https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dc88673be4c401b8b189c57c1e477b2.pdf 9cd086be026a020e51d6ec469aa536a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:624 Title A name given to the resource Wybrane aspekty islamu sudańskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.133-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : ANNA 1969 z. 2 MROZEK WYBRANE ASPEKTY ISLAMU SUDAŃSKIEGO I s l a m afrykański jest religią mało u nas znaną, będącą rzadko przed­ m i o t e m opracowań n a u k o w y c h , m i m o iż właśnie ta r e l i g i a zyskuje w ostatnich latach w A f r y c e coraz większą liczbę n o w y c h z w o l e n n i ­ ków . I s l a m afrykański, nazywany również c z a r n y m islamem, różni się od klasycznego i s l a m u arabskiego b r a k i e m znamion o r t o d o k s y j n y c h z j e d ­ nej s t r o n y oraz s i l n y m wpływem t r a d y c y j n y c h kultów afrykańskich z d r u g i e j . Z r a c j i występowania w c z a r n y m islamie d a w n y c h obrzędów, a nawet niektórych elementów wierzeń afrykańskich o p a r t y c h często na t r a d y c j i l o k a l n e j , islam afrykański jest n i e j e d n o l i t y , zróżnicowany. W y m a g a on więc badań w i e l o k i e r u n k o w y c h , często drobiazgowych. 1 Artykuł niniejszy s t a n o w i próbę przedstawienia w y b r a n y c h aspek­ tów i s l a m u sudańskiego. Zawężenie t e m a t u zostało podyktowane zarówno niedostatkiem dostępnego m i materiału p r z y o p r a c o w y w a n i u tego za­ gadnienia, j a k i złożonością samej p r o b l e m a t y k i , której nie sposób w y ­ czerpać w j e d n y m a r t y k u l e . Głównym p r z e d m i o t e m rozważań jest spe­ c y f i k a i s l a m u sudańskiego oraz f o r m y jego przejawiania się. M i m o czę­ s t y c h d y g r e s j i na temat różnych f o r m i s l a m u w poszczególnych częściach Sudanu, występujących w rozważaniach szczegółowych, artykuł j a k o całość jest próbą syntetycznego przedstawienia głównych cech i s l a m u sudańskiego w aspekcie r o z w o j o w y m . WARUNKI PRZENIKANIA ISLAMU DO SUDANU W l i t e r a t u r z e zgromadzonej dó niniejszego artykułu b r a k jest j e d n o ­ myślności co do warunków i sposobu przenikania i s l a m u na obszar S u 1 Por. J . K r i t z e с к: „Jeden Afrykańczyk na trzech jest muzułmaninem. I s t n i e j e dzisiaj 9—10 Afrykańczyków nawróconych n a i s l a m , w o b e c 1 nawróconego na chrześcijaństwo. 1 5 % muzułmanów we francuskiej n y c h n a tę w i a r ę w o s t a t n i c h 20 l a t a c h " (Vislám Saharze en Afrique, F r a n c a i s e , A r t i c l e s et D o c u m e n t s " , n r 1027:1960, 29 Nov.). zostało „La nawróco­ Documentation �134 ANNA MROZEK d a n u . W zakresie omawianego zagadnienia a u t o r z y poszczególnych opracowań zajmują odmienne stanowisko zarówno w odniesieniu do m e ­ tod islamizacji Sudanu, j a k źródeł i okresu przenikania nowej w i a r y na ten obszar. I tak, J . C. F r o e l i c h stwierdza, iż: „Islam arabski dotarł na obszar Sudanu na drodze podbojów" . W. M . W a t t natomiast, n a j ­ ważniejszy c z y n n i k rozprzestrzeniania się i s l a m u u p a t r u j e w p e n e t r a c j i kupców . Stanowisko to podziela I . M . Lewis, dołączając doń jednak ważną rolę m i s j o n a r z y i s l a m u w rozprzestrzenianiu t e j r e l i g i i w Suda­ nie: „Niełatwo jest rozdzielić rolę kupców muzułmańskich w rozprze­ strzenianiu i s l a m u [...] od działalności nauczycieli i świętych mężów islamu, ponieważ często spełniali o n i obie te f u n k c j e w jednej osobie" . Najpełniejsze określenie sposobów i dróg przenikania i s l a m u do Sudanu daje jeden z najlepszych znawców i s l a m u sudańskiego J . S. T r i m i n g h a m : „rozpowszechnianie się islamu w Sudanie było r e z u l t a t e m : prze­ n i k a n i a , małżeństw mieszanych, p o l i t y k i przywódców, h a n d l u i n a b o r u niewolników" . To zwięzłe sformułowanie w y m a g a p e w n y c h objaśnień. Otóż „przenikanie" oznacza napływ jednostek l u b g r u p ludności w y z n a ­ jącej islam, które napływały na obszar Sudanu głównie z E g i p t u . Ta ludność napływowa nawiązywała k o n t a k t y z m i e j s c o w y m i przywódca­ m i , którzy najwcześniej p r z e j m o w a l i zasady nowej w i a r y , wchodziła w związki małżeńskie z p r z e d s t a w i c i e l k a m i w y b i t n i e j s z y c h rodzin, za pośrednictwem których i s l a m zyskiwał n o w y c h zwolenników. Ludźmi chętnie przyjmującymi zasady i s l a m u b y l i również n i e w o l n i c y p r z y b y ­ szów arabskich rekrutujący się spośród ludności miejscowej, których f a k t przejęcia nowej w i a r y — zgodnie z zasadami i s l a m u — czynił teo.retycznie ludźmi w o l n y m i . Przytoczone wyżej, sumaryczne określenie dróg przenikania i s l a m u na obszar Sudanu jest pełniejsze od stanowisk autorów c y t o w a n y c h w y ­ żej i zasługuje na t y m większą uwagę, że i s l a m docierał n a obszar S u ­ danu w sposób n i e t y p o w y : nie drogą bezpośredniego podboju, lecz różno­ rodnej i n f i l t r a c j i elementów islamistycznych na przestrzeni w i e l u w i e ­ ków. Nic dziwnego więc, że d r o g i i sposoby przenikania i s l a m u na t e n 2 3 4 5 6 7 2 Terminu Sudan używam w całym artykule d l a określenia terytorium po­ wstałej w 1956 r. R e p u b l i k i Sudańskiej., 3 J . C. * W. 5 I. Froelich, M. W a t t , M. Lewis, L e s Musulmans d'Afrique I s l a m and the Integration Introduction, [w:] Noir, of Society, Islam in Paris 1962, s. 17, L o n d o n 1961, s. 127—129. Tropical Africa, L o n d o n 1964, S. 20. 6 J . S. Trimingham, The Islam in the Sudan, London—New York—To­ ronto 1949, s. 99. 7 W e d ł u g świadectwa T r i m i n g h a m a, w e w c z e s n y m o k r e s i e napływu zasad i s l a m u do S u d a n u : „nowo nawrócony n a i s l a m n i e w o l n i k , włączany był do t r y b a l nego s y s t e m u n a p r a w a c h m a w i a [ k l i e n t a ] " (op. cit., s, 99), �ISLAM 135 SUDAÑSKI obszar są złożone. N i e sądzimy nawet, aby sformułowanie J . S. T r i m i n g hama w pełni oddawało złożoność tego p r o b l e m u , ponieważ nie w y m i e n i a on — p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu — r o l i misjonarzy-/a/<:i w Sudanie, którzy odegrali ogromną rolę w kształtowaniu się f o r m pobożności l u b s e n t y m e n t u religijnego w r a m a c h i s l a m u na terenie Sudanu. N i e moż­ na również zupełnie odrzucić tezy przytoczonego wyżej J . C. Froelicha 0 docieraniu i s l a m u na obszar dzisiejszego Sudanu na drodze podbojów. M i m o że obszar Sudanu nie został podporządkowany na drodze zbrojnej żadnemu z władców muzułmańskich w okresie ekspansji islamu, t o j e d ­ nak d w u k r o t n e i n t e r w e n c j e zbrojne muzułmańskiego już E g i p t u : pierwsza w 641 г., druga w 651 r. zapoczątkowały układ zależności N u b i i , zobo­ wiązując ją do płacenia określonego p o d a t k u na rzecz E g i p t u przez z gó­ rą 6 wieków. Zapoczątkowało to również swobodny napływ kupców, a z czasem również osadników arabskich, wprowadzających na obszar chrzęścijańskiej N u b i i zasady i s l a m u . Liczne próby u w o l n i e n i a się od obowiązku płacenia p o d a t k u przez poszczególne plemiona Królestwa N u b i i , tłumione były nierzadko przez ingerencję zbrojną, j a k n p . w w y p a d k u oporu Bedża stłumionego m . i n . w 869 r. przez arabskie plemiona Dżuhajna i Rabia' z Górnego E g i p t u . Przedstawiciele d w u ostatnich szczepów osiedlali się masowo wśród B e ­ dża, z a w i e r a l i małżeństwa z k o b i e t a m i m i e j s c o w y m i i — m i m o ulegania z biegiem czasu wpływom k u l t u r y miejscowej — b y l i również i s t o t n y m c z y n n i k i e m rozprzestrzeniania islamu. 8 Wszystkie i n t e r w e n c j e zbrojne E g i p t u , aż do a t a k u Mameluków w 1275 г., nie miały jednak na celu nawracania n i e w i e r n y c h , lecz t y l k o w y e g z e k w o w a n i e p o d a t k u na mocy u m o w y zawartej w V I I w . Uznanie niezależnego b y t u królestwa chrześcijańskiego graniczącego z państwem islamu, a co ważniejsze zawarcie z n i m p a k t u pokojowej koegzystencji, którego znaczenie utrzymało się przez 6 wieków, było w okresie potęgi 1 ekspansji i s l a m u f a k t e m bez precedensu. Tej wyjątkowej pozycji zaw­ dzięcza też N u b i a specyficzną i w przeważającej mierze pokojową f o r ­ mę p r z e n i k a n i a i s l a m u . A u t o r z y opracowań specjalistycznych, którzy przyjmują, że nosicie­ l a m i ideologii i s l a m u na t y m obszarze b y l i muzułmańscy k u p c y , osadni­ cy l u b misjonarze pochodzenia arabskiego, egipskiego, a nawet berber y j s k i e g o , ustalają początek okresu i c h działalności w granicach o d 9 10 8 Por. Cambridge 9 szych H. A. Ma сMichael, The History of the Arabs in the Sudan, t. 1, 1922, s. 155. Królestwo N u b i a powstało w królestw chrześcijańskich: V I I w . j a k o r e z u l t a t połączenia t r z e c h 'Aiwa, Muqarra i Maris lub Nobadia. mniej­ Stolicą Królestwa N u b i i została D o n g o l a . 10 Lewis wskazuje n a napływ elementów muzułmańskich z Egiptu (op. cit., �136 ANNA MROZEK V I I do X I V w . . Wszystkie te stanowiska, cenne d l a zrozumienia p o ­ szczególnych etapów przenikania i s l a m u , zaciemniają j e d n a k obraz ca­ łości. W y c h o d z i m y z założenia, że napływ i s l a m u do Sudanu zaznacza się od m o m e n t u dotarcia t e j r e l i g i i na obszar E g i p t u (641 г.). W t y m w y ­ p a d k u opieramy się nie t y l k o na świadectwie ogólnie cenionego h i s t o ­ r y k a H . A . M a c M i c h a e l , ale również na świadectwie zachowanego do­ k u m e n t u t r a k t a t u pokojowego między E g i p t e m a Sudanem z 651/652 r . J e d n y m z punktów tego t r a k t a t u był w a r u n e k zapewnienia swobody p r a k t y k r e l i g i j n y c h muzułmanom, przebywającym na obszarze chrześci­ jańskiej N u b i i oraz o c h r o n y i c h świątyń, wysunięty przez E g i p t . T e n p u n k t u m o w y między oboma państwami wskazuje na f a k t istnienia w y ­ znawców i s l a m u na terenie N u b i i już w I w . e r y muzułmańskiej, co m o ­ gło być t y l k o r e z u l t a t e m napływu jednostek l u b g r u p l u d z i wyznają­ c y c h tę religię. W t y m wczesnym okresie b y l i to prawdopodobnie A r a b o ­ wie, pozostający wcześniej w b l i s k i m k o n t a k c i e z gminą muzułmańską założoną przez Mahometa, którzy na teren Sudanu d o t a r l i z E g i p t u l u b Abisynii . 1 1 12 1 3 1 4 Początkiem drugiego etapu islamizacji S u d a n u w w y n i k u dalszego, liczniejszego już napływu osadnictwa arabskiego, jest I X w . W t y m czasie przybywają t u zarówno uchodźcy p o l i t y c z n i z obszaru E g i p t u , w w y n i k u p r z e m i a n p o l i t y c z n y c h zachodzących w t y m k r a j u , j a k również uczestnicy k a r n y c h ekspedycji w o j s k egipskich przeciwko poszczegól­ n y m g r u p o m ludności Sudanu, odmawiającym płacenia p o d a t k u prze­ widzianego w u m o w i e z V I I w . W X — X I I I w . kolejno upadające dynas­ tie muzułmańskiego E g i p t u (Fatymidów 1171 i Ajjubidów 1250) p r z y ­ czyniły się bezpośrednio do napływu dalszych emigrantów p o l i t y c z n y c h na obszar N u b i i . Ta ostatnia nie utraciła jednak swej niezależności p o l i ­ tycznej. s. 4); M a c M i c h a e l napływ plemion A r a b ó w (op. cit., s. 163) A . n a osadnictwo Rabi'a i Dżuhajna (History of the Sudan, J. A r k e l l London na 1966, s. 189); T r i m i n g h a m n a w p ł y w B e r b e r ó w z Z a c h o d u (op. cit., s. 99). 11 Lewis Sudanu of the ustala początek przenikania elementów muzułmańskich islam penetration s. 208); A r k e l l to the Nuba Mountains, na n a X I V w. (Some n a V I I w . (op. cit., s. 4); R . C . S t e v e n s o n [w:] Islam in Tropical n a I X w . (op. c i t , s. 189), M a c M i c h a e l obszar aspects Africa, n a I X w . (op. cit., s. 163). 12 MacMichael: „Ten napływowy, docierał s a m element, wpierw ciągle i n i e p r z e r w a n i e egipski, n a obszar a potem egipsko-arabski, północnego S u d a n u . . . " (op. cit., s. 14). Lewis, op. cit., s . 147; M a c M i c h a e l , op. cit., s. 157—158. 13 Por. 1 4 A b i s y n i a była m i e j s c e m uchodźstwa A r a b ó w - m u z u ł m a n ó w w o k r e s i e dzającym s u k c e s y p o l i t y c z n e twórcy i s l a m u , M a h o m e t a (571—632). poprze­ �ISLAM 137 SUDAŃSKI Od c h w i l i objęcia władzy przez Mameluków w Egipcie zmienia się również pozycja chrześcijańskiej N u b i i . Po raz pierwszy od c h w i l i za­ warcia układu pokojowego z przedstawicielami świata i s l a m u N u b i a staje się obiektem świętej w o j n y . Jest to początek nowego etapu islamizacji N u b i i , t y m skuteczniejszego, że chrześcijańska N u b i a znajdowała się w s t a d i u m u p a d k u . W latach 1287—1289 oraz 1315—1317 M a m e l u c y po­ d e j m o w a l i szereg w y p r a w w o j s k o w y c h przeciwko N u b i i , zakończonych j e j ostatecznym u p a d k i e m p o l i t y c z n y m . F o r m a l n e u t r z y m y w a n i e się władców n u b i j s k i c h do X V I w . nie miało większego znaczenia d l a n i e ­ podległego b y t u N u b i i t y m bardziej, że począwszy od X I V w . władcy nubijscy b y l i muzułmanami. M a m e l u c y po opanowaniu N u b i i zachęcali muzułmanów do osiedla­ n i a się na terenie Sudanu, co dało początek masowemu napływowi k o ­ czowników arabskich na ten obszar. K o c z o w n i c y c i , wkraczając na t e ­ r e n Sudanu od północy, podążali wzdłuż N i l u do Dongoli, a stamtąd do Białego N i l u oraz w k i e r u n k u południowo-zachodnim do K o r d o f a n u . I n n e g r u p y osadników arabskich, również napływające od s t r o n y E g i p ­ t u , przenikały do D a r f u r u w zachodniej części Sudanu, gdzie spotkały się z muzułmańską ludnością napływową pochodzenia berberyjskiego. Ten nowy, masowy napływ ludności arabskiej wywarł duży wpływ na ludność miejscową w k i e r u n k u j e j arabizacji i islamizacji. W X I I I w . zapoczątkowany został na terenie Sudanu n o w y k i e r u n e k i n f i l t r a c j i ideologii i s l a m u z północno-zachodniej A f r y k i . W 1240 r. władca zislamizowanego Królestwa K a n e m , znajdującego się wówczas u szczytu swej potęgi, obejmuje kontrolę n a d szlakiem h a n d l o w y m , biegnącym przez D a r f u r aż do w y s p y Sai w N u b i i . Dało to początek napływowi kupców b e r b e r y j s k i c h na obszar Sudanu, a także p i e l g r z y ­ mów z zachodniej i północnej A f r y k i udających się tą drogą do M e k k i , wreszcie, począwszy od X I V w . osadnictwu g r u p b e r b e r y j s k i c h . Odtąd specyficzne f o r m y i s l a m u północnoafrykańskiego zajmują stałą i pewną pozycję w islamie sudańskim. 1 5 W i e k X V — X V I to etap szybko postępującej islamizacji Sudanu. Co­ raz częstsze i liczniejsze przejmowanie zasad i s l a m u przez podstawową ludność Sudanu było t y m łatwiejsze, że chrześcijaństwo w N u b i i , jako r e l i g i a k l a s y panującej n i g d y nie stało się religią ludową. Przyjęcie i s l a ­ m u , dające realne możliwości uzyskania wyższej p o z y c j i społecznej, nie stwarzało poważniejszych s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , ponieważ p o w i e r z ­ chownie przyswajane przez Sudańczyków zasady nowej w i a r y stwarzały możliwość nasycenia i c h treścią t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów a n i ­ m i s t y c z n y c h . M i m o to proces islamizacji nie przebiegał t u bez oporów. 1 5 Por. A r k e 11, op. c i i . , s. 198, 201, �138 ANNA MROZEK P l e m i o n a m i n a j w o l n i e j podlegającymi wpływom islamizacji, wśród któ­ r y c h do dzisiaj istnieją pokaźne g r u p y pogan, są Bedża i Nuba. Teren dzisiejszego Sudanu południowego, pozostający poza zasięgiem e m i g r a c j i arabskiej, jest nadal animistyczny, z nieznacznymi wpływami chrześci­ jaństwa począwszy od w i e k u X I X . W 1517 r . n o w y m władcą E g i p t u zostaje t u r e c k i sułtan S e l i m I . F a k t ten zapoczątkował nowe ożywienie hasła w a l k i z n i e w i e r n y m i , co nie mogło pozostać bez wpływu na dalszy proces islamizacji S u d a n u . O d b i ­ ciem wzrastających wpływów i s l a m u w Sudanie w t y m czasie było powstanie pierwszej d y n a s t i i islamistycznej na początku X V I w., d y n a s t i i F u n g . Powstała ona na gruzach dawnego, chrześcijańskiego Królestwa N u b i i , dokładnie jednej z jego p r o w i n c j i , zwanej Królestwem ' A i w a . Stolicą F u n g stało się miasto Sennar. N i e jest jasne pochodzenie etnicz­ ne t e j d y n a s t i i . H . A . M a c M i c h a e l zalicza F u n g do g r u p y Nuba, którą z k o l e i w y p r o w a d z a od predynastycznyćh Egipcjan . W większości o p r a ­ cowań określa się przedstawicieli d y n a s t i i F u n g jako czarnych władców muzułmańskich, którzy w początkowym okresie swej władzy p o k o n a l i nie t y l k o Królestwo ' A i w a (1504), ale także plemiona arabskie, wystę­ pujące na t y m terenie . Okres władzy d y n a s t i i F u n g ma dość ważne znaczenie dla i s l a m i ­ zacji Sudanu, ponieważ pierwszy muzułmański władca t e j d y n a s t i i , 'Orna­ ra Dunqas, zapoczątkował proces nauczania i s l a m u , różny od nieskoordy­ nowanego poprzednio procesu przenoszenia poszczególnych pojęć i s l a m u przez przedstawicieli muzułmańskiej ludności napływowej. Na zaprosze­ nie tego władcy p r z y b y w a l i n a obszar państwa F u n g m i s t r z o w i e l u b nauczyciele różnych ugrupowań i s l a m u z Hidżazu, E g i p t u oraz północ­ no-zachodniej A f r y k i . W n o s i l i o n i t u t a j różne poglądy i k i e r u n k i u m y ­ słowe rozwijające się w różnych częściach świata islamistycznego, o d o r t o d o k s y j n y c h zasad tej r e l i g i i (Hidżaz, częściowo Egipt), do mistycznopanteistycznych. Napływ nauczycieli i s l a m u z t a k różnych ośrodków, reprezentujących nierzadko przeciwstawne k i e r u n k i nauczania, u w a r u n ­ kował również w i e l o w a r s t w o w y , złożony charakter i s l a m u sudańskiego, 0 czym m o w a będzie w dalszej części artykułu. W okresie władzy d y n a ­ s t i i F u n g rozszerzają się także k o n t a k t y Sudańczyków z i n n y m i ośrodka­ m i i s l a m u . Zwłaszcza E g i p t był k r a j e m , do którego w y r u s z a l i Sudańczycy w celu podjęcia studiów islamistycznych, ale w i e l u z n i c h podejmo­ wało pielgrzymkę do M e k k i , c z y m z d o b y w a l i sobie powszechne uznanie. W t y m s a m y m czasie, k i e d y i s l a m rozprzestrzeniał się w e wschodniej 1 środkowej części Sudanu w zasięgu d y n a s t i i F u n g , podobny proces dol e 17 16 1 7 P o r . M a c M i c h a e l , op. cit., s. 31, 197. F r o e l i c h , op. cit., s. 54. �I S L A M S U D A N S K I 139 konywał się w zachodniej części Sudanu w Darfurze, gdzie zasady nowej r e l i g i i napływały z muzułmańskiego Królestwa B o r n u począwszy od X V I w . W t y m właśnie czasie B o r n u znajdowało się w okresie szczyto­ wego r o z w o j u , a władca tego k r a j u M u h a m m a d ' I d r i s (1526—1545), p r o ­ wadził w o j n y rozszerzające znacznie obszar państwa. Jest prawdopodo­ bne, że wojska jego dotarły do D a r f u r u . W każdym razie nie ulega wątpliwości, że tą drogą przenikały do Sudanu w p ł y w y i s l a m u z za­ chodniej i północnej A f r y k i . Około 1603 r. nastąpił upadek Królestwa B o r n u . Począwszy od tego okresu na obszarze D a r f u r zaczęły rozwijać się dynastie lokalne, a począwszy od X V I I w . do władzy doszła m u ­ zułmańska dynastia F u r . 18 19 B r a k jest dokładniejszych d a n y c h o sposobie i zasięgu rozprzestrze­ niania i s l a m u przez władców d y n a s t i i F u r . Zapewne w z o r e m wcześniej­ szych władców d y n a s t i i F u n g , przyciągali o n i na swój dwór nauczycieli islamu. B y l i to j e d n a k reprezentanci nurtów o s i l n y m z a b a r w i e n i u m i s ­ t y c z n y m , wywodzący się głównie z zachodniej i północnej A f r y k i , znacz­ nie luźniej powiązani z o r t o d o k s y j n y m i zasadami t e j w i a r y . Wskazuje na to charakter wierzeń F u r , poddanych m n i e j s z y m wpływom arabizacji i silniej niż na wschodzie i północy Sudanu, powiązanych z t r a d y c j a m i miejscowymi, animistycznymi. Objęcie władzy w Egipcie przez Turków Ottomańskich daje początek nowej ekspansji E g i p t u na Sudan. W okresie panowania K h e d i w y I s m a ' i l y (1863—1879) cały obszar dzisiejszego S u d a n u pozostawał już w za­ sięgu władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej, która wprowadziła do isla­ m u sudańskiego d w a nowe aspekty. Przede w s z y s t k i m przybliżone zostały Sudańczykom zasady ortodoksyjnego i s l a m u i jego i n s t y t u c j e . W o k r e ­ sie władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej na terenie Sudanu założone zostały szkoły r e l i g i j n e i prawnicze, a sądownictwo oparte zostało na przepisach p r a w a koranicznego. D r u g i m aspektem p o l i t y k i władz w t y m okresie, było w y k o r z y s t a n i e przywódców r e l i g i j n y c h działających n a t e ­ renie S u d a n u do celów a d m i n i s t r a c y j n y c h , poprzez akceptację, a nawet W e d ł u g świadectwa А г к e 11 istnieją w D a r f u r z e ślady i n s t y t u c j i B o r n u występujących n a t y m t e r e n i e ; n p . n a z w a pałacu e l - f a s z e r , pochodząca z B o r n u , jest do dziś nazwą m i a s t a w D a r f u r z e , byłej stolicy d y n a s t i i F u r ; podobne j e s t pochodzenie tytułu księżniczki: m e i r a m . Z d a n i e m a u t o r a f a k t y te „wskazują n a d a w n e powiązanie D a r f u r z B o r n u w o k r e s i e drugiej połowy w. X V I " (op. cit., s. 212—213). 18 O d p l e m i e n i a o tej n a z w i e b i e r z e nazwę p r o w i n c j a D a r f u r ( K r a i n a F u r ) . A l e F u r zawdzięczają s w ą s ł a w ę i pozycję j e d n e m u odgałęzieniu: s z c z e p o w i K u n g a r a , stanowiącego r e z u l t a t w y m i e s z a n i a się F u r z A r a b a m i . Właśnie K u n g a r a zapoczątkowali władzę d y n a s t i i F u r n a z n a c z n y c h o b s z a r a c h S u d a n u . P o r . także M a c M i c h a e l , op. cit., s. 91. 19 �140 ANNA MROZEK rozszerzenie zasięgu i c h władzy. Proces ujednolicania zasad a d m i n i s t r a ­ c j i i p r a w o d a w s t w a na obszarze S u d a n u przygotował w dużej mierze g r u n t d l a późniejszego powstania mahdystów. Ekspansja K h e d i w y Isma'ila na wschodzie doprowadziła do z b r o j ­ nego k o n f l i k t u z Abisynią, a w rezultacie do klęski K h e d i w y w 1879 r . W d w a l a t a później w Sudanie w y b u c h a powstanie mahdystów. Był to r u c h o podłożu r e l i g i j n y m , któremu towarzyszyły j e d n a k poważne p r z e ­ m i a n y polityczne, społeczne i ekonomiczne. J e d n y m z najważniejszych osiągnięć przywódcy tego r u c h u — Mahdi'ego, było skupienie przewa­ żającej części ludności dzisiejszego Sudanu północnego we wspólnej w a l ­ ce przeciwko obcej a d m i n i s t r a c j i , pod hasłem świętej w o j n y . M i m o f o r ­ malnego zaprzepaszczenia osiągnięć r u c h u mahdystów w Sudanie po klęsce w 1899 г., wobec ponownego ożywienia się w a l k i r y w a l i z a c j i międzyplemiennej, a nierzadko n a w r o t u do s t a r y c h obyczajów i wierzeń, sam f a k t wystąpienia i działalności Mahdi'ego wywarł ważny, choć nie bezpośredni wpływ na psychikę Sudańczyków; przede w s z y s t k i m i s l a m — niezależnie od tego, j a k i e treści pod niego podkładano — urósł w świado­ mości Sudańczyków do siły zdolnej przeciwstawić się zjednoczonym s i ­ łom wroga, kojarzył się odtąd z okresem potęgi i chwały. N i c też d z i w ­ nego, że późniejszy r u c h narodowowyzwoleńczy łączony był na gruncie Sudanu z ideologią i s l a m u , a p o t o m k o w i e Mahdi'ego otaczani są do d z i ­ siaj powszechną czcią i uchodzą za świętych. Od 1899 r. Sudan przechodzi pod władzę k o n d o m i n i u m egipsko-angielskiego, co w p r a k t y c e oznaczało jednak pełną autonomię p r a w i rzą­ dów Brytyjczyków. W okresie rządów b r y t y j s k i c h w Sudanie nastąpiło dalsze umocnienie się wpływów i s l a m u na t y m obszarze. Było to r e z u l ­ t a t e m zarówno r o z w o j u i bezpieczeństwa dróg w t y m czasie, co sprzy­ jało szerszej i głębszej p e n e t r a c j i propagatorów tej r e l i g i i , nierzadko k u p ­ ców, ale także napływu ludności w i e j s k i e j do miast, stanowiących r o ­ dzaj ośrodków propagandy islamistycznej. Zasady i s l a m u w i c h szerokim, zarówno r e l i g i j n y m , j a k i k u l t u r a l ­ n y m sensie, stanowią również teoretyczną podstawę ugrupowań i p a r t i i p o l i t y c z n y c h w niepodległym już Sudanie (od stycznia 1956 r . ) . M i m o akcentowanej przez niektóre g r u p y Sudańczyków wspólnoty, a nawet tożsamości z islamem arabskim, i s l a m sudański nosi silne znamiona k u l ­ t u r y i obyczajów afrykańskich, co postaramy się wykazać w dalszej części niniejszego artykułu. 2 0 20 Dotyczy nikaniu to r z e c z j a s n a o b s z a r u północnego S u d a n u , podczas i w p ł y w a c h tej r e l i g i i n a obszarze południowym w i e m y w o b e c b r a k u wiadomości p r a s o w y c h z tego t e r e n u . kiedy bardzo o prze­ niewiele, �ISLAM CECHY Rola i charakter SZCZEGÓLNE przywódców 141 SUDAÑSKI ISLAMU religijnych SUDAŃSKIEGO działających w Sudanie W okresie władzy d y n a s t i i F u n g napływali na obszar S u d a n u p i e r w s i nauczyciele islamu, wnosząc t u zasady systematycznej teologii. Przede w s z y s t k i m zasady p r a w a muzułmańskiego: f i q h , k a l a m l u b ' i l m a l - t a w h i d , t j . zasady teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u , tadżwid (metody r e c y t a c j i K o ­ ranu), a także podstawy g r a m a t y k i języka arabskiego, niezbędnej p r z y s t u d i o w a n i u t e k s t u K o r a n u . Wszyscy c i nauczyciele, przybywający do Sudanu na zaproszenie władców F u n g z obszaru Półwyspu Arabskiego, Bagdadu) ale również z E g i p t u , k o r z y s t a l i z wszechstronnej pomocy t y c h ostatnich i cieszyli się powszechnym szacunkiem ludności miejscowej. W i e l u z n i c h zakładało t u szkoły, w których uczniowie zaznajamiali się z p o d s t a w a m i p r a w a i teologii muzułmańskiej. Szkoły te często działały p r z y nowo o t w a r t y c h meczetach. M i m o t a k sprzyjających warunków do rozprzestrzeniania podstawo­ w y c h zasad teologii muzułmańskiej te ostatnie nie zapuściły z b y t głębo­ ko k o r z e n i na gruncie sudańskim. Jest to najbardziej widoczne na p r z y ­ kładzie f i q h , p r a w o d a w s t w a muzułmańskiego, które jest podstawą akcep­ t a c j i teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Stosunek do kodeksu p r a w a muzuł­ mańskiego szari'a, związanego ściśle z dogmatyką i s l a m u , jest odbiciem stopnia zaangażowania w dogmatykę tej r e l i g i i . Otóż stosunek Sudań­ czyków do szari'a każe n a m zaliczyć i c h do nieortodoksyjnego, afrykań­ skiego odłamu i s l a m u . Wśród ludności podstawowej Sudanu do dzisiaj przeważa p r a w o zwyczajowe, plemienne. Niektóre szczepy sudańskie, m i m o f o r m a l n e j akceptacji islamu, nie przyjęły wysłanego do n i c h sę­ dziego, który miał wykonywać swój urząd na podstawie szari'a. P r z e ­ waża j e d n a k częściowa akceptacja zasad szari'a głównie w zakresie p r a ­ wa rodzinnego, p r z y równoczesnym u t r z y m a n i u p r a w szczepowych . 21 W każdym razie nie zasadom teologii n o r m a t y w n e j zawdzięcza islam swą niewątpliwą popularność n a gruncie Sudanu. Emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią zapoczątkowali n i e znawcy teologii i p r a w a , lecz m i s t r z o w i e suficcy (mistyczni), rozpowszechniający zasady tego k i e ­ r u n k u w f o r m i e p o p u l a r n e j . Właśnie c i misjonarze, z w a n i t u t a j jaki, wywodzący się z różnych szkół sufizmu, przenosili swoje wierzenia i p r a k ­ t y k i na g r u n t Sudanu. Z y s k i w a l i o n i posłuch n i e t y l k o wśród istniejąP o r . T r i m i n g h a m : , , Życie s o c j a l n e i r o d z i n n e , oparte n a p r a w a c h i s l a ­ m u p o w i e r z c h o w n i e , przeniknięte j e s t l u b powiązane z z a s a d a m i a n i m i z m u , a p r a ­ w i e w s z y s t k i e p r a k t y k i z n i m związane są p o c h o d z e n i a pogańskiego. P r a k t y k i te są różne w ś r ó d poszczególnych szczepów, r a s i regionów, ponieważ i s l a m zyskał t u popularność p o p r z e z k o m p r o m i s z r e l i g i a m i t r a d y c y j n y m i " (op. cit., s. 111). 21 �142 ANNA MROZEK cych już na t y m terenie wyznawców i s l a m u , ale również wśród ludności pogańskiej w w i e l u p r o w i n c j a c h Sudanu. Faki, cieszący się szczególną popularnością i uznaniem, u z y s k i w a l i tytuł wali, t j . świętych. T e r m i n t e n (dosłownie błogosławieństwo — domyślnie Boga) oznaczał pewną moc charyzmatyczną w y b r a n y c h jednostek, cnotę l u b rodzaj f l u i d u m a ­ gnetycznego przekazywanego w i e r n y m . Wierzono, że moc świętości ba­ raka może być przekazywana na zasadzie k o n t a k t u bezpośredniego i że jest dziedziczna. Stąd g r o b y wali stawały się miejscem p i e l g r z y m e k , a p r z e d m i o t y przez n i c h użytkowane nabierały wartości r e l i k w i i . K i e ­ r o w n i c t w o u g r u p o w a n i a założonego przez faki obdarzonego mocą baraka było dziedziczne. W p ł y w t y c h świętych r o d z i n na w i e r n y c h był ogromny, a zakres i c h władzy wykraczał często poza zakres spraw r e l i g i j n y c h . Czemu zawdzięczają faki swoją ogromną popularność i prestiż na tere­ nie Sudanu? P r z y c z y n t y c h jest wiele. Jedną z głównych w y d a j e się potrzeba nawiązania bliskiego, codziennego k o n t a k t u z m o c a m i n a d n a ­ t u r a l n y m i , które w p r z e k o n a n i u Afrykańczyka wywierały decydujący wpływ na jego życie. A b s t r a k c y j n a koncepcja odległego Boga-stwórcy zawarta w islamie o r t o d o k s y j n y m nie zaspokajała potrzeby bliskiego k o n ­ t a k t u z siłą nadnaturalną, nie angażowała serca a n i wyobraźni Afrykań­ czyka. Tę lukę tkwiącą w islamie wypełnili dopiero faki, wprowadzając na g r u n c i e sudańskim koncepcję wali, pośrednika między człowiekiem, a odległym Bogiem . Właśnie k u l t świętych czyni dla Sudańczyka i s l a m religią żywą. K u l t ten,' podobnie j a k w i a r a w możliwość uczestniczenia w n a d n a t u r a l n e j mocy baraka związanej z faki, wypełnia życie Sudań­ czyka. Przyczyna popularności faki na gruncie S u d a n u t k w i także w treści zasad przez n i c h głoszonych, wychodzących na przeciw mentalności i przyzwyczajeniom Afrykańczyków. Wspominaliśmy już uprzednio o p r z e n i k a n i u ná g r u n t S u d a n u zasad i s l a m u w obudowie m i s t y c z n e j . Z r a c j i t y c h ostatnich powiązań zasady i s l a m u rozpowszechniane przez faki w Sudanie odbiegały znacznie o d dogmatów i s l a m u ortodoksyjnego. A l e zasady s u f i z m u nanoszone na g r u n t Sudanu odbiegały również od założeń twórców tego k i e r u n k u , bazujących na ascetyzmie i gnostycyz22 22 Faki arabskiego l u b feki może być formą d i a l e k t u sudańskiego od k l a s y c z n e g o faąih, oznaczającego osobę wykształconą w skiego. W o b e c tego j e d n a k , że tytuł faki prawa muzułmańskiego, niektórzy wyrazu muzułmań­ o d n o s i się w S u d a n i e do osób przypisują­ c y c h sobie m o c świętości, co w y n i k a z p o d s t a w norm zakresie prawa s u f i z m u , r a c z e j odbiegających badacze łączą termin faki ze od słowem faąir, a r a b s k i m e k w i w a l e n t e m p e r s k i e g o d e r w i s z a . J e s t to j e d n a k s k o j a r z e n i e c z y s t o etymologiczne, ponieważ w działalności faki sudańskich n i e o d n a j d u j e m y średnich w p ł y w ó w s u f i z m u p e r s k i e g o . P o r . artykuł a u t o r k i : Obrona czenia jednostki t. 11:1967. w poglądach sufików (mistyków) islamu, wartości „Etnografia bezpo­ i zna­ Polska, �ISLAM 143 SUDAÑSKI mié i stanowiły w istocie przetworzenie s u f i z m u z t e o r i i ezoterycznej, u p r a w i a n e j przez nieliczne j e d n o s t k i , w formę popularną, ludową. Było to równoznaczne ze spłyceniem, a nawet wypaczeniem pojęć s u f i z m u , p r z y czym proces t e n pogłębiał się w miarę rozszerzania się p o p u l a r ­ ności i a u t o r y t e t u faki t a k dalece, że k u l t dla świętych i jego f o r m y przesłoniły z czasem teoretyczne podstawy tego k u l t u . 23 Początkowo m i s t y c y , opierając się bardziej na i n t u i c j i i odczuciach niż na wiedzy, wędrowali pojedynczo. Z czasem do bardziej sławnych zaczęły dołączać się g r u p k i l u d z i młodych, szukających pośrednictwa starszych pustelników. B y l i to kandydaci, pragnący wstąpić na mistycz­ ną ścieżkę tariqa. W t e n sposób powstawały u g r u p o w a n i a mistyczne, kierowane przez powszechnie szanowanego p u s t e l n i k a . Początkowo była to więź luźna, urywająca się po śmierci mistrza. Dopiero począwszy od X I I I w . powstają pierwsze u g r u p o w a n i a mistyczne r o z w i j a n e już po śmierci mistrza (np. Q a d a r i j j a ) . Niektórzy w y b i t n i e j s i uczniowie nazy­ w a l i siebie z w o l e n n i k a m i n a u k i mistrza, przekazując ją i n n y m nawet po śmierci patrona. O d t e j pory zmienia się również charakter tariqa: m i s t r z szkoli uczniów w określonym k i e r u n k u , co daje początek k u l t o w i dla jego osoby; uczniowie, wypełniając przykazania swojego mistrza, obierają określoną tariqa, ale poza t y m żyją n o r m a l n y m życiem wśród społeczeństwa, a nie w miejscach odosobnienia. Daje to początek nowej organizacji r e l i g i j n e j . Tariqa oznaczą, teraz specjalny system d o k t r y n i ćwiczeń zapoczątkowanych przez założyciela. Powszechna jest tendencja w y p r o w a d z a n i a pochodzenia mistrza od potomków p r o r o k a i s l a m u , co czyni tego pierwszego spadkobiercą n a u k i p r o r o k a . K i e r o w n i c t w o tariqa, przechodzi po śmierci przywódcy na jego potomków, co jest równoznacz­ ne z p r z e n i k a n i e m siły baraka na aktualnego przywódcę. Okres narasta­ nia organizacyjnych f o r m tariqa znamionuje również przejście o d d u ­ chowego, i n d y w i d u a l n e g o k o n t a k t u ucznia z m i s t r z e m , do płaszczyzny kontaktów ogólnych, r e g u l o w a n y c h przez o d p o w i e d n i rytuał i o r g a n i ­ zację. W Sudanie t r u d n o jest przeprowadzić ścisłą granicę między faki — m i s t r z a m i s u f i c k i m i , a przywódcami tariqa. I p i e r w s i , i d r u d z y d a w a l i początek u g r u p o w a n i o m bądź rdzennie sudańskim, j a k n p . M i r g h a n i j a l u b M a h d i j a , bądź też nawiązywali do znanych już wcześniej na i n n y c h terenach A f r y k i tariqa, j a k n p . Tridżanija, A h m a d i j a i t p . I s l a m sudański " T r i m i n g h a m , wspominając o n i s k i m poziomie s u f i z m u w o k r e s i e jego p r z e n i k a n i a do S u d a n u , s t w i e r d z a co następuje: „Sufizm sudański stał się u z e ­ wnętrznieniem k u l t u u k r y t y c h sił z i s l a m i z o w a n y c h teraz pod postacią baraka, stąd s o j u s z i cześć d l a faki stała się rzeczą najważniejszą [...] Z y s k i w a l i oni łatwo posłuch wśród ludności osiadłej [ S u d a n u ] w s k u t e k gotowości t y c h o s t a t n i c h do o k a z y w a n i a c z c i l u d z i o m w y j ą t k o w y m , działającym c u d a " (op. cit., s. 195). �144 ANNA MROZEK zachował elementy naniesione t u przez wczesnych mistrzów (związek emocjonalny z zasadami nowej r e l i g i i ) i połączył j e ze z n a m i o n a m i póź­ niejszych tariqa (zrytualizowana l i t u r g i a ) . Organizacja poszczególnych tariqa sudańskich jest bardzo podobna. Różnią się one najczęściej d r u ­ gorzędnymi szczegółami w zakresie l i t u r g i i . Zresztą b r a k jest najczęściej systematycznej d o k t r y n y , ponieważ nie zawsze jest ona formułowana . Odróżnienie poszczególnych tariqa sudańskich w y n i k a z formułowanych odmiennie zasad l i t u r g i i i organizacji. 2 i Przywódca u g r u p o w a n i a z w a n y jest także szaikh as-sijada, ponie­ waż dziedziczy matę modlitewną od założyciela j a k o s y m b o l władzy. Z a ­ stępca szejka z w a n y jest khalifa, dosłownie następca; może i c h być więcej w większym u g r u p o w a n i u . K a l i f o w i e są bezpośrednimi r e p r e z e n t a n t a m i szejka w różnych okręgach, znajdujących się w zasięgu u g r u p o w a n i a . Członkowie tariqa dzielą się na d w i e kategorie: towarzyszy szejka p o ­ zostających w bliskim z n i m kontakcie oraz pozostałą grupę członków, akceptujących a u t o r y t e t i władzę szejków w f o r m i e zbliżonej do czci. Jest to cześć oddawana i m ze względu na siłę baraka, j a k a przysługuje i m na mocy pokrewieństwa z p r o r o k i e m . Pojęcie baraka m a t u znacznie większe znaczenie niż błogosławieństwo. O b e j m u j e ono wszelkie c u d o w ­ ne działanie i w s t a w i e n n i c t w o , co łączone jest z pojęciem świętości — wali. Członkowie ugrupowań mają.udział w baraku swego przywódcy przez inicjację akhad al-wird dokonywaną przez szejka l u b k a l i f a . U r o ­ czystość i n i c j a c j i sprowadza się do faktycznego podporządkowania adepta szejkowi-^aki. Wszelkiego rodzaju i n s t r u k c j e dla w i e r n y c h łączone z u r o ­ czystością i n i c j a c j i głoszą, iż na p i e r w s z y m etapie swej n a u k i uczeń p o ­ w i n i e n kochać szejka i upatrywać w n i m sens swego życia. W i n i e n on dążyć do pełnego duchowego utożsamienia się z m i s t r z e m , co jest równo­ znaczne z duchową prezentacją adepta p r o r o k o w i . Stąd też s u f i z m sudań­ s k i ogniskuje się wokół idealizowanej postaci przywódcy u g r u p o w a n i a . Dopiero dalsze d w a etapy wtajemniczenia adeptów w zasady tariqa stawiają przed n i m nakaz zrozumienia założeń mistrza, stopniowe osią­ ganie stanów w i z j i , k o n t e m p l a c j i — aż do pełnego usamodzielnienia się. Podstawowy, l u d o w y t r z o n tariqa rzadko k i e d y w y c h o d z i poza etap pierwszy. 2 4 Wśród świętych mężów i s l a m u działających co p r a w d a byli mistrzowie przedstawicielom z y s k i w a l i większej reprezentanci s u f i c c y , którzy sufizmu głosząc wiedzy k l a s y c z n e g o . A l e należeli popularności n a g r u n c i e Malamija n a terenie S u d a n u zasady (kierunku bliscy oni do w y j ą t k ó w i nie Sudanu, a nawet godnego n a g a n y ) . W występowali ezoterycznej potępiani b y l i przeciwieństwie do jako nich przywódcy ugrupowań i b r a c t w muzułmańskich w S u d a n i e , akcentując ścisły z w i ą ­ zek z s y s t e m e m e z o t e r y c z n y m p r z e z pokrewieństwo z p r o r o k i e m , w y k a z y w a l i znajomości p o d s t a w o w y c h terminów i pojęć s u f i c k i c h . brak �ISLAM SUDAŃSKI 146 Najważniejszym elementem k u l t u religijnego sudańskich tariqa, w y ­ kazującym zewnętrzne cechy podobieństwa z sufizmem k l a s y c z n y m , jest dhikr (przypominanie). Dhikr w k l a s y c z n y m sufizmie a r a b s k i m było formą oddawania czci Bogu, polegającą na w i e l o k r o t n y m p o w t a r z a n i u słów K o r a n u l u b poszczególnych atrybutów boskich, aż do osiągnięcia stanu duchowej ekstazy. Dhikr oznaczało t u zarówno milczące p o w t a r z a ­ nie określonych słów: d h i k r khafi, j a k i głośne w y m a w i a n i e : dhikr dżali, z t y m jednak, że to ostatnie uważane było za metodę bardziej p r y m i t y w ­ ną. Milczące dhikr cenione było przez w y b i t n i e j s z y c h reprezentantów s u ­ f i z m u j a k o środek prowadzący do duchowej k o n t e m p l a c j i , a w p e r s p e k t y ­ w i e — duchowej jedności z Bogiem. A l e dhikr p r a k t y k o w a n e przez członków sudańskich tariqa występowało w f o r m i e p o p u l a r n e j , spłyco­ nej, dość dalekiej od m e t o d k o n t e m p l a c j i d u c h o w e j . Powszechna jest t u metoda głośnego d h i k r , zarówno i n d y w i d u a l n a , j a k i zbiorowa. Zwłaszcza ta ostatnia m a t u duże znaczenie: zaspokaja ona potrzebę emocjonal­ nego związku z religią, jest praktyką wiążącą grupę przez wspólne prze­ życia. Z b i o r o w a f o r m a dhikr, mająca różny przebieg w różnych tariqa sudańskich, posiada w większości wypadków wiele cech zbieżnych z o b ­ rzędami rdzennie afrykańskimi. Właściwy m o m e n t ekstazy poprzedzony jest najczęściej m o n o t o n n y m p o w t a r z a n i e m t y c h samych słów l u b z w r o ­ tów oraz śpiewami i tańcami p r z y akompaniamencie r y t m i c z n y c h uderzeń w bębny. W t e n sposób członkowie tariqa w p r o w a d z a n i są w rodzaj t r a n s u , w którym, j a k sądzą, osiągają rzeczywisty k o n t a k t ze s w y m przywódcą l u b p r o r o k i e m i s l a m u . W zastosowaniu sudańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h dhikr m a niewiele wspólnego z m i s t y c y z m e m . Duchowe elementy m i s t y c y z m u tkwiące w dhikr, w p o p u l a r n y m m i s t y c y z m i e sudańskim, zastąpione zostały ele­ m e n t a m i psychofizycznego entuzjazmu. Główna różnica między sufizmem k l a s y c z n y m a a r a b s k i m polega t u na t y m , że w p i e r w s z y m dhikr było środkiem — i to nie najważniejszym — do osiągnięcia duchowego k o n ­ t a k t u z Bogiem, w d r u g i m natomiast środek ten stał się celem s a m y m w sobie. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y t r u d n o oczekiwać o d sudańskich tariqa, aby przygotowywały one liczną rzeszę mistyków o d e r w a n y c h od życia. Popularność i c h , a nawet powszechność, jest charakterystyczną cechą s u ­ f i z m u sudańskiego. W przeciwieństwie b o w i e m do i n n y c h krajów A f r y k i , gdzie członkowie b r a c t w r e l i g i j n y c h stanowią t y l k o znikomą część l u d ­ ności, w Sudanie p r a k t y c z n i e cała ludność należy do jakiegoś tariqa. Właśnie powszechność tariqa na gruncie sudańskim wyłania p r o b l e m znaczenia i c h przywódców i r o l i , j a k i e spełniają w życiu s w y c h z w o l e n ­ ników. Wiele i c h cech omówionych zostało już wcześniej. Obecnie p r a ­ g n i e m y j e d y n i e zatrzymać się n a d oceną i c h działalności, przedstawianą bardzo różnie w l i t e r a t u r z e specjalistycznej. N i e b r a k t u ocen zdecydowa­ ło — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 �146 A N N A M R O Z E K nie n e g a t y w n y c h , określających faki j a k o l u d z i często p r y m i t y w n y c h i bezwzględnych, wykorzystujących naiwność i łatwowierność l u d z i . Stanowisko to jest w dużej mierze uzasadnione c h a r a k t e r e m działalności feki. W i e l u z n i c h wykorzystywało p r z y p i s y w a n e i m znamiona świętości dla własnych interesów. I c h a u t o r y t e t i władza p o d t r z y m y w a n e były na przestrzeni wieków m e t o d a m i nierzadko sprzecznymi z zasadami etycz­ n y m i , j a k i e p r z y p i s y w a l i s w y m przywódcom i c h zwolennicy. Możliwości nadużywania a u t o r y t e t u i władzy przez przywódców r e l i g i j n y c h na g r u n c i e afrykańskim sprzyja również f a k t , że wszyscy o n i są absolutnie samodzielni, nie posiadają zwierzchnika, są a u t o r y t e t e m ostatecznym dla członków u g r u p o w a n i a , którym kierują. Z d r u g i e j s t r o n y c i ostatni, akceptując świętość swego przywódcy j a k o p e w n i k nie wymagający sprawdzenia, akceptowali t y m s a m y m nawet najbardziej niekonsekwentne posunięcia faki, t y m bardziej że przywódcy tariqa nie p r e c y z o w a l i zbyt jasno założeń teoretycznych zakładanych przez siebie ugrupowań . 2 3 26 A l e wszystkie te ujemne cechy przywódców r e l i g i j n y c h A f r y k i , do których w y p a d a jeszcze dołączyć i c h współczesny k o n s e r w a t y z m , nie p o w i n n y przesłaniać f a k t u , iż ogromna i c h większość odegrała rolę po­ zytywną. Polegała ona między i n n y m i na s t w o r z e n i u szerszych, ponadp l e m i e n y c h wspólnot r e l i g i j n y c h , co w każdym razie stanowiło k r o k n a ­ przód w porównaniu z wąskimi, nierzadko zwaśnionymi związkami p l e ­ m i e n n y m i . Nie jest p r z y p a d k i e m , że jedną z ważnych f u n k c j i faki od początku i c h pojawienia się w Sudanie była f u n k c j a mediatora w sporach międzyplemiennych. W t y m czasie i na t y m etapie r o z w o j u społeczno-ekonomicznego funkcję tę mógł z powodzeniem pełnić t y l k o przywódca r e ­ ligijny. Ideologia b r a c t w mistycyzujących, przeniesiona na g r u n t afrykański, jest dostatecznie a t r a k c y j n a d l a mieszkańców tego k o n t y n e n t u : ezoterycz­ na wiedza przywódcy łącznie z przysługującą m u siłą baraka daje g w a ­ rancję skutecznego przeciwdziałania złym mocom i d u c h o m ; specjalne zabiegi r y t u a l n o - m a g i c z n e zmniejszają stan napięcia psychicznego A f r y - 2 5 torzy Por. F r o e l i c h : islamu, łatwowierności na gruncie ludzkiej, m i e n n i . N i e wahają pozycji" Sudanu (op. w cit., okresie „Marabuci, czarnej rzadziej a więc Afryki, ludzie pośrednicy, to często bardziej nauczyciele zwykli świadomi swych się używać arsenału m a g i c z n o r e l i g i j n e g o s. 157). Również dynastii F u n g : T r i m i n g h a m „Feki mieli w świetne i propaga­ oszuści, żerujący zadań, dla umocnienia odniesieniu warunki do do na półpiśswej obszaru całkowitego p a n o w a n i a n a d przesądnymi ludźmi d a w n e j N u b i i " (op. cit., s. 108). 2 6 P o r . L . С. В r i g g s , T r i b e s of the Sahara, Cambridge 1960, s. 98: „Marabut n i e czuje się związany z jakąś określoną religią i dlatego podważa z a s a d y ortodoksji; n i e uważa się za związanego podlegania rygorom moralnym i w z żadnym t e n sposób staje prawem...; neguje się a b s o l u t n y m własnej możliwość anarchistą". �ISLAM 147 SUDAÑSKI kańczyka w w y p a d k a c h niepowodzeń życiowych; możliwość uczestnicze­ nia w świętości czczonego przywódcy przez k o n t a k t l u b inicjację daje również poszczególnym członkom u g r u p o w a n i a poczucie bezpieczeństwa, a także świadomość własnej wartości. P o z y t y w n e cechy działalności przywódców r e l i g i j n y c h ujawniły się w pełni w r u c h u mahdystów w Sudanie. Powstanie mahdystów nosiło cechy świadomego r u c h u narodowego w obudowie r e l i g i j n e j . O g r o m n y szacunek, j a k i p r z e j a w i a l i Sudańczycy od początku p o j a w i e n i a się faki dla nauczycieli, a potem przywódców r e l i g i j n y c h , stanowił w p e w n y m sensie przygotowanie dla a u t o r y t e t u M a h d i ' e g o . M u h a m m a d A h m a d działał w okresie silnego k r y z y s u wewnętrznego w Sudanie. W okresie ogólnego zniechęcenia będącego r e z u l t a t e m sprawowania władzy przez administrację turecko-egipską idea M a h d i ' e g o - w y b a w i c i e l a była w S u ­ danie szczególnie silna. A l e okres r e p r e s y j n y c h rządów n i e połączył S u ­ dańczyków w e wspólnym działaniu. Dokonał tego dopiero M a h d i na bazie r e l i g i j n e j . W czasie działalności Mahdi'ego Sudan przeszedł poważne przeobrażenia wewnętrzne t a k pod względem r e l i g i j n y m , j a k i p o l i t y c z ­ n y m , których nie zatarła n a w e t klęska powstania mahdystów i nawrót do rozdrobnienia politycznego Sudańczyków istniejącego przed wystą­ p i e n i e m Mahdi'ego. Doraźne z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego do codziennego życia Sudańczyków były istotnie poważne. Uczestnictwo różnych g r u p ludności Sudanu w p o w s t a n i u mahdystów osłabiło p o ­ ważnie więzy plemienne, ale także a u t o r y t e t l o k a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h : lojalność w stosunku do n i c h kolidowała z lojalnością w sto­ s u n k u do Mahdi'ego. Zresztą istnienie odrębnych ugrupowań w okresie uznawanego powszechnie a u t o r y t e t u Mahdi'ego nie miało sensu, ponie­ waż t e n o s t a t n i wprowadził j e d n o l i t y rytuał r e l i g i j n y , obejmujący w okresie jego działania przytłaczającą większość ludności Sudanu pół­ nocnego. 21 W sferze życia codziennego i obyczajowego M a h d i wprowadził m a ­ ksymalną puryfikację i ostre r y g o r y . Wymagał on o d w i e r n y c h w y r z e - T e r m i n M a h d i (dosłownie t e n , który j e s t k i e r o w a n y ) nie p o s i a d a s w o j e g o p i e r w o w z o r u a n i w K o r a n i e , a n i w t r a d y c j i p r o r o k a . P o j a w i a się on dopiero w t r a d y c j i X - w i e c z n e j , gdzie p r z e d s t a w i a n y jest j a k o potomek p r o r o k a , który p o j a w i się p r z e d końcem świata. I d e a m a h d y z m u j e s t p r a w d o p o d o b n i e bezpośred­ n i m zapożyczeniem od m e s j a n i s t y c z n y c h k o n c e p c j i j u d a i z m u i chrześcijaństwa. N a g r u n c i e i s l a m u idea m a h d y z m u była dość szeroko r o z p o w s z e c h n i o n a , zwłaszcza w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h . T e r e n e m , n a którym popularność tej idei była s z c z e ­ gólnie duża, była właśnie A f r y k a . W A f r y c e p r z y n a j m n i e j dwóch założycieli d y ­ n a s t i i muzułmańskich: F a t y m i c k i e j (w. X ) i A l m o r a w i c k i e j (w. X I I ) oparło swój a u t o r y t e t n a p o p u l a r n e j t u i d e i m a h d y z m u . W S u d a n i e , p r z e d wystąpieniem M u ­ h a m m a d A h m a d a , M a h d i m ogłosił się W a d - a l - T u r a b i , a l e n i e zyskał popularności. 2 7 �148 ANNA MROZEK czenia się myśli o doczesnym życiu i w s z e l k i c h przyjemności, w t y m także m u z y k i , stosowania m a g i i , używania amuletów, odwiedzania g r o ­ bów świętych — a więc tego wszystkiego, co s t a n o w i istotę i sens życia Sudańczyka. Umiejętność skupienia wokół siebie t a k dużej liczby o d ­ d a n y c h zwolenników m i m o t y c h t a k o s t r y c h wymogów daje świadectwo 0 randze Mahdi'ego jako przywódcy i p o l i t y k a . Sądzimy p r z y t y m , że j e d n y m z czynników sprzyjających procesowi jednoczenia się ludności Sudanu był f a k t , że n o w y porządek — p r z y n a j m n i e j w początkowym s t a d i u m r u c h u mahdystów -— niwelował różnice społeczne między jego uczestnikami. Wszystkie te z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego w Sudanie były zbyt nagłe i zbyt r a d y k a l n e , aby mogły się długo utrzymać. Nic więc dziwnego, że klęska r u c h u mahdystów spowodowała nawrót do t r a d y ­ c y j n y c h f o r m k u l t u religijnego nadal i n i c j o w a n y c h przez faki, którzy po u p a d k u powstania mahdystów podjęli ponownie swoje dawne f u n k c j e przywódców r e l i g i j n y c h . Nawrót do d a w n y c h f o r m k u l t u religijnego, w t y m również do p r a k ­ t y k magicznych i a n i m i s t y c z n y c h , zakazanych przez Mahdi'ego, świad­ czyłby o odejściu od w p r o w a d z o n y c h przez niego i n n o w a c j i . A l e obok tego zachowały się m n i e j l u b bardziej bezpośrednie ślady działalności Mahdiego. W p ł y w r u c h u mahdystów p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m w u j e d n o l i c e n i u założeń i p r a k t y k poszczególnych ugrupowań r e l i g i j ­ n y c h w porównaniu z okresem p r z e d r n a h d y j s k i m . Również szereg cech i właściwości, j a k i e przypisywał sobie M a h d i , przeniesione zostały na a k t u a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h , w t y m również potomków M a h ­ di'ego . Wreszcie odwoływanie się do l u d o w y c h f o r m wierzeń i senty­ mentów, nieobce również M a h d i ' e m u , o d g r y w a poważną rolę w dzia­ łalności współczesnych faki, pragnących ugruntować swój a u t o r y t e t 1 popularność. Właśnie ten ostatni element: ciążenie k u t r a d y c y j n y m f o r m o m wierzeń l u d o w y c h i l o k a l n y c h , nadaje specyficzny c h a r a k t e r i s l a m o w i sudańskiemu, różny o d klasycznego i s l a m u arabskiego. 2S 2 9 28 M a h d i podkreślał w i e l o k r o t n i e wysoką rangę swego posłannictwa, podobień­ s t w a między sobą a p r o r o k i e m i s l a m u , M a h o m e t e m , i w y m a g a ł od s w y c h z w o l e n ­ ników bezwzględnego w postawie posłuszeństwa d z i s i e j s z y c h faki, i czci. j a k również Wszystkie te elementy odnajdujemy w s t o s u n k u członków t a r i q a do s w y c h przywódców. 2 3 jących Mahdi wychodził pojawienie się z imieniem proroka słannictwa; wreszcie naprzeciw ludowym Mahdi'ego. Mahometa; ustala I wyobrażeniom t a k np. a k c e n t u j e o znakach poprzedza­ zbieżność swego w y k o r z y s t u j e znamię n a p o l i c z k u j a k o hadżdż (pielgrzymkę) do Dżabal Massa imienia znak po­ (w paśmie Gór N u b a , p r z e d t e m noszących nazwę Dżabel Q a d i r ) pozostając w zgodności z w i a r ą popularną, że M a h d i p r z y j d z i e o d strony góry o tej n a z w i e , gdzie l u d z i e z a p r z y ­ sięgną m u s w e p o p a r c i e (por. T r i m i n g h a m , op. cit., s. 151). �ISLAM Islam 149 SUDAŃSKI sudański a klasyczny islam arabski D a w n i założyciele sudańskich tariqa, a w jeszcze większym stopniu dzisiejsi i c h przywódcy, b y n a j m n i e j nie odcinają się od podstawowych zasad o r t o d o k s j i i s l a m u , czego można b y oczekiwać, n a podstawie tego, co powiedziano o n i c h dotychczas. Działające na terenie Sudanu u g r u ­ powania 'ulama (uczonych, znawców teologii muzułmańskich) i ściśle z n i m i związanych f u n k c j o n a r i u s z y szari'a (prawa muzułmańskiego) w y ­ w i e r a l i nacisk na przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h , którzy w obawie przed z a r z u t a m i heterodoksyjności a k c e n t o w a l i zgodność swoich założeń z zasadami o r t o d o k s j i muzułmańskiej. Każde z t y c h ugrupowań próbuje udowodnić, że jest ortodoksyjne l u b p r z y n a j m n i e j niesprzeczne z ortodoksją. Uzasadnienie o r t o d o k s y j ności sprowadza się najczęściej do potępienia i zakazu wszelkiej i n n o ­ w a c j i : bid'a, w stosunku do przyjętych przez przywódcę danego tariqa zasad, zapoczątkowanych przez s u f i k a uznawanego również przez o r t o ­ doksję. A l e zgodnie z p r z e k o n a n i a m i faki, pełne poglądy zmarłego już, powszechnie cenionego m i s t r z a sufickiego, zostały przekazane twórcy danego u g r u p o w a n i a przez samego p r o r o k a Mahometa. W t y m kontekś­ cie a u t o r y t e t p r o r o k a wspiera również idee i założenia przywódców ugrupowań, mające niewiele wspólnego z p o s t u l o w a n y m wzorcem. I n n y m znamieniem zbieżności tariqa z zasadami o r t o d o k s j i jest w y ­ suwana przez przywódców t y c h ostatnich akceptacja szari'a j a k o p o d ­ stawa ścieżki sufi. Akceptacja ta jest zresztą w a r u n k i e m zasadniczym o b r o n y przed zarzutem heterodoksyjności. Właśnie podważanie wartości przepisów szari'a przez najbardziej r a d y k a l n y c h przedstawicieli sufizmu klasycznego było główną przyczyną i c h potępienia, a nawet wyroków skazujących ze s t r o n y o r t o d o k s y j n y c h ugrupowań i s l a m u . O d czasu f r o n ­ talnego a t a k u na k i e r u n e k sufi, podjętego przez al-Ghazali'ego, prze­ strzeganie nakazów szari'a przez wszystkie k i e r u n k i mistycyzujące było p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m i c h działalności . M i m o t o akceptacja t y c h zasad przez niektóre u g r u p o w a n i a r e l i g i j n e w Sudanie nie jest akcep­ tacją pełną. Posłużymy się t u przykładem u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j a , którego przywódca w następujący sposób poucza swoich zwolenników: so „Trzymajcie się ściśle b r a c i a m o i s z a r i ' a , ponieważ n i e możecie zbliżyć się do tariqa inaczej, j a k przez s z a r i ' a , j a k też n i e możecie poznać h a q i q a [prawdy; tu J a k k o l w i e k t e o r e t y c z n i e t y l k o i n n o w a c j e w z a k r e s i e p r a w a religijnego u w a ­ żane były za herezję, to j e d n a k k i l k u przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h w S u d a ­ n i e zostało potępionych w y r o k i e m z g r o m a d z e n i a 'ulema, m i m o iż i n n o w a c j i t a k i c h n i e w p r o w a d z a l i . I t a k J a ' q u b ben a l - M u r s z i d i z u g r u p o w a n i a S z a d h i l i j a został - s t r a c o n y w 1886 r. S z a i k h A h m a d ben I d r i s został z m u s z o n y do u c i e c z k i ; I b r a h i m a r - R a s z i d bronił się d w u k r o t n i e p r z e d z a r z u t a m i h e r e z j i (por. także T r i m i n g ­ h a m , op. cit., s. 208). 30 �150 ANNA bezpośrednia w i z j a jest tego c o b o s k i e — korzeniem, tariqa szari'a. a n i e podąża — MROZEK A.M.] gałęzią, a h a q i q a inaczej, j a k przez tariqa — owocem. [...] [...] za t a r i q a , j e s t zepsuty, skażony. T e n k t o podąża a n i e s t a j e p r z y s z a r i ' a jest h e r e t y k i e m [ z i n d i q ] " 31 Szari'a T e n , kto t r w a przy z a ścieżką, . W cytowanej wyżej w y p o w i e d z i przywódcy u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j j a p r a w o muzułmańskie zajmuje pozycję co najwyżej równoważną z teo­ r e t y c z n y m i założeniami tariqa. Pozycję szari'a osłabia j e d n a k f a k t , że ogromna większość członków sudańskich t a r i q a t r w a wciąż jeszcze p r z y s w y c h p r a w a c h zwyczajo­ w y c h , przejmując t y l k o niektóre przepisy szari'a, i to często w obudowie własnych, t r a d y c y j n y c h f o r m obyczajowych . Wreszcie zasady, a szcze­ gólnie p r a k t y k i sudańskie tariqa, odbiegają dość znacznie od n o r m prze­ w i d z i a n y c h w szari'a. W zakresie p r a k t y k r e l i g i j n y c h podstawowe obo­ wiązki egzekwowane przez p r a w o d a w s t w o szari'a, w istocie swej r e l i ­ gijne, n i e są t u w y k o n y w a n e w całej rozciągłości l u b też uzyskują i n n y odcień znaczeniowy. T a k na przykład jeden z pięciu obowiązków muzuł­ m a n : al hadżdż — p i e l g r z y m k a do M e k k i , często poprzedzana jest l u b zastępowana m a s o w y m i p i e l g r z y m k a m i do grobów l i c z n y c h świętych s u ­ dańskich, którym to grobom p r z y p i s u j e się właściwości p r z y n a j m n i e j równie cudowne, j a k Mekce. Sądzę więc, że istnieje podstawa do p r z y ­ puszczeń, iż głoszona przez przywódców sudańskich tariqa teza o zgod­ ności z o r t o d o k s y j n y m i zasadami i s l a m u jest — niezależnie od osobis­ t y c h przekonań t y c h przywódców — tezą czysto powierzchowną. D l a uzasadnienia wysuniętego przypuszczenia p o d e j m i e m y próbę analizy podstawowych dogmatów i s l a m u , głównie w aspekcie wzajemnego sto­ s u n k u Boga i człowieka, w porównaniu z t e o r e t y c z n y m i założeniami s u ­ dańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h . 32 Największe różnice występują chyba w u j m o w a n i u i s t o t y Boga. W niezbyt s k o m p l i k o w a n e j dogmatyce i s l a m u podkreślenie absolutnej jedności i wyłączności A l l a h a zajmuje pozycję centralną. W y p o w i e d z e n i e formułki szahada: „nie ma Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o ­ k i e m " , było w początkowym okresie istnienia tej r e l i g i i w a r u n k i e m w y ­ starczającym d l a przyjęcia kogoś w poczet wyznawców i s l a m u . M a h o ­ met, twórca t e j r e l i g i i , ze szczególną konsekwencją podkreślał, że Bóg 31 Cytuję za T r i m i n g h a m e m , 'op. cit., s. 207. 32 N a przykład plemię Tedżali, zamieszkujące północno-wschodnim ludności S u d a n u wprawdzie krańcu Kordofanu należące (od połowy X I V w. p a n o w a n i e obyczaje wzgórze o t,ej s a m e j do najwcześniej rodziny a r a b s k o - i s l a m i s t y c z n e <w z a k r e s i e nazwie na zislamizowanej muzułmańskiej) obrzędów przejęło zaślubin i po­ grzebów, a l e połączyło j e z własnymi obrzędami. T a k n p . w c z a s i e pogrzebu ciało zmarłego składane j e s t w g r a b a c h t y p u a r a b s k i e g o , a l e u m i e s z c z o n e jest n i e w k i e ­ runku Mekki, j a k wymagają tego przepisy Koranu, lecz »• t r a d y c y j n y m i obrzędami p l e m i e n n y m i . P o r . S t e v e n s o n , w kierunku zgodnym op. cit., s. 225. �ISLAM 151 SUDAŃSKI jest jeden, wszechmocny, jest stwórcą wszechświata i nie ma żadnych pośredników. Takie ujęcie istoty Boga wykluczało k u l t świętych, p o ­ dobnie j a k i k u l t w s z e l k i c h i n n y c h bytów wyposażonych w siły n a d ­ naturalne. T e n s u r o w y dogmat islamu, stanowiący do dziś podstawę o r t o d o k s y j ­ n y c h zasad tej r e l i g i i , n i e był przestrzegany w islamie l u d o w y m a n i wśród ugrupowań sufickich, a t y m bardziej nie przyjął się na gruncie afrykańskim. Być może właśnie w istocie i treści tego podstawowego d o g m a t u r e l i g i i muzułmańskiej należy doszukiwać się p r z y c z y n p o w o l ­ nego p r z e n i k a n i a zasad i s l a m u do Sudanu, aż do czasu napływu na t e n obszar przedstawicieli ugrupowań m i s t y c z n y c h , którzy w f o r m i e p o p u ­ l a r n e j , choć dalekiej od ujęć o r t o d o k s y j n y c h , rozprzestrzeniali pojęcia i zasady i s l a m u bliskie Sudańczykom. P o d s t a w o w y dogmat i s l a m u ulega na gruncie afrykańskim zasadni­ czemu p r z e t w o r z e n i u . W p r a w d z i e a b s o l u t n y b y t i a u t o r y t e t A l l a h a nie jest k w e s t i o n o w a n y przez Afrykańczyka, ale podobnie j a k nadrzędne bóstwa animistyczne, z którymi zresztą A l l a h jest łączony l u b utożsa­ m i a n y , nie w y w i e r a o n w istocie żadnego wpływu na codzienne życie l u d z i . Obok niego występują liczne d u c h y lokalne, odgrywające nadal dominującą rolę w życiu ludności afrykańskiej, w szczególności zaś wśród ludności r o l n i c z e j . 33 Podobnie kształtuje się sytuacja w Sudanie, gdzie dogmat o absolut­ nej jedności Boga nie jest podważany f o r m a l n i e , lecz gdzie k u l t dla A l l a h a został w istocie zastąpiony k u l t e m pośredników boskich, ze świę­ t y m i sudańskimi na czele. D l a Sudańczyka, przywykłego do codziennego k o n t a k t u z w i e l o m a o b i e k t a m i k u l t u animistycznego, rygorystyczne po­ jęcie jedności Boga jest nie do przyjęcia. Szuka on bezpośredniego, z i e m ­ skiego k o n t a k t u z b y t e m n a d n a t u r a l n y m i odnajduje go w mocy świętości ujawniającej się najpełniej w osobie p r o r o k a i s l a m u , ale rów­ nież w jego p o t o m k a c h na mocy dziedziczenia. Jest to rodzaj p a n t e i z m u , który u sudańskich muzułmanów wyraża się w p r z e k o n a n i u , iż M a h o m e t uczestniczy w bycie Boga, ponieważ s t w o r z o n y został ze światła b o ­ skiego . Sam M a h o m e t u j a w n i a się z k o l e i w każdej epoce w postaci S4 33 z T r a d y c y j n e , nadrzędne bóstwa l u b d u c h y afrykańskie są często utożsamiane Alláhem, szczególnie w tych wypadkach, kiedy nadrzędne bóstwa tradycyjne miały c h a r a k t e r b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y . I m i o n a s t a r y c h bóstw są wówczas używane •wymiennie z i m i e n i e m A l l a h a , l u b też właściwości t y c h bóstw u j m o w a n e a k c y d e n s y A l l a h a . I t a k np. imię s t a r o k u s z y c k i e g o B o g a złożeniach określających s t o s u n e k muzułman d o A l l a h a , j a k np. w a q da'in wanie 34 rangi są W a q występuje w jako wielu (ofiaro­ Bogu). E l e m e n t światła bożego, z którego powstał M a h o m e t , nabierając t y m s a m y m bytu nieledwie mańskich, w równej Bogu, występuje u wielu s t a r y c h mistyków szczególności j e d n a k u I b n ' A r a b i ' e g o (w. X I V ) . Utożsamienie muzuł­ Maho- �152 ANNA MROZEK świętego, najchętniej swego dalekiego potomka, wyposażonego w n a d ­ naturalną siłę baraka. W sile tej uczestniczą wszyscy czciciele owego świętego przez próbę utożsamienia się z n i m , ale także zwierzęta, a n a ­ w e t m a r t w e p r z e d m i o t y na drodze k o n t a k t u mechanicznego. W t e n sposób przerzucony został pomost między odległym Alláhem a czło­ w i e k i e m na zasadzie niepomiernego rozbudowania r o l i i znaczenia świętych. Już t o pobieżne omówienie wskazuje na zasadnicze różnice między i s l a m e m sudańskim a o r t o d o k s y j n y m . Można b y t u mówić nawet o odej­ ściu Sudańczyków od islamu, g d y b y n i e f a k t , że zasady t e j r e l i g i i przez n i c h p r z y j m o w a n e były j e d y n y m i , j a k i e poznali i zaakceptowali. Jest to r e z u l t a t e m zarówno giętkości zasad i s l a m u , j a k i niekonsekwencji poglądów samego Mahometa, o c z y m m o w a będzie jeszcze dalej. Wresz­ cie emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią, nawet p r z y j e d y n i e zewnętrznej akceptacji j e j zasad, jest wystarczającym powodem do za­ liczenia i c h w poczet wyznawców islamu. Założenia tego nie podważa naszym zdaniem również f a k t drugostronnego powiązania Sudańczyków z t r a d y c y j n y m i w i e r z e n i a m i i k u l t a m i afrykańskimi. Miejsce animizmu w islamie sudańskim Podstawowe e l e m e n t y p r a k t y k i s l a m u sudańskiego tkwią s w y m i k o r z e n i a m i w s t a r y c h wierzeniach i obyczajach a n i m i s t y c z n y c h , a n a w e t przedanimistycznych. Uznając w p e w n y m uproszczeniu za główne cechy i s l a m u sudańskiego k u l t świętych i i c h grobów, możemy z dużym prawdopodobieństwem wskazać na wcześniejsze obyczaje ludności S u ­ danu, z których one wynikają. I t a k w i a r a w siłę, która w a r u n k u j e zdolność czynienia rzeczy niezwykłych u l u d z i obdarzonych mana, przekształca się po przyjęciu i s l a m u w baraka, którego Bóg l u b p r o r o k udziela w y b r a n y m l u d z i o m . Baraka, podobnie j a k mana, może być prze­ kazane przez r e l i k t y , k a m i e n i e , drzewa l u b k o n t a k t bezpośredni. Poza t y m zewnętrznym podobieństwem o b u t y c h sił istnieją ślady i c h bardziej bezpośredniego związku n a gruncie Sudanu. Właściwości i f u n k c j e feki przypominają w dużej mierze cechy, j a k i e wcześniej p r z y p i s y w a n o cza­ r o w n i k o m wyposażonym w mana. Zakres działalności faki uzależniony od zakresu siły baraka, w jaką jest wyposażony, przebiega według n a ­ stępujących s t o p n i : leczenie chorych, przepowiadanie przyszłości, z d o l ­ ność do metamorfozy, władza nad p o d s t a w o w y m i e l e m e n t a m i w p r z y ­ rodzie i wreszcie ożywianie zmarłych. Takie same cechy p r z y p i s y w a n o m e t a ze światłem B o g a pozwala n a maksymalną f o r m a l n e g o n a r u s z a n i a d o k t r y n y o jedności B o g a . idealizację p o s t a c i p r o r o k a , bez �ISLAM SUDAŃSKI 153 wcześniej c z a r o w n i k o m . I n n y m elementem zbieżnym jest łączona z ba­ raka moc działania nie t y l k o pozytywnego, ale również negatywnego, zwłaszcza w s t o s u n k u do wrogów. F a k i wzbudza nie t y l k o szacunek i cześć, ale także lęk. Współcześni przywódcy większych ugrupowań r e l i g i j n y c h są ludźmi wykształconymi, a i c h powiązanie z k u l t a m i a n i m i s t y c z n y m i jest m n i e j j a w n e , t y m bardziej że bezpośrednie k i e r o w n i c t w o n a d podstawową rzeszą zwolenników danego u g r u p o w a n i a sprawują nie o n i sami, lecz ich reprezentanci. A l e l o k a l n i reprezentanci władzy tariqa ciążą bardzo silnie do t r a d y c y j n y c h kultów miejscowych, a proces t e n jest t y m głębszy, i m silniejsze są w p ł y w y animistyczne na d a n y m terenie, i m bardziej p o w i e r z c h o w n y był proces islamizacji. Feki na wsiach biorą c z y n n y udział w e w s z y s t k i c h uroczystościach i świętach l o k a l n y c h . P r z e ­ wodniczą w obrzędach ślubnych i pogrzebach o d p r a w i a n y c h w g wzorów islamistycznych, ale obok tego odprawiają egzorcyzmy, leczą choroby zaklęciami i sporządzają a m u l e t y , w których skuteczność często wierzą sami. Sporządzanie amuletów jest jedną z ważniejszych i dość i n t r a t ­ n y c h f u n k c j i feki. T e n zakres i c h działalności jest w y n i k i e m powszech­ nej w i a r y Sudańczyków w skuteczność amuletów j a k o ochrony przed czarami, co zresztą w y n i k a również z d a w n y c h kultów a n i m i s t y c z n y c h . Niezliczoną ilość amuletów używanych przez Sudańczyków można b y podzielić na d w a rodzaje: t r a d y c y j n e oparte na wzorach a n i m i s t y c z n y c h oraz te, które naniesione zostały przez islam. D o p i e r w s z y c h należą kości zwierząt l u b r y b , w y c i n k i z u b r a n i a zmarłego wali l u b g r u d k i z i e m i z jego g r o b u ; do d r u g i c h należą zapisy wersetów K o r a n u , n i e ­ rzadko z d o d a t k i e m znaków kabalistycznych. Bezpośredni związek z w i e r z e n i a m i a n i m i s t y c z n y m i posiada wspo­ m n i a n y już wyżej f a k t używania j a k o amuletów przedmiotów, a nawet ziemi, pozostających w bezpośredniej styczności ze świętymi. U podstaw tego zwyczaju leży przekonanie, iż przedmiot pozostający w bezpośred­ n i m kontakcie z wali zawiera część substancji jego duszy. T a sama w i a r a jest również podstawą postępowania odwrotnego: Sudańczyk składa p r z y o d w i e d z a n y m przez siebie grobie świętego w o t a i o f i a r y z żywności, ale także w y c i n k i własnych włosów l u b paznokci, w celu zapewnienia sobie ochrony świętego przed działaniem złych mocy. Przytoczone wyżej przykłady wskazują na istniejące powiązania sił starych ( k u l t duchów) z nową formą świętości opartej na islamie. Wśród p l e m i o n Bedża i F u r n p . nadal czczone są takie święte o b i e k t y , j a k drzewa, wzgórza, k r z e w y i t p . niegdyś miejsca kultów pogańskich, a obec­ nie łączone l u b i d e n t y f i k o w a n e ze świętymi i s l a m u . Nierzadkie są rów­ nież w y p a d k i umieszczania grobów świętych islamistycznych na bazie starego g r o b u czczonego niegdyś przodka. �154 ANNA MROZEK Określenie ,,grupy powierzchownie zislamizowane" l u b „o s i l n y c h przeżytkach a n i m i s t y c z n y c h " sugeruje zróżnicowanie ludności S u d a n u w zakresie stopnia adaptacji wierzeń islamistycznych. T a k też jest w istocie. Ludność pochodzenia arabskiego jest d u m n a ze swego pocho­ dzenia i znacznie silniej powiązana z obyczajami a r a b s k i m i , a więc również z samą wiarą i s l a m u . Odróżnia się ona od pozostałej części ludności Sudanu, m n i e j związanej z kulturą arabską, bardziej l i b e r a l n e j w zakresie spraw w i a r y i w każdym w y p a d k u ciążącej k u t r a d y c y j n y m k u l t o m afrykańskim. J . S. T r i m i n g h a m w następujący sposób określa różnice między t y m i d w i e m a g r u p a m i : „ O a n i m i z m i e powierzchownie z i s l a m i z o w a n y m można mówić t y l k o w w y p a d k u g r u p n e g r o i d a l n y c h : D a r f u r i D a r f u n g . Z a r a b i z o w a n i chamici l u b negroidzi północnego S u ­ d a n u są b e z k o m p r o m i s o w y m i muzułmanami, namiętnie l o j a l n y m i w sto­ s u n k u do i s l a m u . I c h niekonsekwencja w w i e r z e jest czysto p o ­ wierzchowna" . 35 Pogląd t e n wydaje się z b y t kategoryczny i w s k u t e k tego b u d z i pewne zastrzeżenia. N i e negując występowania dość znacznych różnic między d w i e m a g r u p a m i ludności Sudanu, nie sądzimy jednak, aby były one tak zasadniczej n a t u r y , j a k określa to c y t o w a n y wyżej fragment J . S. T r i m i n g h a m a . Przecież napływowa ludność arabska na obszarze Sudanu pozostaje od wieków w b l i s k i m kontakcie z ludnością miejscową, tak chamicką, j a k i negroidalną. Współcześni przywódcy ugrupowań r e l i g i j n y c h , a także p o l i t y c z n y c h w północnym Sudanie, wykazują n i e ­ rzadko wszelkie znamiona rasy negroidalnej, m i m o iż mienią się A r a ­ b a m i . N i e jest więc możliwe, aby w procesie a s y m i l a c j i z ludnością miejscową nie przejęli o n i elementów obyczajów i wierzeń miejscowych, co musiało z k o l e i zaważyć na charakterze i c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h . Zresztą określana dotąd f o r m a i s l a m u sudańskiego, oparta na k u l c i e świętych i i c h grobów, odnosi się do wszystkich wyznawców t e j r e l i g i i w t y m k r a j u , różnice występują j e d y n i e w zakresie powiązań tego k u l t u z t r a d y c y j n y m i obrzędami a n i m i s t y c z n y m i . Jest to j e d n a k raczej różnica ilościowa niż jakościowa, różnica stop­ nia zaangażowania w s p r a w y nowej w i a r y . Opierając się na trójczłon o w y m podziale stopnia a s y m i l a c j i i s l a m u przez plemiona afrykańskie, p r z y t o c z o n y m przez R. G r a y a , skłonna jestem twierdzić, że żadna 36 3 7 T r i m i n g h a m, op. cit., s. 109. T r i m i n g h a m w i n n y m m i e j s c u s w e j książki, mówiąc o s t a n o w i s k u effendi (ludzie wykształceni n a w z o r a c h z a c h o d n i c h wywodzący się najczęściej spośród A r a b ó w ) do s p r a w w i a r y , s t w i e r d z a co następuje: „Lojalni muzułmanie skłaniający się do m o d e r n i z m u , ale w potrzebie szukają p o m o c y u f e k i ; w y ś m i e ­ wając przesądy m a s , s a m i używają a m u l e t ó w " (op. cit., s. 112). 35 36 37 1., P r z e j m o w a n i e pewnych elementów kultury materialnej arabsko-islami- �ISLAM 155 SUDAÑSKI z d w u g r u p ludności Sudanu nie osiągnęła jeszcze stopnia trzeciego, chociażby z tego względu, że żadna nie zarzuciła dotąd p r a k t y k zaka­ zanych przez islam, stanowiących do dziś część składową i s l a m u sudań­ skiego j a k o całości. N i e ulega jednak wątpliwości, że do ostatniego stop­ n i a zbliżyły się w większej mierze szczepy l u b plemiona zarabizowane niż pozostałe plemiona Sudanu północnego, w s k u t e k szerszych i głęb­ szych powiązań emocjonalnych t y c h pierwszych z arabską kulturą i religią. W niektórych opracowaniach do głosu dochodzi również tendencja do wyrównywania różnic między islamem k l a s y c z n y m , a c z a r n y m isla­ m e m afrykańskim powiązanym z a n i m i z m e m , przez utożsamianie a n i m i z m u z monoteizmem. Opierając się na fakcie, że dawne bóstwa naczelne Afrykańczyków utożsamiane są często z Alláhem, p r z y n a j m n i e j dwaj a u t o r z y : E. Benz i J . C. Froelich, wyciągają stąd wniosek, iż jest to przejście od jednej f o r m y m o n o t e i z m u do d r u g i e j . Przeciwstawiając się t a k i e m u ujęciu zagadnienia podkreślamy raz jeszcze, że wywodzące się z d a w n y c h kosmologii afrykańskich bóstwa naczelne nie odgrywały żadnej r o l i w życiu i sprawach l u d z i , n i e wzbudzały czci a n i l ę k u . Właściwe wierzenia i obrzędy Afrykańczyków związane były z wielością duchów rozsianych w przyrodzie, którym mieszkańcy A f r y k i składali ofiary, zawierzali swe kłopoty i radości i przed których nadmierną ingerencją l u b złym działaniem b r o n i l i się p r z y pomocy p r a k t y k m a ­ gicznych. A n i m i z m s t a n o w i więc t y p o w y przykład p o l i t e i z m u , w sto­ s u n k u do którego i s l a m — szczególnie silnie akcentujący jedność i a b ­ s o l u t y z m boski — jest zasadniczo nową r e l i g i ą . Sądzę również, że 3 8 39 40 stycznej; 2. stopniowe nych z modelami do wierzeń przenikanie tradycyjnymi; islamu, charakteryzujące zakazanych przez islam. Por. R. —1889, 38 religijnych się m . i n . s t o p n i o w y m A History Gray, op. cit., s. 130; E . B e n z , Por. F r o e l i c h , [w:] Religion Culture and Society. przyswajal­ i stopniowe przejście zarzucaniem of the Southern praktyk Sudan Takim bóstwem południowego naczelnym Sudanu, gdzie jest On Understanding A Reader ed. L . S c h n e i d e r , N e w Y o r k — L o n d o n — S y d n e y 39 i s l a m u , łatwo tradycyjnej 1839— O x f o r d 19611, s. 143. Religions, z praktyk 3. u t r a t a w i a r y of Religion, 1964, s. 4. m . i n . Dżuok przeważają Nonchristian in the Sociology wśród wierzenia plemienia animistyczne. Szylluków Dżuok jest nadrzędnym b y t e m , największym d u c h e m , u c h o d z i z a stwórcę świata. A l e z D ż u o k -Bogiem Njakang nie są łączone żadne z a n o s i się modły i któremu również stwórcą znanych Szyllukom, w of the Social 40 kategorie moralne, które wyprowadzane są od — l e g e n d a r n e g o p r z o d k a , któremu p r z y p i s u j e się c e c h y boskie, do którego Upper Values Por. świata. Nile, [w:] of African składa Termin t y m również African Poeples, MacMichael: się ofiary. dżuok jest Niekiedy również chorób. P o r . Worlds Studies G. in Njakang określany określeniem Leinhard, the Cosmological zjawisk The jest nie Shilluk Ideas and e d . D . F o r d e , O x f o r d U n i v . P r e s s 1963, s. 142—163. „Wiara w jedynego Boga, będąca centralnym ele- �156 ANNA MROZEK dzisiejsza, s y n k r e t y c z n a f o r m a czarnego i s l a m u , u w a r u n k o w a n a s i l n y m i wpływami t r a d y c y j n y c h wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , stoi wciąż jeszcze na pograniczu między p o l i t e i z m e m a monoteizmem, z przewagą tego p i e r w ­ szego. N i e zmienia to zresztą f a k t u , że i s l a m sudański, j a k cały i s l a m czarny, jest — w porównaniu ze skostniałymi zasadami i s l a m u o r t o ­ doksyjnego — religią żywą i skomplikowaną, stanowiącą wdzięczny temat dla w i e l o k i e r u n k o w y c h badań n a u k o w y c h . PRZYCZYNY Wspólne POPULARNOŚCI elementy wierzeń ISLAMU afrykańskich W SUDANIE i islamu ludowego Mahomet, twórca r e l i g i i i s l a m u , powstałej w V I I w., wystąpił ze s w o i m posłannictwem dopiero w czterdziestym r o k u swego życia i n i g d y nie uwolnił się w pełni od s t a r y c h elementów wierzeń swoich rodaków. Ślady d a w n y c h wierzeń, a w niektórych w y p a d k a c h włączanie s t a r y c h obrzędów do zasad nowej w i a r y monoteistycznej — to p r z e j a w y zrozu­ miałych wahań i niekonsekwencji Mahometa, które znalazły swoje o d ­ bicie w świętej księdze i s l a m u : K o r a n i e . Rezygnując z bardziej w y c z e r ­ pującego omówienia tego zagadnienia, które jest p r o b l e m e m o d d z i e l n y m , o g r a n i c z y m y się t y l k o do omówienia niektórych elementów d a w n y c h wierzeń arabskich występujących w K o r a n i e , które później, w f o r m i e , jaką nadał i m islam l u d o w y , przeniknęły również na obszar afrykański. Najważniejszym elementem politeistycznych, a n a w e t pogańskich wierzeń Arabów, włączonym do zasad nowej w i a r y , jest k u l t k a m i e n i a K a a b y w Mekce, sięgający s w y m i k o r z e n i a m i do p r a k t y k fetyszystyczn y c h na t y m o b s z a r z e . Również nowe uzasadnienie tego k u l t u , j a k i e daje M a h o m e t w K o r a n i e — powiązanie K a a b y z miejscem spoczynku legendarnego przodka Arabów, I z m a e l e m , jest sprzeczne z s u r o w y m 41 12 meritem i dogmatem islamu, nie została w istocie n i g d y zaakceptowana Afrykańczyków wyznających tę religię. I c h k o n c e p c j a B o g a była koncepcją bezosobowego, beznamiętnego; i c h codzienne życie było u w a r u n k o w a n e bowe, określone d u c h y przodków, o których pośrednictwie przez bóstwa przez Oso­ i s l a m n i e wspominał. A k c e p t a c j a A l l a h a j e s t t u nową religią" (op. cit., s. 213). 4 1 Najdawniejszą formą k u l t u religijnego n a o b s z a r z e Hidżazu był k u l t świętych kamieni — f e t y s z y . K a m i e n i e t a k i e otaczano świętym kręgiem (hima), w znajdowało się źródło, oaza obrzędy religijne: święte kamienie, składano w ofierze itp. T u t a j zwierzęta domowe odbywały się właściwe i i c h krwią smarowano którym które całowano i głaskano, a b y w ten sposób spowodować przejście n a siebie siły, która — j a k sądzono •— t k w i w k a m i e n i u . 4 2 P o r . Koran: n i e n i e m i ucieczką „Postawiłem dom święty [w Mekce — A . M.], a b y był s c h r o ­ d l a l u d z i ; rzekłem: n i e c h m i e j s c e A b r a h a m a będzie m i e j s c e m m o d l i t w y . Z a w a r ł e m p r z y m i e r z e z A b r a h a m e m i I z m a e l e m " ( I I , 1,19). �ISLAM 157 SUDAÑSKI zakazem oddawania czci k o m u k o l w i e k poza Alláhem, formułowanym w i e l o k r o t n i e , w K o r a n i e . W istocie k u l t k a m i e n i a K a a b y włączony w za­ kres p r a k t y k islamistycznych był f o r m a l n i e ustępstwem M a h o m e t a n a rzecz przyzwyczajeń Arabów, dla których coroczne p i e l g r z y m k i do M e k k i i związane z t y m obrzędy miały ogromne znaczenie; w p r a k t y c e jednak ustępstwo to miało znaczenie szersze, ponieważ dawało podstawę d l a dalszej k o n t y n u a c j i k u l t u przodków wśród Arabów, a w dalszym roz­ w o j u l u d o w y c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h — do k u l t u grobów świętych islamu. Obie konsekwencje znalazły pełne odbicie w islamie afrykań­ s k i m , w t y m także sudańskim. I n n y m elementem s t a r y c h wierzeń arabskich występującym w K o ­ r a n i e jest uznanie poza Alláhem wielości sił d u c h o w y c h , j a k aniołowie, diabły i dżiny (duchy rozsiane w przyrodzie) . Co p r a w d a K o r a n p o d ­ kreśla jedność i wyłączność Boga oraz służebność i znikomość wszelkich bytów d u c h o w y c h w obliczu A l l a h a na równi z człowiekiem . A l e samo stwierdzenie i c h istnienia ożywiało w w i e k a c h późniejszych fantazję ludową dostrzegającą dżiny w całym otaczającym l u d z i świecie, co prowadziło do p r z y p i s y w a n i a i m różnorodnych cech i czynności. A n i o ­ łowie, dżiny i diabły, o których w i e l o k r o t n i e jest m o w a na stronach K o r a n u , a p o t e m w zbiorach t r a d y c j i muzułmańskiej, stanowią świetną pożywkę d l a t r a d y c y j n y c h duchów d o b r y c h i złych na gruncie afrykań­ s k i m . T a m też, od c h w i l i przyjęcia i s l a m u , d u c h y t r a d y c y j n e łączone są l u b utożsamiane z d u c h a m i i s l a m i s t y c z n y m i . i S 44 Wreszcie trzeci element t r a d y c y j n y c h wierzeń Arabów występujący w K o r a n i e , a p o t e m występujący w islamie l u d o w y m , wyszedł na p r z e ­ c i w obyczajom i w i e r z e n i o m Afrykańczyków przejmujących i s l a m . T y m ważnym elementem są występujące w K o r a n i e ślady m a g i i i czarów. W p r a w d z i e i s l a m klasyczny nigdzie nie formułuje swego poparcia d l a p r a k t y k magicznych i czarów: f o r m a l n i e rzecz biorąc podważałoby to wszechmoc i wszechdziałanie j e d y n e j siły a k t y w n e j A l l a h a ; ale sam K o r a n zawiera sformułowania przypominające te p r a k t y k i , nigdzie 4 S 4 3 P o r . Koran: „Powiedz Mahomecie, że przyszła do ciebie wiadomość przez d u c h a [Anioła G a b r i e l a , zajmującego pozycję nadrzędną wśród aniołów — A . M.], że wiele cudownego w Allaha dżinów, słysząc czytanie i n i e będziemy n i k o g o Koranu z n i m porównywać" zawołało: uwierzyliśmy ( L X X I I , II); „Ile je,st dusz, t y l e jest aniołów stróżów" ( L X X X V , 4); „Szatani p o d d a n i są jego [chodzi o S a l o ­ m o n a — A . M.] w o l i " ( X X X V I I I , 35). 4 4 są Por. K o r a n jego [Allaha] o najdoskonalszych gońcami..." stworzeniach (XXXV, 4); Allaha-aniołach: „...aniołowie drżą w „... jego aniołowie obecności" ( X I I I , 14). 4 5 przez P o r . l i c z n e zaklęcia M a h o m e t a Arabów: w K o r a n i e n a siły p r z y r o d y , niegdyś czczone „Przysięgam n a słońce i jego świecące za n i m postępujący" się p r o m i e n i e , n a księżyc ( X C I , 1—2); oraz ślady czarów: „ M ó w M a h o m e c i e ! Uciekam �158 ANNA MROZEK natomiast nie k w e s t i o n u j e się i c h skuteczności, nigdzie też nie potępia się i c h wyraźnie. Świadectwem dalszego stosowania t y c h p r a k t y k w okresie r o z k w i t u i s l a m u są zbiory t r a d y c j i , a pełny rozwój specy­ f i c z n y c h f o r m m a g i i islamistycznej d a t u j e się od c h w i l i r o z w o j u k i e ­ r u n k u sufistycznego. Jak już wspominaliśmy poprzednio, j e d n y m z p o d s t a w o w y c h ele­ mentów p r a k t y k suficznych było dhikr, to jest w i e l o k r o t n e , monotonne powtarzanie pięknych i m i o n A l l a h a , aż do wpadnięcia w t r a n s i osiąg­ nięcia mistycznej u n i i z Bogiem. W islamie l u d o w y m p r a k t y k a d h i k r nabrała znaczenia szerszego, b l i s k o spokrewnionego z przedmuzułmańs k i m i p r a k t y k a m i m a g i c z n y m i . A t r y b u t y boskie, w i e l o k r o t n i e p o w t a ­ rzane w dhikr, nabierają zwolna cech wartości samoistnych; określa się j e 'ism al-azam, to jest słowami o b d a r z o n y m i mocą, i sądzi się, że mają one moc zniewalania duchów. Dochodzą t u do głosu dawne e l e m e n t y m a g i i słowa i i m i e n i a , które do dzisiaj odgrywają ważną rolę na gruncie afrykańskim . W arabskiej m a g i i islamistycznej głównego znaczenia nabierało imię A l l a h a , które zwolna stawało się e k w i w a l e n t e m wszech­ mocy Boga. Wobec w i e l u pięknych i m i o n A l l a h a najwyższą moc p r z y ­ p i s y w a n o nienazwanemu, najwyższemu i m i e n i u Boga, które utoż­ samiane było z jego istotą. I tak, jeden z uznanych autorytetów muzuł­ mańskich nie t y l k o w zakresie p r a k t y k magicznych, ale również w kwestiach w i a r y — a l - B u n i — stwierdza, co następuje: „Byłem sam i zobaczyłem wówczas obraz, którym było koło zawarte w d r u g i m k o l e ; był to obraz m a j e s t a t u A l l a h a ; było t o najwyższe jego i m i ę " . Krąg Buni'ego miał być s k u t e c z n y m a m u l e t e m p r z e c i w k o w s z e l k i m chorobom i nieszczęściom. 46 47 4 8 A m u l e t y , dość powszechnie używane przez Arabów, składają się najczęściej z różnych pięknych i m i o n A l l a h a , na przykład: al jard (sa­ m o t n y ) , dżabbar (silny). Występują one pojedynczo l u b łącznie, w p e w - się pod obronę P a n a J u t r z e n k i , wystrzegając się złośliwości n i e d o b r y c h stworzeń, n o c n y c h p r z y p a d k ó w i nieszczęść, które spotykają r o d z a j l u d z k i oraz czarów b a b s ­ k i c h i zawiązanych w ę z ł ó w " ( С Х Ш , 1—4); „ M ó w M a h o m e c i e : ufność pokładam w P a n u Ludów... strzegąc się, napaści złych d u c h ó w " ( C X I V , 1—6)./ L e g e n d a z a w a r t a w t r a d y c j i głosi, że d w a anioły: H a r u t i M a r u t , nauczyły się m a g i i i przekazały swoją wiedzę l u d z i o m . T a w i e d z a m a być podstawą m a g i i a r a b s k i e j . Podobną rolę spełniać miały dżiny. P o r . Sayed Idris Shah, Oriental Magic, N e w Y o r k 1957, s. 77. 4 6 4 7 N a przykład wśród p l e m i e n i a D i n k a z południowej części S u d a n u sporządza się p o d o b i z n y bóstw l u b duchów, p r z y c z y m t e ostatnie n i e mają m o c y działania D a s Doppelte Gesicht t a k długo, j a k długo n i e zostaną n a z w a n e . P o r . G . des Sudan, 4 S berei, H. Bonn, W i e s b a d e n 1961, s. 182, A. Winkler, Siegel B e r l i n — L e i p z i g 1930, s. 45. und Charaktere in der Muhammedanischer Zau- �ISLAM 159 SUDAŃSKI n y m określonym zestawie i o d p o w i e d n i m układzie. Często też a m u l e t y zawierają zapis jakiegoś f r a g m e n t u K o r a n u . A m u l e t y są o s t a t n i m o g n i w e m zamykającym omawiane przez nas podobieństwo między p o p u l a r n y m islamem a r a b s k i m a islamem czar­ n y m . Zapewne zbieżności t y c h p r z y bardziej szczegółowym o m a w i a n i u tego p r o b l e m u byłoby znacznie więcej. A l e już na podstawie tego, co powiedziano, można mieć wątpliwości, czy istnieje podstawa do akcen­ towania s p e c y f i k i i s l a m u czarnej A f r y k i w porównaniu z p o p u l a r n y m i s l a m e m a r a b s k i m . Otóż naszym zdaniem specyfika taka istnieje. Przede w s z y s t k i m p r a k t y k i magiczne i s l a m u arabskiego, rozbudowane w opar­ c i u o niekonsekwencje samego K o r a n u , nie stanowią — w przeciwień­ stwie do czarnego i s l a m u — głównej domeny w i a r y , lecz są j e j m a r g i ­ nesem, n u r t e m ubocznym, podobnie j a k sufizm. Podstawowe rzesze arabskich wyznawców i s l a m u związane są ściśle z o r t o d o k s y j n y m n u r ­ t e m tej r e l i g i i , co znajduje swoje odbicie w podporządkowaniu się cen­ t r a l n e m u k i e r o w n i c t w u r e l i g i j n e m u (do 1924 r. k a l i f o w i , a po u p a d k u tej i n s t y t u c j i W i e l k i e m u S z e r y f o w i M e k k i l u b orzeczeniom miejscowego zgromadzenia 'ulemów), t a k w zakresie d o g m a t y k i , j a k i u j e d n o l i c o n y c h t u p r a k t y k r e l i g i j n y c h . Dochodzące do głosu odchylenia od prawideł powszechnie akceptowanych, na przykład wśród reprezentantów sufiz­ m u , nie miały t u n i g d y c h a r a k t e r u masowego, j a k w Sudanie; zresztą i t e n k i e r u n e k , poważnie spłycony od czasu a t a k u al-Ghazali'ego, w y ­ stępuje w większości wypadków na zasadzie pełnego podporządkowania kierunkom ortodoksyjnym. 4 9 W porównaniu z islamem sudańskim k u l t świętych w obrębie p o p u l a r ­ nego i s l a m u arabskiego nie nabrał również n i g d y cech powszechności, a n i też nie podważył w zasadniczy sposób jedyności czy wyłączności A l l a h a . 0 ile w odniesieniu do i s l a m u sudańskiego można z p e w n y m w a h a n i e m sformułować wniosek, iż k u l t dla przywódców ugrupowań przesłonił l u b zastąpił k u l t jedynego Boga, o t y l e w p o p u l a r n y m islamie a r a b s k i m za­ równo k u l t świętych — przejawiający się zresztą głównie w k u l c i e g r o ­ bów świętych — j a k i r o z b u d o w a n y t u k u l t p r o r o k a Mahometa, łączony jest z wszechmocą i absolutyzmem Boga. Baraka, łączone ze świętymi, jest t u bliższe bezpośredniemu znaczeniu tego słowa: błogosławieństwo, 1 udzielane jest przez A l l a h a t y m l u d z i o m , których sam w y b i e r a . Baraka na gruncie a r a b s k i m nie nabrało więc c h a r a k t e r u siły niezależnej, a u t o­ matycznie dziedziczonej przez pokrewieństwo l u b k o n t a k t mechaniczny, lecz było siłą ściśle związaną z Alláhem i przez niego warunkowaną. 49 Por. F . R. Earp: „Tam, gdzie n i e może być d o k t r y n y o r t o d o k s y j n e j " Society, s. 87). nie m a centralnego (Greek Religion, [w:] autorytetu Religion religijnego, Culture and �ANNA 160 MROZEK Z n a m i e n n y jest również fakt, iż w przeciwieństwie do i s l a m u sudańskiego M a h o m e t , który na gruncie a r a b s k i m także nabiera cech pośrednika mię­ dzy B o g i e m a człowiekiem ( w b r e w poglądom samego Mahometa w y r a ­ żonym w Koranie), czczony jest n i e ze względu na własne cechy świę­ tości, lecz ze względu na znamiona świętości udzielone m u przez A l l a h a . N a w e t najbardziej r a d y k a l n i prezdstawiciele s u f i z m u m n i e m a l i , iż osią­ gnęli stan duchowej jedności nie z M a h o m e t e m , lecz Alláhem. Z n a m i e n i e m s p e c y f i k i czarnego i s l a m u afrykańskiego są również o d ­ mienne cechy r e f o r m a t o r s k i c h ruchów w okresie nowożytnym na terenie afrykańskim i a r a b s k i m . W t e j mierze w y s t a r c z y porównać r u c h w a h h a b i c k i , powstały w X V I I I w . w A r a b i i Saudyjskiej oraz rozwijający się w p e w n y m sensie pod jego wpływem r u c h mahdystów w Sudanie. I pierwszy, i d r u g i k i e r u n e k postulował nawrót do źródeł i s l a m u , o d r z u ­ cenie wszelkich późniejszych nawarstwień t a k ideologicznych, j a k i w dziedzinie postępu materialnego: w w y n i k u tego przywódcy o b u t y c h ruchów o d n o w y p o s t u l o w a l i s k r a j n y p u r y t a n i z m , a w sensie ideologicz­ n y m przywrócenie b l a s k u d a w n y m zasadom i s l a m u , p o s t u l o w a n y m przez Mahometa. A l e w a h h a b i t y z m poprzestał na w y m i e n i o n y c h wyżej p o s t u ­ latach, przenosząc główny akcent na k u l t s t a r y c h autorytetów, podczas k i e d y M a h d i podniósł znaczenie swego posłannictwa do r a n g i oczekiwa­ nego w y b a w i c i e l a — Mahdi'ego, a porównując się z p r o r o k i e m M a h o m e ­ t e m stworzył podstawę d l a k u l t u własnej osoby, zmieniając w t y m celu n a w e t szahadą, t j . wyznanie w i a r y , dodając do t r a d y c y j n e j formułki: „ N i e m a Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o k i e m " następujący dodatek: „a M u h a m m a d A h m a d i b n ' A b d A l l a c h jest M a h d i m A l l a h a " . O m a w i a n e wyżej podobieństwa i różnice między p o p u l a r n y m isla­ m e m a r a b s k i m a i s l a m e m c z a r n y m nie wyczerpują oczywiście tego za­ gadnienia. Pobieżne i c h omówienie stwarza również niebezpieczeństwo zbytniego uproszczenia n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e j s t r u k t u r y i s l a m u t a k arabskiego, j a k i afrykańskiego. N i e m n i e j przytoczone wyżej przykłady stwarzają w p e w n y m sensie podstawę do wysunięcia tezy, iż właśnie islam — dzięki swej z pozoru prostej, a jednocześnie złożonej i giętkiej s t r u k t u r z e — jest religią bliższą Afrykańczykom niż chrześcijaństwo. T e n p r o b l e m stanowić będzie p r z e d m i o t dalszych rozważań. Islam a chrześcijaństwo w Afryce Znaczny wzrost l i c z b y wyznawców i s l a m u na gruncie afrykańskim zaczyna się o d e r y k o l o n i a l n e j i p r z y b i e r a wciąż na sile w okresie p o k o l o n i a l n y m . P r z y c z y n y tego zjawiska są dość złożone. Do najczęściej w y ­ m i e n i a n y c h w l i t e r a t u r z e specjalistycznej należą p r z e m i a n y socjalno-ekonomiczne, j a k i e zachodzą na k o n t y n e n c i e afrykańskim począwszy od prze- �ISLAM 161 SUĎANSKI łomu w X I X / X X , t j . początków panowania kolonialnego. Oto j a k f o r m u ­ łuje t e n pogląd I . M . L e w i s : " W okresie p r z e m i a n socjalnych, przemiesz­ czania się szczepów, postępu ekonomicznego i w a l k p o l i t y c z n y c h , a nade wszystko liczniejszych i bezpieczniejszych szlaków h a n d l o w y c h — i s l a m rozprzestrzeniał się szybciej niż k i e d y k o l w i e k " . T e n pogląd formułowa­ n y w i e l o k r o t n i e w różnym układzie w i n n y c h p u b l i k a c j a c h specjalistycz­ n y c h jest niewątpliwie t r a f n y , chociaż nie precyzuje naszym zdaniem nowej s y t u a c j i Afrykańczyków w obliczu poważnego zachwiania się sta­ r y c h wartości p l e m i e n n y c h w zetknięciu z nową, nie znaną dotąd c y w i l i ­ zacją zachodnioeuropejską. W wierzeniach a n i m i s t y c z n y c h religia nie jest oddzielona od życia, od codziennych przyzwyczajeń i prac, p r z e c i w ­ nie: jest przez nie uzasadniana. W życiu społecznym animistów b r a k jest oddzielenia tego, co święte, od tego, co laickie. Dopiero okres k o l o n i a l n y wprowadził na t e n obszar pierwsze f u n k c j e i t e c h n i k i zdesakralizowane. Wywołało to n a t u r a l n y wstrząs w świadomości Arfykańczyków, rodziło wątpliwości w skuteczność i c h dotychczasowych p r a k t y k i zabiegów m a ­ gicznych. Wątpliwości te były t y m większe, iż dotychczasowi przywódcy szczepów i czarownicy, będący dotąd najwyższymi a u t o r y t e t a m i d l a A f r y ­ kańczyka członka szczepu, t r a c i l i swą nadrzędną pozycję pod wpływem ingerencji władz c e n t r a l n y c h . T e n stan niepewności, b r a k przekonania o skuteczności ochrony dotychczasowych bóstw, prowadził Afrykańczy­ ków do poszukiwania nowego bóstwa o zasięgu szerszym, p o n a d p l e m i e n n y m . W t y m w y p a d k u wychodziły i m naprzeciw i s l a m i chrześcijaństwo z koncepcją jedynego, uniwersalnego Boga. Większa popularność i s l a m u w porównaniu z chrześcijaństwem w y ­ n i k a z tego, że i s l a m jest bliższy Arfykańczykom, nie b u r z y i c h d o t y c h ­ czasowych przyzwyczajeń, lecz nadaje i m n o w y sens. D l a Afrykańczyka chrześcijaństwo jest religią sformalizowaną i zinstytucjonalizowaną, do­ gmatyczną i pozbawioną giętkości; opiera się ono na małżeństwie m o n o g a m i c z n y m , występuje p r z e c i w k o fetyszom p l e m i e n n y m , laicyzuje w i e l e dziedzin r e g u l o w a n y c h dotychczas przez religię i rozróżnia a u t o r y t e t y świeckie i r e l i g i j n e . W przeciwieństwie do chrześcijaństwa islam, podob­ nie j a k t r a d y c y j n e religie afrykańskie, nie odróżnia elementów l a i c k i c h od r e l i g i j n y c h : obejmuje o n wszystkie dziedziny życia w i e r n y c h . I s l a m nie w y m a g a uczenia się długich tekstów k a t e c h i z m u a n i i n s t y t u c j i k a t e ­ chetów: jest o n p r o s t y i n i e s k o m p l i k o w a n y . D l a przyjęcia nowej w i a r y wystarcza krótkie wyznanie w i a r y i k i l k a u m o w n y c h gestów. Wreszcie wielowarstwowość i giętkość i s l a m u pozwala na łączenie zasad tej r e l i g i i z m i e j s c o w y m i k u l t a m i , w c z y m niebagatelną rolę o d g r y w a akceptacja małżeństw poligamicznych. I n n y m znamieniem giętkości i s l a m u jest łat50 L e w i s , I n t r o d u c t i o n , s. 81. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . ХШ/2 �162 A N N A M R O Z E K wość, z jaką akceptuje on, a p r z y n a j m n i e j toleruje, światopogląd i oby­ czaje Afrykańczyków, i c h poczucie b l i s k i e j więzi z w i e l o m a p r z o d k a m i i k r e w n y m i , zarówno żywymi, j a k i zmarłymi. Ponieważ w i e l u m i s j o n a ­ r z y chrześcijańskich odmawia akceptacji ceremonii miejscowych, islam zyskuje p r i o r y t e t . Wreszcie jeszcze jeden element sprzyjający rozszerzaniu się i s l a m u na gruncie afrykańskim zasługuje na uwagę: ranga i pozycja i s l a m u . Jest ona równie wysoka w oczach Afrykańczyka, j a k chrześcijaństwo. Jest religią monoteistyczną i uniwersalną o zasięgu nie m n i e j s z y m niż chrześcjaństwo; jest religią piśmienną, to jest opartą na świętej księdze, co również podnosi a u t o r y t e t tej r e l i g i i . Ponadto i s l a m w okresie narasta­ nia ruchów narodowowyzwoleńczych stanowił i c h ważną podporę ideolo­ giczną. Oparcie się na islamie wynikało nie t y l k o z f a k t u różnic i r y w a ­ l i z a c j i istniejącej od wieków między cywilizacją zachodu a cywilizacją opartą na islamie — co t e m u ostatniemu nadawało specyficzny sens w walce p r z e c i w k o k o l o n i a l i z m o w i — ale również z tego, że i s l a m czarny zawiera także elementy k u l t u r y rdzennie afrykańskiej, które teraz, w obudowie islamistycznej, przeciwstawiane były E u r o p e j c z y k o m na p l a t f o r m i e t a k religijno-ideologicznej, j a k i p o l i t y c z n e j . Właśnie okres narastania w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h w A f r y c e sprzyjał rozszerzaniu się i pogłębianiu wpływów i s l a m u n a t y m obszarze: hasłom panafrykańs k i m towarzyszyły często hasła p a n i s l a m i z m u . Popularność i s l a m u nie zmniejszyła się również o d m o m e n t u uzyskania niepodległości przez młode państwa afrykańskie, j a k k o l w i e k zasięg i f o r m y i s l a m u podlegają dość poważnemu zróżnicowaniu. 5 1 52 W Sudanie powiązanie ruchów narodowowyzwoleńczych z i s l a m e m było t y m silniejsze, że pamięć o zwycięskich w a l k a c h Mahdi'ego była t u ciągle żywa. Świadectwem tego powiązania są między i n n y m i działające na t y m terenie p a r t i e polityczne, powstałe na bazie istniejących t u , waż­ niejszych ugrupowań r e l i g i j n y c h . Odnosi się t o j e d n a k wyłącznie do północnej części Sudanu, akcentującej silnie swój związek z islamem, 5 S 5 1 W e d ł u g świadectwa I . M. L e w i s a n a w i e l u obszarach A f r y k i Koran się dużym s z a c u n k i e m i j e s t tą księgą, n a którą Afrykańczycy składają przysięgę w sądzie: „Kiedy Afrykańczykom — n i e będącym cieszy najchętniej muzułmanami — d a w a n o do w y b o r u : K o r a n , Biblię lub w ł a s n y f e t y s z j a k o podstawę złożenia p r z y ­ sięgi n a prawdomówność, w y b i e r a l i najchętniej K o r a n " , tamże. 5 2 su — T r a d y c y j n e hasło i s l a m u : dżihad (święta w o j n a ) nabrało t e r a z nowego s e n ­ walki przeciwko kolonializmowi i neokolonializmowi. Dar al-islam i s l a m u ) to o b s z a r s u w e r e n n y c h państw i s l a m u , a D a r a l - h a r b się o b s z a r e m w a l k z k o l o n i a l i z m e m . P o r . L e w i s , 5 3 Powstałe w 1943 p a r t i e : Asziqqa' (Bracia (obszar (obszar walki) Rodacy) oraz 'Umma (Gmina, Z g r o m a d z e n i e w i e r n y c h ) , wyrosły w S u d a n i e n a b a z i e dwóch najważniejszych powań r e l i g i j n y c h : p i e r w s z e staje op. cit., s. 89. K h a t m i j j a lub Mirghanijja, drugie Mahdystów. ugru­ �I S L A M S U D A Ń S K I 163 a w r a z z n i m przynależność do świata arabskiego. Południowa część S u ­ d a n u w przeważającej mierze animistyczna, przeciwstawia się d o m i n a c j i Północy, a w ślad za t y m również wpływom i s l a m u . Pomijając zagadnie­ nie różnic i k o n f l i k t u między północną a południową częścią Sudanu, nie wchodzące w zakres niniejszego artykułu, p r a g n i e m y na zakończenie za­ jąć się po krotce p e r s p e k t y w a m i i s l a m u sudańskiego. PERSPEKTYWY ISLAMU SUDAŃSKIEGO Mówiąc o p e r s p e k t y w a c h i s l a m u sudańskiego p r a g n i e m y się zastrzec, iż możliwości sformułowania u d o k u m e n t o w a n y c h wniosków w tej mierze są nader ograniczone. W y n i k a to nie t y l k o z f a k t u , że wszystkie młode państwa afrykańskie są wciąż jeszcze n a etapie b u d o w y podstaw n i e p o d ­ ległego b y t u , t a k w sferze e k o n o m i k i , j a k i ideologii, ale również z tego, że Sudan posiada dodatkowe p r o b l e m y w zakresie p o l i t y k i wewnętrznej, co sprawia, że informacje nasze o współczesnych przemianach i przeobra­ żeniach w t y m k r a j u są znikome. Poniższe rozważania na temat perspek­ t y w i s l a m u sudańskiego będą więc z konieczności ogólne i niekompletne, oparte wyłącznie na teoretycznej znajomości p r z e d m i o t u . I s l a m sudański zajmuje dość szczególną pozycję w A f r y c e , ponieważ stoi na pograniczu między islamem a r a b s k i m a afrykańskim. W p r z e c i ­ wieństwie do większości przywódców r e l i g i j n y c h czarnego i s l a m u akcen­ tujących swą przynależność do świata afrykańskiego, przywódcy r e l i g i j ­ n i S u d a n u podkreślają z dumą swoje arabskie pochodzenie. Czy w świetle tego można upatrywać p e r s p e k t y w y i s l a m u sudańskiego w s t o p n i o w y m oczyszczaniu tego ostatniego od nawarstwień afrykańskich? Raczej nie. Przede w s z y s t k i m t e r m i n „ A r a b " w Sudanie nie koniecznie określa j e d ­ nostkę mogącą udokumentować swoje arabskie pochodzenie. J a k s t w i e r ­ dza J . S. T r i m i n g h a m : „Termin A r a b , będący określeniem przynależnoś­ ci etnicznej, jest w Sudanie złudny. W i e l u Nubijczyków i Bedża, którzy określają siebie A r a b a m i , t a k samo zresztą j a k szczepy czysto negroidalne (np. Fung), nie mają do tego większych podstaw. A r a b e m dzisiaj może być określany często Afrykańczyk, n i e mający śladów pochodzenia a r a b ­ skiego" . Jeśli więc nie m a podstaw do przyjęcia etnicznej przynależności północnego Sudanu j a k o całości do świata arabskiego, to wydaje się, iż poczucie wspólnoty t e j części ludności Sudanu ze światem a r a b s k i m może stanowić podstawę do dalszych przeobrażeń i s l a m u sudańskiego w sensie jego przybliżenia do klasycznych wzorów arabskich. Pogląd ten formułuje niebezpośriednio J . S. T r i m i n g h a m , który, określając liczbę arabskiej ludności napływowej na obszar S u d a n u na około 5 — 1 0 % ogółu 54 5 4 T r i m i n g h a m , op. cit., s. 16. �164 A N N A M R O Z E K ludności północnego Sudanu stwierdza, iż: „ich oddziaływanie k u l t u r a l n e wywarło t a k s i l n y wpływ przekształcający na ludność miejscową, że moż­ na mówić o udziale 2 5 — 5 0 % czynnika semickiego wśród ludności sudańs k i e j " . Przede w s z y s t k i m arabska ludność napływowa nie wywierała z b y t w i e l k i e g o wpływu k u l t u r a l n e g o , a nawet religijnego na ludność S u ­ d a n u z tej prostej przyczyny, że j e j poziom k u l t u r a l n y nie różnił się zbytnio o d poziomu k u l t u r y miejscowej, czego najlepszym dowodem było częste przejmowanie obyczajów miejscowych przez przybyszów arabskich. Wspomina o t y m zresztą również c y t o w a n y wyżej autor w i n n y m miejscu swej książki . W p r a w d z i e rozprzestrzeniający się t u i s l a m wywarł nie­ wątpliwie duży wpływ na ludność Sudanu, ale proces t e n dokonywał się za pośrednictwem propagatorów i m i s j o n a r z y r e l i g i j n y c h , a n i e całej arabskiej ludności napływowej. A l e nawet szczytowy m o m e n t w z r o s t u r a n g i i s l a m u w Sudanie, przejawiający się w s t w o r z e n i u państwa muzuł­ mańskiego kierowanego przez Mahdi'ego, nie wytworzył poczucia wspól­ n o t y narodowej nawet wśród g r u p arabskich . 55 56 37 Usilne podkreślanie arabskiego pochodzenia przez niektóre g r u p y l u d ­ ności północnego S u d a n u m a j e d n a k swój głęboki sens, chociaż leży on poza sferą poczucia wspólnoty narodowej czy etnicznej. A r a b s k i e pocho­ dzenie torowało drogę do władzy p o l i t y c z n e j , arabska k r e w znamionowała arystokrację zwłaszcza w Sudanie, gdzie w i e l o w i e k o w y wpływ i nacisk muzułmańskiego E g i p t u sprawiał, że pojęcia arabskości i i s l a m u były s y n o n i m a m i władzy. A u t o r y t e t pierwszych przywódców r e l i g i j n y c h , twórców sudańskich tariqa, b u d o w a n y był właśnie na t y c h podstawach. Dziedziczna władza przywódców tariqa umacniała panowanie rodzin, w y ­ prowadzających swe pochodzenie od potomków l u b k r e w n y c h Mahometa. Rzeczywiste l u b domniemane arabskie pochodzenie poszczególnych r o d z i n l u b g r u p p l e m i e n n y c h Sudanu odegrało raz jeszcze pozytywną r o ­ lę w okresie narastania w a l k narodowowyzwoleńczych na t y m obszarze. Wówczas w z o r y i idee napływające do Sudanu z E g i p t u — podobnie j a k w czasach Mahdi'ego — jednoczyły Arabów pod sztandarem wspólnej w a l k i , mającej c h a r a k t e r świętej w o j n y . Tendencje te były t y m s i l n i e j ­ sze, że p r z y n a j m n i e j jedno z ważniejszych ugrupowań p o l i t y c z n y c h tego okresu, p a r t i a Asziqq'a, głosiło hasło u n i i z E g i p t e m . W miarę zbliżania się m o m e n t u uzyskania niepodległości przez Sudan hasło u n i i z E g i p t e m 55 Tamże, s. 17. 56 Tamże, s. 7. " T r i m i n g h a m : narodowej. „Arabowie N i e współdziałali w Sudanie oni n i g d y poza n i e posiadają powstaniem poczucia Mahdystów. wspólnoty Jakkolwiek wydają się jednością n a z a s a d z i e używania wspólnego języka, n i e łączy i c h wspólna troska o dobro k r a j u , c z y choćby (op. cit., s. 18). tylko wspólne dobro p o k r e w n y c h sobie grup" �ISLAM 165 SUDAÑSKI stawało się coraz m n i e j popularne, a dawne rozróżnienie A r a b — A f r y ­ kańczyk, akcentowane przez t y c h pierwszych m i m o częstego b r a k u róż­ nic antropologicznych „obu" t y c h ras, nabrało nowego sensu po połącze­ n i u oddzielonych dotąd części Sudanu: północy i południa. Dążność do supremacji politycznej, k u l t u r a l n e j , a także r e l i g i j n e j „arabskiej" Pół­ nocy w stosunku do Południa Sudanu, p r z y zadawnionej niechęci tego ostatniego do Arabów, starannie pielęgnowanej przez Anglików, dopro­ wadziło do s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j . O m a w i a n y t u dość szeroko p r o b l e m arabskości północnej części S u ­ danu jest dość i s t o t n y w k w e s t i i p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego, w y ­ w i e r a b o w i e m i s t o t n y wpływ na kształt i s l a m u w t y m k r a j u w c h w i l i o b e c n e j , a może mieć także wpływ na strukturę i s l a m u sudańskiego w przyszłości. Według zgodnych o p i n i i w i e l u różnych opracowań n a u k o w y c h , współ­ czesny i s l a m afrykański poddany jest oddziaływaniu trzech różnych t e n ­ dencji: m o d e r n i z m u zachodniego, t r a d y c j o n a l i z m u afrykańskiego i r e f o r m i z m u arabskiego. Na obszarze Sudanu układ t y c h trzech tendencji jest dość szczególny. T a k silnie eksponowane arabskie pochodzenie niektórych g r u p ludności północnego Sudanu, sugerowałoby szerokie nawiązywanie do ostatniej tendencji na t y m obszarze. J a k już jednak wspominaliśmy wcześniej, A r a b o w i e są t u t a k silnie z i n t e g r o w a n i z ludnością autochto­ niczną, że często z a t r a c i l i już cechy odrębności rasowej. 58 A r a b o w i e , a raczej Sudańczycy wyprowadzający swe pochodzenie od Arabów, dzięki swej od wieków u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji zajmują cen­ t r a l n e miejsce w rządach R e p u b l i k i Sudańskiej, ale także stanowią t r z o n k i e r o w n i c t w a ugrupowań r e l i g i j n y c h . Ponieważ zasięg i c h władzy i auto­ r y t e t u zależy od popularności wśród członków tariqa, którym kierują, w i c h własnym interesie leży zachowanie t r a d y c y j n y c h , a więc w isto­ cie afrykańskich f o r m wierzeń islamistycznych. Reprezentantami r e f o r m i z m u arabskiego są na gruncie Sudanu absol­ w e n c i współczesnych szkół islamistycznych, często arabskich. Reprezen­ tują o n i j e d n a k raczej stanowisko ortodoksyjne nie modernistyczne w za­ kresie i s l a m u , a głównym obiektem i c h a t a k u są właśnie faki. A r a b s k i n u r t i s l a m u , a w szczególności ortodoksyjne zasady tej r e l i g i i , mogą w y ­ wrzeć pewien wpływ na centralne władze ugrupowań r e l i g i j n y c h współ- 58 Z a o s t r z e n i e k o n f l i k t u między północą a południem S u d a n u , ale także w y ł o ­ n i e n i e się różnic arabskimi n a obszarze a arabskimi północnej części tego k r a j u między religij­ n y c h — niegdyś postępowe — uwsteczniły się. W 1956 r. k o a l i c j a ' U m m a i Khat- mijja obecnym pierwszy laicki rząd Sudanu. oparte szczepami n i e - na ugrupowaniach utrąciła spowodowało, iż p a r t i e W rządzie Mah'dzubi'ego p a r t i e te zajmują dość ważną pozycję, a r e z u l t a t e m i c h n a c i s k u była m i n . d e l e g a ­ lizacja Komunistycznej Partii Sudanu. �166 ANNA MROZEK działających w rządzie Sudanu; nie sądzimy jednak, aby zyskały one akceptację podstawowej ludności S u d a n u , związanej ściśle z r o d z i m y m i t r a d y c j a m i afrykańskimi, d l a których zasady islamu są często t y l k o zew­ nętrzną obudową. Z t y c h względów sądzimy, że w islamie sudańskim najważniejszą rolę odgrywać będzie jeszcze w najbliższym czasie t r a d y ­ c j o n a l i z m afrykański, n a w e t p r z y postępującej arabizacji i islamizacji dotąd animistycznej ludności zachodniej i wschodniej części Sudanu pół­ nocnego, ponieważ oznacza to podkładanie pod szyld i s l a m u w i e l u obrzę­ dów i p r a k t y k t r a d y c y j n y c h ludności przejmującej islam, a co za t y m idzie obniżenie ogólnego poziomu i s l a m u sudańskiego w porównaniu z k l a ­ s y c z n y m i zasadami tej r e l i g i i . Proces dalszej a f r y k a n i z a c j i i s l a m u sudań­ skiego może także ulec pogłębieniu w w y p a d k u p r z e j m o w a n i a zasad tej r e l i g i i przez przybyszów z Południa, napływających do północnej części Sudanu w p o s z u k i w a n i u pracy. Pomijając j e d n a k te p e r s p e k t y w y i bazując t y l k o na obecnej f o r m i e islamu sudańskiego, nie podzielamy poglądu I . M . Lewisa, że „współ­ czesny s y n k r e t y z m i s l a m u afrykańskiego jest etapem przejściowym [...] po którym m u s i dojść do oczyszczenia t e j r e l i g i i " . Możliwość w y k r y s t a ­ lizowania się czystych f o r m i s l a m u na terenie Sudanu, po k i l k u w i e k o w e j działalności b r a c t w mistycyzujących j a k o j e d y n y c h propagatorów myśli islamistycznej, p r z y stałym nacisku t r a d y c y j n y c h wierzeń afrykańskich, jest raczej n i e w i e l k a . To p r a w d a , że wartość r e l i g i i i k u l t u r y , jaką niesie islam d l a współczesnego życia, jest na gruncie Sudanu raczej znikoma. Wśród w i e l u argumentów przytaczanych przez autorów opracowań do­ tyczących tego zagadnienia na p l a n p i e r w s z y w y b i j a się b r a k e f e k t y w ­ ności ugrupowań i s l a m i s t y c z n y c h S u d a n u w t w o r z e n i u p r o g r a m u życia politycznego, a w szczególności ekonomicznego, niepodległego już pań­ stwa . W t y m w y p a d k u znacznie więcej do powiedzenia miały państwa arabskie o wyższym poziomie nauczania islamistycznego, gdzie rodzące się prądy modernistyczne, a n a w e t reformistyczne wychodziły na prze­ c i w w y m o g o m współczesności. Sudańskie tariqa bazowały i bazują na e m o c j o n a l n y m kontakcie w i e r n y c h z religią, a dominujący k u l t świętych wyłącza aktywność czy inicjatywę i c h czcicieli. N e g a t y w n a ocena w a r ­ tości ideologicznych i s l a m u na gruncie A f r y k i w aspekcie j e j przystoso­ w a n i a do wymogów współczesności p r o w a d z i n i e k i e d y autorów opraco­ wań specjalistycznych do formułowania w n i o s k u , iż je d ynie dotarcie do k u l t u r y zachodnioeuropejskiej i j e j przyswojenie może dać gwarancję postępu w t y c h k r a j a c h . Jest to stanowisko tyleż r a d y k a l n e , co t e n 5e 60 6 1 59 Lewis, op. cit., s. 67. 60 Tamże, s . 87. 51 F r o e l i c h , op. cit, s. 351, �ISLAM 167 SUDAŃSKI dencyjne. Rozwój wydarzeń w k r a j a c h Trzeciego Świata, pozostających w zasięgu w p ł y w ó w i s l a m u wskazuje, iż k r a j e te obierają własne różno­ rodne d r o g i r o z w o j u politycznego i ideologicznego. I c h wspólną cechą jest j e d n a k uczulenie na krytykę i w p ł y w y k u l t u r y zachodnioeuropej­ skiej, co znajduje swoje odbicie w eksponowaniu własnych, r o d z i m y c h t r a d y c j i , często łączonych z islamem . Z tego — określając łagodnie — ostrożnego i podejrzliwego stanowiska Afrykańczyków wobec k u l t u r y europejskiej w y n i k a , że m o d e r n i z m zachodni n i e zapuścił w Sudanie z b y t głębokich korzeni, m i m o iż w a r s t w a f u n k c j o n a r i u s z y a d m i n i s t r a c y j n y c h , szkolona na w z o r a c h zachodnich, była t u dość znaczna. Zgadzając się z J . S. T r i m i n g h a m e m , że nowa elita sudańska, j a k a wykształciła się w okresie panowania kolonialnego, przejmowała t y l k o formę k u l t u r y europejskiej, a n i e j e j treść , nie zgadzamy się z p r z y t o c z o n y m przez tegoż autora uzasadnieniem tego f a k t u , wskazującym na b r a k d y s c y p l i n y wewnętrznej (również w sferze i n t e l e k t u ) oraz b r a k wykształcenia etycz­ nego Sudańczyków . To, co w oczach J . S. T r i m i n g h a m a uchodzi za b r a k dojrzałości Sudańczyka, byłabym skłonna uważać za p r z e j a w i n t e ­ gralnego związku nawet najbardziej wykształconych i pozornie zeurope­ i z o w a n y c h o b y w a t e l i tego k r a j u z tradycyjną kulturą, a nade wszystko religią, t a k różną i trudną do pogodzenia z cywilizacją zachodu. 62 63 61 Te same p r z y c z y n y leżą u podstaw słabości l u b może t y l k o złożoności l e w i c o w y c h ugrupowań p o l i t y c z n y c h A f r y k i adoptujących podstawy ideo­ logii m a r k s i s t o w s k i e j . W ideologii afrykańskich p a r t i i k o m u n i s t y c z n y c h , w t y m również sudańskiej, b r a k jest p r e c y z y j n y c h programów laicyzacji, stanowiących d l a nas jedno z głównych założeń p r o g r a m o w y c h . Wspo­ minaliśmy już poprzednio, że obrzędy r e l i g i j n e stanowią ważny c z y n n i k życia społecznego Sudańczyków, t y m ważniejszy, że r e l i g i a j a k o c z y n ­ n i k integrujący g r u p y społeczne nie miała t u n i g d y k o n k u r e n c j i . B r a k a k t y w n y c h f o r m w a l k i z religią w p r o g r a m i e K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Sudanu jest więc p r z e j a w e m doceniania r o l i , jaką r e l i g i a wciąż jeszcze spełnia w życiu społecznym i p o l i t y c z n y m tego k r a j u . Nasze w n i o s k i końcowe dotyczące p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego nie obejmują więc p e r s p e k t y w stopniowego osłabiania zasięgu jego oddziały­ w a n i a pod wpływem rozwijających się ośrodków l a i c k i e j myśli p o l i t y c z ­ n e j : są to p e r s p e k t y w y zbyt odległe. Możliwość złagodzenia anachronicz­ n y c h , sprzecznych z w y m o g a m i współczesności f o r m wierzeń i obycza- 6 3 F r o e l i c h : chodnioeuropejskimi „Niektórzy głosząc przyjmują hasła islam jako tarczą p r z e d wpływami z a ­ nacjonalizmu lub emancypacji Afryki. Wyraża się to w a k c e n t o w a n i u odrębności obyczajów i strojów w porównaniu z E u r o p e j ­ c z y k a m i (op. cit., s. 269). 6 3 T r i m i n g h a m , 64 Tamże; op. cit., s. 253. por. również s t r o n y 259—261. �168 ANNA MROZEK j ó w r e l i g i j n y c h Sudańczyków akceptujących islam w i d z i m y raczej w po­ wiązaniu tego ostatniego z p r o g r a m e m r e f o r m społecznych i socjalnych, co p r z y ogromnej giętkości i wielowarstwowości tej r e l i g i i jest szansą realną. Dowodzą tego dzisiejsze p r o g r a m y polityczne niektórych państw arabskich, które z i s l a m e m łączą hasło postępowe, określane wspólnym m i a n e m socjalizmu arabskiego. Anna Mrozek CERTAIN ASPECTS O F ISLAM IN T H E SUDAN S u m m a r y T h e a u t h o r ' s a i m is to d e s c r i b e t h e s p e c i f i c f e a t u r e s of S u d a n e s e I s l a m , as w e l l as t h e f o r m s i n w h i c h it o c c u r s . With article, the reference tries Sudan literature to to I s l a m i n the S u d a n , t h e a u t h o r , discover area. whence There is on the subject. connections — and by disagreement Arab penetrated which the principles important recruited into factor, from mostly from in the S u d a n of the various groups of whose whose the was the Suffi doctrine w a s r i t u a l w a s based to Islam, based in Islam Egypt by Among to the the author Islam. the takes the v i e w T h e reasons all the w a y s author points Islam and the other hand, she out the essence draws of and the traditional (African) Islam differences to between Islam. the In in most pilgrims, came here as w e l l . brotherhoods plebeian from or of religious Suff, groups, the dogma other connection of of B l a c k I n the first, classical paragraph, between which theology, is i n essence a p a r t the and ceremonies. a c c e p t e d p r i n c i p l e s of M u s s u l m a n Sudanese beliefs or Africa a r e set out i n t w o p a r a g r a p h s . attention the initiated a new phase i n the on t r a d i t i o n a l A f r i c a n that Sudanese for t h i s v i e w the first the Sudan, and north up on t h e p o p u l a r , the generally has two-fold from missionaries west setting overwhelmingly from into the specialist A n a l y s i n g the d o c t r i n e a n d t h e c u l t of t h e S u d a n e s e r e l i g i o u s a r e v e r y different of h e r penetrated (Islamic mystics), who the il 6th c e n t u r y o n w a r d s , Sudan from Africa. t h e A r a b c o u n t r i e s , but also f r o m It w a s they who, from conversion problem penetrated opinion, of came west religion author's groups this Islam and the other w i t h B l a c k A f r i c a n I s l a m , from the new at t h e b e g i n n i n g means opinion, S u d a n e s e Islam, which c e n t u r y of t h e M u s s u l m a n e r a o n w a r d s , which about I n the author's one w i t h what Sudanese a n d r i t u a l s of t h e a u t o c h t h o n o u s Arab on the Islam population of t h e S u d a n . C o m i n g to t h e r e a s o n s for t h e p o p u l a r i t y notes characteristic concordance even of B l a c k I s l a m as a w h o l e , peasants, w h i c h African the of prime other importance colonial Sudanese undoubtedly soil. A m o n g to influence, adopt between of I s l a m i n t h e S u d a n , t h e a u t h o r some a n d forms forms of of p o p u l a r facilitated t h e acceptance factors which of e c o n o m i c pressure and the p r i n c i p l e s encouraged of trend or the A r a b I s l a m i c p r i n c i p l e s on- which, authority, Induced Islam. This Islam, i s l a m , the author and social factors of Sudanese I s l a m among more was during and stresses the times more furthered of the by the fact t h a t i n t h e n e w p o l i t i c a l c i r c u m s t a n c e s l e s s r e s p e c t w a s p a i d to t h e t r a d i t i o n a l �ISLAM t r i b a l gods, by already rituals in the established and other s e a r c h for tradition cults. T h e p l a c e s of result Africa a god of that w o u l d combining of the all this w a s as w e l l — 169 SUDAŃSKI was be more principles that universal, and of Islam adopted m o r e Islam with in the Sudan easily and by the African — and readily than Christianity. The final part of the article deals with the outlook for Sudanese Islam. T h e author, w h i l e m a k i n g the r e s e r v a t i o n that she h a s no m a t e r i a l on the c h a n g e s that h a v e time to been come taking place elements of i n the S u d a n the i n r e c e n t y e a r s , argues traditional African beliefs and t h a t for cults will some have the dominant role in Sudanese I s l a m . Translated by Krystyna Kozłowska �