i s t o r i e r o d z i n * W t a b e l i pominięto rozumiemy świadczenie 14 r o d z i n f o r n a l s k i c h , odrobków we powiązanych stałym nájmem z m i e j s c o w y m d w o r e m . P r z e z „stałe o d r o b k i " w s z y s t k i c h s e z o n a c h r o l n i c z y c h , podobnie rozumieć należy „stałą pomoc P r z e z „stały n a j e m " sytuację, w której z a w a r t o roczną u m o w ę o pracę n a cały r o k gospodarczy. sąsiedzką". �72 DANUTA MARKOWSKA r o d z i n nie prowadziło j e d n a k do p o w s t a w a n i a przysiółków. Wieś p o ­ została nadal skupiona, a styczności społeczne zachowały t r a d y c y j n y charakter. ZASIEDZIAŁOŚĆ A WŁASNOŚĆ Ciągłość osadnictwa w e w s i u t r z y m y w a n a była przede w s z y s t k i m poprzez element zamożniejszy. Małżeństwa zawierane były głównie w obrębie własnej w s i , rzadziej w s i sąsiednich. Dobór t e r y t o r i a l n y mał­ żonków w o m a w i a n y m okresie przedstawia tabelka I V . Łącznie 6 1 , 7 % małżonków pochodziło z t e j samej w s i . Z w r a c a uwagę f a k t , iż ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską (82,7% mężczyzn z tej samej wsi), j a k i kobiecą (72,8% kobiet). W t y c h w a r u n k a c h p o w i n o w a c t w o i pokrewieństwo splatało się n i e ­ rozerwalnie z sąsiedztwem. Szerszych powiązań r o d z i n n y c h pozbawione były w e w s i t y l k o niektóre r o d z i n y bezrolnych, zwłaszcza fornalskie. Tab. terytorialny I V . Dobór małżonków. Małżeństwa 1880—1919 r. (w odsetkach ogółu zawarte w latach między małżeństw) P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża terytorialne żony Pochodzenie Ogółem małżeństw z b a d a n y c h 121 Inny T a sama T a sama T e n sam wieś gromada powiat powiat T a s a m a wieś 61,7 1,2 6,2 3,7 Ta sama 11,1 gromada T e n sami p o w i a t 4,9 Inny 5,0 powiat R a z e m Tabelka sporządzona 82,7 na podstawie Razem 72,8 ПД 6,1 1,2 j 1,2 materiałów J J 7,4 terenowych 5,0 10,0 8,7 100,0 autorki, tj. historii rodzin. Z t y m i zasadami d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o skorelowane były zasady doboru społecznego. Ogółem w zbiorowości małżeństw z a w a r t y c h w t y m okresie w 7 1 , 2 % p a r t n e r z y d o b i e r a l i się z t y c h samych k a t e g o r i i społeczno-własnościowych, a w 5 8 , 7 % stwierdzono dokładną równowagę wyposażenia początkowego młodych (patrz t a b . V ) . Wśród o w y c h 6 1 , 7 % małżeństw, gdzie oboje p a r t n e r z y pochodzili z tej samej w s i , zgodność pozycji społeczno-majątkowej wyrażała się odsetkiem 8 8 , 2 % a równowaga wyposażenia początkowego •— 76,4%. u 1 1 Ogół według dóbr, ówczesnych czątkowego jakie młodzi otrzymywali, c e n i następnie u s t a l a n o młodych. Tak dokonane o p i n i a m i informatorów n a t e n temat, przeliczano na wartości stopień r ó w n o w a g i szacunki skonfrontowano pieniężne wyposażenia z po­ subiektywnymi �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 73 SPOŁECZNE Ciągłość osadnictwa we w s i była więc kontynuacją pokoleń gospo­ darzy rolników, kontynuacją normowaną z w y c z a j o w y m systemem k o ­ jarzenia małżeństw. Tab. V . Dobór tach 1880—1919, społeczny małżonków. 1920—1944, Małżeństwa 1945—1963 (w zawarte odsetkach w ogółu la­ mał­ żeństw) Małżeństwa z a w a r t e w o k r e s i e Małżonkowie z pochodzą gospodarstw O tej s a m e j 1880—1919 1920—1944 1945—1963 N = 121 N = 75 N = 76 71,2 38,2 42,8 20,1 25,7 40,1 8,7 36,1 17,1 100,0 100,0 100,0 grupie* obszarowej O zbliżonej g r u p i e obszarowej O odległej grupie obszarowej R a z e m WSPÓŁCZESNE L O S Y L O K A L N Y C H . POWIĄZAŃ N a przełomie X I X i X X w . M o d l n i c a była p o g r a n i c z n y m bastionem k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . Jako siedziba d w o r u , p a r a f i i i g m i n y oraz miejsce t a r g o w i s k stanowiła ośrodek ciążenia okolicznych wsi. A k t u a l n y porządek a d m i n i s t r a c y j n y nadal powierza j e j rolę c e n t r u m . M o d l n i c a jest siedzibą zarządu gromady, w skład której poza nią w c h o ­ dzą jeszcze cztery inne wsie. Zachowała się też j e j r o l a j a k o ośrodka parafialnego. W y d a j e się jednak, że n i e j e j f u n k c j e ośrodkowe są n a j ­ istotniejsze. Bliskość miasta powoduje zresztą, że w porównaniu z i n n y ­ m i ośrodkami g r o m a d z k i m i województwa czy k r a j u r o l a M o d l n i c y j a k o c z y n n i k a więzi społeczno-gospodarczej jest s ł a b a . Istotniejsza w y d a j e się topograficzna i społeczna lokalizacja w s i n a szlaku ruchliwości wieś — miasto. Zachodnią swą granicą M o d l n i c a przylega do d a w n e j w s i B r o n o w i c e — dziś już dzielnicy K r a k o w a . Przecina ją w i e l k i t r a k t — szosa, a k o m u n i k a c j a autobusowa wiąże ją w sposób dogodny z miastem (dojazd do c e n t r u m K r a k o w a t r w a 35 m i n u t , a autobusy kursują co 30 m i n u t ) . M o d l n i c a jest w pełni z e l e k t r y f i k o w a n a . Toteż w ostatnich l a t a c h zdarzają się p r z y p a d k i z a k u p u parcel b u d o w l a n y c h na terenie w s i 12 1 2 P o r . M. C h i l c z u k , Sieć ośrodków sce, W a r s z a w a 1963. więzi społeczno-gospodarczej wsi w Pol­ �74 DANUTA MARKOWSKA przez mieszkańców K r a k o w a z intencją osiedlenia się t u t a j . Coraz częściej osoby zdobywające wyższe wykształcenie nadal zamieszkują w e w s i . Bezpośrednie sąsiedztwo miasta i znaczny odsetek z a t r u d n i o n y c h w m i e ­ ście (patrz tab. V I ) powodują, iż w z o r y k u l t u r y m i e j s k i e j są t u szybciej przejmowane niż w e wsiach dalej od t r a k t u położonych . Zbliżenie do 13 pozarolniczego i grup obszarowych zarobkowania poza i ktoś z pozostałych j e j członków Zarobkuje głowa rodziny Głowa rodziny nie zarob­ kuje — zarobkuje jeden lub kilku członków ro­ dziny Zarobkuje darstw tylko liczba gospo­ w ha rodziny Ogółem gospodarstwa głowa L i c z b a rodzin o danym typie pozarolniczego Obszar gospo­ w 1963 r. Renta lub dożywocie jako we wsi Modlnicy j źródło utrzymania zarobkowania darstw gospodarstwem według Nikt nie zarobkuje T a b . V I . Rodziny 10 6 _ 1 1 2 9 3 1 2 1 2 0,5—2 66 28 13 14 2 2 —5 58 15 9 16 16 11 5 —7 2 1 — — — 2 7 —(10 — — — 1 — — Razem: 146 52 2 fi 32 30 6 O d s e t k i ogółu r o d z i n 100,0 35,7 17,8 21,8 20,5 4,1 B e z r o l n i i do 0,1 0,1—0,5 Odsetki rodzin kowaniem z zarob­ pozarolniezym — 75,4 — — M o d l n i c y jest więc dla t y c h w s i zbliżeniem do miasta. W sąsiednich wsiach obserwuje się ostatnio tendencję do lokalizowania n o w y c h zagród nie w środku w s i , lecz na działkach położonych bliżej M o d l n i c y . „Miesz­ kać w M o d l n i c y to już j a k b y w mieście, to już na p r o g u " — mówią mieszkańcy t y c h w s i . Powszechne jest wśród n i c h oczekiwanie, że w p r z y ­ szłości nastąpi połączenie i c h w s i z M o d l n i c a w jedną wielką osadę . Tendencja do zawierania małżeństw z dziewczętami z M o d l n i c y p o ­ wszechna jest wśród młodych mężczyzn o k o l i c z n y c h w s i . Z n a j d u j e to u D o t y c z y to zwłaszcza m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r s t w a domowego. ? W e w s i a c h t y c h przeprowadziła a u t o r k a b a d a n i a sondażowe, obejmujące całej zbiorowości. 13 4 jednakże n i e �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 75 SPOŁECZNE w y r a z w zasadach doboru t e r y t o r i a l n e g o małżeństw z a w a r t y c h w okresie 1945—1963. J a k wskazuje na to tab. V I I , ogółem 7 5 , 2 % kobiet pochodzi z M o d l n i c y , a mężczyzn t y l k o 4 6 , 1 % , natomiast przybysze z i n n y c h w s i stanowią łącznie 51,3%. Mężczyźni ci w przeważającej liczbie z a t r u d n i e n i b y l i przed zawarciem małżeństwa w gospodarstwie r o d z i c i e l s k i m l u b też t r u d n i l i się sezonowo t y l k o zajęciami pozarolniczymi. Osiedlenie się w M o d l n i c y łączyło się p r a w i e w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h z podjęciem trwałego zajęcia pozarolniczego. T a b . V I I . Dobór terytorialny (w małżonków. Małżeństwa z a w a r t e odsetkach ogółu małżeństw) w l a t a c h 1945—1963 * P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża Ogółem 76 małżeństw zbadanych CU (U T a s a m a wieś С T a sama д о £ о sí - £ - N Я í Он *• T a sama T a sama T e n s a m gromada powiat wieś Inny Miasto po­ lub wiat osiedle Razem 34,3 2,6 7,9 11,9 18,5 2,6 2,6 — — 5,2 T e n sam powiat 5,3 - — 2,6 2,6 — 10,5 Inny powiat 3,9 1,3 M i a s t o l u b osiedle — — 46,1 11,8 gromada R a z e m 1,3 1,3 17,1 1.3 75,2 7,8 — — 22,4 2,6 1,3 100,0 W w y m i a r z e o b i e k t y w n y m r o l a M o d l n i c y w sieci osiedleńczej polega przede w s z y s t k i m na j e j f u n k c j i pomostu pomiędzy miastem a w s i a m i bardziej r o l n i c z y m i i o d d a l o n y m i od t r a k t u k o m u n i k a c y j n e g o . Jak widzą lokalizację swojej w s i sami Modlniczanie? W y p o w i e d z i na ten temat przedstawia tabelka V I I I . Uderza zdecydowana orientacja na miasto. N a uwagę zasługuje f a k t , iż k o b i e t y częściej wskazują na nega­ t y w n e s k u t k i bliskości miasta dla r o l n i c t w a i widzą w niej przyczynę z a n i k u f o r m współżycia wioskowego. Spowodowane to jest t y m , że są one silniej powiązane z losami r o l n i c t w a i w s i niż mężczyźni, których większość z a t r u d n i o n a jest w mieście. Interesująco przedstawiają się również w i z j e przyszłości w s i . U k a z u j e je tabelka I X . Są one także silnie zorientowane n a miasto. Słabe jest na ogół poczucie wspólnoty losów z i n n y m i w s i a m i gromady, silniej j e d n a k zaznaczone w opiniach kobiet. Można więc powiedzieć, że w świadomości mieszkańców M o d l n i c y , zwłaszcza mężczyzn, o r i e n t a c j a na miasto przesłania rolę tej wsi wobec w s i o k o l i c z n y c h i rzeczywiste z n i m i p o w i ą z a n i a , że lokalizacja w s i oceniana jest przede wszyst­ k i m z p u n k t u widzenia topograficznej i społeczno-gospodarczej bliskości miasta. * Źródło: a n k i e t a p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r. �DANUTA 76 T a b . V I I I . Opinie MARKOWSKA mieszkańców wsi Modlnicy Opinie O p i n i e mężczyzn Treść o p i n i i Łącznie kobiet wypowie­ °/o dzi dzi dobre położeniu opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba Liczba wypowie­ Bardzo o jej % wypowie­ % dzi położenie z u w a g i n a bliskość m i a s t a i dogodną komunikację (bez rozważań nad 98 60,9 76 43,7 174 52,0 41 25,5 32 18,4 73 21,8 10 6,2 36 20,7 46 13,7 6 3,7 14 8,0 20 5,9 4 2,5 12 6,9 16 4,8 2 1,2 4 2,3 6 1,8 335 1100,0 przyszłością wsi) B a r d z o dobre położenie ze względu n a bliskość m i a s t a i szansę przyłączenia w s i do m i a s t a Opinie niejednoznaczne: do­ bre położenie połączenie ale bliskość duje z uwagi na komunikacyjne, miasta nadmierny rolnictwa, powo­ odpływ współżycie z wio­ s k o w e z a n i k a itp. Opinie niejednoznaczne: do­ b r e położenie z u w a g i n a połączenia komunikacyjne, ale w e w s i nie m a r o z r y ­ w e k , zaimiera życie k u l t u ­ ralne — młodzi szukają r o z r y w e k w mieście Bardzo dobre zarówno ze położenie względu na połączenie komunikacyjne z miastem j a k i bliskość sąsiednich w s i Brak zdania; nie zastana- w i a ł ( a ) się n a d t y m 161 R a z e m Zródlo: materiały Uwaga: w terenowe autorki, ankiecie postawiono 1 100,0 1 174 ankieta dotycząca to p y t a n i e j a k o otwarte. opinii 1100,0 przeprowadzona w 1963 r. �WSPÓLNOTA KOBIETY, TERYTORIALNA A CIĄGŁOŚĆ STYCZNOŚCI OSADNICTWA 77 SPOŁECZNE I ZMIERZCH „OJCOWIZNY" W p i e r w s z y m z o m a w i a n y c h okresów zasiedziałość łączyła się w y ­ raźnie ze stanem posiadania ziemi, a ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską, j a k i kobiecą. Już procesy ruchliwości okresu międzywojennego wprowadziły n a t e r e n w s i „nowych" rolników, zmieniły zasady d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków. Obecnie ciągłość osadnictwa u t r z y m y w a n a jest zdecydowanie poprzez Tab. IX. Wyobrażenia Odpowiedzi na pytanie: „Jaka z d a n i e m P a n a ( i ) b ę ­ 10—15 l a t " Modlnica Liczba wypo' wiedzi o przyszłości Opinie kobiet wypo­ wsi Łącznie opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba % ich % wiedzi wypo.- °/o wiedzi połączy się z i n ­ wsiami gromady w jedną dużą wieś, część osób będzie pracowała cie, Modlnicy O p i n i e mężczyzn dzie s y t u a c j a M o d l n i c y z a nymi mieszkańców część — w w mieś­ 12 7,5 28 16,1 40 11,9 51 31,7 48 27,6 99 29,5 75 46,6 61 35,1 136 40,6 13 8,0 22 12,6 35 10,5 10 6,2 15 8,6 25 7,5 161 100,0 174 100,0 335 100,0 gospodar­ stwie r o l n y m N i e nastąpią żadne p o w a ż ­ niejsze zmiany będzie dzielnicą miasta K r a k o w a , Modlnica rolnictwo w e w s i będzie zanikało. I n ­ ne w s i e g r o m a d y pozostaną wsiami Zarówno Modlnica j a k i i n ­ ne wsie gromady zostaną przyłączone do m i a s t a K r a ­ k o w a , r o l n i c t w o będzie z a ­ nikało Inne (np. — przyłączona rolnictwo — wieś zostanie do m i a s t a , a l e się utrzyma wieś n i e będzie przyłą­ c z o n a do m i a s t a , a l e zanikać będzie r o l n i c t w o ) oraz brak zdania R a z e m Źródło: Materiały t e r e n o w e a u t o r k i , a n k i e t a Uwaga: Odpowiedzi na postawione pytanie dotycząca o p i n i i p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r . zostały w a n k i e c i e skategoryzowane. �78 DANUTA MARKOWSKA linię kobiecą (por. tab. V I I ) . C z y n n i k społeczno-własnościowy nie określa już dziś zasiedziałości. Ludność bezrolna l u b małorolna osadziła się na trwałe na w s i , posiada własne d o m y mieszkalne i zagrody. Wśród bez­ r o l n y c h i właścicieli gospodarstw do 1 ha 7 2 % posiada d o m mieszkalny stosunkowo n o w y , bo w y b u d o w a n y po r o k u 1935. U t r z y m y w a n i e się ciągłości osadnictwa przede w s z y s t k i m poprzez linię kobiecą m a doniosłe konsekwencje nie t y l k o d l a kształtowania się g r u p k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h na terenie w s i , ale także d l a przeobrażeń w sferze wartości. Obserwuje się zmierzch ideologii „ojcowizny", która nakazywała d a w n i e j u p r z y w i l e j o w a n i e synów w p r z e k a z y w a n i u i m za­ g r o d y i podstawowego zrębu gospodarstwa, b y zachować ciągłość l i n i i męskiej, ciągłość nazwiska przypisanego do określonego w y c i n k a p r z e ­ strzeni w i e j s k i e j . W badaniach t e r e n o w y c h usiłowano ustalić znaczenie wiązane dziś z pojęciem „ojcowizna". Okazało się, że zaledwie dla 5 % mężczyzn-gospodarzy jest to nadal ideologia żywa, że skłonni b y l i b y zgodnie z nią rozwiązywać p r o b l e m y przekazywania g o s p o d a r s t w a . 15 TYPY KONTAKTÓW SPOŁECZNYCH M o d l n i c a liczyła w 1963 r o k u 672 mieszkańców. N i e jest to więc z b y t w i e l k i p r z y r o s t w porównaniu z r o k i e m 1880 (537 osób). Zabudowa w s i nie uległa w i e l k i m zmianom, przybyły nowe domy, ale zachowany został stan skupienia zabudowy. A j e d n a k nie wszyscy mieszkańcy w s i znają się dziś wzajemnie. Dotyczy to zwłaszcza młodych mężczyzn, p o ­ chodzących z i n n y c h w s i i z a t r u d n i o n y c h w mieście — o n i nie znają w i e l u mieszkańców w s i i nie są przez w i e l u znani. Częstokroć i n f o r m a ­ torzy s t w i e r d z a l i , że znają w p r a w d z i e w s z y s t k i c h mieszkańców w s i , ale z w i e l o m a spotykają się zaledwie k i l k a razy w r o k u . O wiele pełniejsza jest wiedza kobiet o mieszkańcach w s i , one też kontaktują się częściej między sobą. Ogół styczności społecznych mieszkańców w s i można b y ująć w następujące t y p y : 1. Styczności p r z y p a d k o w e , ograniczające się do w y m i a n y pozdrowień, charakterystyczne d l a młodych mężczyzn z b e z r o l n y c h czy małorolnych rodzin, z a t r u d n i o n y c h w mieście i n i e mających jeszcze dzieci w w i e k u szkolnym. 1. Urzeczowione k o n t a k t y gospodarcze, charakterystyczne zwłaszcza dla rolników i chłopów-robotników z o r i e n t o w a n y c h na gospodarstwo r o l n e oraz dla w i e l k i e j l i c z b y żon chłopów-robotników, kierujących gospodarstwem. W k w e s t i i tej p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a o p i n i i w s z y s t k i c h mężczyzn — g ł ó w g o s p o d a r s t w (materiały A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w Krakowie). 15 �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE 79 3. K o n t a k t y oparte na wspólnocie celów czy zainteresowań pozagospodarczych, n p . pomiędzy r o d z i c a m i posiadającymi dzieci w t e j samej klasie l u b t e j samej szkole w mieście, czy też pomiędzy młodymi mał­ żeństwami (zarówno rolników, j a k i nierolników), dla wspólnego spędza­ nia czasu wolnego i organizowania r o z r y w e k . 4. Rzadkie styczności odświętne, rodzinne — obowiązkowe w i z y t y składane zwłaszcza starszym k r e w n y m , respektujące jeszcze elementy dawnego k o n w e n a n s u rodzinnego. Cechą znamienną styczności społecznych we w s i jest więc tworzenie się różnych kręgów kontaktów na różnych zasadach: od tradycją nakaza­ n y c h c e r e m o n i a l n y c h kontaktów z k r e w n y m i poprzez konieczne z gospo­ darczego p u n k t u widzenia współdziałanie aż po k o n t a k t y oparte wyłącznie na s w o b o d n y m doborze, na wspólnocie zainteresowań i wzorów zachowań. UWAGI KOŃCOWE Granice t r a d y c y j n e j w s i wyznaczały j e j mieszkańcom podstawową przestrzeń aktywności gospodarczej i społecznej, izolowały i c h i w y ­ odrębniały w stosunku do w s i sąsiednich. C z y n n i k wspólnoty t e r y t o r i a l ­ nej był więc aktywną komponentą sieci l o k a l n y c h powiązań. Współczesne procesy ruchliwości społecznej zmieniły g r u n t o w n i e rolę wspólnoty t e r y t o r i a l n e j . Przestrzeń w s i stała się dla j e j mieszkańców określonym w y c i n k i e m szerokiej sieci osadniczej, wyrażającej strukturę powiązań między zapleczem w i e j s k i m a m i a s t e m . Według miejsca w t e j sieci, według dostępności topograficznej i społecznej miasta ocenia się dziś własną wieś. Granice w s i otwarły się zresztą nie t y l k o na pobliskie miasto, ale także na sąsiedzkie wsie r e l a t y w n i e bardziej rolnicze. Można więc powiedzieć, że poprzez różne dziedziny swej aktywności oraz różne g r u p y l u d z k i e M o d l n i c a powiązała się zarówno z miastem, j a k i z r o l ­ n i c z y m zapleczem. �