https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44532be14bfae9c1d726da99d50b43a3.pdf 8a9ef53d40815b64a85a063a6d00e8b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:622 Title A name given to the resource Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.97-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K II U „Etnografia ANNA Ł Y P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W IRLANDII Wydawać się może, że p r o b l e m jest n i e z w y k l e prosty. Posiadamy obecnie wystarczający dystans czasu, zasób materiałów i teorii, b y móc pokusić się o ocenę p r z y c z y n , przebiegu i rezultatów dążeń separaty­ stycznych narodów europejskich. N a pewno jest to proces kończący się większą l u b mniejszą samodzielnością polityczną. Zawsze jednak u jego podłoża leżą p r z y c z y n y ekonomiczno-społeczne. Dlatego też próby ana­ l i z y t z w . ruchów narodowowyzwoleńczych szły po l i n i i rozważań bądź s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , bądź gospodarczej, z naciskiem na społeczny aspekt zagadnienia. A n a l i z y te zawierają wiele słusznych spostrzeżeń i naświe­ tlają p r o b l e m poprzez m o m e n t y najistotniejsze. Jednak w ideologiach w s z y s t k i c h ruchów narodowowyzwoleńczych, w ostatniej fazie w a l k i 0 niezależność polityczną s p o t y k a m y się niezmiennie z propagowaniem haseł dotyczących k u l t u r y , zwanej narodową. N a przykładzie tej zależno­ ści można spróbować określić cechy charakterystyczne owej fazy oraz wyznaczyć w a r u n k i bezpośrednio umożliwiające realizację idei samo­ stanowienia politycznego. Jednocześnie również umożliwia n a m to prze­ śledzenie r o l i , jaką w t y m procesie pełnią wspomniane hasła dotyczące k u l t u r y narodowej, jaką posiadają treść i czemu służą. Hasła te spo­ t y k a n e wyłącznie na określonym etapie procesu narodotwórczego w miarę jego dalszego r o z w o j u stopniowo tracą znaczenie, co jest oczy­ wiście zrozumiałe, skoro weźmiemy pod uwagę rolę, jaką pełni nauka 1 k u l t u r a w stosunku do sił wytwórczych i e l e m e n t a r n y c h procesów ekonomiczno-społecznych na d a n y m etapie. D e f i n i o w a n i e pojęcia k u l ­ t u r y narodowej nie jest do niniejszych rozważań konieczne. P o d s t a w o w y m pojęciem podlegającym analizie staje się w t e n sposób naród. D l a ścisłości powtórzmy t u znaną definicję n a r o d u podaną przez Lenina A więc za naród będziemy uważali zintegrowaną etnicznie 1 W. I . L e n i n, O prawie s z a w a 1951. 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 narodów do samostanowienia, [...] Dzieła, t. 20, W a r ­ �98 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ wspólnotę ludzi, kształtującą się historycznie począwszy o d u s t r o j u wspól­ n o t y p l e m i e n n e j , na gruncie związków ekonomicznych, p o l i t y c z n y c h , k u l t u r o w y c h i językowych, znajdującą odzwierciedlenie w świadomości j e j członków. Naród s t a n o w i dojrzałą postać tej wspólnoty. W Europie formę tę s p o t y k a m y w r a z z r o z w o j e m kapitalistycznego sposobu p r o ­ d u k c j i , a więc najwcześniej od X V I I w . W i d z i m y więc, że w rozważaniach n a d narodem i etapem jego roz­ w o j u niezbędne staje się określenie: 1) etapu politycznego, na którym znajduje się wspólnota; 2) etapu ekonomicznego, t j . c h a r a k t e r u , sposobu i stosunków p r o d u k c j i w r o l n i c t w i e i przemyśle oraz k o n s u m p c j i i h a n ­ d l u ; 3) stopnia i n t e g r a c j i etnicznej wspólnoty, t j . k u l t u r y , języka i świa­ domości narodowej. Wszystkie te t r z y wyodrębnione z d e f i n i c j i p u n k t y są nierozerwalnie ze sobą powiązane i współzależne. Działają j a k t r z y zmienne jednego układu równań. Dlatego chcąc rozpatrywać p u n k t 3, trzecią zmienną, należy określić d w i e pozostałe. I t a k idea niezależności i samostanowienia politycznego wiąże się z poziomem świadomości n a r o ­ d o w e j , ta z k o l e i jest wykładnikiem warunków materialno-ekonomiczn y c h poszczególnych klas społecznych na d a n y m etapie. Dążenie do w y ­ zwolenia narodowego wiąże się z r e f o r m a m i , ze zmianą systemów go­ spodarczych, lecz nie stanowi i c h p r z y c z y n y . Przeciwnie, p r z e m i a n y ekonomiczne j a k o w y r a z zaistniałych już n o w y c h warunków b y t u wymagają niezależności państwa . Wzrost świadomości, w t y m szczegól­ n y m w y p a d k u świadomości narodowej, s t a n o w i m o m e n t sprzyjający dla wszelkiego t y p u a k c j i narodowowyzwoleńczych, m o b i l i z u j e do w a l k i szerokie rzesze n a r o d u . W t y m też celu przywódcy t y c h w a l k , a więc najczęściej g r u p a najlepiej uświadomiona, reprezentująca warstwę p o ­ tencjalnie najsilniejszą, a jednocześnie pozbawioną możliwości pełnego uczestniczenia w polityce gospodarczej, wysuwają liczne hasła mające tę świadomość rozbudzić. Z jednej s t r o n y będą to hasła jedności i w a r ­ tości n a r o d o w y c h : jedności języka, k u l t u r y , będące w y r a z e m p a t r i o t y ­ z m u ; z d r u g i e j hasła odrębności i wartościowania w stosunku do sąsia­ dów, z którymi stanowią narazie wspólny o r g a n i z m państwowy, odrębno­ ści i wartościowania, nawet wrogości w stosunku do i c h k u l t u r y , języka. S t a n o w i to p r z e j a w nacjonalizmu. 2 Ogromne nasilenie w s p o m n i a n y c h procesów o b s e r w u j e m y w Europie od połowy X I X do połowy X X w . Rozpatrzmy więc gospodarczy i p o l i ­ t y c z n y stan E u r o p y w t y m okresie, b y móc potem przejść do omówienia na w y b r a n y m przykładzie działania zauważonych t a m ogólnych tendencji. 2 L . K r z y w i c k i , Idea nowożytnej narodowości, Materialistyczne s. 169. [w:] pojmowanie a życie, Idea dziejów Warszawa a życie, 1957, s . 245—300; t e n ż e , Warszawa ludzkości, [w:] 1957, s. 300—310; Dzieła, Geneza tenże, t. 2, W a r s z a w a 1958, �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W IRLANDII 99 Przykładem i p o l e m analizy będzie dla nas I r l a n d i a . Wybór t e n nie jest p r z y p a d k o w y ; k w e s t i a i r l a n d z k a długo pozostawała w Europie palącym i nie rozwiązanym p r o b l e m e m . Jednocześnie reprezentowała jedną z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h s y t u a c j i n a r o d o w y c h tego okresu. Okres tego jednego stulecia jest w dziejach nowożytnej E u r o p y okresem największych p r z e m i a n w każdej dziedzinie. Politycznie w E u r o p i e 2 połowy X I X w . m a m y do czynienia z potęgą cesarstwa W i l h e l m a I , wzmożoną penetracją Niemiec w A f r y c e i s t o p n i o w y m w z r o s t e m znaczenia i stanu zagrożenia przez to państwo dla w s z y s t k i c h krajów europejskich. D r u g i m mocarstwem, równym co do siły, jest W i e l k a B r y t a n i a , posiadająca liczne kolonie i rywalizująca z Cesarstwem tak na r y n k a c h europejskich, j a k i poza Europą. Państwami, które w t e d y odgrywają również znaczną rolę, są jeszcze Francja w okresie I I Ce­ sarstwa i I I I R e p u b l i k i oraz Rosja. Osobno stoją państwa skandynawskie: Szwecja i Norwegia, połączone do 1905 r. unią, oraz Dania. Ostatnie dziesięciolecia X I X w . i pierwsze w i e k u X X są okresem p o w s t a w a n i a państw n a r o d o w y c h w Europie Środkowej i Wschodniej. W 1861 r. następuje zjednoczenie Włoch, na kongresie berlińskim w 1878 r. n i e ­ podległość uzyskuje R u m u n i a i Bułgaria. Polska oraz d w a wielonarodowe państwa: Czechosłowacja i Jugosławia stają się samodzielne dopiero po I w o j n i e światowej. I r l a n d i a uzyskuje autonomię w r a m a c h B r y t y j s k i e j Wspólnoty Narodów dopiero w 1921 г., konstytucję w 1937 г., a zupełną samodzielność dopiero po wystąpieniu z Common W e a l t h u w 1949 r. Ogólnie biorąc t a k kształtowała się sytuacja polityczna E u r o p y na prze­ łomie d w u wieków. Gospodarczo jest to okres n i e z w y k l e szybkiego r o z w o j u bazy tech­ nicznej w przemyśle i związanego z t y m w z r o s t u p r o d u k c j i . Następ­ s t w e m t y c h procesów jest konieczność rozszerzenia rynków z b y t u , włą­ czenia również r o l n i c t w a w krąg europejskich i pozaeuropejskich za­ leżności r y n k o w y c h . W t y m właśnie czasie nabierają znaczenia koncepcje t z w . w s z e c h a m e r y k i i w s z e c h e u r o p y dotyczące podziałów r y n k u świa­ towego, stref gospodarczych i m i l i t a r n y c h świata. W r a z ze w z r o s t e m p r o d u k c j i rośnie znaczenie klasy robotniczej i coraz k o n k r e t n i e j s z y c h kształtów nabiera zorganizowany n a r o d o w y i międzynarodowy r u c h robotniczy. W w a r u n k a c h n i e z w y k l e szybko postępującego r o z w o j u prze­ mysłu, w z r o s t u h a n d l u i rozszerzania rynków małe n a r o d y — nie posia­ dające samodzielności p o l i t y c z n e j , która zagwarantowałaby i m właściwy i możliwie najkorzystniejszy rozwój gospodarczy, swobodną wymianę, 3 L . K r z y w i c k i , „Wszecheuropa", [w:] Dzieła, t. 6, W a r s z a w a 1962, s. 1 1 6 — — 1 1 8 ; t e n ż e , Wszecřiameryka i wszecheuropa, [w:] Dzieła, t. 5, W a r s z a w a 1961, s. 285—289. 3 �100 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ eksport, właściwą politykę celną oraz umożliwiła swobodny napływ n a ­ j e m n e j siły roboczej — podlegają d y s k r y m i n a c j i przede w s z y s t k i m właśnie gospodarczej ze s t r o n y rządów większych organizmów państwo­ w y c h , które j e wchłonęły. Muszą narastać tendencje separatystyczne, szermujące w p r a w d z i e hasłami p a t r i o t y z m u , k u l t u r y , języka, a w rze­ czywistości zrodzone przez konieczności ekonomiczne i społeczne. Teorie r o z w o j u ekonomicznego i społecznego wchodzą przeważnie do ideologii ruchów robotniczych, rzadko narodowowyzwoleńczych. Z jednej więc s t r o n y o b s e r w u j e m y budzenie się świadomości narodowej, powrót do h i s t o r i i swego n a r o d u , romantyczne sięganie do treści l u d o w y c h w l i t e r a ­ t u r z e i sztuce, z d r u g i e j natomiast budzenie się świadomości społecznej, klasowej i narastanie bezkompromisowej w a l k i klas. O b y d w a te n u r t y są j e d n a k w rzeczywistości p r z e j a w a m i tego samego procesu ciągłego r o z w o j u gospodarczego wspieranego bezustannie przez w y n a l a z k i i o d ­ k r y c i a . W i e k i X I X i X X przynoszą szereg powstań narodowowyzwoleń­ czych i szereg r e w o l u c j i s k i e r o w a n y c h przeciwko istniejącemu syste­ m o w i gospodarczemu i społecznemu. Wszystkie te m o m e n t y mieszczą się w naszkicowanej koncepcji europejskiego r o z w o j u gospodarczego, p o ­ twierdzają ją i poprzez nią j e d y n i e stają się zrozumiałe, jednocześnie wyjaśniając teraźniejszość i pozwalając przewidzieć analogiczne zja­ wiska w przyszłości. 4 Nakreślone poprzednio, w p r a w d z i e niezbyt precyzyjnie, r a m y cza­ sowe interesującego nas procesu okazują się uzasadnione w w y p a d k u I r l a n d i i . N i e m n i e j należy t u wprowadzić małe uściślenie: gwałtowne narastanie świadomości narodowej i rzeczywiste odrodzenie narodowe następuje w I r l a n d i i dopiero na przełomie wieków. Spowodowane i p r z y ­ gotowane zostało j e d n a k przez szereg wcześniejszych wystąpień, akcji, powstań od początku X I X w., ściślej, od stłumienia powstania 1798 r. i zawarcia z Anglią u n i i . Dlatego też nie bez p r z y c z y n y należy nakreślić główne cechy i wydarzenia właśnie okresu wcześniejszego. Wszystkie sytuacje k o n f l i k t o w e w I r l a n d i i od końca w i e k u X V I I I zawierają d w a zasadnicze n u r t y : 1) otwartą walkę polityczną p r z e c i w k o u n i i z Anglią, prowadzoną najczęściej drogą parlamentarną, i 2) ukrytą walkę polityczną p r z e c i w k o A n g l i i , przejawiającą się w k o n f l i k t a c h pomiędzy l a n d l o r d a m i a dzierżawcami oraz między p r o t e s t a n t a m i a k a ­ t o l i k a m i (w I r l a n d i i l i n i a podziału w a r s t w o w e g o jest p r a w i e zgodna z linią podziału wyznaniowego i narodowego: ludność najbiedniejsza oraz f a r m e r z y i inteligencja b y l i najczęściej obrządku katolickiego i n a j ­ częściej w y w o d z i l i się z ludności c e l t y c k i e j , podczas g d y protestanci 5 4 T e o r i e F e u r b a c h a , M a r k s a , E n g e l s a , I K a u t s k i e g o , Plechanojwa, L e n i n a , 5 T . A . J а с к s o n , Walka Irlandii o wolność, W a r s z a w a 1955. �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W 101 IRLANDII r e k r u t o w a l i się z osadników i należeli najczęściej do posiadających zie­ mię ) , prowadzoną zarówno poprzez parlament, j a k i m e t o d a m i w a l k i z b r o j n e j . Dlatego właśnie powstanie 1798 r. można było interpretować j a k o wojnę religijną, m i m o że u. jego podłoża leżała w a l k a o zjednoczenie I r l a n d i i , a p o d s t a w o w y m hasłem była jedność protestantów, dysydentów i katolików, rzeczywiście istniejąca w momencie w y b u c h u powstania. Sedno s p r a w y leży w t y m , że pod koniec X V I I I w . w I r l a n d i i naród stał się już rzeczywistością historyczną, podczas gdy samodzielność polityczna była jeszcze f a k t e m odległym ze względu na układy gospodarcze. 6 Pierwszą organizacją o charakterze w y b i t n i e n a r o d o w y m była o r g a n i ­ zacja założona przez T h . W. Tone'a w 1791 r. w Belfaście i nosząca nazwę T o w a r z y s t w a Zjednoczonych Irlandczyków (Society of U n i t e d I r i s h m e n ) . Wraz ze śmiercią przywódcy i u p a d k i e m powstania upadło również Towarzystwo. O ile do m o m e n t u u n i i ( t j . do 1 I 1800 r.) w a l k a n a r o d u irlandzkiego kierowała się p r z e c i w k o własnej a d m i n i s t r a c j i i p a r l a m e n t o w i , o t y l e po u n i i ostrze o p o r u k i e r u j e się przeciw A n g l i i , a t y m s a m y m p r z y b i e r a coraz wyraźniej f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej. U n i a z Anglią pozornie jednoczyła d w a narody, w rzeczywistości pogłębiała t y l k o sprzeczności między n i m i . Pozwalała natomiast angielskiej klasie p a n u ­ jącej kierować r o z w o j e m gospodarczym I r l a n d i i w n a j k o r z y s t n i e j s z y m dla siebie k i e r u n k u . Ponadto została nawiązana nić politycznego p o r o z u ­ m i e n i a z irlandzką szlachtą i arystokracją gwarantująca t y m o s t a t n i m pewne p r z y w i l e j e w r a m a c h nowego układu. Dzięki u n i i rząd angielski wziął p o d kontrolę irlandzką działalność republikańską, potencjalnie za­ grażającą jego własnemu statusowi, odsunął możliwość i n w a z j i F r a n c j i oraz możliwość k o n k u r e n c j i gospodarczej ze s t r o n y I r l a n d i i . Jednocze­ śnie wejście przedstawicieli i r l a n d z k i e j w i e l k i e j własności ziemskiej do p a r l a m e n t u angielskiego (102 protestantów) zapewniało w t y m p a r l a m e n ­ cie n i e z w y k l e korzystną sytuację a k t u a l n e m u rządowi. 7 Pierwsza połowa X I X w . jest k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m w angiel­ skiej r e w o l u c j i przemysłowej. A n g l i a uzyskuje niezaprzeczalną hegemo­ nię na r y n k a c h światowych. Przemysł i r l a n d z k i i i r l a n d z k a burżuazja nie bierze w t y c h zyskach żadnego udziału. Składają się na to następu­ jące p r z y c z y n y : 1) I r l a n d i a nie posiada i n s t y t u c j i państwowej, p a r l a ­ m e n t u , która broniłaby j e j r y n k u wewnętrznego; 2) nie posiada dosta­ tecznych zasobów złóż m i n e r a l n y c h , przede Wszystkim węgla i żelaza; 3) nie posiada żadnych kapitałów i n w e s t y c y j n y c h , gdyż dochody z r o l s S. C z a r n o w s k i , Literatury celtyckie, [w:] Dzieła, t. 3, W a r s z a w a 1956, s. 24. 7 Towarzystwo Z j e d n o c z o n y c h Irlandczyków dążyło do w y z w o l e n i a drogą p o r o z u m i e n i a z (Francją, planowało j e j pomoc zbrojną narodowego dla p o w s t a n i a 1798 r. �102 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ n i c t w a irlandzkiego szły wyłącznie na cele k o n s u m p c y j n e l u b inwesto­ wane były na terenie A n g l i i . W t e n sposób i r l a n d z k i przemysł pozosta­ wał coraz bardziej w t y l e za przemysłem angielskim, a A n g l i a z k o l e i dzięki zapleczu k o n s u m p c y j n e m u mogła utrzymać swoją przewagę prze­ mysłową na r y n k a c h świata. I r l a n d i a dostarcza surowców, żywności i taniej siły roboczej oraz kapitału inwestycyjnego, na który składają się czynsze i dziesięciny płacone przez dzierżawców. Jednocześnie j e d n a k p r z y wzroście z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e m e t o d y i poziom w y t w a r z a n i a nie ulegają p o p r a w i e ze względu na ubóstwo dzierżawców i niezainteresowanie właścicieli. Zrozumiałe staje się, że i r l a n d z k a działalność n a r o ­ dowowyzwoleńcza dążyć będzie do samodzielności gospodarczej poprzez zniesienie u n i i i uzyskanie a u t o n o m i i (home r u l e ) p o l i t y c z n e j . L a t a dwudzieste i trzydzieste X I X w . stanowią okres wzmożonej w a l k i prowadzonej w d w u k i e r u n k a c h : o równouprawnienie katolików oraz o ustabilizowanie p r o b l e m u dzierżaw i czynszów. Charakterystyczną postacią tego okresu staje się O'Connel,. rzecznik równouprawnienia katolików. S p r a w a ta, poprzez dopuszczenie katolików do p a r l a m e n t u uzyskuje p o z y t y w n e zakończenie w 1829 r. P r o b l e m dzierżaw i c z y n ­ szów nie osiąga t a k szybkiego rozwiązania, co więcej, uporządkowanie go w myśl interesów dzierżawców nie leży w interesie landlordów. L a t a czterdzieste można b y scharakteryzować j a k o lata wzmożonego r u c h u p r z e c i w k o u n i i . W 1841 r. powstaje Związek W a l k i o Zniesienie U n i i założony przez O'Connella. W październiku 1842 r . w y c h o d z i p i e r w ­ szy n u m e r pisma „ N a r ó d " redagowany przez zespół w składzie K a r o l Gavan D u f f y , J o h n Blake D i l l o n i Tomasz Osborne Davis. Wszyscy o n i b y l i członkami Związku W a l k i o Zniesienie U n i i . Wszyscy b y l i zwo­ l e n n i k a m i O'Connella. Pismo propaguje p r o g r a m Związku, jednocześnie w części poetyckiej d r u k u j e u t w o r y l i t e r a c k i e w s t y l u l u d o w y c h ballad, tematyką nawiązujące do h i s t o r i i I r l a n d i i , opiewające w y d a r z e n i a n a ­ rodowe. „ N a r ó d " m a na celu rozbudzenie i r l a n d z k i e j d u m y narodowej i narodowej świadomości. Można przyjąć, że od m o m e n t u ukazania się pierwszego n u m e r u „Narodu" w dziejach I r l a n d i i rozpoczyna się n o w y etap w a l k i o w y z w o l e n i e . Grupę „Narodu", t z n . zespół r e d a k c y j n y zło­ żony przeważnie z i n t e l i g e n c j i i r l a n d z k i e j oraz sympatyków i współ­ pracowników (do których należało w i e l u farmerów i robotników), zaczęto nazywać Młodą Irlandią. N i e pozostanie to bez znaczenia, jeśli p r z y ­ p o m n i m y sobie rolę, jaką odegrały w r u c h u narodowowyzwoleńczym organizacje o analogicznych nazwach, zakładane w Europie w latach trzydziestych X I X w . , a ogólnie znanych pod nazwą Młodej E u r o p y . 8 8 Np. Młode N i e m c y H e i n e g o P o l s k a L e l e w e l a (1(834—il8<39). (1832—1849), Młode Włochy M a z z i n i e g o c z y Młoda �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W 103 IRLANDII O d r o k u 1843 O'Connel rozpoczyna swoją wielką akcję wiecową mającą na celu rozegranie k a m p a n i i o uzyskanie a u t o n o m i i przy" pomocy całego narodu. A k c j a została zaprojektowana i zorganizowana na wielką skalę. Rozpoczęła się w i e c a m i p r z e p r o w a d z a n y m i w każdej p a r a f i i , stopniowo rozszerzając swoje kręgi na miasta, hrabstwa, aż do m o m e n t u w i e l k i e g o w i e c u całego n a r o d u , którego miejscem miało być pole b i t w y w C l o n t a r f . P r o g r a m y wieców kładły nacisk na systematyczne uświadamianie l u d ­ ności o celu i metodzie w a l k i bez b r o n i o „dobry rząd albo zniesienie u n i i " . Toczono wielogodzinne dyskusje. O'Connellowi zależało, b y nie dopuścić do starcia z armią. Dlatego w momencie decydującym, g d y rząd na miejsce ostatniego w i e c u wysłał oddziały zbrojne, O'Connell wiec odwołał. Był to doskonały m o m e n t do rozpoczęcia r e w o l u c j i , gdyż świadomość zgromadzonych w C l o n t a r f doszła do m o m e n t u rozumienia konieczności właśnie w a l k i zbrojnej, a nie metod p a r l a m e n t a r n y c h . O'Connell zaprzepaścił szansę zwycięstwa. Aresztowano przywódców, wytoczono procesy i n t e l e k t u a l n y m o p i e k u n o m a k c j i . W stan oskarżenia postawiona została g r u p a „Narodu" oraz r e d a k t o r z y i n n y c h p i s m . Zarzucano i m , j a k określa to a k t oskarżenia, uczestniczenie w wiecach, wygłaszanie przemówień, słuchanie — określanych j a k o buntownicze — przemówień O'Connella, d r u k o w a n i e sprawozdań z wieców i zebrań, a r ­ tykułów budzących nastroje buntownicze. D o t y c h artykułów zaliczono list jednego z korespondentów zawierający propozycję z m i a n y współ­ czesnych nazw miejscowości w I r l a n d i i na stare celtyckie. W tej s y t u a c j i rozpoczęta praca wychowawcza n a d świadomością n a r o d u zostaje p o ­ nownie przerwana, m i m o usiłowań pozostałych na wolności działaczy. 9 10 n Gospodarczo lata czterdzieste stanowią okres zachwiania w y t w o r z o n e j poprzednio względnej równowagi. A m e r y k a zalewa r y n k i światowe t a ­ n i m i p r o d u k t a m i r o l n y m i , obniżając t y m ceny na p r o d u k t y europejskie. Powoduje to spadek cen na zboże, a t y m s a m y m konieczność zwiększenia p r o d u k c j i dla wyrównania strat. Dalej, wiąże się z t y m konieczność zwiększenia areałów u p r a w l u b przejście na gospodarkę intensywną. W w y p a d k u I r l a n d i i możliwy w y d a j e się j e d y n i e ekstensywny system u p r a w bez konieczności unowocześniania narzędzi i m e t o d . W efekcie p r o w a d z i to do eksmisji dzierżawców. G d y b y I r l a n d i a posiadała r o z w i ­ nięty przemysł, pozbawieni ziemi r o l n i c y powiększyliby liczebnie p r o ­ l e t a r i a t . Sytuacja t u wygląda j e d n a k inaczej. E k s m i t o w a n i dzierżawcy zapełniają szeregi bezrobotnych w A n g l i i , stanowiąc jednocześnie tanią 9 B i t w a pod C l o n t a r f odbyła się w ¡1014 r. B r i a n B o r u zadał w t e d y decydującą klęskę D a n i i wyzwalając t y m Irlandię. 10 á l'Etat 11 B y ł to p r o g r a m O ' C o n n e l l a , p a t r z E . J o y n t, Histoire Libre, de l'Irlande N o u v e l l e s E d i t i o n s B r e t o n n e s , b.m. 1935, s. 134. M. i n . „Dziennik W o l n e g o Człoiwieka". de Origines �104 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ siłę roboczą. W tej s y t u a c j i , g d y i r l a n d z k a klasa robotnicza liczebnie i pod względem uświadomienia nie stanowi klasy najsilniejszej w spo­ łeczeństwie, a nawet w momencie szczytu swego r u c h u skupia się w y ­ łącznie w dużych miastach, t a k i c h j a k Belfast, D u b l i n czy Cork, pomię­ dzy w a r s t w a m i najuboższymi nie zostaje w y t w o r z o n a więź wspólnego interesu i wspólnej k r z y w d y . Dlatego wszystkie wystąpienia przeciw zarządzeniom dotyczącym czy to powiększania f a r m , a t y m s a m y m r u g o ­ wania dzierżawców, czy poprzedniej w a l k i o zniesienie dziesięciny mają charakter wystąpień p r z e c i w k o a d m i n i s t r a c j i angielskiej, prze­ c i w k o bezpośrednio krzywdzącym zarządzeniom. Z d r u g i e j s t r o n y ster w a l k i t a k ekonomicznej, j a k narodowowyzwoleńczej przechodzi a u t o ­ matycznie w ręce k l a s y średniej i zgodnie z j e j interesami zostają w y ­ suwane p o s t u l a t y i żądania. 12 W l i p c u 1849 r. wchodzi w życie ustawa o zadłużonych majątkach zezwalająca właścicielom na rugowanie, szybką sprzedaż z i e m i i n i c z y m nie uregulowane ściąganie czynszów. Biorąc pod uwagę również i to, że od 1846 r. panuje w I r l a n d i i t z w . w i e l k i głód, powodujący wielką śmiertel­ ność i emigrację , r o z u m i e m y , że sytuacja ekonomiczna k r a j u stała się nadzwyczaj t r u d n a . A n g l i a ze swej s t r o n y nie jest w stanie zaradzić tej klęsce, j e j zapotrzebowanie na p r o d u k t y rolno-hodowlane wciąż wzrasta, doraźna pomoc natomiast niczego nie rozwiązuje. Oto w j a k i sposób w liście do M a r k s a opisuje Irlandię z r o k u 1856 F r y d e r y k Engles: 13 14 „Podczas wybrzeża dalej do S h a n n o n , Razem Z w y c i e c z k i po I r l a n d i i przejechaliśmy zachodniego, stąd 20 m i l n a północ w do T a r b e r t , do T r a l e e , K i l l a r n e y około 500 m i l a n g i e l s k i c h . Zobaczyliśmy wyjątkiem seldorfu z Dublina w i z powrotem t e n sposób D u b l i n a , którego porównanie z L o n d y n e m do B e r l i n a , a który nasuwa Dublina. 2/3 k r a j u . porównanie Dus­ n a wzór a n g i e l s k i , cały k r a j , a p r z e d e w s z y s t k i m m i a s t a , dokładnie przypominają Italię [...] Rząd wtrąca się d o w s z y s t k i e g o , po t z w . s a m o ­ rządzie n i e m a śladu. I r l a n d i a może być uważana i to za jedną 12 Walka z tych k o l o n i i , których o z n i e s i e n i e dziesięciny bliskość toczyła małej do prawie wybudowanej l u b północną charakter wzdłuż do L i m e r i c k , stolicy Francję m a zupełnie do G a l v a y głąb k r a j u , p o t e m z a pierwszą położenia się w kolonię angielską, geograficznego pozwala l a t a c h t r z y d z i e s t y c h X I X w. Dotyczyła z n i e s i e n i a dziesięciny płaconej p r z e z katolicką większość n a r z e c z kościoła protestanckiego. Zakończyła się uchwaleniem przez parlament w 1837 r. ustawy zmniejszającej j e j wielkość o 2 5 % . 13 Irlandzka emigracja czała 200 tysięcy t. 5, W a r s z a w a 14 List do A m e r y k i i K a n a d y w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h p r z e k r a ­ osób r o c z n i e . D a n e te p o d a j e t e n nosi datę: M a n c h e s t e r , Ireland A encyklopedia 23 m a j 1856 r. J e s t angielskiego, który p u b l i k u j e N. M a n s e r g h , Revolution. Wielka powszechna, 1964, w haśle „Irlandia". Commentary 1840—1921, on Anglo-Irish L o n d o n 1940, s, 6¡8, Ireland Relations to tłumaczenie in the Age and on tekstu of R e f o r m a n d Political Forcer in �PODŁOŻE nią zarządzać dokładnie w e d ł u g wolność o b y w a t e l i kraju jonej w karabiny, zdewastowane, cicieli, starego bagnety W Można 105 IRLANDII t u zaobserwować, że t z w . a wyobrażenie do p e r f e k c j i wśród j e s z c z e z X V i X V I w., późniejsze Obrazu prawników, tego jakimkolwiek pijanego miejscowej żandarma policji i k a j d a n k i . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tego k r a j u a wśród r u i n s p o t y k a m y przeważnie biedakami. wzoru. t a k i e j l i c z b y żandarmów, t u zostało d o p r o w a d z o n e ruiny, najstarsze KULTUROWEGO a n g i e l s k i c h opiera się n a u c i s k u k o l o n i i . N i g d y , w n i e widziałem pruskiego SEPARATYZMU którzy dopełniają z X I X w . [...] uzbro­ są jego Całe w s i e są sławne p a r k i należące do d r o b n y c h zamieszkując głód, e m i g r a c j a te tereny stali i wzajemne się właś­ prawie porachunki. N a p o l a c h n i e widać n a w e t pasącego się bydła. [...] L u d z i e tego k r a j u n a b r a l i bliwego charakteru [...], a cała wściekłość i r l a n d z k i c h nacjonalistów dzić stąd, że n a w e t w e własnym kraju n i e czują może [•••] oso­ pocho­ się u siebie. T u r e a l i z u j e się hasło: I r l a n d i a d l a Saksonów! i każdy I r l a n d c z y k w i e , że n i e m a co w s p ó ł z a w o d ­ niczyć z Anglikiem, któremu w każdej s y t u a c j i należy się największy szacunek; e m i g r a c j a trwać będzie r a z e m z t y m z j a w i s k i e m , ludność wyłącznie celtycką można chyba sjom, się spotkać t y l k o w s z u l e r n i . [...] naród przykryła dla Anglii, Ameryki, robotników, rajfurów, Tę zdemoralizowaną wszędzie i n d z i e j Dzięki t y m k o n s e k w e n t n i e s z t u c z n a powłoka Australii całkowitej przyjęła s t a l i się klasą i obecnie itd. dostarczycielami prostytutek, złodziei, oszustów, żebraków i w s z e l k i e g o postawę stosowanym demoralizacji również burżuazji, arystokracja. tu są k o m p l e t n i e pre­ stali najgorszych rodzaju motłochu. Posiadacze, którzy zdemoralizowani. I c h posiadłości leżą wśród o g r o m n y c h w s p a n i a l e pięknych parków, l e c z są to p u s t k o w i a , gdzie być może z a i n w e s t o w a n o jakieś pieniądze, l e c z zupełnie tego n i e w i d a ć [•••]" Jest to tragiczny obraz u p a d k u gospodarczego i moralnego n a r o d u . W t e j s y t u a c j i o b s e r w u j e m y narastanie następnej f a l i r u c h u o c h a r a k ­ terze w a l k i ekonomicznej, który już bezpośrednio doprowadzi do ożywie­ nia k u l t u r y narodowej i do w a l k i narodowowyzwoleńczej w p r o w a d z i interesujące nas hasła. Dzierżawcy wysuwają więc żądania, b y u m o w y użytkowania ziemi zawierane z j e j właścicielami były u m o w a m i długoterminowymi ( f i x i t y of tenure); b y ustalić w y m i a r czynszu, który nie będzie rujnował g o ­ spodarstwa (fair r e n t ) , oraz b y przyznać i m p r a w a do poczynionych w gospodarstwie i n w e s t y c j i , p r a w a do z w r o t u zainwestowanych t a m s u m (freedom of sale). Są t o żądania t z w . „trzech F " , podstawowe p o s t u l a t y w a l k i agrarnej tego okresu . W a l k a toczy się znów dwoma t o r a m i : m e t o ­ dę t e r r o r y s t y c z n y c h a k c j i stosuje Stowarzyszenie W s t ą ż k i , metodę legal­ nej w a l k i p r z y pomocy utworzonego w t y m celu związku za pośrednic­ t w e m p a r l a m e n t u poprowadził Gavan D u f f y (dawny współpracownik „Narodu"). Akcję nowo założonej L i g i O b r o n y Dzierżawców propaguje w z n o w i o n y „ N a r ó d " . S k o m p l i k o w a n a sytuacja w układzie sił w p a r 15 le 11 15 J a c k s o n , op. cit., od s. 189. S t o w a r z y s z e n i e Wstążki było kontynuacją Białych Chłopców — o r g a n i z a c j i t e r r o s y s t y c z n e j , działającej oczywiście p o t a j e m n i e w obronie p r a w dzierżawców. 16 „Naród" Duffyego, 1 1 ukazuje się p o n o w n i e od 1850 r. w dalszym ciągu pod redakcją �106 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ lamencie b r y t y j s k i m doprowadza do przegrania całej a k c j i . Od tego okresu (lata 1855—1856) w I r l a n d i i rozpoczyna się r u c h o nieco i n n y m charakterze. N a arenę w a l k i p o l i t y c z n e j występują F e n i a n i e — Ir­ landzkie B r a c t w o Republikańskie (Lub, j a k podają niektóre p u b l i k a c j e , I r l a n d z k i e B r a c t w o Rewolucyjne), znane pod skrótem I . R. B . B r a c t w o Fenian nawiązuje k o n t a k t y z irlandzką emigracją z terenów A m e r y k i i , podkreślając tę więź na bazie wspólnoty pochodzenia, p r o w a d z i walkę 1 8 1S 0 autonomię polityczną k r a j u . Wychodzono z założenia, że zwycięstwo Stanów Północnych w w o j n i e amerykańskiej (1861—1865) m u s i dopro­ wadzić z k o l e i do wystąpienia zbrojnego A n g l i i przeciw zwycięzcom. Wszyscy więc I r l a n d c z y c y p o w i n n i poprzeć Północ i wziąć udział w w o j ­ nie. Pod j e j koniec rozpoczęto intensywną agitację na rzecz powstania zbrojnego w k r a j u . Prowadziła ją gazeta „Lud I r l a n d z k i " wychodząca od 29 I X 1863 r. w D u b l i n i e . W y d a w c a m i b y l i : Tomasz Clarke L u b y 1 J o h n O'Leary, a stałymi współpracownikami działacze feniańscy: O'Donovan, Stephenson i Aleksander S u l i v a n . Była to k o n t y n u a c j a daw­ nego p r o g r a m u Zjednoczonych Irlandczyków i Młodej I r l a n d i i . Po za­ kończeniu w o j n y amerykańskiej planowano w y b u c h powstania w I r ­ l a n d i i , j e d n a k postawa przywódców i strona organizacyjna zupełnie zawiodły. Rok 1867 należy uważać za f a k t y c z n y koniec w i e l k i e j dzia­ łalności Fenian, która spełniła swoją rolę j a k o organizacja podziemna, tajna, lecz nie udało się j e j doprowadzić do końca rozpoczętego dzieła. Ruch feniański upadł, lecz wiele a k c j i w przyszłości nawiązywało do tej organizacji, a być może była ona k o n t y n u o w a n a potajemnie jeszcze przez wiele l a t . Należy również dodać, że r u c h Fenian wzbudził zainte­ resowanie przywódców i działaczy Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników (1864—1876), każąc m u wystąpić z żądaniem a m n e s t i i rzą­ dowej dla uczestników w a l k powstańczych. Oczywiście decydującą rolę odegrało t u stanowisko M a r k s a i Engelsa. Dalsze lata są wzmożoną walką o samostanowienie i p r a w a gospo­ darcze. O d 1870 r. coraz bardziej pogłębia się upadek gospodarczy. Wiąże się to z przechodzeniem od r o l n i c t w a do gospodarki h o d o w l a n e j . Niewspółmiernie do w z r o s t u areału łąk i pastwisk obniża się areał u p r a w pszenicy i owsa. S t a t y s t y k i ukazują oczywiście jednoczesny wzrost ży­ wego i n w e n t a r z a na korzyść bydła, owiec, świń i d r o b i u . Wiąże się to z koniecznością zwiększenia eksportu żywności, szczególnie mięsa, d l a rozwijającej się A n g l i i , gdzie nie wystarczyło już t y l k o eksportować, 20 F e n i a n i e , F i a n n a — n a z w a nawiązująca do i m i e n i a l e g e n d a r n e g o bohatera F i n n a Mac C u m h a l l a . " J a c k s o n , op. cit., s. 192. 18 А. В i r n i e, An Economic History of the British L o n d o n 1955; J a c k s o n , op. cit., od s. 210. 20 Isles, islandzkiego University Paperbacks, �PODŁOŻE SEPARATYZMU KULTUROWEGO W IRLANDII 107 gdyż k o n k u r e n c j a w t y m zakresie była ogromna. P r z y zwiększającym się eksporcie mięsa i ograniczeniu u p r a w I r l a n d i a nie m a szans na w y ­ równanie swego budżetu produkcją przemysłową i nie może w p r o w a ­ dzić ceł o c h r o n n y c h na swoje t o w a r y . P r a k t y c z n i e biorąc, a k u m u l a c j a kapitału w I r l a n d i i została ograniczona do m i n i m u m , gdyż nadal właści­ ciele ziemscy inwestują w przedsiębiorstwa n a terenie A n g l i i . Stopa życiowa, szczególnie na wsiach i r l a n d z k i c h , gwałtownie się obniża, jednocześnie angielski r y n e k pracy przestał być t a k chłonny, j a k w p o ­ p r z e d n i c h latach. Pozostaje więc albo emigracja, albo n i e z w y k l e n i s k i standard życiowy, j a k i może zapewnić n i e w i e l k a działka ziemi. W t e j s y t u a c j i nędza stała się z j a w i s k i e m stałym. B y wybrnąć z tego impasu należało powrócić do w a l k i o autonomię. W parlamencie a n g i e l s k i m p o ­ wstaje i r l a n d z k a p a r t i a autonomistów pod p r z e w o d n i c t w e m K a r o l a Ste­ w a r t a Parnella. P o n o w n y głód w 1879 r. i r a p t o w n i e pogarszająca się sytuacja m a t e r i a l n a ludności spowodowały wzrost niezadowolenia, a t y m s a m y m i wzrost t e n d e n c j i r e w o l u c y j n y c h . W 1877 r. jako w y n i k t y c h tendencji zostaje założona L i g a Rolna pod p r z e w o d n i c t w e m P a r n e l l a i Michała D a v i t t a , mająca na celu połączenie w a l k i p a r l a m e n t a r n e j 0 p r a w a narodowe z walką о ziemię i p r a w a gospodarcze. Rzucono hasło „ziemia i r l a n d z k a dla Irlandczyków!" nie rezygnując z wystąpień r e w o ­ l u c y j n y c h . W tej s y t u a c j i , w 1881 r. rząd u c h w a l a ustawę rolną w za­ sadzie akceptującą żądania „trzech F " . W p r a k t y c e ustawa jest p r a w i e nie do zastosowania, P a r n e l l porusza tę sprawę na f o r u m p a r l a m e n t u 1 w wystąpieniach p u b l i c z n y c h . Uznany zostaje za przywódcę w r o g i e j g r u p y , sabotującej ustawę państwową. Aresztowanie P a r n e l l a zwiększyło liczbę aktów t e r r o r u i zmusiło rząd do rozpoczęcia p e r t r a k t a c j i . W a ­ r u n k i P a r n e l l a zawierały żądanie wypuszczenia na wolność w s z y s t k i c h więźniów p o l i t y c z n y c h oraz udzielenia f a r m e r o m pomocy przez państwo, b y zlikwidować zaległości uniemożliwiające dzierżawcom korzystanie z u s t a w y 1881 r . Rząd przyjął te w a r u n k i . W t y m momencie można b y przerwać omawianie k o l e j n y c h w a l k o uzyskanie a u t o n o m i i , gdyż w c h o ­ dzi ona na t o r y , gdzie niezbędna staje się mobilizacja całego n a r o d u , a rolę c z y n n i k a mobilizującego spełnić mają hasła ożywienia k u l t u r a l ­ nego. O d tej c h w i l i szermowanie hasłami k u l t u r y narodowej i w a l k a o j e j u t r z y m a n i e staje się sprawą palącą i nie cierpiącą zwłoki. Po­ wtórzmy więc, na j a k i m etapie gospodarczym, społecznym i p o l i t y c z n y m znajduje się I r l a n d i a w latach osiemdziesiątych X I X w., gdy na czoło w y s u w a się w a l k a o kulturę narodową. Otóż gospodarczo jest to m o m e n t gwałtownie postępującego spadku stopy życiowej ludności, przechodze­ nia od r o l n i c t w a do h o d o w l i , a t y m s a m y m zmniejszania areałów u p r a w . Nie m a na razie szans na rozwój przemysłu (z wyjątkiem rozwiniętych p r z e d t e m ośrodków m i e j s k i c h , t a k i c h j a k n p . Belfast). Wzrasta e m i - �108 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ gracja, p r o l e t a r i a t w miastach nie s t a n o w i najistotniejszej siły w r u c h u wolnościowym, p u n k t ciężkości w a l k nadal dotyczy a u t o n o m i i i spraw a g r a r n y c h . T y m s a m y m najsilniejsza jest klasa średnia. N i e m a stałego porozumienia i współdziałania pomiędzy f a r m e r a m i i klasą robotniczą, a interesy, przede w s z y s t k i m własne i farmerów, reprezentują w p a r ­ lamencie a n g i e l s k i m k l a s y średnie. Można więc przyjąć, że w i e m y , w j a k i m momencie wkracza na arenę w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne i rozwój gospodarczy w a l k a o k u l ­ turę narodową. Rozpatrzmy teraz stan t e j k u l t u r y . Wspaniała k u l t u r a i r l a n d z k a , scharakteryzowana przez Stefana Czar­ nowskiego na przykładzie d o r o b k u l i t e r a t u r y , święci okres swego r o z k w i t u aż do połowy w i e k u X V I . W i e k X V I I jest jeszcze okresem, k i e d y język i r l a n d z k i jest używany na codzień. Lecz od t r a k t a t u w L i m e r i c k , g d y A n g l i a nie d o t r z y m u j e warunków i skazuje na w y ­ gnanie szlachtę i przywódców p o l i t y c z n y c h n a r o d u , rozpoczyna się regres k u l t u r y i języka. I r l a n d z k i staje się językiem w a r s t w najuboż­ szych , pamięć sag n a r o d o w y c h i bohaterów przetrwała wyłącznie w opowiadaniach w i e j s k i c h bajarzy, przekazywana dziedzicznie drogą t r a d y c j i z pokolenia na pokolenie. P o m i m o r e p r e s j i ze s t r o n y a d m i n i ­ stracji angielskiej język nie zaginął, można o n i m mówić aż do X I X w . W zasadzie o gwałtownym jego z a n i k u mówi się dopiero po w i e l k i m głodzie l a t czterdziestych i w p r o w a d z e n i u szkół „narodowych". P r z y ­ czyną oczywistą r u i n y języka jest klęska głodu: dotyczy ona n a j b i e d ­ niejszych, więc właśnie t y c h , którzy go kultywują. I c h wyniszczenie czy e m i g r a c j a , p r z e r y w a kontynuację kulturową i j ę z y k o w ą . Pozostała ludność i r l a n d z k a podlega ponadto od t e j p o r y usilnej a k c j i anglicyzacji życia i języka. A k c j a ta natrafiała w I r l a n d i i na wyjątkowo sprzyjającą sytuację. Dotyczyła głównie nauczania — od podstawowego do wyższego. 2 1 2 2 2 3 24 23 Jak już wspomniano, I r l a n d c z y c y w przeważającej większości b y l i k a t o l i k a m i . Przed unią z Anglią, k i e d y I r l a n d i a posiadała w zasadzie autonomię (parlament), a w rzeczywistości podlegała angielskiej p o l i ­ tyce gospodarczej łącznie z silną kolonizacją na swoje tereny, w a r s t w y wyższe s t a n o w i l i właściwie A n g l i c y (oczywiście nie wyłącznie) obrządku tej 21 C z a r n o w s k i , op. c i i . 2 2 Język i r l a n d z k i należy samej XVIII grupy do grupy należą: w a l i j s k i goidelskiej celtyckiej grupy ( k i m r y c k i ) , kórnicki (używany w językowej. D o K o r n w a l i i do w.), bretońisko-armorykański, g a e l s k i s z k o c k i (erśki) i m a n c k i ( w y s p a Klasyfikację tę podaje C z a r n o w s k i , Literatury celtyckie, 23 J a c k s o n , op. cit, s. 53; J о у n t, op. cit, s. 133 24 P a t r z p r z y p i s 6 i 21. Man). s. 22. Z a g a d n i e n i e m klęsk e l e m e n t a r n y c h w p r o c e s i e ciągłości k u l t u r o w e j i i c h z n a c z e n i e m w b a d a n i a c h h i s t o r i i gospodarczej p a t r z m . i n . W. K u l a , P r o b l e m y i metody historii gospodarczej, W a r s z a w a 1965, s. 639, 660. 2 5 �P O D Ł O Ż E S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W I R L A N D I I 109 protestanckiego. W t a k i e j s y t u a c j i rząd I r l a n d i i nie mógł zajmować się nauczaniem Irlandczyków (katolików), gdyż warstwą mającą dostęp do rządów, k u l t u r y i nauczania była w a r s t w a silnie zanglicyzowana (prote­ stanci). I t a k od początku w i e k u X V I I I istnieją n p . protestanckie Charter Schools, przeznaczone dla dzieci osadników. Obowiązujące t a m reguły protestanckie wykluczają udział Irlandczyków. Po r o k u 1829 (uzyska­ nie równouprawnienia katolików w parlamencie b r y t y j s k i m ) , k i e d y okazało się, że akcja nawracania katolików na a n g l i k a n i z m nie dała żadnych rezultatów, rząd postanowił udostępnić nauczanie w s z y s t k i m mieszkańcom w y s p y . W r o k u 1831- rozpoczęto zakładanie t z w . szkół n a r o d o w y c h . Akcją tą zajęła się specjalna k o m i s j a (National Board), której członkowie niewiele m i e l i wspólnego z Irlandią. Nauczanie dzieci i r l a n d z k i c h szło w k i e r u n k u dokładnej e l i m i n a c j i z t r a d y c j i i pamięci wszystkiego, co mogłoby mieć związek z przeszłością, kulturą i historią I r l a n d i i . W t e n sposób w y e l i m i n o w a n o z p r o g r a m u nauczania język i historię irlandzką. Używanie irlandzkiego chociażby w rozmowach w kręgu r o d z i n n y m było r y g o r y s t y c z n i e zabronione. Uczono dzieci wza­ jemnego szpiegowania się i donosicielstwa. Winowajców mówiących po i r l a n d z k u karano, a na znak niesubordynacji zawieszano i m na szyi k a ­ wałek wygiętego p a t y k a (analogiczne piętnowanie dzieci za używanie ojczystego języka znane było i w B r e t a n i i . Zwało się t a m zawieszeniem „symbolu"). Wszystko to miało doprowadzić do u n i f i k a c j i dwóch, złą­ czonych już unią narodów. Natomiast język, którego uczono w szkołach „narodowych", był gwarą języka angielskiego, nie miał wiele wspólnego z językiem l i t e r a c k i m , pełen był naleciałości c e l t y c k i c h , t a k w w y m o w i e , j a k w słownictwie, co wzbudzało pośmiewisko wśród Anglików. A d m i n i s t r a c j i angielskiej zależało na demoralizacji postaw ludzi, w t e j s y t u a c j i łatwiejsze staje się zarządzanie w myśl własnych i n t e r e ­ sów k r a j e m , gdzie można liczyć na zdradę, donosicielstwo i pogardę własnej k u l t u r y , gdzie wpojone zostaje przekonanie o wyższości k u l t u r y silniejszych. Tego rodzaju w y c h o w a n i e musiało doprowadzić do za­ chwiania się systemów wartości i ocen, niszczenia własnej k u l t u r y i t r a ­ d y c j i , nie przynosząc w zamian nic pozytywnego. Dlatego demoralizacja, którą podkreśla Engels w p r z y t o c z o n y m liście, była t a k przerażająca, uczyniła z n a r o d u posiadającego wspaniały dorobek w dziedzinie l i t e ­ r a t u r y i k u l t u r y , znanego niegdyś z i n t e l i g e n c j i , naród pijaków, igno­ rantów, na całym świecie w y k o r z y s t y w a n y do najgorzej płatnej pracy i stanowiący światowy l u m p e n p r o l e t a r i a t . Więcej, t z w . Paddy z I r l a n d i i stał się symboliczną postacią błazeńską dla całego Zjednoczonego Króle­ stwa W i e l k i e j B r y t a n i i , a co gorsze wydaje się, że nawet sami I r l a n d ­ czycy cieszyli się z t e j r o l i . A n g l i c y p r z y w y k l i nazywać i c h „brudnymi I r l a n d c z y k a m i " . Niszczenie języka irlandzkiego i postępującą a n g l i c y - �110 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ zację przyśpieszało jeszcze i to, że przywódcy n a r o d u , tacy j a k n p . O'Connell, posługiwali się w przemówieniach i dyskusjach wyłącznie językiem angielskim, nawet jeśli sami b y l i pochodzenia celtyckiego. Podobnie r u c h Młodych Irlandczyków, chociaż podkreślał wartość języka narodowego, wyrażał to w języku angielskim. N i e sądzono b o w i e m , b y mógł o n ponownie stać się językiem a d m i n i s t r a c j i państwowej i naucza­ nia w szkołach. A n g i e l s k i , poza użytecznością (parlament był przecież p a r l a m e n t e m b r y t y j s k i m ) , był językiem m o d n y m , co wiązało się z w y ­ r o b i o n y m już w I r l a n d i i k o m p l e k s e m niższości własnej k u l t u r y i języka. Ponadto był językiem używanym przez wszystkich reprezentantów w a r s t w wyższych i i n t e l i g e n c j i : biskupów, księży, pastorów, urzędników m i e j s k i c h , inspektorów p o l i c j i , lekarzy czy mieszczan, więc t y c h , którzy cieszyli się popularnością i u z n a n i e m wśród farmerów, biedoty i r o b o t ­ ników. Dzięki t e m u i r l a n d z k i zniknął w przeważającej części k r a j u z niebywałą szybkością. W r o k u 1861 mówiło n i m jeszcze 1 105 500 osób, a według spisu z 1892 r. liczba ta zmniejszyła się do 680 240 o s ó b . 20 Poza wysiłkami jednostek nie starano się ocalić od zagłady ginących skarbów l i t e r a t u r y narodowej. W odosobnieniu pracują nad w y d a n i e m i ocaleniem ostatnich utworów c e l t y c k i c h K a r o l O'Connor, r e d a k t o r „Annales de T i g h a r n a c h " , Standish O'Grady, autor Silva Gadelica i w i e l u i n n y c h prac n a u k o w y c h poświęconych k u l t u r z e c e l t y c k i e j , Joseph O'Longan, zwany o s t a t n i m z pisarzy i r l a n d z k i c h , Eugeniusz O ' C u r r y czy J o h n O'Donovan, r e d a k t o r „Roczników Królestwa I r l a n d i i " („Annála Rioghachta E i r e a n n " ) , monumentalnego dzieła t z w . Czterech Mistrzów, zakonników k l a s z t o r u franciszkańskiego z Donegal z 1632 r. O'Donovan w y d a j e swoje dzieło w 1851 r. Oprócz wysiłków jednostek istniały k l u b y czy t o w a r z y s t w a (np. Ossianic Society), które zwracały uwagę na w a r ­ tości i piękno l i t e r a t u r y c e l t y c k i e j . Żadne j e d n a k z n i c h nie dążyło do odrodzenia irlandzkiego języka mówionego. J e d n y m ze w s p o m n i a n y c h t o w a r z y s t w było założone w 1876 r. T o w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r ­ landzkiego. T o w a r z y s t w o rozpoczęło swoją działalność w odsuniętych o d stolicy przybrzeżnych rejonach k r a j u . Rozpoczęło tę działalność od p u ­ b l i k o w a n i a tekstów w języku i r l a n d z k i m i podstawowej g r a m a t y k i tego języka. Postulowało też wprowadzenie n a u k i irlandzkiego jako języka f a k u l t a t y w n e g o do p r o g r a m u szkół p o d s t a w o w y c h i średnich. Władze wydały zezwolenie na taką zmianę p r o g r a m u . Uznane to zostało za zwycięstwo. Jednak rząd b r y t y j s k i , chcąc uniknąć j a k i e j k o l w i e k p r o p a ­ gandy narodowej, co mogło i rzeczywiście doprowadziło do w z n o w i e n i a w a l k i narodowowyzwoleńczej, zakazał używania słowa „irlandzki". Za­ stąpiono je więc pojęciem szerszym: „celtycki". Stąd bardzo w i e l e m y l 21 2 6 Joynt, 2 7 Joynt, op. cit., op. cit., od s. 134. s. 137. �P O D Ł O Ż E S E P A R A T Y Z M U K U L T U R O W E G O W I R L A N D I I 111 n y c h koncepcji, których źródłem stał się wyłącznie t e r m i n . W dążeniach narodowowyzwoleńczych I r l a n d i i n i e ma śladu po tendencji, którą można b y nazwać w którymkolwiek momencie panceltycką. Są to po p r o s t u p r o g r a m y odrodzenia narodowego p r z y powołaniu się na odrębność j ę ­ zyka i k u l t u r y j e d y n i e w stosunku do Anglików, odrębności w stosunku do i n n e j silniejszej g r u p y czy państwa, a nie jedności i solidarności z i n n y m i g r u p a m i o t y m s a m y m c e l t y c k i m pochodzeniu. Jednakże T o ­ w a r z y s t w o O c h r o n y Języka I r l a n d z k i e g o nie dokonało niczego więcej, nie posiadało jasno sprecyzowanego celu i przywódców, którzy wpłynęli­ b y na wyobraźnię szerszych rzesz narodu. N i e m n i e j narodziła się po­ trzeba dalszej p r a c y w e w s k a z a n y m k i e r u n k u . Jako odpowiedź na to zapotrzebowanie społeczno-narodowe w l i p c u 1893 r. powstaje nowa o r ­ ganizacja tego t y p u nosząca nazwę L i g i C e l t y c k i e j (Connradh na Gaedhilge). Organizacja, której p i e r w s z y m przewodniczącym był Douglas Hyde, zakłada sobie n i e z w y k l e a m b i t n y p r o g r a m uporządkowania s p r a w języka w I r l a n d i i , doprowadzenia w sposób p r a k t y c z n y do odrodzenia języka literackiego, pobudzenia powszechnego zainteresowania sprawą r e h a b i l i t a c j i i przywrócenia szacunku językowi n a r o d o w e m u . Początkowo L i g a skupia w swoich szeregach grupę młodych entuzjastów, i n t e l e k ­ tualistów propagujących ideę „języka i duszy n a r o d u " . Krąg t e n jednak bardzo szybko się rozszerza. Powstają sekcje L i g i w D u b l i n i e , Belfaście i C o r k u . W 1897 r. jest to już silna organizacja mogąca wystąpić w m a j u tego r o k u z zainicjowaniem w i e l k i e g o święta w D u b l i n i e . Był to f e s t y n l i t e r a t u r y i m u z y k i podobny do analogicznych świąt ga lijs k ic h, z w a n y c h Eiseddfod. W I r l a n d i i zwało się ono Oireachtas i przeszło do corocznej t r a d y c j i , w której zaczęli uczestniczyć przedstawiciele c e l t y c k i e j Szkocji i Walii. W p i e r w s z y c h l a t a c h X X w . dzięki Lidze C e l t y c k i e j r u c h odrodzenia k u l t u r o w e g o nosił c h a r a k t e r powszechny i zorganizowany. Powstawały coraz liczniejsze sekcje L i g i i coraz bardziej rozszerzały i doskonaliły się j e j p l a n y . L i c z n i emisariusze i entuzjaści t e j a k c j i wędrowali po k r a j u głosząc hasła „intelektualnej niepodległości I r l a n d i i " , pochodzące od jednego z najczynniej pracujących członków L i g i — Pádraig Mac Piaraisa, znanego w h i s t o r i i j a k o Patrice Pearce. Zainteresowanie języ­ k i e m i kulturą przejawiało się w powszechnej chęci nauczenia się ojczy­ stego języka. Zimą, w pomieszczeniach szkół czy świetlic, uczono się i mówiono po i r l a n d z k u , l a t e m uczestniczono w l u d o w y m święcie, zwa­ n y m Feiseanna, podczas którego przeprowadzano k o n k u r s y języka, pieśni, m u z y k i i tańców c e l t y c k i c h . Był to r u c h o charakterze naprawdę m a s o w y m . Działalność L i g i wpłynęła również na zorganizowanie naucza­ nia publicznego. L i g a uzyskuje zezwolenie odpowiedniego M i n i s t e r s t w a na zajęcie się tą sprawą. Zostaje u s t a n o w i o n y dwujęzyczny system n a - �112 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ uczania. N a t i o n a l B o a r d — acz bardzo niechętnie — zgadza się na zastosowanie n o w y c h metod nauczania, zatrzymujących proces w y n a r a ­ dawiania i anglicyzacji młodzieży i r l a n d z k i e j . Z r e w i d o w a n o ponadto nauczanie języka irlandzkiego również w szkołach średnich i uzyskano zgodę władz na założenie w 1909 r. U n i w e r s y t e t u N a r o d o w e g o , na który p r z y egzaminach wstępnych p r z e d m i o t e m obowiązkowym stał się język i r l a n d z k i . W ten sposób L i g a Celtycka zwróciła uwagę na własne wartości narodowe, których p i e r w s z y m elementem stał się język. N i e znaczy to jednak, że j e j działalność uratowała całkowicie język i r l a n d z k i . Doprowadziła jedynie do opóźnienia jego u p a d k u , do odrodzenia treści i wartości m o r a l n y c h w mentalności narodu, pozwoliła na odrodzenie l i t e r a t u r y , która później w p r a w d z i e stała się anglo-irlandzką, n i e m n i e j opierała się na wątkach i f o r m a c h n a r o d o w y c h . 28 Pozostaje jeszcze prześledzić, j a k i w p ł y w na dalsze losy I r l a n d i i posiadała działalność L i g i . L i g a była w s w y m założeniu organizacją mającą na celu wyłącznie renesans językowy i wskrzeszenie t r a d y c j i . Hyde powiedział: „To właśnie nasza celtycka przeszłość, której n a m przyznać n i e chciano, c h r o n i nas przed staniem się o b y w a t e l a m i K r ó ­ lestwa i stanowi najgłębszą prawdę i r l a n d z k i c h serc". N i e miała więc na celu o t w a r t e j działalności politycznej czy r e l i g i j n e j , n i e m n i e j stano­ wiła n i e z w y k l e s i l n y c z y n n i k pobudzający uczucia separatystyczne w sto­ s u n k u do A n g l i i i poczucie wspólnoty n a r o d o w e j . Bezpośrednio z j e j sze­ regów wywodzą się późniejsi działacze S i n n F e i n , i r l a n d z k i e j o r g a n i ­ zacji nacjonalistycznej. Nie na próżno Pearce zapytywał: „Może kiedyś historia uzna Ligę Celtycką za organizację o najbardziej r e w o l u c y j n y m wpływie na dzieje I r l a n d i i " . T e n r u c h ożywienia k u l t u r o w e g o nie niepokoił A n g l i i . Wręcz przeciwnie, uważała j e za p o z y t y w n e odwróce­ nie u w a g i Irlandczyków od spraw wyzwoleńczych i gospodarczych. E f e k t y j e d n a k można było przewidzieć, p o m i m o pozornego spokoju aż do 1906 r. Było to j e d n a k t y l k o w e r y f i k o w a n i e dotychczasowych postaw i metod w a l k i . Stopniowo u t r w a l o n o w narodzie przekonanie, że losy k r a j u nie zależą nieodwołalnie od p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , że losy I r ­ l a n d i i zależą od Irlandczyków. W pierwszych latach X X w . wokół t y 2 9 3 0 3 1 28 I r l a n d i a posiadała wyznaniowe. lege, w cieszył wprawdzie dwa Jeden z nich, Uniwersytet się wielką światową uniwersytety, lecz były to uniwersytety Dubliński, z n a n y pod nazwą T r i n i t y C o l ­ królową Elżbietę 1593 r. kształcił elitę europejską: profesorów, p r a w o d a w c ó w , w y s o k i c h sławą. Ufundowany przez urzędni­ k ó w państwowych, sędziów i urzędników wyższej a d m i n i s t r a c j i państwowej krajów E u r o p y . Dominował tam jednak popularnością wśród katolików. P a t r z J o y n t, op cit., od s. 144 23 Mansergh, 30 S i n n F e i n — M y S a m i , n a z w a wyrażająca op. c i t . , s. 2116. 31 Mansergh, op. c i i . , s. 218. wielu p r o t e s t a n t y z m , dlatego n i e cieszył się on zaufanie w e własne siły. �PODŁOŻE S E P A R A T Y Z M U KULTUROWEGO W IRLANDII 113 godnika „The U n i t e d I r i s h m e n " skupia się grono l u d z i , którym przewodzi jego r e d a k t o r naczelny A r t h u r G r i f f i t h . Tworzą organizację S i n n F e i n . P r o g r a m proponuje przejęcie za pomocą r a d m i e j s k i c h , r e g i o n a l n y c h i w i e j s k i c h k i e r o w n i c t w a nad nauczaniem, czyniąc obowiązkowym n a ­ uczanie języka i h i s t o r i i narodowej, u c h y l e n i e się od uznania władzy p a r l a m e n t u b r y t y j s k i e g o , b o j k o t Anglików, i c h wyrobów, h a n d l u , z w y ­ czajów, p o l i c j i , a r m i i , a zwłaszcza p o l i t y k i . ' P r o g r a m nacjonalistyczny S i n n F e i n stopniowo zyskuje sobie popularność, t a k że w momencie najstosowniejszym t y l k o ta organizacja jest w stanie przejąć władzę administracyjną w swoje ręce. Doszliśmy t u do m o m e n t u , k i e d y staje się jasne, że z odrodzenia k u l t u r y i języka wypływa spoistość więzów wspólnoty narodowej, ta z k o l e i p r o w a d z i do włączenia całego n a r o d u do w a l k i o w y z w o l e n i e polityczne, jednocześnie przesądzając o m o d e l u przyszłego państwa, w którym władza będzie spoczywać w rękach g r u p y prowadzącej walkę i posiadającej w niej przywództwo.' W w y p a d k u I r l a n d i i była to klasa średnia nacjonalistycznej i n t e l i g e n c j i z Pearcem i G r i f f i t h e m na czele. N i e będziemy dalej śledzili losów S i n n Fein, gdyż to n i e należy już do postawionego na początku p y t a n i a . Spróbujmy teraz odpowiedzieć na nie. Chodziło o określenie warunków występowania w r u c h u narodowowyzwoleńczym haseł dotyczących k u l t u r y narodowej i ożywienia narodowego. Prześledzenie procesu irlandzkiego nie upoważnia do generalizacji, p o m i m o w i e l k i c h podobieństw do analogicznych okresów Polski czy Węgier. Natomiast na pewno upoważnia do wyciągnięcia wniosków w y ­ pływających z syntezy opisanych wydarzeń. Otóż: 1) politycznie k r a j (Irlandia) zależny jest od większego i potężniej­ szego o r g a n i z m u państwowego ( W i e l k i e j B r y t a n i i ) ; 2) gospodarcza p o l i t y k a m e t r o p o l i i w stosunku do k r a j u podległego jest polityką rujnującą jego możliwości gospodarcze. P r o d u k t y rolnicze są eksportowane do m e t r o p o l i i po cenach najniższych, co p r o w a d z i do przechodzenia na gospodarkę ekstensywną z jednej strony, a z d r u g i e j — do h o d o w l i . Rozwój przemysłu uniemożliwia obawa m e t r o p o l i i przed utratą zaplecza konsumpcyjnego i obawa k o n k u r e n c j i oraz n i e w i e l k i e zasoby surowcowe posiadane przez k r a j zależny. P r o w a d z i to do coraz szybszego u p a d k u gospodarczego k r a j u i zubożenia ludności, j e j w z r a ­ stającej śmiertelności i e m i g r a c j i ; 3) społecznie taka sytuacja n i e w y t w a r z a trwałej więzi t y p u wspól­ n o t y interesów (jak r u c h robotniczy). Żądania i wystąpienia farmerów są a k c j a m i o charakterze sporadycznych protestów przeciw zarządzeniom władz; 4) n a w e t najlepiej zorganizowany r u c h w y z w o l e n i a narodowego nie w y t w a r z a świadomości trwałej więzi pomiędzy jego u c z e s t n i k a m i ; 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2 �114 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ 5) dla w y t w o r z e n i a t a k i e j właśnie więzi rzucane są hasła wspólnego, odrębnego języka, k u l t u r y , d u m y narodowej. D l a k u l t u r y spełniają one n i e z w y k l e pożyteczną rolę, jednocześnie wprowadzając złudzenia waż­ ności więzi ponadekonomicznej. I to stanowi i c h cel i s t o t n y . Z odrodzenia narodowego rodzi się r u c h nacjonalistyczny, pełniący na o s t a t n i m etapie w a l k i o samostanowienie polityczne i p i e r w s z y m etapie niepodległości rolę kierowniczą. Najczęściej podporę tego r u c h u stanowią g r u p y l u d z i nie mających wpływu na całość p o l i t y k i ekonomicznej, a t y m s a m y m n i e uczestniczących w zyskach w p o p r z e d n i m układzie ekonomiczno-polityczn y m . Społecznie są to w a r s t w y średnie. W t e n sposób w y t w o r z o n a została sytuacja umożliwiająca realizację i d e i w y z w o l e n i a narodowego, co należy rozumieć j a k o dążność do za­ spokojenia interesów ekonomicznych a k t u a l n i e najsilniejszej, a n i e m a ­ jącej swobody działania klasy, a działalność w imię haseł odrodzenia k u l t u r y narodowej stanowi t y l k o f r a g m e n t ogromnego procesu kształto­ w a n i a świadomości narodowej. Anna Zadrożyńska-Barącz THE BACKGROUND OF C U L T U R A L SEPARATISM IN IRELAND S u m m a r y The author reflects on the links between political, economic processes, a n d t h e r e b i r t h of a n a t i o n a l c u l t u r e a n d language, of a national c o n s c i o u s n e s s . T h e a i m of cultureslogans play field at a g i v e n stage a g a i n s t w h i c h this p r o b l e m the paper of a m o v e m e n t is to and i n the social emergence determine what role for n a t i o n a l l i b e r a t i o n . T h e is e x a m i n e d i s I r e l a n d , w h e r e t h e struggle for n a t i o n a l i n d e p e n d e n c e w a s one of t h e m o s t c h a r a c t e r i s t i c e x a m p l e s of t h i s p r o c e s s in E u r o p e . T h e e v e n t s of t h e 19th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g of t h e 20th p r o v i d e t h e b a c k g r o u n d for the a u t h o r ' s r e f l e c t i o n s . S h e comes to t h e f o l l o w i n g 1. I n I r e l a n d , p o l i t i c a l dependence economic suffered Great r u i n . I n d u s t r y could from severe Britain with l e d to e c o n o m i c not -develop, competition, e v e n food, dependence and exports on t h e B r i t i s h and at the same conclusions: a n d . to utter of a g r i c u l t u r a l products market. Ireland supplied time provided cheap manpower for British industry; 2. I n t h i s s i t u a t i o n , i t w a s t h e m i d d l e c l a s s t h a t l e d t h e s t r u g g l e for p o l i t i c a l l i b e r a t i o n (the p r o l e t a r i a t w a s not s t r o n g enough to l e a d t h i s m o v e m e n t ) , a n d i n d o i n g so i t k e p t a n e y e on its o w n i n t e r e s t s ; 3. support B u t a n y fully organized a n d p a r t i c i p a t i o n of struggle the whole for national liberation nation. T h e people must have taking part the i n this struggle m u s t h a v e a feeling of s o l i d a r i t y a n d of being l i n k e d together p e r m a n e n t l y . I n t h e l a s t period ence, slogans the of the s t r u g g l e for n a t i o n a l l i b e r a t i o n a n d e c o n o m i c c a l l i n g for p r o p a g a t i o n national language These are, however, fulfilled only this role a fragment independ­ of t h e n a t i o n a l c u l t u r e a n d for r e v i v a l of of mobilizing and welding of t h e p r o c e s s w h e r e b y the nation. national conscious­ n e s s e m e r g e s , a n d t h e y c a n o n l y be r e g a r d e d as s u c h . Translated by Krystyna Kozłowska �