https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d72fe8e05fb505d6ea1eb8abe03027.pdf de6c37fc20c624016d8a8871a7d7ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:683 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:629 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.267-285 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia I Á N P O D O L Á K , Pastierstvo v oblasti Vysokých E P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 Tatier, Klenotnica Slovenskej L u d o v e j K u l t u r y , zv. I . B r a t i s l a v a 1967, ss. 207, fot. 128, Instytut Etnografii wydawania Ludowej nowej Kultury. czytelników dycyjnej też Słowackiej Akademii Celem słowackich tej i serii jest wybranych regionów. w Bratysławie zatytułowanej „najbardziej i folkloru „W każdym przystąpił Klenotnica rozpropagowanie zagranicznych kultury materialnej, duchowej pewnych Nauk serii popularnonaukowej wśród do Slovenskej szerokich rzesz typowych • przejawów tra­ słowackiego" całej Słowacji l u b takim studium poda się genezę z j a w i s k a i jego rozwój aż do czasów współczesnych. O p i s i a n a l i z a danego z j a w i s k a pozwoli listyczną tej na wskazanie jego przydatności i możliwości kulturę współczesną". T a k oto b r z m i serii. M a ona. być bogato i l u s t r o w a n a , z języków k o n g r e s o w y c h . W druku jego program włączenia inicjatorów z obszernym w socja­ i redaktorów streszczeniem w jednym j e s t już k i l k a tomów, w p r z y g o t o w a n i u kilka następnych. P i e r w s z y tom s e r i i , j a k i ukazał się w początku 11968 r. (z datą 1967 г.), to p r a c a J a n a P o d o l a k a , Pastierstvo Docent tury dr J a n P o d o l a k pasterskiej opartych książka Karpat. przede jest Ma wszystkim obszerną, a v oblasti Vysokých jest n a j l e p s z y m on za sobą na T a t r (zostało ono z l i k w i d o w a n e cały własnych zarazem Tatier. dziś n a t e r e n i e Słowacji szereg badaniach szczegółową znawcą z tego terenowych. monografią Omawiana pasterstwa kul­ zakresu, tu Wysokich około 20 l a t t e m u , z chwilą założenia Tatrzańskiego P a r k u N a r o d o w e g o ) i porównawczo p o t r a k t o w a n y c h gury publikacji S p i s k i e j i T a t r L i p t o w s k i c h , gdzie obszarów T a t r B i e l s k i c h , M a ­ (zwłaszcza w t y c h ostatnich) pasterstwo k w i t n i e po dziś dzień i gdzie żyją j e s z c z e pełnym życiem stare t r a d y c j e pasterstwa t y p u wysokotatrzańskiego. P r a c a podzielona sterstwa j e s t n a c z t e r y części. P i e r w s z a na tych terenach, o w a r u n k a c h o letnich pastwiskach, przygotowywaniu bydła i owiec. W części d r u g i e j bydła i owiec; w części t r z e c i e j m o w a część czwarta, najobszerniejsza, szałasie od c h w i l i o p u s z c z e n i a hodowli n a okres z i m o w y autor o m a w i a jest formy stado tego owiec, s i a n a i i n n y c h p a s z dla organizacji jest o budownictwie opisem przez mówi pokrótce o h i s t o r i i p a ­ dużego b y d ł a rogatego i letniego pasterskim, wszystkiego, w s i do jesiennego co dzieje wypasu wreszcie się zakończenia na sezonu w y p a s o w e g o . Uwzględniono tu zresztą także życie p a s t e r z y w z i m i e . W tej właśnie ostatniej części mieści się w s z y s t k o , co poza życia p a s t e r s k i e g o . Prócz c y k l u zajęć d n i a j e s t tu obszerny w organizacją rozdział poświęcony p r o d u k c j i nościom w e t e r y n a r y j n y m i magicznym przedmiotu. wości, gdzie m i e s z k a l i urodzenia i daty Jest też w y k a z c z y też paśli przeprowadzenia mlecznej baców, pożywieniu zajęciom nie związanym bezpośrednio z w y p a s e m . bliografia i budownictwem obrębie sezonu w y p a s o w e g o i w stada, wywiadu; obrębie n a szałasie, umiejęt­ i odzieży p a s t e r z y , i c h Pracę uzupełniają p r z y p i s y i b i ­ informatorów swoje dotyczy w układzie z podaniem wreszcie jest wedle miejsco­ ich zawodu, słownik daty pasterskich �268 RECENZJE wyrażeń g w a r o w y c h . na rozdziały, t a k i m Całość z a m y k a o b s z e r n e jak w f r a n c u s k i e s t r e s z c z e n i e z podziałem tekście słowackim. T u t r z e b a wspomnieć, że podpisy pod i l u s t r a c j a m i są również dwujęzyczne. J a k w i d z i m y z podanego wyżej układu p r a c y P o d o l a k a sowy i obejmuje skich regionów i d l a przeciętnego wierności opisu i potoczyście czytelnika obraz dobrej z j a w i s k , i c h l o k a l i z a c j a ) , które decydują mentu naukowego. nym, jest brak Wysokich i łatwym życia dokumentacji wania Pewnym m a ona c h a r a k t e r związanych z p a s t e r s t w e m przyległych. N a p i s a n a interesujący czesnej całość z j a w i s k podany mieszkającego dalej takich mapy. od K a r p a t jak Spisz Czytelnik narodu. c z y Liptów, dla c u d z o z i e m c a są z a w i e s z o n e nawet słowacki może k i l k u m a p ) jest dużą Autor operuje wreszcie pracy, tomach dawali mapy tej serii nie regionów, popełniali utrudnia o których tego mówią występo­ dość pasm j e j czytelność górskich, ich publikacje, które umieszczenie i chyba wolno K u l t u r y , aby w błędu i i by jej innego, w s i i miasteczek, (byłoby c e l o w e samego doku­ poważ­ nie odczuwa nazwami nazwami w próżni. B r a k m a p y wadą jasny równo­ przedstawiciel n a m apelować do w y d a w c ó w K l e n o t n i c y S l o v e n s k e j L u d o v e j szych czas niedociągnięciem, i to niedociągnięciem jakiejkolwiek daje przy o wartości tej książki j a k o b r a k u w t a k i m stopniu, j a k c z y t e l n i k p o l s k i , a t y m b a r d z i e j krain, językiem pasterskiego, (wszędzie opi­ T a t r i gór­ w dal­ przyszłości usytuowania tychże regionów n a t e r e n i e C S R S . Niewątpliwie walor książki, zarówno dla c z y t e l n i k a a m a t o r a , jak i etnografa, s t a n o w i doskonały dobór i l u s t r a c j i i właściwe i c h r o z m i e s z c z e n i e w tekście. Oddają one nie tylko charakter krainy, o której mówi u c h w y c o n e n a żywo czynności gospodarcze t a k częstego w p r a c a c h e t n o g r a f i c z n y c h zowanego" obrazu opisywanej praca J . Podolaka, ale również i sceny z życia p a s t e r s k i e g o . N i e m a t u , dawniejszego rzeczywistości, typu, u k a z y w a n i a wyreżyserowanych „wyideali­ scen, sztucznie a r c h a i z o w a n y c h strojów, wnętrz i t d . I l u s t r a c j e są tu uzupełnieniem, a r a c z e j giem d a l s z y m t e k s t u i dlatego trzeba j e omawiać łącznie z t e k s t e m . Dużą cią­ zaletą książki — u w a g a t a odnosi się zarówno do t e k s t u , j a k i materiału i l u s t r a c y j n e g o jest łączenie s p o j r z e n i a listycznej kultury h i s t o r y k a ze s p o j r z e n i e m w s i słowackiej. Autor daje obserwatora współczesnej n a m przegląd życia w jego t r a d y c y j n y c h j e s z c z e f o r m a c h , w j a k i c h istniało ono p r z e d a równocześnie u k a z u j e , co z t y c h d a w n y c h form stało przejęte p r z e z spółdzielnie p r o d u k c y j n e przetworzone i dostosowane do n o w y c h dy istniejącej podlegającą pasterskiego kolektywizacją, przeszło do współczesności, z o ­ i spółki p a s t e r s k i e , j a k dalece zostało form ustrojowych e k o n o m i c z n y c h . T o właśnie ujęcie s p r a w i a , że p a s t e r s t w o sąsiednich) poznaje i nowych warunków tatrzańskie (czy też gór c z y t e l n i k nie j a k o coś należącego już do h i s t o r i i , rodzaj tylko w pamięci s t a r y c h informatorów, ciągłym z m i a n o m — socja­ ale jako legen­ instytucję żywą, i przeobrażeniom, która n a d a l o d g r y w a istotną rolę w życiu górskich w s i , np. L i p t o w a . Równocześnie autor u k a z u j e , j a k n i e k o r z y s t n i e wpłynął n a ludność, która wypasała zakaz wypasu i t y m samym oderwanie swe stada w Wysokich Tatrach, całkowity od s t a r y c h t r a d y c j i , które stanowiły o s p o ­ sobie i c h życia i c h a r a k t e r z e k u l t u r y . Książka J . Podolaka szczególnie jest interesująca J e s t ona doskonałym uzupełnieniem m o n u m e n t a l n e g o wychodzi pod redakcją prof. Włodzimierza skich i Podhala. stwo wysokogórskie, u k a z u j e , Daje Antoniewicza n a m możność szerszego j a k bardzo dla czytelnika wydawnictwa — polskiego. polskiego, Pasterstwo s p o j r z e n i a n a nasze, p o l s k i e b l i s k i e sobie były k u l t u r y jakie Tatr Pol­ paster­ pasterzy po­ łudniowych i północnych stoków T a t r . I j e s z c z e parę uwag n a zakończenie. Chciałabym tu podkreślić kilka, moim �269 RECENZJE zdaniem przez b a r d z o k o r z y s t n y c h d l a całości w y d a w n i c t w a , redakcje, oszczędności szczegółów. miejsca, Pierwsza skreśla się u to sprawa, a nie zawsze bibliografii. n a s bibliografię c z y artykuł, pod p o z o r e m , że noty b i b l i o g r a f i c z n e uzupełniającą m a wartość sama dla tych, którzy twieniem choć już z innego torów. Historyk dokładnie Sprawa w sobie, zajmują doskonałym się p o d o b n y m punktu widzenia, wydaje nie odważyłby n i e określa ta m a jest — jeszcze są n a s z y m i ścisłymi się naszym inny zagadnieniem. n a źródło, zaś źródłem natury jest rzec którego przecież można współpracownikami, poświęcają i c h nazwislk wydaje mi się pracy więc gestem n a m nierzadko uła­ celowe, informa­ proweniencji właśnie moralnej. lojalności, i Równie oddając z pełnym z a u f a n i e m w n a s z e ręce cały zasób p o s i a d a n e j czenie dla pracę jednego z a g a d n i e n i a c z y uzupełnieniem m i się u m i e s z c z e n i e w y k a z u powoływać aspekt, często, jakąś znajdują się w p r z y p i s a c h . T y m ­ c z a s e m t a k a wyodrębniona, dobrze z e s t a w i o n a b i b l i o g r a f i a regionu docenianych Jakże informator. Informatorzy wiele godzin, wiedzy. Umiesz­ przyznania niejako współautorstwa t y m , bez współpracy których nie mogłaby istnieć n a s z a p r a c a . Powróćmy jeszcze do resume francuskiego i dwujęzycznych podpisów i l u s t r a c j a m i . N i e s t e t y n a s z e języki zrozumiałe są t y l k o wśród Słowian i prace w nich publikowane wym. Nie rozwiązują lizują poruszane w mijają sprawy pracy b e z żadnego e c h a n a światowym r y n k u parustronicowe zagadnienia. osiągnięcia znalazły s w o j e m i e j s c e w na t y m , żeby poznano naszą nauce kulturę nauko­ s t r e s z c z e n i a , które z a l e d w i e Jeżeli więc c h c e m y , żeby pod najlepsze sygna­ nasze naukowe światowej, jeżeli istotnie zależy n a m ludową i n a s z dorobek naukowy, musimy zdobyć się n a obszerne s t r e s z c z e n i a obcojęzyczne. Słowacy z r o z u m i e l i tę sytuację czego dowodem praca Podolaka — (na 151 s. t e k s t u słowackiego, 23 s. s t r e s z c z e n i a francuskiego!). I w r e s z c i e ostatnia u w a g a — książka, o której mówimy, j e s t ładnie, e s t e t y c z ­ nie w y d a n a , z barwną okładką, w przyjemnym, istotne dla dzieła, które chcielibyśmy widzieć w tujących się n i e t y l k o z g r o n a z a w o d o w y c h poręcznym formacie, rękach w i e l u etnografów, Anna LENG, Slovenské Vúdové Slovenskej Akademie Vied, LADISLAV davatelstvo Zusammenfassung, Pod hudobné Kowalska-Lewicka nástroje, B r a t i s l a v a 1967, V y ­ ss. 301 n l b . 3, fot. 117, m a p y 3, r y s . 26, Rezjume. k o n i e c 1967 r. A k a d e m i a kację, pt. Ludowe co b a r d z o czytelników r e k r u ­ instrumenty L e n g , który p r z e d kilkoma N a u k w Bratysławie wydała interesującą muzyczne laty wydał na Słowacji. pierwszy Autorem podręcznik publi­ jej jest dr L a d i s l a v d l a szkół wyższych, traktujący o słowackim folklorze w o k a l n y m i i n s t r u m e n t a l n y m . 1 W recenzowanej pracy L . Leng organologii oraz o m a w i a rem instrumentalnym Słowacji, ze względu przedstawia jej zastosowanie Słowacji . 2 n a wagę Mimo i ocenia w badaniach że publikacja poruszanych dotychczasowy dorobek n a d współczesnym problemów, dotyczy głównie wykorzystanie folklo­ obszaru bogatych L. L e n g , Slovenský hudobný folklor (dočasná vysokoškolská učebnica), B r a t i s l a v a 1961. P i e r w s z e w E u r o p i e k o m p l e t n e o p r a c o w a n i e l u d o w y c h instrumentów m u z y c z ­ n y c h wydała dotychczas tylko R u m u n i a , a mianowicie: T . A l e x a n d r u , Instru­ méntele muzicale ole p o p o r u l u i K o m i n , E d i t u r a de stat p e n t r u l i t e r a t u r a s i a r t a , B u c u r e s t i , s s . 386. 1 2 �270 RECENZJE materiałów porównawczych i duże w a l o r y poznawcze, przypisać j e j można ogól­ niejsze z n a c z e n i e . 3 Pracę podzielono n a t r z y obszerne rozdziały poprzedzone c y m przegląd osiągnięć c z e s k i e j i słowackiej wstępem, zawierają­ etnomuzykologa P i e r w s z y rozdział, zatytułowany „Organografia a s y s t e m a t y k a " , poświęcony jest jednej z najmłodszych wiera dziedzin etnomuzykologu, on systematykę l u d o w y c h instrumentów a mianowicie około 90 obiektów. Zaznaczyć należy, że autor r o z p a t r u j e instrumentów m u z y c z n y c h , których p i e r w o t n a c z y obrzędowa. Należą do n i c h np. ostrohy bunkoś laski organografii. Za­ szczegółowy opis m u z y c z n y c h oraz funkcja (ostrogi), również szereg była głównie fcíepóče (klekotka wania naciągniętego szczegółowe opisy dla etnologa drutu), zvony instrumentów młotkowa), kulaga (kostur n a b i j a n y mosiężnymi kołeczkami), rapfcóč (terkotka), z nanizanymi na zakrzywionej części kołeczkami, służącymi do (dzwony), autor krahulce uwzględnia (janczary) także wiele ludowych sygnalizacyjna (rodzaj podtrzymy­ itd. Podając i n n y c h istotnych d a n y c h , j a k np. sposób p r o d u k c j i , k o n s e r w a c j i , zasięg występowania, m i e j s c e n a b y c i a , charakterystykę w y t w ó r c y itp. L. Leng np. rifová zwraca forma wej. Do žliabkova zlobcoky fujara t z w . trojdierková fujary (detwiańska (piszczałka jednoręczna rzadko szczególnie muzyczno-dialektowego), pistolka (z t r z e m a otworami) fujara). t e r e n i e Górnej N i t r y występuje handrárska m e n t , bardzo i n s t r u m e n t y słowackie, j a k jednoručka pochodząca z trenczańskiego o b s z a r u rozwojowa oraz detvianska Na uwagę, n a s p e c y f i c z n e 4 z trzema otworami, młodsza szczególną pístala (róg s y g n a ł o w y ) , trojdierková występujący w interesujących pístala. J e s t to c i e k a w y i n s t r u ­ Europie, wykonany ze względu na ze świńskiej osobliwą kości konstrukcję basa (małe b a s y żłobione w j e d n y m kawałku d r e w n a ) , optávky (rodzaj udo­ należą: (oktawka), s k r z y p i e c górali tatrzańskich t z w . złóbcoki). Podkreślić p r z y t y m należy, że autor podaje h i s t o r y c z n e n a z w y nologię, uzupełniając instrumentów i związaną z n i m i t e r m i ­ j e nomenklaturą czeską, polską, rosyjską, węgierską, r u m u ń ­ ską, niemiecką i chorwacką. Rozdział pištal", drugi, zawiera i bezstroikowych zatytułowany analizę z i a prawidłowości lub rozważań t e o r e t y c z n y c h , p o d e j m u j e stroikowatym wierceniem grupy, się więc s p e c j a l n i e „hranowych" piszczałek z o t w a r t y m cylindrycznym jazyčkových stroikowych i n s t r u m e n t y d z i e l i autor n a d w i e zasadniczą rolę odegrał budič. L e n g z a j m u j e a k u s t y c z n y m i prawidłowościami końcem, v l a s t n o s t i hranových właściwości piszczałek. A e r o f o n i c z n e w których r o z w o j u tym „Akustické akustycznych l u b zamknię­ piszczałki. też autor próby s p r e c y z o w a n i a i Obok ujednolicenia t e r m i n o l o g i i poszczególnych g r u p instrumentów. T r z e c i rozdział, pt. „Slovenské ludové hudobné nástroje a i c h vztah к tonalitám hudobných d i a l e k t o v " , m a również c h a r a k t e r t e o r e t y c z n y . A u t o r s t w i e r d z a , że moż­ liwości harmoniczne muzycznych mierze n a tonalność melodii w dziedzinie teorii m u z y k i , j a k również Następnie L e n g w s k a z u j e i tonalnymi instrumentów możliwościami ludowych i pieśni. Powiązania wpływały, w te stanowią estetyki i poważny znacznej problem fizjologiczno-psychologicznej. n a powiązania między a k u s t y c z n y m i właściwościami ludowych instrumentów m u z y c z n y c h a f o l k l o r e m wo­ k a l n y m oraz p r z e d s t a w i a prawidłowości mające decydujący w p ł y w n a w y t w a r z a n i e P o r . r e c . D . H o l ý , „Národopisné a k t u a l i t y " , R.5:1968 z. 1, s . 47—49. Obecną recenzję p r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e (przyp. R e d a k c j i ) . N a z w a tego rogu pochodzi od m i a r y rifu, używanej p r z y p r o d u k c j i tego instrumentu. 3 4 �271 RECENZJE się i o r g a n i z o w a n i e proces poznania t o n a l n y c h stosunków i i c h systemów. A u t o r oraz powstawania muzycznego myślenia omawia człowieka również i ogólnej nezy m u z y c z n e j wyobraźni. W związku z t y m z a j m u j e się też z j a w i s k a m i jącymi na utrwalenie czynnika wają lub zachowawczego przede niwelację w wyobraźni słowackim muzycznej. L e n g folklorze Słowacji hranové, występowały uważa, m u z y c z n y m odgrywały w s z y s t k i m tradycyjne instrumenty ludowe. nocno-zachodniej się t a m t e j s z y c h stylów m u z y k i l u d o w e j . szczałka tonalności. pasterska) Spotykane wywarły t u t a j : fujara zdaniem pół­ których wpływ na I n n y m przykładem może słu­ wpływ materiału pod i pastierska pištalka (pi­ n a smyczkową muzykę de- (fujara) autora rolę odgry­ T a k np. n a o b s z a r z e żyć górski obszar środkowej Słowacji dostarczający n a j r o z m a i t s z e g o względem że i piszczałki b e z d z i u r k o w e , j e d n o s t r o n n e w y k o r z y s t a n i e a k u s t y c z n y c h możliwości miało decydujący formowanie ge­ wpływa­ twiańską, przejawiający się zwłaszcza w m e l o d i i głosu prowadzącego, t z w . „prednika". Za cel omawianego opracowania postawił sobie autor wykazanie związków p r z y c z y n o w y c h między źródłami t o n a l n y m i i i n s t r u m e n t a m i m u z y c z n y m i a ludzką świadomością, które to związki stały się w z o r e m nianiu tonalno-melodycznej ,W nych końcowej części rozdziału instrumentów ludowych, w a c k i c h , wskazując pracy i stanowi autor przeglądu europejskich uwzględnieniem muzycz­ rumuńskich i sło­ n a s i l n e powiązania między t y m i o s t a t n i m i . Organiczną płyta gramofonowa uzupełniona poszczególnych dokonuje ze szczególnym zawierająca d w u c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zespołów Książka i normą w w y t w a r z a n i u i u m a c ­ bazy. jest instrumentów typowych instrumentalnych z Terchova i obfitymi oraz nagrania przypisami, indeksem, systematyką ludowych część instrumentów Hrochot. mapkami zasięgów instrumentów według F . A . G e v a e r t a , С. S a c h s a , A . B u c h n e r a i L . L e n g a . Przy studiowaniu nawet najlepszych się p e w n e zastrzeżenia. N a s z y m opracowań c z y t e l n i k o w i mogą z d a n i e m autor z b y t mało u w a g i nasunąć poświęca i n s t r u ­ m e n t o m n i e w y r a b i a n y m p r z e z twórców l u d o w y c h , a także różnym sposobom prze- s t r a j a n i a s k r z y p i e c (przez podwiązywanie s t r u n ) itd. B r a k również w y k a z u w a ż n i e j ­ szych publikacji i artykułów omawiających ludowymi na pobliskich Morawach, wcześniejszych p r a c . Sądzimy problemy związane z instrumentami a także nie podaje a u t o r w b i b l i o g r a f i i bowiem, że o p r a c o w a n i e tego t y p u , j a k swych omawiane, p o w i n n o udostępnić c z y t e l n i k o w i pełną literaturę p r z e d m i o t u . Praca Ladislava Lenga m a duże z n a c z e n i e w etnomuzykologu, i choć wielu problemów n i e r o z s t r z y g a d e f i n i t y w n i e , w y z n a c z a j e d n a k k i e r u n k i d a l s z y c h badań w tej ważnej d z i e d z i n i e k u l t u r y l u d o w e j . Andrej NAUTOLOGIA I „ETHNOLOGIA Sulitka (Brno) MARÍTIMA" R o l a i z n a c z e n i e w s z e c h s t r o n n y c h badań k o m p l e k s o w y c h j e s t dziś ogólnie z n a n a i d o c e n i a n a . N a s t a r e , n i e w y e k s p l o a t o w a n e jeszcze, j a k i n a nowo o d k r y t e „obszary b a d a w c z e " n i e należy spoglądać pod kątem w i d z e n i a j e d n e j , wąskiej z w y k l e d y s c y p l i n y , l e c z p o p r z e z wspólny p r y z m a t s z e r e g u n a u k o w y c h specjalności, realizując t y m s a m y m p o s t u l a t integralności n a u k i . T ą drogą zwiększyć dziś m o ­ żemy głównie stopień prawdopodobieństwa w miarę o b i e k t y w n e g o p o z n a n i a o t a ­ czającej n a s rzeczywistości, co z j e d n e j s t r o n y s t w a r z a okazję formułowania i r o z ­ wiązywania n o w y c h problemów b a d a w c z y c h , a z d r u g i e j — umożliwia d o k o n a n i e j e s z c z e j e d n e j w e r y f i k a c j i poglądów, t a k n i e r a z u t a r t y c h i u g r u n t o w a n y c h , iż t r a d y c y j n e metody n i c by t u wnieść nowego n i e mogły.. �272 RECENZJE Polska etnografia z pozostałymi i nie jest jak dotychczas w należytym d z i e d z i n a m i h u m a n i s t y k i , n i e wspominając technicznych. Tymczasem powojenny okres rozwoju stopniu już sprzęgnięta o naukach europejskiej ścisłych etnografii to p r z e d e w s z y s t k i m e p o k a kształtowania się s z e r e g u n o w y c h , szczegółowych c y p l i n zajmujących — dys­ pograniczne miejsca n a s t y k a c h wielu najrozmaitszych dziedzin n a u k o w y c h . To powstanie wąskich nieraz specjalizacji w r a m a c h procesów inte­ g r a c y j n y c h pociągnęło za sobą rewolucję w d o t y c h c z a s o w y c h m e t o d a c h b a d a w c z y c h . Nowe, szczegółowe, ściśle w y s p e c j a l i z o w a n e twórczym w k ł a d e m i korzystające d y s c y p l i n y etnograficzne, wzbogacone z doświadczeń i n n y c h , zbliżonych c z y p o k r e w ­ n y c h d z i e d z i n , z własnymi c h a r a k t e r y s t y c z n y m i t y l k o d l a n i c h zespołami aparatury pojęciowej, n a j l e p i e j i n a j e f e k t y w n i e j badawcze. Przykładem tego r o d z a j u rozpracowują określone d y r e k t y w y d y s c y p l i n c z y kierunków etnolingwistyka, etnosocjologia, etnomuzykologia czy wiele etnomorfologia, innych jeszcze, a w etnografii etnobotanika, z braku służyć mogą etnopsychologia, miejsca tu nie wymie­ nionych. Wśród tych wyspecjalizowanych, lecz daleko wykraczających przecież poza r a m y t r a d y c y j n e j etnografii d y s c y p l i n z n a j d u j e się j e d n a , n a którą również zwrócić należy nieco większą uwagę. Specjalność czy —• w s z e r s z y m sensie — a n t r o p o l o g i i i ścisłych gałęzi problematyka już pojęcie logia wiedzy, określające dzaju w szybko taką właśnie wynikiem zbliżenia etnografii z szeregiem humanistycznych badań swej pisano większości p u b l i k a c j e rozrzucone historycznych czy z pola specjalność też n a t e n t e m a t problematykę, gicznych, przedmiotem to j a k d o t y c h c z a s n i e w i e l e niewiele czynkarskie jest jest j a k najszerzej pojęta m o r s k a , a w ogólniejszym z a k r e s i e i nautologiczna. M i m o że u k u t o marítima", zrobiono, których ta kulturowej widzenia były ściśle w w — „ethno­ t y m zakresie na naszym r a m a c h etnografii gruncie i dyskutowano. i opracowania, po różnorodnych regionalnych i n i e stwarzając Dotychczasowe zahaczające etnograficznych, periodykach, tym samym przy- o tego r o ­ archeolo­ niknąc zazwyczaj rzetelnych podstaw jakiej­ k o l w i e k k o o r d y n a c j i d a l s z y c h badań. S y t u a c j a t a k a uniemożliwia również w nej m i e r z e orientację w które w y m a g a ł y b y również fachowa całokształcie p r z e b a d a n y c h dopiero dokładniejszego wymiana Wkład w s f o r m o w a n i e opinii i naświetlenia. Z n a c z n i e u t r u d n i o n a poglądów, metodologicznych pew­ dotąd problemów, j a k i t y c h , która stanowić mogłaby jest realny i t e o r e t y c z n y c h p o d s t a w tej szczegółowej d z i e d z i n y etnografii. Sytuacja taka ulec powinna z a s a d n i c z e j z m i a n i e , gdyż powrót P o l s k i n a s w e p r a s t a r e z i e m i e nadbałtyckie zobowiązuje problematyką przecież do w s z e c h s t r o n n e g o zajęcia się morską, a w a r u n k i do badań tego r o d z a j u są dziś ze zrozumiałych w z g l ę d ó w k o r z y s t n i e j s z e niż k i e d y k o l w i e k w przeszłości. Jeśli c h o d z i o b a d a n i a sunięte p o w i n n y nictwa w ich ludowym, zakrojone prace rozpatrywanej w z a k r e s i e etnografii, to w y d a j e się, że n a czoło w y ­ być s t u d i a n a d d z i e j a m i naszego żeglarstwa, rybołówstwa i s z k u t oczywiście poświęcone s p e c y f i c e n a ogólnym aspekcie. Nie kulturowej tle etnograficznej mniej ważne byłyby naszych nadmorskich c h a r a k t e r y s t y k i terenów szerzej obszarów znajdują­ c y c h się w zasięgu oddziaływania a k w e n u bałtyckiego. Dawny ze w s z e c h i współczesny miar folklor zasługujące żeglarski i rybacki — n a uwagę. Szczególnie to również interesujące zagadnienie byłyby zapewne b a d a n i a n a d t y m f o l k l o r e m uwzględniające także w większym z a k r e s i e niż d o t y c h ­ czas rolę morza i Bałtyku nie jako umożliwiającego treści k u l t u r o w y c h . bariery, stosunkowo lecz pomostu swobodną kulturowego interetniczną łączącego wymianę ludzi szeregu �273 RECENZJE Nieodzowna byłaby także syntezy dotychczasowego śródlądowej p r o b l e m a t y k i zapewne próba c z y próby etnograficznej. podstawą do p r z e p r o w a d z e n i a dokonane, a także Niepoślednią a pozwoliłoby ustalić Takie inicjatywy badawcze dalsze rolę spełnić p o w i n n a przede przeglądu lub nawet wszystkim mogłyby być o c e n y tego, co w t y m z a k r e s i e już zostało tości zagadnień wymagających pogłębionego powszechna, dokonania d o r o b k u n a u k o w e g o w z a k r e s i e m o r s k i e j i zbliżonej do niej w dyrektywy badawcze i skalę war­ opracowania. omawianym wyodrębniona z a k r e s i e także i na zasadach etnografia etniczno-terytorial- n y c h j e j s u b d y s c y p l i n a , jaką bez wątpienia jest o c e a n i s t y k a . T o włączenie się e t n o ­ grafii powszechnej w badania n a d rolą m o r z a i środowiska w o d n e g o w k u l t u r y , p r z y w y k o r z y s t a n i u w y n i k ó w a n a l i z y społeczeństw często w walnie większym zachodzi w stopniu krajach zdeterminowanych europejskich, dałoby przez geograficzne być może również rozwoju nieporówny­ warunki efektywne niż to rezultaty odnośnie do p e w n y c h uściśleń c z y w e r y f i k a c j i n a t u r y t e o r e t y c z n e j . Z intensyfikacją badań w z a k r e s i e p r o b l e m a t y k i m o r s k i e j p o w i n i e n iść w dalszy rozwój w dziedzinie poznania kompleksu zagadnień s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m śródlądowym. D o r o b e k etnografii nie jest bynajmniej znajomości zadowalający najbardziej może w rodzaju budownictwa Włączenie tych dotychczas wego zagadnień zakresu problematyki rezygnacja jako w sferę stron zainteresowania się z w i e l u w z g l ę d ó w badawczej określającej ze starego parze żeglar­ p o l s k i e j w tej d z i e d z i n i e by go było porównywać eksploatowanych t a k a pociągnąć musiałaby nieadekwatność z ze s t o p n i e m kultury ludowej, czy rolnictwa. „ethnologia marítima" w y d a j e nakże o p e r a c j a i trudno związanych ją pojęcia w który proponowałbym — w Z tego etnografii", też względu zakresie koniecznym. za sobą n i e t y l k o zmianę „morskiej nazwy. specjalisty zabiegiem lecz wpłynęłaby nieodzowna formie na byłaby c e l u a k c e p t a c j i nowego, odpowiedniego „etnonautologię", oczywiście w Jed­ dotychczaso­ terminu, jak najbar­ dziej d y s k u s y j n e j . Uzasadnieniem sformułowania w s z y s t k i m ogólny e t y m o l o g i c z n y takiego właśnie neologizmu wydaje się przede c h a r a k t e r pojęcia „nautologia" najbliższego raczej „żeglarstwu", a p r z y t y m niezwiązanego w sposób j e d n o z n a c z n y z m o r z e m . N a u t o ­ logia — d y s c y p l i n a n a u k i , której p o d s t a w y sce, jest również t y m s e k t o r e m w sieniu do w y m i e n i o n y c h wyżej problemów Związek t e n polegałby n a w z a j e m n e j niu metod badawczych i żeglugi, h i s t o r i i r o z w o j u zaplecza w morskiej wiedzy, czy zadzierzgnąć p o w i n n i dorobku w w bliższy Pol­ odnie­ kontakt. doświadczeń oraz n a w y k o r z y s t a ­ nautologii, a więc m . i n . dziejów środków w o d n e g o t r a n s p o r t u o r a z i c h lądowego p o s t a c i p r z y s t a n i i portów, a także t a k i c h j a k np. n a w i g a c j a , i szeregu astronomia technicznych dziedzin i meteorologia nautyczna oceanografia. Naukowe zbliżenie „etnonautologii", rejonu Bałtyku etnografów c z y to w terenów dziedzin wydaje skiego T o w a r z y s t w a Nautologicznego. tego typu zadanie dzaju stowarzyszenie, z jednej badań szeroką strony zamierzających odniesieniu czy wreszcie „nautologicznych" na znacznej mierze opracowano wymianie znajomości ludowych w n a s z e j n a u c e , z którym etnografowie powstałe popieranie, wnieść do śródlądowych pozaeuropejskich, wkład w rozwój naszego ze s p e c j a l i s t a m i się możliwe do z r e a l i z o w a n i a w kraju, innych ramach Pol­ T o „młode" w s t o s u n k u do i n n y c h o r g a n i z a c j i w okresie powojennym, koordynowanie o charakterze nautologicznym, w s k i c h n a s z e m u z a s a d n i c z o „ l ą d o w e m u " społeczeństwu. postawiło i inicjowanie z drugiej skalę działalności p o p u l a r y z a t o r s k i e j 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. ХШ/2 swój obszarów sobie wszelkiego zaś s t r o n y — c e l u przybliżenia za ro­ prowadzenie spraw mor­ �274 RECENZJE Polskie Towarzystwo w statucie) także swe wybitnie Nautologiczne, z siedzibą w G d y n i , p o s i a d a (i to n i e t y l k o interdyscyplinarny odzwierciedlenie w charakter. profesjonalnej Fakt specyfice t e n znalazł struktury O b o k p r z e d s t a w i c i e l i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h — filologów, historyków, czy etnografów w szeregach Towarzystwa silnie reprezentowani w i e l u d y s c y p l i n ścisłych, a obok n i c h również p r a k t y c y — l u d z i e związani swą codzienną pracą z m o r z e m i jego j a k n a j s z e r z e j oczywiście jego członków. archeologów są specjaliści instytucjonalnie rozumianą proble­ matyką. Z wynikami naukowych poznać może Warto i organ poświęcić nader tego m u nieco odpowiednim płaszczyzną poczynań P o l s k i e g o stowarzyszenia, więcej forum prawdziwej uwagi, wymiany współpracy Towarzystwa naukowy gdyż periodyk doświadczeń, wielu Nautologicznego kwartalnik •— 1 ten jest a jego łamy d y s c y p l i n , wśród za­ „Nautologia" . potencjalnym winny których stać się swój wkład wnieść by mogła i etnografia. Niejako letyn prekursorem Nautologiczny" jednak funkcji problematyki — pisma wydawany przez specjalistycznego; morskiej i wodnych aspekcie. R e a l i z a c j a tych Polskie „Nautologii" był ukazujący się w l a t a c h 1958—1965 „ B i u ­ Towarzystwo dróg tę samą zatem śródlądowych zadań stała się b a r d z i e j Nautologiczne naukowego periodyku. D r u k o w a n y organizację. n i e mógł zainicjowało Nie w on naukowej ich interdyscyplinarnym prawdopodobna w spełniał prezentować 1966 r. z chwilą, wydawanie początkowo w dość s k r o m n e j gdy nowego ilości 600 e g z e m ­ p l a r z y , dziś d o c i e r a on już do z n a c z n i e szerszego kręgu odbiorców (1500 egz.) w y ­ kazując p r z y t y m n a d a l stałą tendencję w z r o s t u nakładu. Podstawowym c e l e m „Nautologii" w g p r o g r a m o w y c h założeń Zarządu Głównego P T N , prof. dr. L u d w i k a Z a b r o c k i e g o , dorobku „polskiej nautologii" przy zachowaniu Przewodniczącego w i n n a stać się p u b l i k a c j a jednak odpowiednich proporcji i usunięciu j a k i e j k o l w i e k d y s k r y m i n a c j i t e m a t y k i s z e r s z e j — „nautologicznej i ogólnobałtyckiej", c z y w r e s z c i e n a w e t i „ogólnoświatowej", w z a k r e s i e której opracowania nautologicznej wyeksponowane 2 problematyki Morza Śródziemnego doceniane przez większość specjalistycznego zostało również należycie u w y p u k l o n e talnika, w stęp którym badań w kraju niezbędne d l a ogólnej j e s t dziś czasopiśmiennictwa. p r z e z zespół r e d a k c y j n y c z y t e l n i k znaleźć p o w i n i e n nautologicznych bibliograficzne naukowe szczególnie . Z n a c z e n i e r z e t e l n e j i w miarę pełnej i n f o r m a c j i n a u k o w e j nie będą wiadomości i z a granicą, a o r i e n t a c j i i dalszego omawianego określające także powszech­ Zadanie rzetelne to kwar­ stan i po­ informacje postępu badań w t y m zakresie. Czasopismo z tak sprecyzowanymi założeniami m a w s z e l k i e dane, by stać się wkrótce w w y n i k u r e a l i z a c j i s w y c h p e r s p e k t y w i c z n y c h planów wiodącym w dziedzinie badań nautologicznych, jednocześnie ożywiającym s z e r e g d z i e d z i n p o k r e w n y c h , oraz stwarzającym p o d s t a w y procesów i n t e g r a c j i n a u k i . Zastanawiając pożytecznych kiego, inicjatyw warto który sądził, „[...] że w nieliczną kadrą pracowników badania nautologiczne [...] a [...] i k u dalszej intensyfikacji się n a d f u t u r o l o g i c z n y m aspektem r a z j e s z c z e powołać się n a wypowiedź c h w i l i obecnej naukowych, dysponujemy mogących Towarzystwo [...] już w podejmować L. Polsce i 2 tych Zabroc­ pewną, kontynuować m a również nadzieję, że » N a u t o - „Nautologia". K w a r t a l n i k , S z c z e c i n — G d y n i a — W a r s z a w a , W y d a w c a : T o w a r z y s t w o Nautologiczne, R e d . N a c z . W. A . D r a p e l l a . L . Z a b r o c k i , Nautologia, „Nautologia", t. 1: 1966 n r 1, s. 3. 1 organem inspirującym Polskie �275 RECENZJE logia« będzie f o r u m wymiany myśli i źródłem i n s p i r a c j i w i e l u badań dotąd u n a s nie p r o w a d z o n y c h " . 3 Włączenie się etnografów ale współdziałania to dotychczasowe w możliwości ramach się n i e t y l k o pożyteczne, z tego r o d z a j u naukowego miałyby p r a w d o p o d o b n i e z n a c z n i e większe z n a c z e n i e niż etnograficznego i do tej współpracy w y d a j e i szczególnie k o n i e c z n e . Korzyści płynące b o w i e m założenia. dorobku byłoby innym naukowym samookreślenia kompleksu Efektem przecież środowiskom się etnonautologii etnograficznych bezsprzeczne jako oraz powstanie autonomicznej czy antropologicznych precyzują przybliżenie podstaw subdyscypliny nauk. W t e n sposób p e w n e rzucające się w oczy białe p l a m y w i n d e k s i e m o r s k i c h l u b s z e r z e j ujętych n a u t o l o g i c z n y c h problemów mogłyby doczekać się o d d z i e l n y c h opracowań, a r ó w n o ­ cześnie można by s k u t e c z n i e przeciwdziałać „etnograficzne obszary" niekompetentnych nego r o d z a j u amatorów c z y w r e s z c i e n a w e t Godna uwagi wydaje wkraczaniu n a n i e obsadzone przedstawicieli innych potrzeby róż­ dyletantów. się i n i c j a t y w a zespołu r e d a k c y j n e g o nięcia n a p l a n p i e r w s z y dotąd dyscyplin, „Nautologii" rozpoczęcia badań i s z e r o k i e j wysu­ dyskusji nad do­ tychczasową polską leksykografią nautologiczną. C h a o s , j a k i w t y m z a k r e s i e p a n u j e , i b r a k j a k i e j k o l w i e k jednomyślności m u s i przecież być przezwyciężony, b y tą drogą wprowadzić do szeregu a więc i do etnografii, nych kryteriach — wniosków jednym dyscyplin zajmujących się nautologiczną problematyką, jednolitą, opartą n a e t y m o l o g i c z n y c h i l o g i c z n o - s e m a n t y c z - terminologię. J e j niezbędność b o w i e m i twierdzeń, stawiania z podstawowych hipotez warunków i w t r a k c i e formułowania dokonywania i c h adekwatności, opisu naukowego komunikatywności i jest jas­ ności. Dotychczas jednakże odzwierciedlenia w t a pożyteczna inicjatywa poszczególnych n u m e r a c h k w a r t a l n i k u artykuły, s t u d i a , materiały i i n f o r m a c j e rystyce historii polskiej myśli n a u t o l o g i c z n e j n i e znalazła swego większego „Nautologii", a p u b l i k o w a n e w tym koncentrują się n a c h a r a k t e ­ i narodowej tradycji marynistycznej twórczości. Stąd też obfitość cytatów i przedruków o b s z e r n y c h n i e r a z fragmentów z dzieł d a w n y c h p o l s k i c h u c z o n y c h i p i s a r z y , ilustrujących d o s k o n a l e n a s z s k r o m n y , l e c z n i e m n i e j wartościowy dorobek w t y m z a k r e s i e . Znaczenie, jakie redakcja zgodnie ze s w y m i wstępnymi zuje do d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j , ukazuje założeniami dobitnie p a r t i i „Nautologii", które poświęcone są p r e z e n t a c j i p o d s t a w o w y c h g r a n i c z n y c h p u b l i k a c j i n a u t o l o g i c z n y c h . T a część, zajmująca n u m e r u i podzielona logia, pleiologia, marynistyka, muzealnictwo omówienia i niemal całkowity b r a k prac zawiera z nautologicznej. z ubolewaniem sensu, stricto e t n o g r a f i c z n y c h , pominięciu dorobku przez S z e r s z e włączenie się w jedyne w badaniach w Polsce nad ludowymi wśród t y m z a k r e s i e etnografów naukowe formami czasopismo odno­ których zbliżonej zapobiegłoby nautologiczne rybołówstwa reguły zwięźle spora przecież ilość poświęcona jest całkowicie l u b w części p r o b l e m a t y c e do całego naupegio- informujących o zawartości poszczególnych opracowań. I t u należy j e d n a k tować b l i s k o połowę leksykografia), nowości w y d a w n i c z y c h , tych polskich i z a ­ n a k i l k a działów (bibliografie, czasopiśmiennictwo, krótkie, s p r a w o z d a w c z e przywią­ objętość polskiego c z y środków w o d n e g o transportu. Każdy kolejny skiego tralnego 3 numer Towarzystwa zamyka serwis informacyjny Nautologicznego oraz prowadzone z życia i działalności n a bieżąco w y p i s y Pol­ z cen­ r e j e s t r u członków. Są one świadectwem stałego ilościowego w z r o s t u s t o - Tamże, s. 4. �276 RECENZJE warzyszenia, w którym obok krajowych i z a g r a n i c z n y c h członków r z e c z y w i s t y c h zwiększa się również l i c z b a t z w . członków wspierających, w p o s t a c i s z e r e g u orga­ nizacji zwią­ społecznych oraz i n s t y t u c j i państwowych i spółdzielczych, branżowo z a n y c h z m o r z e m , żeglugą c z y rybołówstwem. problematyce poruszanej n a łamach k w a r t a l n i k a „Nautologia", a także, by móc „odkryć" n o w e W celu gruntowniejszej możliwości włączenia wego się etnografii przeglądu tych orientacji w do tego r o d z a j u artykułów, których dotychczasowej badań, w a r t o treść dokonać p e w n e g o , mniej lub bardziej skróto­ związana jest 'z z a g a d n i e n i a m i określonymi wyżej j a k o „etnonautologiczne". ,Szczególnie wyraziście wyodrębnia zentujących współczesnemu nomorskiego rejonu się p e w i e n c z y t e l n i k o w i świat kręgu c y w i l i z a c y j n e g o . Z b y t południowej blok l u b s e r i a artykułów starożytnego silne jednak E u r o p y zostało oczywiście żeglarstwa pre­ śródziem­ zawężenie p r o b l e m a t y k i dokonane k o s z t e m słabej do reprezen­ t a c j i l u b n a w e t nieobecności opracowań „kultury n a u t o l o g i c z n e j " i n n y c h regionów, przede w s z y s t k i m słowiańskiego w i s k o to nie zdaje szej w i e d z y w i germańskiego się wyłącznie tłumaczyć obszaru pobrzeża ani ogromnym d z i e j a c h m a t e r i a l n e j k u l t u r y śródziemnomorskiej też p e w n y m i c e c h a m i n a s z e j europejskiej Bałtyku. Zja­ zaawansowaniem na­ „oikoumene", a n i h u m a n i s t y k i , ukształtowanej w oparciu o t r a d y c j e twórczej myśli k u l t u r k l a s y c z n y c h . Wytłumaczenia szukać b o w i e m należy p r z e d e w s z y s t k i m w b r a k u a k t y w n e j współpracy archeologów, etnografów i słowianoznawców, mujących wśród się których nie brak niejednokrotnie przecież sporym odpowiednich dorobkiem specjalistów naukowym o legity­ „nautologicznym" często c h a r a k t e r z e . T y p o l o g i i e g i p s k i c h łodzi i i c h f u n k c j o n a l n e j artykuł pióra między środowiskiem a rozwojem Z. D r a p e l l i . W 4 geograficznym i zdobnictwo okrętów formie specyfiką środków rzecznego i m o r s k i e g o znalazło się j e d n a k c h a r a k t e r y s t y c e poświęcony został dosyć skrótowej ukazała warunków transportu. W autorka związek komunikacyjnych, centrum zainteresowań i jego związek z a r t y s t y c z n y m i k o n w e n ­ c j a m i e g i p s k i e j s z t u k i o r a z trwałość i żywotność p e w n y c h t r a d y c y j n y c h f o r m niczych, których występowanie lokalizowano nawet w najodleglejszych zdob­ rejonach śródziemnomorskiego a k w e n u . Charakterystykę statków c y w i l i z a c j i cykladzko-kreteńskiej niku lektury opracowania rozkwitu w kulturowego sprzyjających J . Śliwy . Stwierdza 5 Krety warunkach w II tys. p.n.e. gospodarczych dopatrywać i dobrym również w r o l i , jaką spełniała r o z b u d o w a n a uzyskujemy w on m.in., iż p o d s t a w się wy­ wspaniałego należy nie tylko systemie administracji, lecz flota h a n d l o w a utrzymująca kontakty ze w s z y s t k i m i n i e m a l r e g i o n a m i M o r z a Śródziemnego. Na znaczenie k o r s a r s t w a w podkreślając przede rozwój na t e c h n i c z n y c h umiejętności związek, jaki istniał śródziemnomorskim, żegludze a n t y c z n e j zwrócił u w a g ę w s z y s t k i m w k ł a d tej z a w o d o w e j między które w i fachowej morskiej m o r s k i m rozbojem obawie przed grupy wiedzy. 5 Wskazał a nadbrzeżnym częstymi J . Korpanty , ludzi morza w napadami dalszy on także osadnictwem lokalizowało się z a z w y c z a j w m i e j s c a c h mało dogodnych do lądowania. P r z y t o c z o n e powyżej artykuły j a k i s z e r e g i m p o d o b n y c h , z r a c j i s w e j Z . D r a p e l l a , Egipskie t. 1: 1966 n r 2 — 3 , s. 29—40. J . Ś l i w a , O statkach 1966 n r ,1, s. 32—36. J . K o r p a n t y , Rozbój s. 5—14. 4 zdobnictwo okrętów w dobie 5 i micie thalassokracji 6 morski w starożytności, faraonów, minojskiej, proble- „Nautologia", „Nautologia", t. 1: „Nautologia", t. 1, 1966 n r 4, �277 RECENZJE matyki należą dostarczając już raczej charakterze. dotąd w sami materiału pożyteczne h i s t o r y k a , archeologa porównawczego byłyby, w y d a j e lub filologa, do studiów się, b a d a n i a o innym nad współ­ żeglarstwem i rybołówstwem Šródziemnomorza, n i e posiadające literaturze próby d o k o n a n i a zainteresowań jedynie Szczególnie czesnym ludowym jak do kręgu etnografowi polskiej większych i obszerniejszych opracowań, a także c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w y c h związków o k r e s u starożytnego z c z a ­ współczesnymi, wyrażających się niejednokrotnie w wyraźnej kontynuacji szeregu f o r m i żeglarskiej t r a d y c j i . Ludowa kultura reprezentowana grupy słowiańska również n a d e r tematycznej oraz tyckiego. P r o b l e m a t y k a logii" — roli w jej „nautologicznym" aspekcie skąpo i niewystarczająco i miejsca tego r o d z a j u artykułem nieżyjącego Słowian w jest w stosunku dziejach j a k dotąd do w a g i tej basenu Morza w p r o w a d z o n a do p i e r w s z e g o n u m e r u Bał­ „Nauto­ już dziś prof. dr. W ł a d y s ł a w a K o w a l e n k i nie do­ czekała się niestety w następnych z e s z y t a c h .należytej k o n t y n u a c j i . A u t o r zamierzał bowiem wczesnego swym artykułem omawiającym słowiańskie łodzie w okresie średniowiecza zapoczątkować szczegółowe „badania działalności l u d ó w na w morzach" oraz wyjaśnić trwałość c e l u pełnego u k a z a n i a r o z w o j u korzystując obok materiałów storyczne, ikonograficzne szczególnych jednostek form oraz związków Słowian słowiańskich z morskim elementów r o d z i m e j środowiskiem „kultury morskiej" . źródła etnograficzne, hi­ dane językoznawcze, przedstawił o b r a z r o z w o j u po­ archeologicznych słowiańskiej łodzi również od p r y m i t y w n e j Wy­ 7 dłubanki aż do morskich klepkowych. Terenom szczególnie p o l s k i m poświęcony był d o t y c h c z a s j e d e n t y l k o artykuł, co w jaskrawy stawia problem szerszego udziału etnografów n a u k p o k r e w n y c h w a k c j i mającej n a /celu zarówno popularyzację dorobku polskiej etnografii, j a k i intensyfikację i sposób specjalistów dotychczasowego d a l s z y c h badań t e r e n o w y c h i stu­ diów porównawczych w interesującej nas t u dziedzinie. H. Wilczewski kultury Pomorza wynikających mierze snuje dosyć d y s k u s y j n e Gdańskiego z bliskiego omawia Zalewu 8 celu sąsiedztwa problem Wiślanego, w rozważania n a d specyfiką uchwycenia środowiska t e n n a przykładzie wykorzystując przy zasadniczych morskiego. pomorskiego t y m również W cech głównej szkutnictwa materiały materialnej tej w uzyskane kultury jednak rejonie drogą własnych badań t e r e n o w y c h . S k r o m n y ten i w 'Znacznym stopniu p r z y c z y n k a r s k i j e s z c z e dorobek „Nautologii" w zakresie szeroko nie tylko ujętej wynikiem odpowiednich problematyki słabego kulturowej zaawansowania nautologicznym" szukać w t y m , iż „Nautologia" j a k o p e r i o d y k innych ośrodków do i n t e r d y s c y p l i n a r n e j w stadium organizacyjnych też jednak, j a k się t y m zakresie, podniesienie naukowych. dyskusji braku o niewątpliwie „etno- P r z y c z y n tego niedowładu o aspiracjach stworzenia naukowej znajduje się trudności i kłopotów,, n i e t y l k o n a t u r y rangi tego wydawnictwa w polskim grup specjalistów, wśród których specja­ należy dogodnych nadal jeszcze metodologicznej. czasopiśmiennictwie n a u k o w y m nastąpić może t y l k o p r z e z a k t y w n e włączenie się do współpracy kompetentnych wydaje, czy c h a r a k t e r z e , ukazujące się przecież od c z a s u do c z a s u w prasie Stąd w specjalistów; przeczą t e m u b o w i e m p u b l i k a c j e listycznej warunków jest badań nie powinno zabraknąć szeregu także W. K o w a l e n k o , Slavia marítima. Łodzie Słowian wczesnośredniowiecznych, „Nautologia", t. 1: 1966 nr 1, s. 5—21. H . W i l c z e w s k i , O niektórych cechach specyficznych kultury materialnej Pomorza Gdańskiego, „Nautologia", t. 2: 1967 n r 1—2, s. 59—65. 7 8 t �278 RECENZJE reprezentantów oparty naszej na p e w n y c h punktem wyjścia dyscypliny. Tylko istniejących dla rozwoju już tego rodzaju organizacyjnych polskiej sojusz interdyscyplinarny, podstawach, Aleksander AFRICAN ARTS Niepokojące i / ARTS jest jej problemach że wśród n i e m a l zupełnie b o w i e m t r z y obcojęzyczne w e r s j e zabytków sztuki publikacji j e s t t y m większa, wartościowych afrykańskiej i interesujących, cza sztuki rzadko pewnych nego n i e m a l XIX-wiecznych zbioru zainteresowanych masek Afryce afry­ (opublikowano tego a l b u m u ) s z e r e g r e p r o d u k c j i najcenniejszych zbiory się nasze jak wynika w w zbiorach z tego bowiem muzeach dzieł z Afryki reprodukcji o odbiorcom polskich. zakresu Wschodniej. Dotyczy Udostępnienie n i e t y l k o zwiększa tej bardzo zagranicznych zachodnioafrykańskiej t y c h zabytków Waga do k o l e k c j e polskie i n n y c h krajów. sztuki należą z wypowiedzi (m.in. z F r a n c j i i Z S R R ) spotykane publikacji s z t u k i tego k o n t y n e n t u . W a c ł a w a K o r a b i e w i c z a , pt. Sztuka znajdujących że znawców s z t u k i afrykańskiej dzieła dotyczących p o l s k i m i nie t y l k o p o l s k i m 1 się Posern-Zieliński licznych polskich prac C h l u b n y m wyjątkiem jest j e d y n i e a l b u m kańska , który udostępnia stać maritimae". D ' A R F I Q U E , k w a r t a l n i k , t. I : 1967 n r 1. zjawisko, brak może „etnonautologii" i „ethnologiae posiadają to zwłasz­ oraz unikal­ szerszemu gronu zaciekawienie tą dziedziną k u l t u r y ludów afrykańskich, lecz równocześnie w s k a z u j e n a stojące p r z e d przyszłymi specjalistami polskimi w U k a z a n i e się a l b u m u z n a n i a p o l s k i c h czytelników oraz z p r o b l e m e m wstępny tekst stulatu możliwości badawcze. z wieloma zagadnieniami historii sztuki afrykańskiej szczególnie silnego powiązania j e j z życiem c o d z i e n n y m , n i e s t e t y pióra aspekt technologiczny cjonowania, tej d z i e d z i n i e s z e r o k i e K o r a b i e w i c z a mogłoby stać się jednocześnie okazją do z a p o ­ W. Korabiewicza, zwracając przede tej s z t u k i oraz n a opis w a r u n k ó w n i e spełnia w wszystkim uwagę jej zachowania i sposób dostatecznie s z e r o k i w s p o m n i a n e g o powyżej popularyzacji. Zadanie to pozostaje więc n a d a l na kolek­ po­ do spełnienia, a staje się to t y m b a r d z i e j palące, że z a i n t e r e s o w a n i e sztuką afrykańską stale w z r a s t a . Ś w i a d ­ czy o t y m chociażby s z y b k i e r o z c h o d z e n i e wydawnictw się w n a s z y c h księgarniach r a d z i e c k i c h n a t e n t e m a t , do których omówienia wrócę w i n n e j r e c e n z j i . 2 Wyciągając odpowiednie wnioski należałoby stwierdzić, że jeśli w przyszłości znajomość s z t u k i afrykańskiej m a być b a r d z i e j p o w s z e c h n a i bardziej już w do kształcenia tej c h w i l i w i n n o specjalistów w się przywiązywać więcej tej d z i e d z i n i e i do p u b l i k a c j i uwagi przekładów kompetentna, polskich najcenniejszych pozycji z tego z a k r e s u z l i t e r a t u r y z a g r a n i c z n e j , zwłaszcza amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i f r a n ­ c u s k i e j . L i t e r a t u r a t a , już w się z r o k u cowych na rok. Obok monografii drobniejszych tej c h w i l i b a r d z o bogata i w s z e c h s t r o n n a , obszernych szczegółowych publikacji, które o sztuce afrykańskiej. N a j l e p i e j Badań Afrykańskich albumów ukazuje mają się wielkie o treści ogólnej corocznie znaczenie o t y m przekonuje Uniwersytetu Kalifornijskiego w dla tych zwiększa i wielusetstronijęzykach pogłębiania wiele wiedzy nas chociażby fakt, że Ośrodek w L o s Angeles zdecydował się n a założenie k w a r t a l n i k a poświęconego wyłącznie z a g a d n i e n i o m s z t u k i afrykańskiej. W. K o r a b i e w i c z , Sztuka Afryki w zbiorach polskich, W a r s z a w a 1966. N p . N. G r i g o r o w i c z , A . S t i e r l i g o w , Iskusstwo Afriki, M o s k w a 1962; p r a c a z b i o r o w a , Iskusstwo Afriki, M o s k w a 1967; W, B . M i r i m a n o w , Afrika iskusstwo, M o s k w a 1967, i i n . 1 2 �279 RECENZJE Jego pierwszy numer z j e s i e n i 1967 r. c z y n i b a r d z o dodatnie wrażenie zarówno swoją treścią, j a k i efektowną szatą graficzną. „Afričan Ants / A r t s dwujęzycznym d'Afrique", z tekstami j a k s a m tytuł w s k a z u j e , angielskimi z omawianego czasopisma periodyk, fachowców z całego kańskich. W jest i francuskimi. Niechybnie który mógłby świata, lecz również p r z e z być o d b i e r a n y s z e r o k i e kręgi t y m też c e l u s t a r a n o się o s k a l k u l o w a n i e kwartalnikiem ma to uczynić nie tylko przez czytelników afry­ najniższej ceny prenume­ r a t y , która w tej c h w i l i w y n o s i w w y m i a r z e r o c z n y m 10 dolarów. T a k zarysowujące się p l a n y w y d a w c ó w czynią z „Afričan A r t s " publikację godną szczególnego z a i n ­ teresowania i to n i e t y l k o ze względu n a możność pogłębiania studiów n a d sztuką afrykańską, l e c z również ze względu n a przykład wysiłków niektórych w k i e r u n k u p e n e t r a c j i k o n t y n e n t u afrykańskiego n i e t y l k o od s t r o n y krajów ekonomicznej i politycznej. % informacji wstępnej wynika, że m a g a z y n t e n m a być poświęcony grafice, p l a s t y c e , t e a t r o w i , tańcowi oraz l i t e r a t u r z e afrykańskiej w j e j t r a d y c y j n y m i w s p ó ł ­ c z e s n y m w y d a n i u . Jego c e l e m m a być i n f o r m o w a n i e upowszechnianie lowanie sztuki o dawnej s z t u c e afrykańskiej, osiągnięć współczesnych artystów afrykańskich i w r e s z c i e s t y m u ­ twórczej w samej Afryce. D l a pełniejszego efektu publikowanych materiałów r e d a k c j a pod k i e r o w n i c t w e m P a u l a O. P r o e h l a postanowiła każdy n u m e r jesienny poświęcać ogólnym grafice i plastyce (redakcja Altmana), każdy Wasehmann, numer Collin problemom sztuki, wiosenny Young), muzyce, będzie przyznawała plastyki, teatru, f i l m u dań i m i s j i wydawców się z p i e r w s z y m tańcowi W w zimowy i kinu Afryce. wyłącznie jego n u m e r e m Klaus (Collin Young, Daniel sztuki z tych afrykańskiej prace również w s p i e r a n i e J a k więc w y n i k a z dziedziny przyszłych b a ­ zapowiedzi, zainteresowaniem ( j e s i e n n y m ) , który o t w i e r a Ralpha Hood, za oryginalne duże, z t y m większym więc wybitniejszych przedstawicieli nowoczesnej (Mantle celu rozwijania rocznie 4 nagrody i literatury. Przewiduje naukowych p i s m a są numer l e t n i zaś l i t e r a t u r z e i t e a t r o w i P. K u n e n e , H a s s a n el Nouty, John Povey). redakcja każdy t y c h numerów będzie leżała w k o m p e t e n c j a c h ambicje zapoznajemy artykuł jednego z n a j ­ k u l t u r y afrykańskiej, L e o p o l d a Sedara Senghora. Już s a m fakt, że S e n g h o r , tyczno-kulturalnego Murzynów łamach nowo l a n s o w a n e g o kańskiej, w s k a z u j e kańskich wiedzy 1'art to przedsięwzięcie a także r o z w o j u t z n . „Wzorce africain"), krytyczne jest zresztą nowego p a n a f r y k a n i z m u czas czy raczej sztuką ska siły samej „négritude", zabiera głos kulturowego w na afry­ określone kręgi intelektualistów poprzeć, widząc afry­ nim czynnik rozwoju s z t u k i afrykańskiej. Temat,, j a k i porusza sztuki najlepszym nieadekwatnie znaczącą. przynosi francuskojęzycznych k w a r t a l n i k a amerykańskiego poświęconego sztuce n a to, że p r z y n a j m n i e j zamierzają o Afryce, Senghor, prezydent Senegalu, a zarazem pionier r u c h u poli- afrykańskiej" („Standards tego d o w o d e m , wprowadza rozumiany gdyż czytelnika w świat sztuki critiques t e n poeta i nie znany afrykańskiej, de ideolog dotych­ która jest Motto artykułu s t a n o w i jego kwintesencję: „Muzyka murzyń­ żywotne niezbędne muzyce zachodniej [europejskiej — K.M.], gdyż zasługą s z t u k i murzyńskiej jest to, że n i e będąc a n i grą, a n i czystą radością estetyczną jest sztuką z n a c z e n i a " . J e s z c z e dobitniej wypowiada hor pisząc, że „Sztuka każdego zespołu l u d z k i e g o Otoczonego tę myśl Seng­ granicami naturalnymi j e s t historią i n t y m n e g o związku między myślą i rękoma. Właśnie dlatego t y l k o ona w y r a ż a głębię świadomości l u d z k i e j , rozświetla k o s z m a r y j e j wewnętrznych ności, daje m a r z e n i u w y m i a r y z i e m s k i e i p o z a z i e m s k i e i p o n o w n i e życia, zasilając je z niewyczerpanego źródła trzech królestw: ciem­ wzbogaca barwy zwierząt, roślin �280 i RECENZJE minerałów". I d a l e j : nych wśród formuł tością, „Tak j a k s u r r e a l i z m zrodził się z c h a o s u czasów zespołów życia ludzi i wyrazu sztuka wyrwanych [...], którzy murzyńska »proponowali —izrodzone wyszła ze swoją prostotą l i n i i spo,d rąk kować swój chaos wewnętrzny w razem z niebem i ziemią". zarazem totalną w spokoju rewizję nowych wszelkich odbicie d a w n e j war­ kultury — człowieka, który także próbował porząd­ o b l i c z u n i e b a , żywiołów, p u s z c z y a jednocześnie Poetyckość i powojen­ z rzeczywistości, poszukujących języka ułatwieniem Senghora ,w p o z n a n i u jest Utrudnieniem, bo niełatwo jest śledzić przenośnie i skróty myślowe tego p i s a r z a ; zumieć najważniejszą znawców prymitywną. Jest o tyle prymitywna, to p r a w d a , mówi Senghor, będzie miało tu łaciński wydźwięk będzie oznaczać „to, co narodziło wówczas pozwala zro­ i bezpośredniość. się również n a t e m a t n a z y w a n i a s z t u k i afrykańskiej sztuką w a r u n k i e m , że słowo p r y m i t y w n y czyli afrykańskiej. w niej z a w a r t a cechę tej s z t u k i : j e j ekspresyjność Senghor wypowiada pewnych i emocja sztuki rodzaju a ułatwieniem, bo już s a m s t y l w y p o w i e d z i istoty pewnego utrudnieniem, (primitivus), się wcześniej". S z t u k a afrykańska o i l e bliższa jest ona k o r z e n i a m i przez ale pod życiu byłaby i bliższa „witalnym źródłom e m o c j i " . W dalszej p a r t i i artykułu S e n g h o r kańskiej poprzez dłom podlegał sposób rozwój rzecz, przepojona porównanie jego s t a r a się przybliżyć znajomość s z t u k i j e j do s z t u k i e u r o p e j s k i e j , sztuki na jednym zdaniem, i drugim najważniejszą, prawi­ kontynencie. U w y p u k l a w ten to, że s z t u k a afrykańska jest szczególnym r y t m e m , r y t m e m życia afrykańskiego. R y t m t e n daje się odczuć t a k dobrze w m u z y c e , j a k w j e s t już obcy z a c h o d n i m odbiorcom, n y m s t o p n i u n a rozwój skich afry­ jakim mianowicie ukazując, tańcu c z y rzeźbie. Zresztą ó w r y t m n i e gdyż m u z y k a afrykańska m u z y k i zachodniej (jazz). T a u w a g a pozwala m e n t y k u l t u r y afrykańskiej autorowi poprzez n a podkreślenie w koncepcji zakończeniu, że e l e ­ kultury bardziej o całe pokłady „emocji" afrykańskich. N i e potrzeba minać, j a k b a r d z o senghorowskie „négritude", poważ­ amerykań­ w p r o w a d z o n e do obiegu z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e g o wić mogą początek b a r d z o ważnej e r y t w o r z e n i a n o w e j bo bogatszej wpłynęła w muzykę Murzynów o której stano­ „ludzkiej", tu chyba są te spostrzeżenia i j a k dobrze pasują pisałem w poprzednim wspo­ one do z e s z y c i e „Etnografii Pol­ skiej". K o n s e k w e n t n y m uzupełnieniem tez S e n g h o r a afrykańskiej, a w H a r p e r a , pt. Taniec wyróżnia dwie o wartościach społecznych s z t u k i j e j r a m a c h m u z y k i i tańca, jest następny artykuł pióra P e g g y w ramach społeczeństwa zasadnicze kategorie będącego formą kolektywną, s w o i s t y m przeżywaniem p e w n y c h uczestniczącą prezentację w tańcu), oraz „taniec teatralny" o charakterze rozrywkowym). publiczność, która wykonawcy, nawet nie musi gdyby przeżywać oglądany w trakcie tańca, t z w . „taniec W tańca przez spraw nich w Autor tańca był mający na teatralnego identyczny taniec był p r z e z całą społeczność (spektakularny, wypadku przemian. e t n i c z n y " (ten, który sposób, tańcem celu istnieje jak jego etnicznym. S z y b k i e p r o c e s y u r b a n i z a c j i , w y m i e s z a n i e się ludności m i a s t , doprowadziło do tego, że zespoły widzów reprezentują odmienne k u l t u r y , a więc nie byłyby przeżywać „obcych wartości". N a szczęście, j a k t w i e r d z i H a r p e r , siebie, że e w o l u u j e sposób, co d a w n e m u . stąd wypływa by Niemniej konieczność w stanie r a z e m z kulturą, a więc z d o l n y j e s t podlegać z m i a n o m w k i e ­ r u n k u wchłaniania n o w y c h wartości, by służyć n o w e m u tanecznego, w t a n i e c m a to do ten badań n a d r o z w o j e m jak sposób społeczeństwu w t e n s a m z a t r a c a on c h a r a k t e r e t n i c z n y n a r z e c z t e a t r a l n e g o , najszybszego uzyskać zanotowania imateriał zanikającego historyczny i folkloru etnograficzny tańca afrykańskiego. Można b y więc r z e c , że A f r y k a do zaczyna �281 RECENZJE przeżywać te s a m e o b a w y , co folkloryści europejscy, o b a w y o spuściznę po daw­ n y c h , „etnicznych" c z a s a c h . Odmienny już w y s t a w y malarzy c h a r a k t e r m a artykuł o m a l a r z u sudańskim E l S a l a h i m , który miał w A f r y c e , w E u r o p i e , w A m e r y c e i jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h współczesnej jego m a l a r s t w o . Afryki. Można Trudno jednak jest w wyrobić krótkich sobie wielu reprodukcji kolorowych i dwubarwnych, Frapująca j e s t „europejskość" wpływach elementów m a l a r s t w a swoich płócien stylizowane charakterystyczne jest afrykańską, swoistej scharakteryzować o nim na z n a k i alfabetu arabskiego arabskiego. W s i l n i e zaznaczających oraz efekcie akulturacji, zachodnią. P r o c e s podstawie j a k i m i i l u s t r o w a n y jest t e n artykuł. kręgu i s l a m u . E l S a l a h i w p r o w a d z i ł twórczej j a k i sztukę słowach zdanie tego m a l a r z a p r z y b a r d z o d l a rzemiosła przykładem pewne która elementy się do dekoracyjne malarstwo wzbogaca „przenikania bowiem tego artysty zarówno się" s z t u k sztukę kontynental­ n y c h (jeśli t a k j e można nazwać) jest p r o c e s e m przybierającym s t a l e n a s i l e i n a j ­ bliższe l a t a mogą przynieść r e w e l a c y j n e czy a z Londynu o tym List będący omówieniem wartości w t y m z a k r e s i e . N a j l e p i e j stanowiący londyńskiej kontynuację wystawy niejako świad­ tego samego współczesnej sztuki wątku, afrykańskiej. A u t o r l i s t u , D e n n i s D u e r d e n , wyraźnie s t w i e r d z a , że i d e a tego, co można b y nazwać etnocentryzmem kulturowym, k a n i e porzucają już sposoby bowości afrykańskiej". zaczyna gasnąć pod n a p o r e m autoafirmacji poprzez Świat zachodni coraz bardziej dzynarodową , b e z względu n a to, czy p o c h o d z i postawy sposób n a artystów w stosunku do s z t u k i afrykańskiej afrykańskich, którzy łatwiej „etnocentrycznego r a j u " (Określenie D u e r d e n a ) , N a k ł a d a to j e d n a k zbyć się Duerden interesuje się sztuką mię­ wpłynie będą zapewne mogli wyjść Taka w dodatni ze swojego by wejść w świat międzynarodowy. ważny obowiązek n a krytyków z a c h o d n i c h , którzy muszą mentorskiego w Afry­ ona z J a p o n i i , c z y A f r y k i . 3 zmiana rzeczywistości. głoszenie „négritude" l u b „oso­ tonu zakończeniu w ocenie sztuk listu, pozwoli innych to n a lepsze kontynentów. zrozumienie wy­ J a k twierdzi charakteru oraz wartości s z t u k i afrykańskiej. W tym samym pewnych numerze mód trwających „Afričan Arts" i B e n i n u . S a m artykuł nosi tytuł I f e ty sztuce do pokazania potwierdzenie istnienia nigeryjskiej. nadmienię, angielskich wspominać, bo w s z y s t k i e n i e m a l kręgi (Fagg), stanowi niemieckich w historyków s z t u k i . O (Frobenius) to „klasykę" t e m a t u , postaci pretekst i t e r a k o t pochodzących z t y c h d w u m i a s t n i g e r y j s k i c h . N a m a r g i n e s i e niach zabytków J e s t to c h y b a brązowych ta obejmuje wspaniałych sztuki Ife odlewów że m o d a reprodukcji znajdujemy n i e k i e d y dziesiątki l a t . T a k jest w w y p a d k u i zainteresowa­ amerykańskich a l e ostatnio wydano nie s z t u k i w i e l e a l b u m ó w i p r a c k r y t y c z n y c h również w N E D , Czechosłowacji ku Radzieckim. W jące byłoby w rozwoju t y m o s t a t n i m jest to t e m a t szczególnie m o d n y . zastanowić się kiedyś, skąd bierze się t a m o d a 4 tej i Związ­ Może i n t e r e s u ­ i jaką spełnia rolę a f r y k a n i s t y k i w r a m a c h obozu s o c j a l i s t y c z n e g o . Już w tej c h w i l i można by j e d n a k zaryzykować t w i e r d z e n i e , że wiąże się to z „historyzującymi" ciami warto na temat etnografów r a d z i e c k i c h , którzy każde s t u d i u m współczesnego skłonnoś­ życia kultu­ r o w e g o jakiegoś l u d u rozpoczynają od dokładnego z a p o z n a n i a się z historią i e w o ­ lucją, jaką b a d a n a k u l t u r a przebyła. Spośród innych artykułów zawartych w numerze 1 „Afričan Arts" należy Określenie a u t o r a artykułu. N p . W. F o r m a n , В. В r e n t j e s , Alte afrikanische Plastik, L e i p z i g 1967; L . H o l ý , A f r i k a n i s c h e P l a s t i k , P r a h a 1967. W y d a w n i c t w a r a d z i e c k i e n a t e m a t s z t u k i afrykańskiej cytowałem w p r z y p i s i e 2. 3 4 �282 RECENZJE wspomnieć o a r t y k u l e J . D e c o c k a , Czy należy refleksji d w u o s t a t n i c h s z t u k a c h tego n a temat elementu szego d r a m a t u r g a z j e j głównych omawiający tragedii w grać Cesaire'a, który s t a n o w i sumę najwybitniej­ n i e pochodzącego wszakże z A f r y k i , ale u z n a w a n e g o z a jednego intelektualistów, o r a z Afrykański artykuł L . A n d e r s o n a , dokładnie zasięg geograficzny ksylofonu i opisujący ksylofon, podstawowe jego typy. Oprócz artykułów k r y t y c z n y c h „Afričan A r t s " p r e z e n t u j e wiadania i poezje afrykańskie. wiele autorów afrykańskich Reportaż twarzy t e n słusznie oraz s e r w i s Afrykańska nosi tytuł również krótkie opo­ zdjęć przedstawiający i składa się nań 14 zdjęć rzeźb i m a s e k rzeźba rzeźby murzyńska ze zbiorów M u z e u m ma Sztuki Etnicznej Uniwersytetu Kalifornijskiego w L o s Angeles. Kończąc prezentację się n a d korzyściami, afrykańską (i c h y b a i którym będzie w p i e r w s z e g o z e s z y t u tego p e r i o d y k u jakie może on przynieść n a s e r c u leży rozwój przyszłości) c z a s o p i s m o dziej jest to, co mają autentyczne, mniej wydawnictwo, sztuki, Poza jest gwarantują to r z e c z t y m szerokość godna idealny przekaz niejako. No i r z e c z bodaj dząca k w a r t a l n i e , może stać się f o r u m jakich wartości duży afrykańską dopiero rodzącą twierdzają te możliwości. P o z o s t a j e Arts". że szereg w sposób i n t e g r a l n y , równie ważna — „Afričan aktualnych obserwacji się. P e w n e „Afričan sprawia, artykuły Arts", „pa­ wycho­ dotyczących n i e t y l k o d a w n e j s z t u k i afrykańskiej, ale, co z n a c z n i e c i e k a w s z e , f o r u m sztuką bar­ publikowane kolorystycznych walor tego p e r i o d y k u zagadnień z d z i e d z i n y s z t u k i może być p o t r a k t o w a n y c h noramiczny" twórczością. o t e j sztuce, j e s t z n a c z n i e stanowi zainteresowań redaktorów sztuką jest to l u d z i związanych ze techniczne, w wprost i wszystkim l e c z również i własną Warunki podkreślenia się redagowane przez do p o w i e d z e n i a akademickie. zastanowić interesują tej s z t u k i . P r z e d e sztuką afrykańską n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i a m i , Dzięki t e m u f a k t o w i należałoby t y m którzy d y s k u s j i n a d nową pierwszego t y l k o życzyć, by r o z w i j a n e numeru po­ o n e były w następ­ nych numerach. Krzysztof HANNA SZUMAÑSKA-GROSSOWA, W a r s z a w a 1967. Historia polskiej ważniejszych osiągnięć Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, a f r y k a n i s t y k i n i e została j e s z c z e n a p i s a n a . B r a k publikowanych afrykanistyeznych przyczynków nie brak, do tej h i s t o r i i , m i m o a n i materiałów, s t u d i a można b y oprzeć też n i e j e s t mało. A na że których historia polskiej w afrykanistyki rozwoju polscy uczeni i tej d y s c y p l i n y , wskazując badacze już również p o ­ ani polskich tego tego, co w u c z y n i l i . Pomogłoby n a te d z i e d z i n y rodzaju afrykanistyki mo­ głaby s z y b k o ostać się c i e k a w y m i wartościowym p o d s u m o w a n i e m dzinie Makulski to dzie­ chyba badań, które posiadają już t r a d y c j e oraz uwypukliłyby b r a k i , j a k i e należałoby nadrobić. Jedną z dziedzin, w której sporo już zrobiono, i dyscypliny jej pokrewne. nie byłoby kowy. może z b y t obszerne, niemniej miałoby j e d n a k Zapisaliśmy się b o w i e m n a trwałe w XIX wieku, kiedy wiedza jać. Wystarczy Stefan wspomnieć i to dość d a w n o , jest etnografia S t u d i u m h i s t o r i i p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h poważny tej d z i e d z i n i e już w ciężar drugiej tylko nazwisk: Ignacy Żagiel, Antoni gatun­ połowie a f r y k a n i s t y c z n a w E u r o p i e dopiero zaczynała się kilka Afryki rozwi­ Rehman, Szolc-Rogoziński. Jeśli któryś z n a s z y c h etnografów miałby napisać historię t y c h badań, mógłby — i nawet powinien — rozpocząć swą pracę od z a p o z n a n i a się z książką Hanny �283 RECENZJE Szumańskiej-Grossowej, i to z w i e l u względów. P o d s t a w o w y m p o w o d e m j e s t skrzęt­ n i e p r z e z autorkę z e b r a n y materiał dotyczący p o s t a c i S t e f a n a a zwłaszcza ubiegłego jego afrykańskich wieku, dostarczyły materiału go n i e t y l k o peregrynacji rozsypanego odnośne po artykuły towarzyskie, a nawet publikowane w Szolc-Rogozińskiego, początkach dziesiątkach lat osiemdziesiątych czasopism, i sprawozdania, przy l e c z również czym kroniki l i s t y do r e d a k c j i . W y k o r z y s t a n i e tego t y p u m a ­ teriałów, i to w t a k interesujący sposób z e s t a w i o n y c h , pozwoliło a u t o r c e n a u c h w y ­ c e n i e w i e l u ważnych w ą t k ó w wiążących się z w y p r a w ą chybnie na umknęłyby t y m fakt, iż uwagi z a w o d o w e g o etnografa. autorka szczególnie dobrze Rogozińskiego, które n i e ­ Sądzę, że orientuje się zbawiennie w naszej pięknej X I X w i e k u , której w y k w i t y znalazły swą postać n i e t y l k o w renomowanych dziełach l i t e r a c k i c h , l e c z również w s p e c y f i c z n e j l i t e r a c k o - p a t r i o t y c z n e j ówczesnych i gusty czasopism p o l s k i c h , które kształtowały intelektualne decydowały o powodzeniu w y c h mających warszawskiej Świetna t a k i c h c z y i n n y c h przedsięwzięć badawczych i nauko­ dostarczyłaby Szolc-Rogozińskiego n a m każda poznajemy dokładniejsza polskiej nauki- n i e t y l k o gołe encyklopedia fakty, c z y słownik g r a f i c z n y , l e c z możemy wejść w gąszcz ówczesnej rzeczywistości, w której wienie zna­ i l i c z n y c h powiązań t o w a r z y s k i c h , które w przyszłości odegrać niebagatelną rolę w h i s t o r i i p o l s k i e j sprawiło, że czytając Podróże których zawartości zainteresowania i n t e l i g e n c k i c h odbiorców w a r s z a w s k i c h i p o z a w a r s z a w s k i c h . jomość ówczesnej a t m o s f e r y zaważył literaturze e k s p e d y c j i do A f r y k i było dziełem wymagającym bio­ wypra­ „ideologicznego" współuczestnictwa t e j m i a r y l u d z i , co S u l i m i e r s k i , P r u s , S i e n k i e w i c z c z y Ś w i ę t o ­ c h o w s k i . W s k o m p l i k o w a n y m w t y c h c z a s a c h kontekście p o l i t y c z n y m i społecznym Kongresówki w y p r a w a rym Rogozińskiego urastała do p r o b l e m u polskiego. I c h z d a n i e m , tego r o d z a j u m i s j e b a d a w c z e Polski w to podstawowego, w z a c y t o w a n i powyżej publicyści i p i s a r z e w i d z i e l i prężność kulturową dzieło c y w i l i z a c y j n e g o czasy pozytywizmu rozwoju postulującego miały zadokumentować w k ł a d świata. N i e z a p o m n i j m y wysiłki n a miarę noszące doraźne korzyści k r a j o w i . N i c więc dziwnego, wanie drogi zorycznej Świętochowski g r z m i , że lepiej j e d n a k , że były możliwości, wysiłki że w t y c z n y m z a l e c e n i o m P r u s a i S i e n k i e w i c z a nawołujących szłej w y p r a w y , odpowiedzi wyprawy do k r a j ó w , Opozycja organizatorom wyprawy do zbiórki n a r z e c z p r z y ­ obrócić t e pieniądze n a gdzie Polaków n i e posiano tego uznanego autorytetu w jej właściwe przygotowanie i gdzie te Obok postacie — przewija i wyposażenie się zresztą cała p l e j a d a Conrada-Korzeniowskiego, Stanley, sprawy wybudo­ Brazza stanowią podróży i wielu elementy młodego wtedy wielkiego układu chciałoby się powiedzieć, że książka G r o s s o w e j w utrudniła niezbędne funduszy. Na w y b i t n y c h n a z w i s k nie t y l k o już i n n y c h pionierów Rogozińskiego. i c h zupełnie poważnym s t o p n i u i n s t r u m e n t y , które zakupić m u s i e l i z własnych, niewystarczających s t r o n i c a c h Podróży stępuje przy­ entuzjas­ z Małej W ó l k i do Dużej, too będzie z tego większa korzyść niż z i l u ­ n i e potrzeba. polskich. któ­ narodu bardzo „angielskiego", eksploracji Afryki. ześrodkowanego Dzięki takiemu wokół ujęciu stanowi bezwiednie wy­ Wszystkie jednej przedmiotu może, l e c z n i e ­ mniej udane studium synchroniczne pierwocin polskiej afrykanistyki. Wracając jednak do -podstawowego założenia książki, c z y l i z a p o z n a n i a n i k a z historią przygotowań tej w y p r a w y i jej przebiegiem, p e s y m i z m Świętochowskiego n i e był j e d n a k p o z b a w i o n y która dotarła do wybrzeży K a m e r u n u w y c h o b s e r w a c j i n a t u r y geograficznej powodzeń. N i e z a p o m i n a j m y , regionem ze strony Anglii, i poczyniła podstaw. H i s t o r i a szereg czytel­ należy stwierdzić, że ciekawych i wyprawy, wartościo­ i e t n o g r a f i c z n e j , była. historią trudności i n i e ­ że był to o k r e s wzmożonego z a i n t e r e s o w a n i a się t y m a przede wszystkim Niemiec. W wyścigu tych dwu �284 RECENZJE potęg działalność Rogozińskiego nosząca z n a m i o n a ności była lądu w z góry Rogoziński skazana świetnie sposób dodatni n a klęskę. Już w zdał sobie z tego humanitaryzmu czasie p i e r w s z y c h sprawę, oczywiście n a dalsze losy przedsięwzięcia. D o d a t k o w y m i bezinteresow­ wypraw w głąb nie wpłynęło czynnikiem niającym pracę Rogozińskiego były n i e s n a s k i w s a m e j e k i p i e b a d a w c z e j to utrud­ składającej się z l u d z i o różnych c h a r a k t e r a c h i, co ważniejsze, o różnym n a s t a w i e n i u do c e l u swego p o b y t u n a k o n t y n e n c i e afrykańskim. Jedyną pociechą d l a i n i c j a t o r a w y p r a w y był fakt, że p e w n e obserwacje i pewne zbiory niezawodnie staną się udziałem ojczyzny. Sama „warstwa" jej w a l o r e m , afrykanistyczna gdyż z f a k t a m i omawianej książki nie jest odnoszącymi się do etnograficznej najważniejszym obserwacji K a m e r u n u można zapoznać się bezpośrednio dzięki o p u b l i k o w a n e m u skiego sprawozdaniu kawszych jego z wyprawy, które wyszło w spostrzeżeń zaliczyć należy c h y b a pobytu w Afryce na wyspie wydaniu książkowym. D o z a p i s k i Rogozińskiego Fernando-Poo, gdzie ludów p r z e z Rogoziń­ cie­ z drugiej próbował fazy przedzierzgnąć się w p l a n t a t o r a z n i e n a j l e p s z y m i zresztą w y n i k a m i . J e s t to też o k r e s jego r o m a n s u , a potem i małżeństwa z poetką i pisarką Heleną Boguską (Hajotą), która w tego ambitnego i niewątpliwie zdolnego e k s p l o r a t o r a n i e odegrała p o z y t y w n e j stając Smutne się przeszkodą w książki, które obrazują realizacji jego zamierzeń. l a t a po p o w r o c i e Rogozińskiego wymarzonego w pierwszym afrykanisty Nie dzieła. N i e m n i e j to, co uczynił w stosunkowo wyko­ krótkim czasie polskiego. stosunek. Najważniejszy ujęcie t e m a t u wypływa literaturze dorobek opiera na jest d l a niej człowiek i jego pasje, b a d a c z z osobistym, z bezpośrednich pamiętnikarskiej polskiego Grossowa jego d z i e n n i k u i l i s t a c h . M a do n i c h b a r d z o afrykanisty, Polak na innym zainteresowań (m.in. otrzymaliśmy pozycję r a c z e j wyjątkową, dawczy jest to o b r a z m i e j s c e tutaj n a s t r e s z c z a n i e w s z y s t k i c h p e r y p e t i i Rogozińskiego i w s z y s t ­ wiązanie jego życia n a u k o w e g o w roli, strony o k r e s i e życia, starczyło, b y zapewnić m u sławę i pozycję p i e r w s z e g o autentycznych zapiskach eksploratora, się te uniemożliwiły m u k i c h szczegółów k o l e j n y c h w y p r a w . I c h dokładny opis H a n n a osobisty wręcz do E u r o p y , losów człowieka, który mógł uczynić w i e l e , l e c z w a r u n k i nanie są życiu jako kontynencie. a u t o r k i , która tłumaczka). która p o z w a l a Dzięki spojrzeć a l e i n a drogę i po­ Takie specjalizuje temu właśnie nie t y l k o n a b a ­ jego życia wewnętrznego, która doprowadziła go do podjęcia w y p r a w y , a potem do w i e l u niepowodzeń, które zwichnęły osobowość Grossowej budzi badacza. wiele Można refleksji, by więc może niezbyt w konkluzji ściśle zauważyć, że książka etnograficznych, ale b a r d z o o w o c n y c h d l a t y c h , którzy pragną spojrzeć n a historię etnografii n i e t y l k o od s t r o n y materiałów, hipotez i teorii, ale również od s t r o n y substrátu l u d z k i e g o etnografii, bez p o z n a n i a którego h i s t o r i a d y s c y p l i n y byłaby m a r t w ą literą, a n i e historią p a s j i p o z n a n i a k u l t u r y własnego n a r o d u l u b k u l t u r y i n n y c h ludów. Idąc w Grossowej, ślad z a r e f l e k s j a m i , chciałbym zwrócić j a k i e nasunęły m i się w t r a k c i e l e k t u r y uwagę n a dwa, k i e r u n k i książki studiów, które w a r t o by kiedyś podjąć z myślą o h i s t o r i i już n i e t y l k o p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i , ale i p o l s k i e j etnografii. T a k więc sądzę, polskie z końca X I X w i e k u , historii zainteresowań że bardzo pożyteczne byłoby przejrzeć które stanowią, j a k się w y d a j e , polskich problematyką afrykańską. Był czasopisma bezcenne źródło do to przecież okres najważniejszych w y p r a w e k s p l o r a c y j n y c h o r a z podbojów k o n t y n e n t u , które n i e mogły przejść bez e c h a w P o l s c e , czułej z a w s z e głość. N i e należy przecież sugerować czy, której wydźwięk pod n a wieści o słusznej w a l c e się Sienkiewiczowską t y m względem wydaje się W mało pustyni za niepodle­ i w pusz­ reprezentatywnym. �285 RECENZJE Właśnie wyprawa znajdowali żywa Szolc-Rogozińskiego świadczy najlepiej o t y m , że w Polsce się l u d z i e , którzy świetnie z d a w a l i sobie s p r a w ę z d r a m a t u , j a k i Afryka. uchwycenie Prześledzenie warunków odpowiednich polaryzacji materiałów s t o s u n k u do s p r a w pozwoliłoby być afrykańskich prze­ może na i w p ł y w u tej p o l a r y z a c j i n a rozwój p o l s k i e j w i e d z y o A f r y c e . O t y m , że polskich wiedza ta rozwijała Afrykanistów Ciekawy, a zarazem które w sposób wspomniałem widoczny n a wstępie s m u t n y j e s t fakt, że książka G r o s s o w e j m i wiadomo, obszerniejszą biografią kowo ale brak sporo, się, świadczą X I X wieku, jest nazwiska tej r e c e n z j i . jest pierwszą, o i l e jednego z n i c h . O pozostałych w i e m y dokładniejszych opracowań, które mogłyby stosun­ stanowić bazę do n a p i s a n i a h i s t o r i p o l s k i e j a f r y k a n i s t y k i t a m t y c h czasów. A przecież możli­ wości istnieją. W i a d o m o j e s t b o w i e m , że w r a m a c h seminariów a f r y k a n i s t y c z n y c h oraz seminariów poświęconych h i s t o r i i p o l s k i e j szereg p r a c dyplomowych, n a r i u m prof. К. letnim już etnografii egzotycznej opracowano Afryki (semi­ Moszyńskiego i s e m i n a r i u m prof. J . G a j k a , n i e mówiąc o kilku­ dorobku w które dotyczą s y l w e t e k p o l s k i c h b a d a c z y t y m zakresie Studium Afrykanistycznego). C z y nie warto by materiałów t y c h przygotować do d r u k u ? Drugi ciąg r e f l e k s j i dotyczy s p r a w r o z l e g l e j s z y c h , a l e też i o większym zna­ c z e n i u d l a badań n a d historią e t n o g r a f i i i n a u k j e j p o k r e w n y c h . Myślę tu o możli­ wości w y k o r z y s t a n i a t y c h s a m y c h źródeł, t z n . czasopiśmiennictwa polskiego z końca XIX w., dla' opracowania socjologicznego studium dotyczącego środowiska spo­ łecznego, w j a k i m kształtowały się p i e r w o c i n y p o l s k i e j etnografii. J a k to w y k a z u j e dobitnie książka Stefana Podróże Szolc-Rogozińskiego, i h i s t o r y c z n y c h , a przecież n a i c h p o g r a n i c z u w rozwój dużym stopniu układy społeczne i p o l i t y c z n e ówczesnej Owe salonowe dyskusje nauk społecznych rodziła się p o l s k a etnografia, i „towarzyskie" p o l e m i k i rzeczywistości n a łamach odbijał polskiej. czasopism, których w p ł y w n a inteligencję t a m t y c h czasów był o t y l e większy, że było to p r a w i e d y n e źródło p r z e k a z u , spełniały rolę i n i c j a t o r a , a z a r a z e m p r o t e k t o r a przyszłych losów n a u k i p o l s k i e j powiązania badań naukowców przedsięwzięć. W t y c h w a r u n k a c h z pewnymi i i c h „ideologicznym" kręgami decydowały o s t r z u . J a k bardzo cennym o osobiste kierunku źródłem je­ ważkich d l a nawet przyszłych są chociażby artykuły p u b l i c y s t y c z n e L u d w i k a K r z y w i c k i e g o , który będąc w e w n ą t r z tego układu potrafił świetnie uchwycić licznych publikacjach jego złożoność najróżniejszego i wielopostaciowość, gatunku kreśląc w swych n i e t y l k o z a r y s y tego układu, l e c z również analizę m e c h a n i z m u jego działania. Jeśli po p r z e c z y t a n i u książki H a n n y fleksje, to t r z e b a ją j a k najgoręcej Grossowej nasunąć się mogą podobne r e ­ polecić s z e r s z y m kręgom czytelników. Krzysztof Makulski ��