https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5efc3f3262e260d020d8bb4db40c120.pdf 956d5e5cbd99a810caae51def551983a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3261 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3056 Title A name given to the resource Rodzina wiejska na Podlasiu - według tygodnika "Przyjaciółka" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Dariusz Czaja, Czesław Robotycki R O D Z I N A WIEJSKA N A P O D L A S I U TYGODNIKA WEDŁUG „PRZYJACIÓŁKA" Niezbędny w s t ę p pozaliteraokich, działanie samego przekazu literackiego, t e m u z n a k ó w l i t e r a c k i c h i jego w e w n ę t r z n y c h Tygodnik „Przyjaciółka" w h i s t o r i i polskiej k u l t u r y mv sowcj jest zjawiskiem w y j ą t k o w y m . Ukazuje się bez d ł u ż s z y c h reguł." 6 n i e b e z p i e c z e ń s t w o , to pokusa kreowania r z e c z y w i s t o ś c i , ny fikcji sys­ Drugie zamia­ w quasi — r e a l n o ś ć poprzez u ż y c i e c h w y t ó w p r o z y przerw od 1948 r o k u i od tego czasu znajduje wielu c h ę t n y c h dokumentarnoj i wiedzy zdobytej s k ą d i n ą d n i ż w s k a z y w a ł a b y c z y t e l n i k ó w . W e d ł u g o b l i c z e ń s p e c j a l i s t ó w w latach 1950 —• 1957 na to t r e ś ć t e k s t ó w . M o g ą t u w c h o d z i ć w g r ę pewne ogólna, liczba c z y t e l n i k ó w t y g o d n i k a w y n o s i ł a ponad d y d a k t y c z n e l u b z a m i a r y socjotechniczne. nów. 1 6 milio­ P ó ź n i e j s z e c z ą s t k o w e badania z r o k u 1960 w y k a z a ł y , że ..Przyjaciółka" jest j e d y n y m t y g o d n i k i e m masowo czytanym intencje I też w t y m przy­ p a d k u w a r t o p r z y t o c z y ć zdanie badacza, k t ó r y pisze:,, (...) zwa­ ż y w s z y j e d n a k dystans j a k i dzieli zawsze zamierzenie o d rea­ „skrępowana wy­ kowska, „ p r z e z n a c z o n e dla c z y t e l n i k ó w na n i ż s z y m poziomie k u l ­ t y c z n y m i " i ś w i a d o m a w ł a s n e j p o l i t y k i redakcja nie jest dos­ t u r a l n y m " przez l a t a całe m i a ł o n a j w i ę k s z y n a k ł a d , tatecznie ś w i a d o m a charakteru ostatecznego p r o d u k t u swej dzia­ w środowisku wiejskim. 2 Pismo t o , j a k pisze A n t o n i n a K ł o s - i najbardziej z r ó ż n i c o w a n y k r ą g o d b i o r c ó w . 3 M i m o , że z czasem p o j a w i ł y się pisma k o n k u r u j ą c e z „ P r z y j a c i ó ł k ą " podobne najszerszy wypełniające o d c i n k i czytelniczego h o r y z o n t u ( „ P a n o r a m a " , „Ko­ bieta i ż y c i e " i t p . ) tej u d a ł o się z a c h o w a ć swój charakter i p u ­ bliczność. Żywotność t y g o d n i k a zadziwia i k a ż e etnografowi z a t r z y m a ć się czasem n a d t y m t y t u ł e m . Potrzebne n a m dalej stwierdzenia o charakterze czasopisma, j a k i m i a ł o ono przez la­ ta, czerpiemy z socjologicznych analiz A n t o n i n y lizacji, trzeba Ponieważ nie zamierzamy d o k o n y w a ć analizy rauterystycznyeh jego a r t y k u ł ó w , w y k o r z y s t u j e m y t u czno — p r o d u k c y j n e g o m o d e l u r o d z i n y z l a t 1951 i m o d e l u l a t następnych", 7 W s z y s t k i e p o w y ż s z e t r o p y w s k a z u j ą w y r a ź n i e , że n a t r a f i m y w „ P r z y j a c i ó ł c e " n a rzeczy, k t ó r e etnografa zawsze b ę d ą i n t r y ­ g o w a ł y a mianowicie n a ś l a d y m i s t y f i k a c j i i mityzacji. wnioski 4 T y g o d n i k „ P r z y j a c i ó ł k a " m a przede w s z y s t k i m perswazyjny i d y d a k t y c z n y charakter. Ś w i a d c z ą o t y m о Ь ^ л м л е d z i a ł y pisma, p o ś w i ę c o n e poradom, listom c z y t e l n i k ó w , felietony o ,,życiow~yeh" Te „ Ż y c i e o w o c u j ą c e " — opowieść o rodzinie z Podlasia treści socjologów o d s y ł a j ą c po szczegóły do prac wspomnianej a u t o r k i . specyficzny d z i a ł literacki. „Przyjaciółki" w p e ł n i z d a w a ł a sobie s p r a w ę z k o n t r a s t u swego p o z y t y w i s t y - Kłoskowskiej, c a ł y c h r o c z n i k ó w czasopisma a wskazujemy na jeden t y l k o z cha- problemach i bardzo najbardziej ł a l n o ś c i . W y d a j e się w ą t p l i w e a b y n p . redakcja badaczki, k t ó r a niejednokrotnie z a j m o w a ł a się p o l s k ą p r a s ą po­ pularną,. u z n a ć , że nawet rozbudo­ A r t y k u ł y t r a k t u j ą c e o w s i , ż y c i u w i e j s k i m , r e p o r t a ż e rołacjonująco dzieje c h ł o p s k i c h r o d z i n , m ó w i ą c e o i c h d n i u dzi­ siejszym n a l e ż ą do s t a ł e j p r o b l e m a t y k i t y g o d n i k a . M o ż n a więc przez kolejne r o c z n i k i śledzić e w o l u c j ę ale i t r w a ł o ś ć redakcyj­ nej f o r m u ł y w poruszaniu t o m a t ó w wiejskich o s c y l u j ą c y c h wo­ k ó ł z a g a d n i e ń funkcjonowania r o d z i n y . W r o k u 1983 u k a z a ł się tekst z a t y t u ł o w a n y „ Ż y c i e o w o c u j ą ­ 8 wano d z i a ł y skutecznie p e ł n i ą c e swoje podstawowe funkcje — ce". fatyczną o dziejach c h ł o p s k i e j r o d z i n y z Podlasia. Tekst, k t ó r y nas zain­ i k o n a t y w n ą — grają jeszcze j e d n ą rolę w a ż n ą dla Z a r t y k u ł u w s t ę p n e g o d o w i a d u j e m y s i ę , że jest to o p o w i e ś ć całościowego o d b i o r u pisma. T e k s t y w n i m zawarto czytane s ą t e r e s o w a ł , w t y m ż e .artykule w s t ę p n y m , z o s t a ł zaliczony, wraz z przekonaniem, z i n n y m i , do rodzaju w s p o m n i e ń p o z w a l a j ą c y c h o c e n i ć p r z e b y t ą że s t a n o w i ą ono zapis r z e c z y w i s t o ś c i , zwier­ Kłos- w s p ó l n ą d r o g ę i p o w i n i e n t e ż u p r z y t o m n i ć m ł o d y m ogrom spo­ k o w s k a i co dla nas n a j w a ż n i e j s z e , t a k odbierana jest t e ż część łecznego wysiłku włożonego w rozwój kraju. W t y m samym nu- l i t e r a c k a pisma zajmująca, mniej więcej ó s m ą część jego o b j ę ­ merzo znajdziemy więc t a k ż o wspomnienie z w a k a c j i w zrujno­ c i a d ł o ż y c i a . T a k i e nastawienie tości. 5 R e p o r t a ż , felieton, czytelnicze potwierdza opowiadanie, nowela, fragment po­ wieści to jest t o w ł a ś n i e , зо czytelnik „ P r z y j a c i ó ł k i " p r z y j m u j e wanej Warszawie i r e p o r t a ż o hucie i m i e ś c i e Stalowa Wola. Poza t y m s t a ł e r u b r y k i p r z y n o s z ą felietony na aktualne t e m a t y t a k samo j a k p o r a d y k u l i n a r n e , prawne, m o d ę czy t e ż odpo­ z ż y c i a s p o ł e c z n e g o k r a j u oraz w y p e ł n i a j ą c e p o ł o w ę pisma po­ wiedzi r a d y , l i s t y , ciekawostki, m o d ę i t d . na rozpaczliwe l i s t y czytelniczek porzuconych, b r z y d ­ k i c h , samotnych, w y k o r z y s t a n y c h czy jeszcze inaczej, na t y ­ s i ą c s p o s o b ó w j a k i e niesie ż y c i e , s k r z y w d z o n y c h . Charakter t y g o d n i k a i czytelnicze nastawienie o j a k i m w y ­ żej p o w i e d z i e l i ś m y t o podstawa k s z t a ł t o w a n i a się zmityzowanej r e a l n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i c z y t e l n i k ó w , dla k t ó r y c h t r e ś ć „ P r z y ­ j a c i ó ł k i " jest w a ż n y m ź r ó d ł e m P o n i e w a ż w a r s t w a j ę z y k o w a o k a ż e się nie mniej w a ż n a dla zrozumienia t e k s t u niż jego strona fabularna, i t r e ś c i o w a , m u ­ wiedzy o świecie. P o w s t a j ą tu n a d t o dwa inne n i e b e z p i e c z e ń s t w a. Jedno, to z ł u d z e n i e jakiemu s i m y s t r e ś c i ć a r t y k u ł p o s ł u g u j ą c się d ł u ż s z y m i c y t a t a m i . W tek­ ście w y r a ź n i e d a j ą się w y o d r ę b n i ć t r z y części. .Partie p o c z ą t k o w o w p r o w a d z a j ą c c z y t e l n i k a w ś w i a t przed­ stawiony zawiązują a k c j ę i są w s t ę p n ą p r e z e n t a c j ą głównych bohaterów: u l e g a j ą dziennikarze przekonani o zaufaniu czytelnika. Polega „ D z i s i a j p a n Mieczyk ono na p r z e ś w i a d c z e n i u , że t-tosow^ane przez n i ' l i formy i zabiegi k u c h n i , chleba kupnego z m l e k i e m p r z e k ą s i ł , plaster boczku prze- litomekie nie p o d w a ż a j ą rastawego na sma,k w z i ą ł , p o k r ę c i ł się t r o c h ę po o b e j ś c i u a. po­ w y m o w y ich t e k s t ó w j a k o ś w i a d e c t w a w s t a ł o czwartej, ogolił się, z a s z e d ł do r z e c z y w i s t o ś c i z a p o z n a j ą c j e d n ą z tez se'-jok>'*ii l i t e r a t u r y , k t ó r ą t e m p o s z e d ł b u d z i ć swego syna, A n t o n a . A n t o ś , rocznik 1946, t a k referuje Stefan Ż ó ł k i e w s k i : ,,(,.,) z analiz l i t e r a t u r y jako c h ł o p j u ż na d w u d z i e s t u hektarach osobiście nie obudzi się i n i e d o k u m e n t u n a l e ż y w y k l u c z y ć n a i w n y realizm poznawczy, wiarę b u d z o n y s p a ć b ę d z i e c h o ć b y do d z i e s i ą t e j . A w s t a w a ć trzeba bo w b e z p o ś r e d n i ą w y m o w ę ś w i a d e c t w a , jego n e u t r a l n o ś ć i prze­ r o b o t y h u k . Trucie s t o n k i n i k a r t o f l a c h czas d o k o ń c z y ć , ma­ z r o c z y s t o ś ć w stosunku do z a m i e r z e ń a n a l i t y c z n y c h . Tekst l i ­ c h i n y piekelno w tej nowej oborze p o u r u c h a m i a ć , bo teracki jest dokumentem z r y ć , p i ć i doić się c h c ą , t r a k t o r wczoraj na części rozebrany zjawisk pozaliterackich t y l k o przez krowy pryzmat praw i p r z y m u s ó w właściwych strukturom literackim. do k u p y koniecznie z ł o ż y ć bo j a k ż e bez siły p o a i ą g o w e j w g o s ­ Trzeba zawsze u w z g l ę d n i a ć m o d y f i k u j ą c e informacje o faktach podarstwie... (...) P a n u Mieezykowi owa т а з г у п а od dawna j u ż 14Э �się nie podoba i dlatego u w a ż a , że najlepiej b y b y ł o j a k b y A n t o ś w y s t a w i a l i w remizie. M ó w i ę j a do niego — ot jest dla ciebie w y m i e n i ł j ą n a p a r ę ż w a w y c h k o n i k ó w . I przyjemnie p o p a t r z e ć s p o s o b n o ś ć ż o n k ę d o b r a ć . U b i e r a j się i i d ź . I wiesz p a n i co o n i z a s ł u g a u Boga d u ż a bo d y m o m z k o m i n a j e m u w niebo nie z r o b i ł ? P o s z e d ł ale b y n a j m n i e j nie na dysko t y l k o o b o r n i k rzu­ k o p c i (...). Poza t y m , cóż on, p a n Mieczyk m o ż e d o r a d z i ć . T o ż c a ć . M y ś l ę sobie — Mieczyk, n a d e s z ł a t w o j a godzina. U b r a w s z y i gospodarka c a ł k i e m inna. U niego b y ł a t a k a p r a w d z i w a , t r o c h ę się w g a r n i t u r , koszula b i a ł a , k r a w a t p o d c h o d z ą c y , p o j e c h a ł k r ó w e k , t r o c h ę ś w i n o k , p t a c t w a domowego ze dwie k o p y . (...) sam d w ó k ó ł k ą szczęścia dla syna s z u k a ć (...)•" U pana M i e c z y k a b u d y n k i gospodarcze b y ł y j a k trzeba — chlew, Dalej m a m y opis p o b y t u pana M i e c z y k a na dyskotece. Zna­ obora, stajnia. Ale A n t o s i o w i nie s p o d o b a ł y się. I w y s t a w i ł obo­ lazł t a m rę a p a r t a m e n t o w ą nie za d u ż a , nie za m a ł a , w sam r a z " — i oto dem, pod można powiedzieć. K r o w y stoją t y ł k i e m m a j ą s p e c j a l n ą t a ś m ę i t y l k o na tam tę rzę­ taśmę ja odpowiednią kandydatkę dla syna — ..blondynka, konsekwencjo: ,,(...) po d w ó c h m i e s i ą c a c h w y s z ł y z a m b o n y ich zapowiedzi". z a n i e c z y s z c z a j ą się. Nigdzie indziej i m nie wolno. P o i d ł a auto­ M a ł ż e ń s t w o o k a z a ł o się udane o c z y m t a k m ó w i p a n m a t y c z n e l a t a j ą i m n a d g ł o w a m i , d o j a r k i t e ż automatyczne do­ , , ( . . . ) I szczęśliwie się stało, bo dziewczyna dobra i m i ł a i żyje j ą , ani to w y g o d y k r o w a nie ma i na dodatek c z ł o w i e k a nie og­ się i m po b o ż e m u , j a k najbardziej. M a l u c h y j u ż c h o d z ą po świocie ląda.. (...) U m n i e wspomina p a n Mieczyk, b y ł a k r o w a . To ja i chłopak, i dziewezjmka, j a k Mieczyk: trzeba. Znaczy zabezpieczenie p o d c h o d z i ł do niej z szacunkiem i uczuciom. N a k a r m i w s z y , po­ osobowe jest. A n i u n i c l i żadnj^ch d y s k u s j i , ani na ten p r z y k ł a d g ł a d z i w s z y zawsze p o w i e d z i a ł j a jej słów p a r ę ż y c z l i w y c h a ona kłótni (...)." mnie m l e k i e m się w y w d z i ę c z a ł a . N a z w a ł e m j ą nawet t a k samo W y ł o m e m w s p o k o j n y m ż y c i u r o d z i n y s t a ł o się sprowadze­ j a k na i m i ę m i a ł a j a ś n i e p a n i dziedziczka, Melania, to b y ł a k r o ­ nie przez starszego syna pana Mieczyka, o k t ó r y m w i e m y t y l k o , wa ( . . . ) . " że osiedlił się na Ś l ą s k u , p a n i c h c ą c e j s p ę d z i ć wakacje na wsi. Część druga eksponuje koleje ż y c i a pana Mioczyka, jogo sta­ wanie się gospodarzem. Zawiera ona szereg detali etnograficznych: Jej aparycję, poglądy i działania burzące uświęcony p o r z ą d e k t a k opisuje p a n rodzinny Mieczyk: „ U r o d z i ł się p a n Mieczyk w dworskich czworakach. I z b ę zaj­ „(...) p r z y w i e ź l i ze s o b ą n a wywczas, no (...) d e l i k a t n i e m ó w i ą c m o w a ł piec t a k w i e l k i , że z t r u d e m mieścił się t a m jeszcze stół o s o b ę (...). D z i w n e babsko j a k i e ś . Nie m ł ó d k a , bo t a k po czter­ z b i t y z desek, ł a w a , d w a k u f r y na odzienie. D o s i ó d m e g o r o k u dziestce zdrowo, wysztafirowana, włos n a j e ż o n y , o k u l a r y na no­ ż y c i a p a n Mieczyk s y p i a ł na piecu, razem ze s w o j ą b a b k ą . S k o ń ­ sie i bardzo podobno k s z t a ł c o n a (...) zamiast w y l e g i w a ć się na czywszy siedem l a t , p r z e n i ó s ł się j u ż na klepisko, na siennik w y ­ s ł o n k u , z a c z ę ł a ona p r z e w r a c a ć w głowie naszej J u l i s i , pchany słomą. synowej (...) słyszę j a k ona jazgocze i jazgocze (...) p a n i J u l k o D o siedmiu l a t p a s a ł p a ń s k i e k r o w y n a pas­ t w i s k a c h , a p o t e m j u ż chodził z m a t k ą do r o b o t y w p o l u , do p a n i nie może przejmować na siebie całej naszej odpowiedzialności kopania, żęcia, pielenia. W l a t a c h m ł o d z i e ń c z y c h z o s t a ł p a n M i e ­ z w i ą z a n e j z w y c h o w a n i e m dzieci. Dzieci w ogóle nie w i d z ą ojca. czyk fornalem. Kto (...) Usposobienia pan Mieczyk był wesołego, w i d z i a ł ż e b y p a n i r o b i ł a p r z y n i c h absolutnie wszystko. przez co p o d o b a ł się l u d z i o m a j u ż nadzwyczajnie wprost wszyst­ A gdzie p a r t n e r s t w o ? M u s i p a n i ż ą d a ć tego o d m ę ż a (...). W r e ­ k i m o k o l i c z n y m p a n n o m . Szczególnie jednej takiej w p a d ł w oko. szcie t a k dziewczynie w głowie p r z e w r ó c i ł a , że t a w b i a ł y , ż n i ­ Pelagia się n a z y w a ł a i b y ł a g o s p o d a r s k ą c ó r k ą . Ojciec jej m i a ł w n y , g o r ą c y d z i e ń do fryzjera do miasteczka p o j e c h a ł a . wszystkiego p ó ł t o r e j m o r g i (...) ale f a k t f a k t e m , że do w y ż s z o ś c i c a j ą one z miasteczka. (...) A n t o ś n a b u z o w a n y chodzi, bo o b i a d m i e l i p r a w o . (...) T a k czy inaczej p a n u M i e c z y k o w i p r a w a Pelasi b r o n i l i . Jej do nie u g o t o w a n y , dzieci bez m a t c z y n e j opieki, w p o l u r o b o t a p a l i nie się. S ł o w a nie m ó w i . A wieczorem co j a w i d z ę ? Julisia p o d u s z k ę stoi na gospodarskim ka­ z s y p i a l n i m a ł ż e ń s k i e j bierze i do p o k o j u n a stryszek idzie s p a ć . ojciec m ó w i ł szczeźniesz a mojej c ó r k i dostaniesz. W kościele b y w a ł o , ona Wra­ w a ł k u — znaczy po prawej stronie, a pan Mieczyk na folwar­ (...) N i e w y t r z y m a ł e m (...) P a k u j się p a n i i opuszczaj nas bo c z n y m . I znaczy nio b y ł o m o ż l i w o ś c i r ó w n a ć się i m . Sam pan nieszczęście na d o m sprowadzisz. O b r a z i ł a się, raz, raz s p a k o w a ł a B ó g p i l n o w a ł , ż e b y o n i b y l i osobno. N o i nie u p i l n o w a ł . Pan i więcej m y jej nie o g l ą d a l i . A J u l i s i ę toż w z i ą ł e m na b o k i dziew­ Mieczyk P e l a g i ę z a b r a ł bez ko­ czynie w y t ł u m a c z y ł e m , bo to jeszcze m ł o d e i g ł u p i e . Możo i po szuli m o ż n a p o w i e d z i e ć . I zaczęli m i e s z k a ć razem w czworakach miastach t a k b y ć m u s i , że c h ł o p y pieluchy p i o r ą , dzieci n i a ń c z ą ż a d n e g o pozwolenia w jednej (...). Po wojnie p a n Mieczyk z dworusa s t a ł się n a g ł e gospoda­ i o b i a d j ' g o t u j ą . Ale t u jest wieś i t u o d g ó r n i e i n n y p o d z i a ł zos­ rzem. N a skutek r e f o r m y przydzielono j e m u c a ł y c h pięć hekta­ t a ł naznaczony. A wiesz dlaczego ? A dlatego, że na wsi r o b o t y r ó w . W jednj-m k a w a ł k u . Mierniczego co z i e m i ę dzielił, pan Mie­ za d u ż o , ż e b y k a ż d ą p r a c ę we dwoje z a c z y n a ć i we dwoje czyk dobrze ugościć k a z a ł i s ł o n i n k i na d ł o ń grubej w l n i a n ą c z y ć . (...) A poza, w s z y s t k i m m y ś l ę sobie, że s ą rzeczy m i ę d z y s z m a t k ę z a w i n ą ć . A c h , j a k pan Mieczyk t ą z i e m i ą cieszył się. m ę ż e m i ż o n ą , do k t ó r y c h n i k t obcy nie p o w i n i e n się w t r ą c a ć ( . . . ) " Jak z niej kamienie w y b i e r a ł , chwasty t ę p i ł . A l e r a d o ś c i b y ł o n i e d ł u g o . Zaraz z a c z ę ł a się ta c a ł a afera z k o l e k t y w i z a c j ą . Pan Mieczyk swojej w ł a s n o ś c i b r o n i ł godnie. Z w i d ł a m i s t a n ą ł i po­ koń­ P r z y w r ó c i w s z y szczęśliwie r o d z i n n ą h a r m o n i ę , p e w n y spo­ k o j u i m a t e r i a l n y c h p o d s t a w dalszego ż y c i a p a n czas na k o ń c o w ą Mieczyk ma refleksję: w i e d z i a ł , że on do ż a d n e j s p ó ł d z i e l n i ani ż y w y ani m a r t w y nie ,,(...) p r z y s z e d ł j a na t e n p a d ó ł ziemski j a k o s z ó s t e dziecko for­ zapisze się. Z a b r a l i jego do Siodłec, t a m b y ł p a n Mieczyk nala z k a t e g o r i ą d w o r u s o w ą z d a w a ł o b y się po wsze czasy. A od­ d w a m i e s i ą c e . A l e co b y ł o p r z e s z ł o m i n ę ł o . (...) Pan całe Mieczyk c h o d z i ć b ę d ę j a k o c h ł o p p e ł n o p r a w n y , co s y n o w i p i ę k n ą gos­ co t r o c h ę g o s p o d a r k ę p o w i ę k s z a ł (...) no i j a k p r z y s z ł o w sie­ p o d a r k ę z o s t a w i ł i c h ę ć do p r a c y na niej. Znaczy nie żył j a na­ d e m d z i e s i ą t y m ó s m y m A n t o s i o w i ziemię p r z e k a z y w a ć , to b y ł o daremno, i znaczy życie moje b y ł o o w o c u j ą c e . " co p r z e k a z a ć — z r o b i ł o się tego prawie d w a n a ś c i e h e k t a r ó w ( . . . ) " . Wreszcie trzecia część, przesycona w e w n ę t r z n ą d r a m a t u r g i ą , Tak, po d o k o n a n i u koniecznych cięć, w dopuszczalnym s k r ó ­ cie przedstawia się t r e ś ć a r t y k u ł u . Czas na analizy. m ó w i o p e r y p e t i a c h z w i ą z a n y c h z m a ł ż e ń s t w e m syna pana Mie­ czyka — A n t o s i a i dotyczy n a j p i e r w samych poszukiwali ż o n y , Podejrzenia: r e p o r t a ż z p a m i ę c i p ó ź n i e j p r o b l e m ó w m o d e l u rodziny. ,,(...) I dobrze b y ł o , t y l k o jedna rzecz mnie spokojnego snu za­ Zreferowany w y ż e j tekst o „ o w o c u j ą c y m ż y c i u " m ó g ł b y n'c- ż y w a ć nie d a w a ł a . A t o mianowicie, że A n t o ś nie ożenił się do­ j a k o z u r z ę d u z a i n t e r e s o w a ć etnografa. T e m a t jest wiejski a for­ t ą d . (...) T r z a się u s t a t k o w a ć — p o u c z a ł a m a t k a —• i r o d z i n ę m a r e p o r t a ż o w a sugeruje zapis r z e c z y w i s t o ś c i . P o w o d y , dla k t ó ­ z a k ł a d a ć . K i e d y ż t y z d ą ż y s z n a s t ę p c ó w na g o s p o d a r k ę na ś w i a t r y c h s t a ł się o n o b i e k t e m analizy z naszej s t r o n y , s p r o w a d z i ć , w y c ł i o w a ć , do ziemi p r z y u e z j r ć . (...) A l e co z tego, poza przedmiot tradj^eyjnio pojmowanej etnografii. że m y u g a d y w a ł i i k ł a d l i r o z u m do g ł o w y . T o ż od samego ga­ dania synowa w c h a ł u p i e nie p o j a w i się. (...) Bez gospodyni wykraczają K a ż d y tekst b ę d ą c y zapisem j a k i e j ś r z o c z y w i s t o ś c i , w wien sposób ustrukturyzowany, niosący pe­ t r e ś ć , nasycony zna­ w d o m u n i j a k nic m o ż n a . Mówię ja, j e m u — ż e ń się natychmias­ czeniami, m o ż e s t a ć się p r z e d m i o t e m etnologieznej i n t e r p r e t a ­ t o w o , a on nic. I z d a r z y ł o się t a k , że w s ą s i e d n i e j wsi d y s k o t e k ę c j i . W s p o m n i a n y a r t y k u ł b ę d ą c y sensownie z o r g a n i z o w a n ą 150 ca- �łością odznacza się ponadto i n n ą , niezwykle f r a p u j ą c ą etnologa t y m co stanowi o jego specyfice jest o k o l i c z n o ś ć , iż musi t o w ł a ś c i w o ś c i ą . Z jednej s t r o n y , tekst narzuca się o d pierwszej b y ć zapis r z e c z y w i s t o ś c i z e w n ę t r z n e j wobec a u t o r a i d o ś w i a d ­ c h w i l i c z y t a j ą c e m u , jest a p e l a c j ą ad hominem a zastosowana for­ czonej przez niego w d o w o l n y , b e z p o ś r e d n i s p o s ó b — na p r z y ­ m a skłania, niercfleksyjnie nastawionego k ł a d rozmoyva,, w y w i a d c z y t e l n i k a do p r z y j ę ­ — dla f o r m y monologu. W t y m wy­ cia z a w a r t y c h w n i m t r e ś c i i uznania ich za wiarygodne. Z d r u ­ p a d k u n a p i ę c i e dramatyczne giej s t r o n y , cechy te p o d p o w i a d a j ą z kolei i n t e r p r e t a t o r o w i z j a ­ cepcji r z e c z y w i s t o ś c i d o k o n y w a n e j przez n a r r a t o r a i c z y t e l n i k a . ką konstrukcją t e k s t u m a do czynienia, z d r a d z a j ą c reportażu wynika z różnie per­ pośrednio W p r z y p a d k u t e k s t u z „ P r z y j a c i ó ł k i " zachodzi podejrzenie, że s p o s ó b jogo odczytania. T a d w o i s t o ś ć b ę d ą c a dalej osią rozwa­ nie s p e ł n i a on tego podstayyowego w a r u n k u . Jego a u t o r k a na­ ż a ń t ł u m a c z y zarazem g ł ó w n y p o w ó d zainteresowania się t y m d u ż y ł a f o r m y g a t u n k u dla pewnej m i s t y f i k a c j i dokonanej w i m i ę a r t y k u ł e m . N a s z y m zadaniem b ę d z i e p r ó b a jego rozszyfrowa­ dydaktycznego celu t a k charakterystycznego dla togo t y g o d n i k a . nia. T r o p i ą c elementy n i e ś w i a d o m e u k r y t o za j a w n y m i , obser- Ta nasza w ą t p l i w o ś ć z o s t a ł a oddana u ż y t ą k o n t a m i n a c j ą : wowalnymi p o r t a ż z p a m i ę c i " . Takie yvstepne rozpoznanie nio jest metodo­ treściami chcemy i stereotypy m y ś l e n i a autora Takie rozumienie pokazać mechanizmy mityza,cji oraz zasady organizacji tekstu. etnologicznej pracy interpretacyjnej pomina bardziej d e t e k t y w i s t y c z n e dociekania; sama na p r z e k s z t a ł c a się t y m s a m y m , z a c h o w u j ą c cje, w „ e t n o l o g i ę przy­ dyscypli­ wszelkie propor­ podejrzeń*'. logicznym bezprawiom jeżeli p o w i e m y , żo p r z y j ę t a procedura p o s t ę p o w a n i a neutycznego. Jego przez z b l i ż o n a jest do zasady k o ł a ogólną istotę oddaje następujący ,,(...) yvidac w y r a ź n i e , że zasada k o ł a hermeneutycznego wytłumaczenia cytat: oznacza (podstayyę do niej daje n a m n p . t y t u ł , o k r e ś l e n i e k u ł u wnkazuje jednoznacznie, że m a m y do czynienia z reporta­ rozpoznana żem. w i j a m y , uszczegoloyviamy, k o r y g u j e m y — w m i a r ę spelnia,ć tekst, by na te­ m a t całości u t w o r u u m o ż l i w i a j ą c e j n a m zrozumienie jego części wymaga, sygnalizowane ś r ó d t y t u ł e m podejrzenie. L e k t u r a a r t y ­ P r z y p o m n i j m y j a k i e w a r u n k i winien nas herme- r o z p o c z ę c i e i n t e r p r e t a c j i o d pewnej hipotezy w s t ę p n e j Z a n i m przejdziemy do szczegółowej analiz}", „re­ gatunkowe, forma,, czasem nazwisko a u t o r a ) ; h i p o t e z ę t ę roz­ zapoznawa­ s ł o w n i k o w a pod­ nia się z tekstem u t w o r u , a n a s t ę p n i e —• jego badania. (...) T r a ­ powiada,, że jest to gatunek „ p u b l i c y s t y c z n o — l i t e r a c k i obej­ d y c j a hermenoutyczna z g r o m a d z i ł a poza t y m szereg r e g u ł , k t ó ­ m ó g ł b y ć o k r e ś l a n y j a k o r e p o r t a ż . Definicja m u j ą c y u t w o r y o charakterze s p r a w o z d a ń z w y d a r z e ń , k t ó r y c h re nie m o g ą yvprawdzie u d o w o d n i ć a n i yv p e ł n i zagwarantoyvao a u t o r b y l b e z p o ś r e d n i m ś w i a d k i e m . (...) ze w z g l ę d u na rodzaj poprayynej i n t e r p r e t a c j i , p o s i a d a j ą natomiast z jednej s t r o n y w a ­ t e m a t y k i w y r ó ż n i a się r e p o r t a ż s p o ł e c z n o — obyczajowy, pod­ lor heurystyczny i m o t y w u j ą c y , z d r u g i e j — - f a l s y f i k u j ą c y różniczy", wojenny, s ą d o w y i i n . O charakterze r e p o r t a ż u decy­ duje stosunek elementów 1 t e r p r e t a c j i i oceny '. i n f o r m a c y j n y c h oraz autorskiej i n ­ 9 lub r o z w i a ć warto zmierzyć podejrzewany tekst „ m i a r ą ' ' literackiej teorii r e p o r t a ż u a p a m i ę t a j ą c o charak­ terze 1 4 W s t ę p n e rozpoznanie t e k s t u s u g e r u j ą c e całościowe w r a ż e n i e , że m a m y do czynienia z u t w o r e m , k t ó r e g o i s t o t ę oddaje z w r o t „ r e p o r t a ż z p a m i ę c i " u g r u n t o w u j e bliższe spojrzenie na t r e ś ć , Ta s ł o w n i k o w a definicja nie w y j a ś n i a wszystkiego. B y w ą t ­ pliwości uzasadnić (,..)" tygodnika, „ P r z y j a c i ó ł k a " miarę należy stosować formę i język inkryminowanego reportażu. W planie t r e ś c i zyvracaja uyvage u ż y t e yv a r t y k u l e schematy utarte przedstayvionia c h ł o p s k i e g o awansu, k t ó r e odnosi się łagod­ do losoyv ż y c i o w y c h bohatera — pana M i e c z y k a . W z b y t w i e l u nie. Teoria czy t e ż morfologia r e p o r t a ż u pozwala na t a k ą oto miejscach szczegóły jego ż y c i o r y s u z n a j d u j ą b e z p o ś r e d n i e h o m o - zgoneralizowaną logie do socjologicznie opisanego w kategoriach m a k r o s t r u k t u - jogo c h a r a k t e r y s t y k ę , korzystając z ustaleń specjalisty. jakiej dokonujemy tu 10 r a l n y c l i procesu przemian spoleczeiistyva polskiego. A p r z e c i e ż Report aż pełni funkcjo d o k u m e n t u j ą c e , s t ą d waga w y s t ę p u ­ jących w nim elementów opisowych. Opis j e d n o s t k o w y sku­ losy jednostek odbiegają od schomatoyv, specyfika l o k a l n y c h i ś r o d o w i s k o w y c h , ludzkie c h a r a k t e r y warunkóyy znacznie od­ p i o n y jest w r e p o r t a ż u na r e a l n y m przedmiocie a nasycenie szcze­ c h y l a j ą rzoczyyyistość o k r e ś l o n e g o „ t u i t e r a z " od socjologiczne­ g ó ł a m i ma u t w i e r d z i ć czytelnika w przekonaniu o a u t e n t y z m i e go m o d e l u . T o w ł a ś n i e yvinno s t a ć się d r a m a t y c z n ą osią reporta­ przekazu. Bogactwo opisu sprawia, że r z e c z y w i s t o ś ć staje się ż u . Tymczasem p r z e ł o m o w e i yvazne w ż y c i u j e d n o s t k i m o m e n t y , konkretna, wpleciono w szersze t ł o społeczno, w t r e ś c i r e p o r t a ż u zróżnicowana i wielowymiarowa. Zdania opisowe i sprawozd a wezo w s p ó ł i s t n i e j ą t u ze z d a n i a m i i n t e r p r e t a c y j n y ­ zostały zbyto eufemizmami w z i ę t y m i z potocznego j ę z y k a . N a p r z y k ł a d m i . R e p o r t a ż b o w i e m , n i e z a l e ż n i e od opisu, przekazuje t e ż p u ­ nazywanie kolektyyvizacji yysi „ a f e r ą " l u b p ó ź n i e j s z y c h (już bez- n k t widzenia o p i s u j ą c e g o . Relacja d o k u m e n t a r n a p o w i n n a m i e ć konfliktoyyycli ?) l a t „ l e p s z y m i czasami". Co do t r e ś c i r e p o r t a ż charakter o t w a r t y . I n t e r w e n c j e autorskie p o l e g a j ą t u na k o m ­ oddaje, m i m o w y s i ł k ó w a u t o r k i , ra,czoj utryvalony i stereotypo­ ponowaniu u k ł a d ó w zdarzeń, któro w rzeczywistości m a j ą cha­ w y rodzaj poyyszechnej wiedzy o srodoyvisku w i e j s k i m , n i ż cha­ rakter żywiołowy. W r e p o r t a ż u w y s t ę p u j ą dwa plany zdarzeń. r a k t e r y s t y c z n y dla g a t u n k u i n d y w i d u a l i z u j ą c y p u n k t widzenia. P r z e n i k a j ą się dwie relacje czasowo. Sprawozdanie j a k o element Z formalnego p u n k t u widzenia w r e p o r t a ż u przemieszano d r a m a t u r g i i w planie a k t u a l n y m i elementy analizy i w n i o s k ó w dyva rodzaje n a r r a c j i : m o n o l o g u i f o r m y w planie r e k o n s t r u k c j i . N a p i ę c i e m i ę d z y t y m i p l a n a m i jest wow- yyażyło to w konsekyyoncji na u ż y t y m w n i m j ę z y k u . nętrzną formą dramatyzmu reportażowego jaki tworzą Kryteria właściyvości dokumentarnych reportażu fakty. oraz Istotnym składnikiem m o r f o l o g i c z n y m jest Tekst, 1 1 w k t ó r y m przeplata się opoyyiość bohatera z k o m e n t a r z e m au­ zasada t o r s k i m poyvinien zayyioraó d w a , z r ó ż n i c o w a n e j ę z y k o w o , sposoby sfery wypoyyiedzi. L e k t u r a a r t y k u ł u tego nio potwierdza. M a t e r i a j ę - podmiot z y k o w a c a ł e g o t e k s t u jest dziwnie jednorodna zaroyvno w wars- p r a w d z i w o ś c i nie opiera się w y ł ą c z n i e na opisie realnej zjawisk. trzecioosobowej. Za- relacji rcportazoyvej — n a r r a t o r . N a r r a t o r a nio u t o ż s a m i a się wic leksykalnej j a k i yv tj'pie obrazowania. P o r ó w n a j m y : z a u t o r e m . R ó ż n e relacje: a u t o r — n a r r a t o r — p r z e d m i o t w y ­ Mieczyk yystał dziś o czwartej rano ( . . . ) " , „ T r u c i e s t o n k i na kar­ powiedzi mo­ t o f l a c h czas d o k o ń c z y ć , m a c h i n y piekielne w tej nowej oborze nolog — relacja,, w s p ó ł p a r t n e r w y d a r z e ń , k o n s t r u k c j a pierwszo- p o u r u c h a m i a ó ( . . . ) " , „ A n t o ś w y s t a w i ł o b o r ę a p a r t a m e n t o w ą mo­ tworzą, z b i ó r m o ż l i w o ś c i k o n s t r u k c j i r e p o r t a ż u , osobowa, w y w i a d y , dialogi, relacja z e w n ę t r z n a , trzecioosoboyva. 12 ż n a p o w i e d z i e ć . K r o w y m a j ą t a m pod t y ł k i e m s p e c j a l n ą t a ś m ę Wszystkie wymienione t u cechy r e p o r t a ż u , d e c y d u j ą c e o wew­ i t y l k o na t ę t a ś m ę z a n i e c z y s z c z a j ą się ( . . . ) " . n ę t r z n y m skomplikowaniu form i zróżnicowaniu gatunkowych, j a k gloyvny bohater, s ą p o c h o d n ą jego f u n k c j i podstawowej p o l e g a j ą c e j na p o ś r e d n i ­ o s o b ę " ( . . . ) nie miodka,, czeniu m i ę d z y r e a l n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą a c z y t e l n i k i e m poszuku­ l a r y na nosie i bardzo k s z t a ł c o n a " , j ą c y m z u p o r e m p r a w d z i w y c h o niej informacji. „Pan p a n Mieczyk, Zobaczmy teraz charakteryzuje przyjezdną yvysztafiroyvana, yvlos n a j e ż o n y , oku­ czy u b i e r a j ą c e g o się syna 13 ,,(...) Tekst, k t ó r y o m a w i a m y wykazuje cechy pozyvalajace wstę­ pnie określić go ze yvzgledu na t e m a t y k ę j a k o r e p o r t a ż s p o ł e c z - j e d n ą k o s z u l ę założył, z d j ą ł , d r u g ą p r z y m i e r z a , t r z e c i ą , chomąto wiążo (...)". B r a k c u d z y s ł o w ó w yv o r y g i n a l n y m t e k ś ­ cie y v y o d r ę b n i a j ą c y c h kyvestie bohatera sugeruje, żo zapis jego no-obyczajoyvy, n a t o m i a s t f o r m ą z b l i ż o n y jest do m o n o l o g u — yvypowiedzi nie jest d o k ł a d n y , w i e r n y (nie m u s i b y ć t a k i ) , lecz relacji. Ale... I s t o t n y m k o n s t y t u t y w n y m elementem nieznacznie p r z e t w o r z o n y przez a u t o r k ę . Czy p e d a n t e r i ą b y ł o b y reportażu, 151 �zatem postulowanie w y b i j a n i a różnic pomiędzy obydwoma ty­ pami wypowiedzi? Wydaje nam daleko p o s u n i ę t a licentia poetica się, że nie, p o n i e w a ż w y k r a c z a j ą poza r a m y schematycznie widzianej c h ł o p s k i e j bio­ nawet g r a f i i . W b r e w pozorom poza schemat nie w y c h o d z i t e ż p r ó b a nie p o w i n n a z a c i e r a ć s p o s o b ó w u d r a m a t y z o w a n i a losów pana M i e c z y k a przez pokazanie w j a k i f o r m u ł o w a n i a m y ś l i a u t o r a i bohatera. Możliwo j o d n a k ż e m u s i s p o s ó b doszło do jego m a ł ż e ń s t w a . Z r e s z t ą szybko b y ć z a u w a ż e n i e t a k i c h o d m i e n n o ś c i w p o r ó w n y w a n y c h fragmen­ z m i a n a obrazu. P r z y s z ł a r e f o r m a r o l n a — p r z y p o m n i j m y — nasz tach. Zamiast r ó ż n i c dostrzegamy z a s t a n a w i a j ą c ą bohater s t a ł się gospodarzem (dobrego mierniczego s ł o n i n ą u g o ś ­ ności. W ł a ś c i w y p o w y ż s z y m ilość zbież­ opisom d o ś ć specyficzny dowcip, cił). Opis nadania ziemi jest p o w i e l o n y m następuje obrazem u t r w a l o n y m s k ł o n n o ś ć do przerysowanych, dosadnych s f o r m u ł o w a ń , obrazo­ d z i ę k i p o d r ę c z n i k o m h i s t o r i i najnowszej. Sprowadzony do k i l k u we o k r e ś l e n i a w s k a z u j ą na w s p ó l n e ź r ó d ł o pochodzenia. Podob­ p r o s t y c h r y s ó w (niekonfliktowe nie b r z m i ą c y c h wypowiedzi, k t ó r y c h s t y l i s t y k a nie pozwala od­ t a ć dobrego mierniczego) staje się c z y m ś w rodzaju historycznego dzielić w y p o w i e d z i oleodruku, pełniącego a u t o r s k i c h od k w e s t i i bohatera reportażu, j a k m o ż n a z o r i e n t o w a ć się z p r z y t o c z o n y c h dłuższycli fragmen­ t ó w , jest znacznie w i ę c e j . przeprowadzenie r e f o r m y , pos­ zarazom w y r a ź n ą funkcję ideologiczną. Przez dalsze f r a g m e n t y relacji o „ o w o c u j ą c y m ż y c i u " pana M i e c z y k a p r z e b i j a j ą znane f i g u r y m y ś l e n i a o k u l t u r z e ludowej. P r z y w s p o m n i a n y m przemieszaniu d w u f o r m r e p o r t a ż o w y c h F i g u r a l n o ś ć dostrzegamy w y r a ź n i e t a m , gdzie jest m o w a o sto­ w ł ą c z a n i e cudzych słów w o t a c z a j ą c y k o n t e k s t , to zabieg sty­ s u n k u bohatera do ziemi ( „ a c h , j a k pan Mieczyk t ą z i e m i ą cie­ l i s t y c z n y o d u ż y m znaczeniu i w d o d a t k u n i e u n i k n i o n y . M a on szył się. J a k z niej kamienie w y b i e r a ł , chwasty t ę p i ł " ) . D o c h o d z i swój walor semantyczny, o k t ó r y m t a k pisze M a r i a M a y e n o w a : do tego wysokie w a r t o ś c i o w a n i e p r a c y na r o l i , w y s i ł k u fizyczne­ " ( . . . ) Z p u n k t u widzenia semantycznego s ą to f r a g m e n t y teks­ go. O k r e ś l e n i a te m i e s z c z ą się w w y o d r ę b n i o n e j przez R o c h a 1 6 t ó w w z a ł o ż e n i u n i e s p ó j n e . W n o s z ą one j e d n o c z e ś n i e perspek­ S u l i m ę figurze „ a k s j o l o g i i ź r ó d ł a " . t y w y dwóch różnych p o d m i o t ó w mówiących, wprowadzają rów­ są alergiczne reakcje bohatera na wszystko co nowe, co ł a m i e n o c z e ś n i e informacje o świecie p r z e d m i o t o w y m i informacje me­ s t a r y p o r z ą d e k ( „ P a n u M i e c z y k o w i owa maszyna o d dawna j u ż tajęzykowe, które można sprowadzić do takiej oto formuły: się nie p o d o b a " ) . M a ł o pochlebne Bardzo mocno zaznaczone sądy na tomat odhumani­ prymarną zowanego gospodarstwa syna u z y s k u j ą p r z e c i w w a g ę w jego zwie­ s p ó j n o ś ć t e k s t u . P o z w a l a j ą one s z u k a ć scalenia t e k s t u na k i l k u rzeniach (,,(...) u m n i e b y ł a k r o w a . (...) T o j a do niej p o d c h o d z i ł r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h i poziomach, w z b o g a c a j ą c tekst o r ó ż n e z uczuciem i szacunkiom ( . . . ) " ) . ' k t o ś t a k m ó w i ' . S ą to zatem s t r u k t u r y r o z b i j a j ą c e m o ż l i w o ś c i semantyczne ( . . . ) " l s Nasze u p o m i n a n i e się o cudzy­ słowy różnicujące język wypowiedzi nie jest w i ę c bezzasadno. W pierwszym p r z y b l i ż e n i u analizowany tekst s k ł a n i a nas do Opozycja wieś — miasto n a l e ż y r ó w n i e ż do p o r z ą d k u m y ś ­ lenia figuralnego. F i g u r a ta odznacza się d o d a t n i m nacechowa­ n i e m w a r t o ś c i z w i ą z a n y c h z k u l t u r ą l u d o w ą , przeciwstawionych stwierdzenia n a s t ę p u j ą c e g o : skoro w t a k i s t o t n y c h p u n k t a c h nie w a r t o ś c i o m n i e s i o n y m przez c y w i l i z a c j ę . Ł a t w o w y c h w y c i ć z o s t a ł on w y k o n a n y lege artis, wnioski. w rozbudowanej sekwencji z p r z y j e z d n ą b u r z ą c ą u ś w i ę c o n y ro­ Pierwszy, to w y j ą t k o w a n i e u d o l n o ś ć a u t o r k i — ten wniosek od­ d z i n n y ł a d . („(...) zeszłego l a t a p r z y j e c h a ł z m i a s t a B e n u ś z ż o ­ rzucamy. U t w i e r d z a się więc wysoce p r a w d o p o d o b n y d r u g i wnio­ n ą i p r z y w i e ź l i ze s o b ą na wywczas, no (...) delikatnie m ó w i ą c to n a s u w a j ą się dwa ją sek: nie istnieje w r z e c z y w i s t o ś c i pan Mieczyk, nie i s t n i e j ą inne o s o b ę ( . . . ) " ) . P a m i ę t a m y , że w a r t o ś c i niesione przez c y w i l i z a c j ę postacie r e p o r t a ż u , nie i s t n i a ł y sytuacjo i okoliczności w n i m m i e j s k ą z o s t a j ą odrzucone. Powraca p o r z ą d e k , w k t ó r y m m o ż n a opisane. I s t n i e j ą n a t o m i a s t : autorskie projekcje, autorska w y ­ ż y ć . P o d s t a w ę do takiego autorskiego r o z u m o w a n i a d a ł o f i g u ­ o b r a ź n i a i jej p r o d u k t y p o w s t a ł e w warszawskiej r e d a k c j i t y ­ ralne przekonanie, że k u l t u r a l u d o w a p r z e c h o w a ł a w a r t o ś c i za­ g o d n i k a . Te, s t a n o w i ą dobry m a t e r i a l do etnologicznej interpre­ pewniające harmonijny rozwój osobowości i Podstawa treści r e p o r t a ż u t a c j i . T o t e ż celem dalszej analizy b ę d z i e w y k r y c i e zasad i f i g u r myślenia, według których został wykreowany świat przedsta­ wspólnot. 1 7 o k a z a ł y się stereotypy i figury m y ś l e n i a . Są one z b i o r o w y m w y t w o r e m w y o b r a ż e n i o w y m i ide­ w i o n y w a r t y k u l e . R ó w n i e ż i one p o w i n n y p o t w i e r d z i ć t e z ę o kre­ ologicznym, c z ę s t o też f o r m ą wiedzy uprzedniej. U ż y w a n e w k o ­ a t y w n e j r o l i fantazji munikacji autorskiej. społecznej j a k o proste klucze do r-ozumienia rzeczj"- w i s t o ś c i , są odporne na z m i a n ę i u t r w a l a j ą się w z b i o r o w y m u ż y ­ ciu. S t a j ą się s ą d a m i p r a w d z i w y m i a priori Rozbiory i paralele n y c h p r z e k o n a ń . Są to ex definitione K l i s z a , k t ó r ą p o s ł u ż y ł a się a u t o r k a do opisu wiejskiej rze­ w o ł a n o s ł o w e m i podbudowane o d p o w i e d n i m i e m o c j a m i . 18 Ujaw­ c z y w i s t o ś c i m a kilka, j a ś n i e j s z y c h p u n k t ó w . U m i e ś c i ł a więc ona niona przez badaczy taka, n a t u r a f i g u r i s t e r e o t y p ó w jest w y ­ a k c j ę r e p o r t a ż u na Podlasiu co zdradza charakterystycznie t y ­ k o r z y s t y w a n a ś w i a d o m i e lub n i e ś w i a d o m i e w licznych p o w y s p o s ó b widzenia r e g i o n ó w etnograficznych Polski. W o charakterze p e r s w a z y j n y m . po­ t o c z n y m odczuciu Podlasie, obok i n n y c h , jest regionem zacofa­ nym pod w z g l ę d e m gospodarczym, z d o m i n u j ą c ą gospodarką r o l n i c z ą . Bliskie ze s t o ł e c z n e j p e r s p e k t y w y „ t r a d y c y j n i e rolni­ O l e o d r u k o w y obraz podlaskiej r o d z i n y j a k i maluje tekstach „Przyja­ c i ó ł k a " m a dwie specyficzne, bo rozumiano nie wprost, parale­ le. Jedna, to znana p o w i e ś ć Edwarda Redlińskiego Konopiel- cze" Podlasie m o g ł o s t a ć się p o w o d o m do umiejscowienia a k c j i ka; w t a m t y c h okolicach. cjologów, praca n a u k o w a D a n u t y M a r k o w s k i e j „ R o d z i n a wiejska Biografia pana Mieczyka — bohatera r e p o r t a ż u — obfituje w liczno stereotypowe w y o b r a ż e n i a o wsi przyswojone za ś r e d n i c t w e m l i t e r a t u r y i prac etnograficznych (o c z y m po­ dalej). druga, to nie m n i e j znana w ś r o d o w i s k u etnografów i so­ na P o d l a s i u " . Umieszczony w c e n t r u m a r t y k u ł o naszym u l u ­ b i o n y m p a n u M i e c z y k u j a k soczewka skupia i odwraca p r o b l e m y rozwijane w p r z y w o ł a n y c h paralelach. Powszechna znajomość Bohater, j a k p a m i ę t a m y , u r o d z i ł się w czworakach dworskich t e k s t ó w , o k t ó r y c h m ó w i m y , zwalnia nas z o b o w i ą z k u referowania jako szóste dziecko fornala, w n i e z w y k ł e biednej rodzinie. P o d ­ ich t r e ś c i . D l a p o r z ą d k u jednak wskazujemy na k r e ś l a to opis w y p o s a ż e n i a izby w k t ó r e j w y c h o w a ł się on, a nas analogie. Miejsce a k c j i : Podlasie, z b i o r o w y bohater: rodzina w i e j ­ t o n opis s k ł a n i a do przypuszczenia, iż jest to reminiscencja skan- ska, g ł ó w n y p r o b l e m : p r z e o b r a ż e n i a m o d e l u ż y c i a . senowych p o m i e s z c z e ń . P o ł o ż e n i e nacisku n a n i s k i status spo­ s ą j e d n a k interpretacje. ł e c z n y w c h w i l i narodzin s t a n o w i k o n t r a s t o w e t l o dla ekspozycji p ó ź n i e j s z e g o awansu s p o ł e c z n e g o . U j a w n i a p r z y okazji powsze­ O co chodziło Redlińskiemu w Konopielce bezpośrednie Ważniejsze ? Oddajmy glos R o c h o w i Sulimie: „(...) M o ż n a p o w i e d z i e ć , żo ' K o n o p i e ł k a ' c h n ą o p i n i ę o w i e l o d z i e t n o ś c i r o d z i n wiejskich, z d e r z o n ą p ó ź n i e j zbudowana jest, ze s t e r e o t y p ó w i k o m p r o m i t a c j i z n o w y m modolem r o d z i n y , r e a l i z o w a n y m przez syna. O d n o t o ­ p ó w s ł u ż y , ale — p r z y p o b i e ż n e j lekturze — t a k ż e ich wzmac­ wuje a u t o r k a , że do siedmiu l a t bohater o p o w i e ś c i p a s a ł k r o w y . nianiu. Po przekroczeniu tej granicy wiekowej nie t y l k o przenosi się 'boskiego' i 'diabelskiego' to ostatecznie w a l k a tego co wiejskie tych stereoty­ Z przedstawionego w p o w i e ś c i p u n k t u widzenia walka z pieca na klepisko, ale zaczyna p o m a g a ć przy^pracach w p o l u . (swojskie) i 'miastowe' (obce) ( . . . ) . " i dalej :„(...) Poprzez ste­ M a j ą c k i l k a n a ś c i e l a t zostaje f o r n a l e m . R ó w n i e ż te u w a g i nie reotypowe w y o b r a ż e n i a 152 T na m o c y w e w n ę t r z ­ obrazy skojarzeniowe w y ­ patrzą na świat poza w s p ó l n o t ą (na �miasta, maszyny, szkoły) taplarscy gospodarze. T a k i e jednak przemian stagnacyjnie i d y n a m i z u j ą c e na życie wiejskie, r ó ż n i ­ spojrzenie na k u l t u r ę l u d o w ą spoza w n ę t r z u toj k u l t u r y nie jest c u j ą c gospodarczo region. P o c i ą g n ę ł o to z m i a n y w postawach wolne od stereotypowych ujęć nawet w pracach wobec m o d e l u r o d z i n y , w wyborach m a ł ż e ń s k i c h , podejmowanej naukowych. ' K o n o p i e l k a ' potwierdza s t a r ą p r a w d ę , żo s t y k ś w i a d o m o ś c i chło­ pa ze ś w i a d o m o ś c i ą użytkownika 'wizerunków' chłopa, świa­ d o m o ś c i ą l u d z i od w i e k ó w jedynie szlachetnie m e d y t u j ą c y c h nad c h ł o p s k ą n a t u r ą m o ż e z a c h o d z i ć w procesie w y m i a n y stereoty­ pów (...)" 1 9 emigracji do miasta i t d . Zdaniem S u l i m y owa „ w y m i a n a s t e r e o t y p ó w " za­ 2 3 Syndrom „objawów kulturowych" chodzących między gospodarką, w y n i k a j ą c y z relacji życiom zbiorowym, za­ polityką s p o ł e c z n ą p a ń s t w a i s t a n a m i ś w i a d o m o ś c i l u d n o ś c i jest w m i ­ k r o s k a l i regionu bardzo bogaty i nie chodzi t u o to, b y go za chodzi n a w i e l u poziomach w s p ó ł c z e s n e j polskiej k u l t u r y i w y ­ M a r k o w s k ą r e f e r o w a ć w całości. Przedstawiamy jeden t y l k o w a ż ­ r ó ż n i ć t u m o ż n a t r z y g r u p y w y o b r a ż e ń : ( . . . ) " a) p r a w d y u ż y t ­ ny kowane przez badacza k u l t u r y ludowej, nierzadko sentymental­ czy propagowane przez „ P r z y j a c i ó ł k ę " modele r o d z i n y m o g ł y nego gabinetowego uczonego etnografa, socjologa, k t ó r y dyspo­ w p ł y n ą ć na nuje jeszcze d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y m obrazem k u l t u r y nie z n a j d u j ą c jej p r z e j a w ó w ludowej, w s p ó ł c z e s n y c h , b) stereotypy u ż y t e k ś r o d k ó w masowego przekazu, w y s o k o n a k ł a d o w y c h dla nas fakt. Zastanawia sirj M a r k o w s k a , m i ę d z y wzory z a c h o w a ń kulturowych ludności innymi, Podlasia. Modele ż y c i a rodzinnego propagowano w t y g o d n i k u m i a ł y , na w e d ł u g badaczy, dwie o d m i a n y . Jeden model odnosił się do l a t ma­ p i ę ć d z i e s i ą t y c h , p o d k r e ś l a ł ścisłe p o d p o r z ą d k o w a n i o r o d z i n y szer­ g a z y n ó w , a przede w s z y s t k i m w s p ó ł c z e s n e j r o z r y w k i , c) stere­ szemu s p o ł e c z e ń s t w u i o d z n a c z a ł się t e n d e n c j ą do r e d u k c j i w i e l u o t y p y i obrazy zlokalizowane na gruncie t r a d y c y j n e j l i t e r a t u r y f u n k c j i r o d z i n y poza p r o k r e a c y j n ą . D r u g i model p o j a w i ł się po 0 wsi, apologetycznych o d m i a n p i ś m i e n n i c t w a , m i ę d z y c h ł o p s k i e j poezji gazetowej, n i e k t ó r y c h p a m i ę t n i k ó w cych cele m o r a l i z u j ą c e l u b d y d a k t y c z n e ( , . . ) " 2 0 Redliński, j a k Sulima, jest ś w i a d o m takiego „ d i a l o g u k u l t u r " banalnego z m o ż l i w y c h literacki innymi realizują­ tak najbardziej i j a k ż o n a d u ż y w a n e g o . Konopielka protest przeciw swoistej kulturowej — „rozmowie głu­ roku 1956 i podkreślał (cytujemy za Markowską): „równość o b o w i ą z k ó w , ż y c z l i w o ś ć w z a j e m n ą , podział pracy i w y m i a n ę u s ł u g m i ę d z y c z ł o n k a m i r o d z i n y , r ó w n o ś ć u d z i a ł u m a ł ż o n k ó w w obo­ w i ą z k a c h w y c h o w a w c z y c h , rozbudowanie r o l i rodzinno-domowej mężczyzny (...)". 2 4 i t y m podobne elementy znane n a m , а j a k ż e z w y p o w i e d z i r e p o r t a ż o w e j p r z y b y ł e j z m i a s t a i wielce k s z t a ł c o ­ c h y c h " — na nic j e d n a k się nie z d a ł a . Odczytana wprost w re­ nej d a k c j i popularnego t y g o d n i k a , dzięki autorce „ ż y c i a o w o c u j ą c e ­ o b r a ż e n i o m o rodzinie) M a r k o w s k a t a k p o d s u m o w u j e : „(...) De­ g o " wróciła w okolice p o w i e ś c i o w y c h T a p l a r j a k o n i b y — k l a r o w a n y model o g ó l n y r o d z i n y zwraca u w a g ę re­ „osoby". 'nowoczesnością'. modelom Ujawnia (wy­ radykalizmem odejścia ziuka — A n t o s i a p a n Mieczyk, jest i nauczycielka — „ o s o b a " — akceptowane, p o ż ą d a n e . Nie w y r o s ł y one j e d n a k z d o ś w i a d c z e ń się tradycji, poświęcone p o r t a ż , w k t ó r y m jest i K a z i u k — teraz A n t o ś , jest ojciec K a j a k n a z y w a j ą bohater r e p o r t a ż u . Obraz r o z p o c z y n a j ą c y c h od Badania ankietowe on l o k a l n y c h , lecz z o s t a ł y upowszcehnione przez ś r o d k i wartości masowego p r z e m i a n znaczony w p o w i e ś c i d r a m a t y c z n y m K a z i u k o w y m ges­ przekazu. S u g e s t y w n o ś ć propagowanych t ą d r o g ą modeli a za­ t o m — u ż y c i e m kosy do z b o ż a — w y p e ł n i ł się. N a Podlasiu są razem ich o g ó l n o ś ć czy w r ę c z o g ó l n i k o w o ś ć powoduje, iż s ą one r już „apartamentowe" zmechanizowane obory, są i d5 skoteki. Z m i e n i ł się t e ż zapewne m o d e l r o d z i n y , bo „ n o w o c z e s n o ś ć " to ł a t w o p r z y j m o w a n e i w postaci s t e r e o t y p ó w f u n k c j o n u j ą w w i c i u T s p o ł e c z n o ś c i a c h wiejskich, k t ó r 5 c h realne stosunki społeczno sil­ t a k ż e s t a n ś w i a d o m o ś c i — czy t a k , z a p y t a j m y o t o D a n u t ę Mar­ nie jeszcze regulowane s ą t r a d y c y j n y m i k o w s k ą , badacza rzetelnego, i co m o ż e nie b y ć bez krokiem czasem g o ś c i a na l a m a c h znaczenia, Podlasie z p o c z ą t k u w i e k u to obraz s t a n o w i ą c y w r o z w a ż a ­ reportażu t o czasy m ł o d o ś c i mitycznego p a n a M i e c z y k a . W c h ł o d n y c h n a u k o w y c h rozbiorach obraz jest wielo­ wymiarowy. Z r ó ż n i c o w a n i e warstwowe, etniczne, religijne, stan p r a w n y , a d m i n i s t r a c y j n y i p o l i t y k a r u s y f i k a c y j n a są g ł ó w n y m i rysami tego obrazu. Te różnicujące determinanty natrafiały, w e d ł u g M a r k o w s k i e j , na specyficzno wioskowe odczuwanie wspól­ n o t y , co ostatecznie k o m p o n o w a ł o obraz podlaskiej wsi. Mar­ kowska pisze: „(...) p r z y h i e r a r c h i c z n y m p o r z ą d k u społeczno-własnościowej swoisty struktury w s p ó ł ż y c i e wioskowe c e c h o w a ł egalitaryzm. Polegał on na 2 5 Kolejnym, skonfrontowanie deklarowanych modeli z wzorami faktycznych zachowań. W wy­ „Przyjaciółki". niach Markowskiej t ł o p ó ź n i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń , a w analizowa­ n y m przez nas wzorami ' . b a d a w c z y m cytowanej a u t o r k i b y ł o respektowaniu jednak dystansu 1 akcentowaniu jedności. Ten wioskowy egalitaryzm tkwił swymi k o r z e n i a m i w j e d n a k o w o ś c i d o ś w i a d c z e n i a produkcyjnego, a w znacznej mierze t a k ż e s p o ł e c z n e g o , oraz j e d n a k o w o ś c i treści świa­ t o p o g l ą d o w y c h (...). I n t e r p r e t a c j e ś w i a t a i l o s ó w l u d z k i c h czer­ n i k u s u b t e l n y c h analiz i i n t e r p r e t a c j i dochodzi ona do ostatecz­ n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e w skrócie b r z m i ą n a s t ę p u j ą c o : „(...) m o ­ del o g ó l n y r o d z i n y ukazuje k i e r u n k i aspiracji, lecz nie określa ani f a k t y c z n y c h z a c h o w a ń a k t u a l n y c h , ani nawet b e z p o ś r e d n i c h d ą ż e ń . . . jest on godzien u w a g i j a k o ' u k ł a d odniesienia' (...) le­ pszy od tego, k t ó r y narzuca r y g o r c h ł o p s k i e g o b y t o w a n i a (...). I s t o t n ą d e t e r m i n a n t ą p r z e o b r a ż e ń ż y c i a rodzinnego jest zespół r y g o r ó w , j a k i e stwarza i n d y w i d u a l n e gospodarstwo c h ł o p s k i e , z w ł a s z c z a w jego t r a d y c y j n e j postaci (...). Wskazane w y ż e j de- t e r m i n a t y p o w o d u j ą , iż proces modernizacji przebiega n i e r ó w n o ­ miernie w p o s z c z e g ó l n y c h sferach ż y c i a m i e s z k a ń c ó w b a d a n y c h wsi (...). N a z r ó ż n i c o w a n y m k u l t u r o w o obszarze Podlasia procesy adaptacyjne i modernizacyjne s ą bardziej z ł o ż o n e niż w wielu i n n y c h regionach k r a j u (...) p r z e o b r a ż e n i a m o d e l i i w z o r ó w ż y ­ cia rodzinnego l u d n o ś c i Podlasia s t a j ą się z r o z u m i a ł e j e d y n i o w k o n t e k ś c i e tego specyficznego u k ł a d u ( , . . ) . " 2 6 p a l i z t y c h samych ź r ó d e ł : ideologii K o ś c i o ł a i zasobu ludowej A co J a n i n a R a t y ń s k a , a u t o r k a analizowanego r e p o r t a ż u ? m ą d r o ś c i (...) D o ś w i a d c z e n i e p r o d u k c y j n e b y ł o r ó w n i e ż w zna­ Pozostaje ona w k r ę g u s t e r e o t y p ó w p r o p a g o w a n y c h przez w ł a s n ą c z n y m s t o p n i u ujednolicone. P o s z c z e g ó l n e kategorie gospodarstw r e d a k c j ę . Modelowa wizja nowej r o d z i n y nie s p r a w d z i ł a się j a k r ó ż n i ł y się p o m i ę d z y s o b ą przede w s z y s t k i m ilością, słabiej ja­ k o ś c i ą i n w e n t a r z a materialnego ( , . . ) " . 2 1 d o t ą d , ale przecież p o s t ę p dokonuje się. „ N o w o " m u s i pozosta­ w a ć w k o n f l i k c i e z w i e j s k i m — t a k i m j a k to m o ż n a sobie w y ­ P r z e ł a m y w a n i e r ó ż n e g o rodzaju barier s p o ł e c z n y c h b y ł o p r o ­ cesem d ł u g i m i jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p r z y doborze m a ł ż o n k a lokalne b a r i e r y o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę . 2 2 Tymczasem obrazić z warszawskiej p o r s p e k t y w y . A l e przyszła moda na c h ł o p s k ą s o l i d n o ś ć , r o z w a g ę i g o s p o d a r n o ś ć . N a l e ż y więc u z n a ć w y k o n c y p o w a n ą k u l t u r o w ą o d r ę b n o ś ć wsi i p o k a z a ć , że p o s t ę p p r z y p o m n i j m y , że pan Mioczyk, k t ó r y u z n a w a ł w i o s k o w ą hie­ i d o b r a t r a d y c j a nie w y k l u c z a j ą się, m o g ą b y ć f o r m ą ł a d u . D i a ­ r a r c h i ę , bez w i ę k s z e g o t r u d u p o r w a ł j e d n a k g o s p o d a r s k ą log g ł u c h y c h t r w a . na żonę. Uderzająca jest ta nieustanna z g o d n o ś ć córkę stwierdzeń o g ó l n y c h o d n o s z ą c y c h się do Podlasia i losów r o d z i n n y c h hatera r o p o r t a ż u z „ P r z y j a c i ó ł k i " . bo­ O d m i a n ę ż y c i o w y c h szans, w s p o m i n a ł w swojej o p o w i e ś c i pan Mieczyk, p r z y n i o s ł a m u re­ J u ż od pierwszych p o d e j r z e ń co do k o n s t r u k c j i r o p o r t a ż u o Życiu owocującym treściowej i n t r y g o w a ł a nas r ó w n i e ż jego stro­ na formalna. Dostrzegamy b o w i e m w t e k ś c i e pe'.vna odpowiedniość t r e ś c i i f o r m y — co w s t r u k t u r z e d z i e l ą a r t y s t y c z n e g o jest forma 1945 r o k u . Reforma r o l n a o b j ę ł a część l u d n o ś c i Podlasia, r z e c z ą c h w a l e b n ą — a w p r z y p a d k u analizowanej f a b u ł y właści­ pisze D a n u t a M a r k o w s k a , a p ó ź n i e j s z e wie s k r y w a z a m i e r z o n ą m i s t y f i k a c j ę . i polityczne, j a k o d a l e k o s i ę ż n e s k u t k i czynniki gospodarcze, reformy, wpływały na G ł ó w n y zabieg f o r m a l n y zastosowany w t e k ś c i e polega na w y k o r z y s t a n i u pewnej wlaści- 153 �wości dzieła literackiego, nazywanej przez Ł o t m a n a r e l a c j ą po­ niej w a r t o t u p o w i e d z i e ć , żc z p u n k t u widzenia s z t u k i k o n s t r u ­ d w ó j n e g o p o d o b i e ń s t w a . Pozwala to na przedstawienie k c j i b a j k i magicznej, AntoS p o w i n i e n b y ł się nie o ż e n i ć , albo z b i o r o w o ś c i przez odpowiednie pokazanie życia dziejów jednostkowego. jego m a ł ż e ń s t w o p o w i n n o b y ć nieudane. Podtrzymując T r a w e s t u j ą c odpowiedni u r y w e k z pracy Ł o t m a n a m o ż e m y przy­ ten j ą ć , żo o m a w i a n y arils b y ł o jednak m o ż l i w e . Sytuacja b y ł a do u r a t o w a n i a . r e p o r t a ż w zamiarach jego ant o r k i jest po­ d o b n y do przedstawionego t o k rozumowania możemy wskazać, nadal że r o z w i ą z a n i e lege w określony sposób fragmentu ży­ Oto w r e p o r t a ż u pojawia się obca „ o s o b a " . T o p r z e c i e ż b a j ­ cia, — części polskiego u n i v e r s n m — i jest p o d o b n y do całego k o w y „ a n t a g o n i s t a " . P o r w a ł a J u l i s i ę do miasta (w obcy ś w i a t ) . tego u n i v e r s u m . Przeczytawszy go p o w i e m y nie t y l k o : , , t a k i b y ł Teraz więc A n t o ś p o w i n i e n p o j e c h a ć po ż o n ę ( o d b y ć p o d r ó ż ) , p a n M i e c z y k " lecz t a k ż e : ,,tacy s ą ci panowie Micczykowie z Po­ on, a nie ojciec, p o w i n i e n n a k r z y o z e ć na „ o s o b ę " ( s t o c z y ć w a l k ę d l a s i a " , , , t a c y są l u d z i e " , „ t a k i e jest ż y c i e " . służącego narracji tej przez samej m i s t y f i k a c j i jest 2 7 Rodzajem eh w y Lu z a n t a g o n i s t ą ) i wrócić do d o m u . M a ł ż e ń s t w o m o g ł o b y j u ż b y ć zdynamizowania szczęśliwe — j a k chce b a j k a i p a n i r e d a k t o r . P a n Mieczyk z a ś , próba w y k o r z y s t a n i e s t r u k t u r y wielogłosowej wiedzi a u t o r k i , bohatera, (wypo­ „ o s o b y " ) . Jednak w r e p o r t a ż u prze­ j a k w r e p o r t a ż u , m ó g ł wszystkie te wydarzenia Pozostała nam skomentować. do o m ó w i e n i a jeszcze jedna i s t o t n a rzecz. w a ż a monolog bohatera przez co eksponuje się jeden p u n k t w i ­ Jest na t y l e w a ż n a , że m u s i m y n a d u ż y ć cierpliwości c z y t e l n i k a . dzenia a t o nie dramatyzuje a k c j i . Jego a u t o r k a uzyskała, t y m R e p o r t a ż napisano j ę z y k i e m s t y l i z o w a n y m na g w a r ę . s a m y m , wbrew z a m y s ł o w i , w r a ż e n i e s t a t y c z n e . najdziemy jeszcze inne „ c h w y t y " 28 W t e k ś c i e od­ o charakterze dynamizują­ c y m znane z l i t e r a t u r y i f o l k l o r u . N i e wiadomo czy i c h u ż y c i e to w y b ó r ś w i a d o m y czy toż autorko, n a w y k o w o sięgnęła po u t a r t e schematy. Z naszego p u n k t u widzenia, jest to kwestia m n i e j isto­ tna. D l a pobudzenia, zbiorowej w y o b r a ź n i skutek b ę d z i e t a k i sarn. Znanym literackim schematom s y t u a c y j n y m , jakiego u ż y t o w r e p o r t a ż u jest p r z y b y c i e obcego. Rozwinięcia, tego w r ó ż n y c h formach n a r r a c y j n y c h współcześnie schematu (powieść, l i l m , r e p o r t a ż ) s ą liczne i wielokierunkowe. Z a s a d n i c z ą wykładnię Nie b ę d ą c gwaroznawcami nie m o ż e m y p o w i e d z i e ć czy do­ konana stylizacja w y p o w i e d z i bohatera r e p o r t a ż u z północno-wschodnich w gwarze r e g i o n ó w Polski z o s t a ł a dokonana po­ p r a w n i e . N i e p r ó b u j m y s t w i e r d z i ć czy a u t o r k a k o r z y s t a ł a z za­ sobu leksykalnego k o n k r e t n e j g w a r y . Podejrzewamy, że jest t o p r z y k ł a d zabiegu bardzo powierzchownego. Poza k i l k o m a pow­ tarzającymi się o d m i e n n o ś c i a m i s k ł a d n i o w y m i i p r z y p a d k o w o p o r o z r z u c a n y m i z w r o t a m i frazeologicznymi, tekst zawiera wiele n e o l o g i z m ó w i k o l l o k w i a l i z m ó w j ę z y k a powszechnego, k t ó r e m a ­ j ą u c h o d z i ć za gwarowe p e r e ł k i . Ł ą c z n i e w y w o ł u j e t o raczej sko­ schematu o b j a ś n i a się dzisiaj w teorii l i t e r a t u r y nic bez u ż y c i a jarzenia z r ó ż n y m i , n i e s ł a w n e j p a m i ę c i , „ s o ł t y s a m i K i e r d z i o ł k a - etnologii. m i " i konferansjerami „ w e s o ł y c h a u t o b u s ó w " . I n t e n c j e a u t o r k i Uznaje się a m b i w a l e n t n y charakter „obcego", jego (zlo i dobro), podkreśla, się, żc p r z y n o s i s ą oczywiście czytelne i m o ż n a jo z i n t e r p r e t o w a ć s ł o w a m i M a r i i on z m i a n ę , przed k t ó r ą czuje się o b a w ę i się jej oczekuje, l u b m ó w i R e n a t y M a y e n o w e j : „(...) O stylizacji m ó w i m y w ó w c z a s , k i e d y się o „ o b c y m " , iż w ogóle k o m p l i k u j e życic. W planie n a r r a c y j ­ m a m y do czynionia z tekstem, k t ó r y jest t a k zorganizowany, nym b y b y ć znakiem o k r e ś l o n e g o spetryfikowanego s t y l u . Jest symboliczne znaczenia „ o b c y " jest tym, k t ó r e g o f u n k c j a polega na r o z p o c z ę c i u a k c j i , z d y n a m i z o w a n i u j o j , l u b d o k o n a n i u istotnej Reportażowa obca „osoba" określona stereotypowymi to 2 9 znak i k o n i c z n y o k r e ś l o n e g o s t y l u . Znak i k o n i c z n y p r z e d m i o t u od- nie jest p o w t ó r z e n i e m p r z e d m i o t u . Z n a k o k r e ś l o n e g o s t y l u nie zmiany. p y c l i a j ą c o - p r z y c i i j g a j ą c y m i cechami pojawia się w rodzinie pana jest d o s ł o w n y m p o w t ó r z e n i e m znanej n a m , najbardziej M i e c z y k a z c a ł y m b a g a ż e m schematycznych f u n k c j i a, p ó ź n i e j terystycznej dla, danego s t y l u wypowiedzi. Jest w y b o r e m cech, znika z niej, zgodnie z j e d n y m z m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń schematu k t ó r e chcemy u z n a ć za charakterystyczne ( „ O s o b a " — dziwne babsko, wysztafirowana, z w ł o s e m n a j e ż o ­ staje się to o co c h o d z i ł o autorce r e p o r t a ż u . Bohater przez swojo (...)". 3 2 Jasuc n y m , w okularach — jazgocze, odpycha pana M i e c z y k a , p r z y ­ „ o w o c u j ą c e ż y c i o " jest reprezentantem ciąga Julisię. t y w n i e w s p ó ł i s t n i e ć z n o w o c z e s n o ś c i ą . Jego postawa Komplikuje sytuację, burzy porządek i t d . Zo­ charak­ więc t r a d j ' c j i , k t ó r e m o ż e ak­ powinna b u d z i ć szacunek. Dlatego a t r y b u t e m postaci jest rodzaj starego bacz t e ż : „ K o u o p i e l k a " ) . W partiach k o ń c o w y c h r e p o r t a ż u do w y ż e j wspomnianych e l e m e n t ó w dochodzi schemat o c z y t e l n y m rodowodzie bajko­ w y m . N a p l a n pierwszy opowieści zaczyna w y s u w a ć się syn bo­ hatera r e p o r t a ż u — .Antoś. (...) Z trzech s y n ó w z o s t a ł się w cha­ ł u p i e t y l k o A n t o ś , k t ó r e g o osobiście p a n Mieczyk j a k o g ł ó w n e g o spadkobiercy nic w i d z i a ł . Za m a ł o ten c h ł o p a k b y ł pazerny, za d u ż o w k s i ą ż k a c h siedział, romanse j a k i e ś c z y t a ł , znaczy na gos­ podarza nie n a d a w a ł s i ę " . . . (...) „ M ó w i ę j a j e m u — ż e ń się na­ s t y l u , na k t ó r y s k ł a d a się t e ż gwara u r z e k a j ą c a mieszczuchów. Narzuca się t a k ż e p r z y t y m i t o , że w y b ó r cech gwarowego s t y l u p o d l e g a ł t u stereotypom piej s k o m e n t o w a ć i •schematom. i podsumować U z y s k a n y efekt t y m oto zdaniom najle­ Bachtina: ,,(...) D l a s t y l i z a t o r a i s t o t n y jest zespół c h w y t ó w cudzej m o w y w ł a ś n i e j a k o w y r a z szczególnego p u n k t u widzenia. Dlatego w ł a ś ­ nie pewien r e i f i k u j ą c y cień pada na sam ó w p u n k t widzenia i d z i ę k i t o m u staje się on u m o w n y ( , . . ) " 3 3 t y c h m i a s t o w o , a on nic (...)") Charaktor^-styka t a zbiera cechy, które przysługują bohaterowi bajki magicznej: n a j m ł o d s z y z trzech b r a c i , g ł u p a w y , niefrasobliwy, n i e ż o n a t y . 3 0 W Konkluzje z dalszej części t e k s t u autorka, nadal p o s ł u g u j ą c się schematem b a j k o w y m , S u m u j ą c i z a m y k a j ą c nasze w y w o d y o d w o ł u j e m y się do ogól­ miesza i degraduje j e d n ą z i s t o t n y c h funkcji elementu b a j k i ma­ niejszej gicznej j a k ą t o ś c i . Koncepcja t a t o jedna z i s t o t n y c h częśei s k ł a d o w y c h pro­ jest podróż bohatera,. Jak wiadomo, podróż ta koncepcji u k a z u j ą c e j mechanizm m i t y z a e j i rzeczywis­ doj­ ponowanej „ e t n o l o g i i p o d e j r z e ń " . K o r z y s t a j ą c z u s t a l e ń R o l a n d a rzewania bohatera. Tymczasem w relacji pana, Mieczyka t o on B a r t h e s ' a , bo o jego idee t u chodzi, m o ż n a w y k a z a ó , s t a w i a j ą c wraz ze s z c z ę ś l i w y m p o w r o t e m jest m e t a f o r ą s p o ł e c z n e g o udaje się na poszukiwanie ż o n y dla syna (...). N a r o d u na tej dyskotece j a k na o d p u ś c i e (...) i w p a d ł a m i w oko jedna blon­ d y n k a . N i e za d u ż a , nic za mala, w sam raz."). Mim<! u b ó s t w a charakteryzacji wybranki odnajdujemy t u cechę wspólną dla p r z y t y m wniosek k o ń c o w y , że a n a l i z o w a n y tekst nosi wszelkie znamiona k o n s t r u k c j i m i t y c z n e j . J a k w y n i k a z u s t a l e ń Barthes'a, m i t m o ż e b y ć u w a ż a n y za r w t ó r n y system semiologiczny, g d y ż tw orzy się w y c h o d z ą c od p o z y t y w n y c h postaci k o b i e t w b a j k a c h : złote vel b l o n d w ł o s y . ł a ń c u c h a semiologicznego, k t ó r y i s t n i a ł p r z e d n i m . 3 4 Znak, koń­ W obu sytuacjach c o w y p r o d u k t pierwszego systemu, jest elementem znaczącym (w bojkach i w r e p o r t a ż u ) spotkanie z ł o t o ­ włosych kobiet kończy się m a ł ż e ń s t w e m . Jest t o rozwiązanie w d r u g i m . W naszym p r z y p a d k u t a k i m p i e r w o t n y m systemem charakterystyczne d l a b a j k i magicznej — i co więcej — jest ono z n a c z ą c y m s ą t r e ś c i o d n o s z ą c e się do t z w . t r a d y c y j n e j uprawnione ze w z g l ę d u na w o w n ę t r z n ą logikę f u n k c j i ludow ej. T r e ś c i te m a j ą z w y k l e swoje k u l t u r o w e zaplecze, his­ elemen­ t ó w b a j k i . B o h a t e r o d b y ł s w o j ą p o d r ó ż — d o j r z a ł do m a ł ż e ń ­ stwa. B ę d z i e ono d ł u g i e i s z c z ę ś l i w e . się historia w niej opowiadana. 31 Wydarzeniem t y m kończy Oczywiście trudno by kultury 7 t o r y c z n ą g ł ę b i e . W procesie m i t y z a e j i zostają, w y r w a n e z ł a ń c u ­ cha w z a j e m n y c h relacji i ustawione obok siebio. W y p r e p a r o w a n e szukać z ż y w e g o k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o z a c z y n a j ą wieść ż y w o t samo­ w r e p o r t a ż u realizacji wszystkich f u n k c j i b a j k i magicznej. N i e m ­ dzielny. Wszystko t o , co w r z e c z y w i s t o ś c i jest w y n i k i e m d ł u g o - �t r w a ł y c h p r o c e s ó w , r e z u l t a t e m p o w i k ł a ń s p o ł e c z n y c h , w micie jest proste, jednoznaczne, nie p o d l e g a j ą c e O s t a t n i ą j u ż u w a g ę k i e r u j e m y do r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i d y s k u s j i . „(...) M i t L u d o w e j " licząc na zrozumienie u redaktora Aleksandra Jackow­ jest s ł o w e m s k r a d z i o n y m i z w r ó c o n y m " . ' P o s z c z e g ó l n e elementy skiego. W prawie j u ż czterdziestu rocznikach kierowanego przez 3 i d e n t y f i k o w a n e z k u l t u r ą l u d o w ą , po w y i z o l o w a n i u , z o s t a j ą z w r ó ­ Niego pisma j e d n y m ze s t a ł y c h , m o ż n a p o w i e d z i e ć , d z i a ł ó w są cone, ale j u ż na poziomie m e t a j ę z y k o w y m . Przypadkowo wy­ biografie t w ó r c ó w l u d o w y c h , K a ż d e g o k t o zachce je p r z e c z y t a ć brane f a k t y t r a c ą s w ą d o t y c h c z a s o w ą p o z y c j ę , metamorficznie zapewniamy, że jest to ciekawa l e k t u r a . N a m t r u d zapoznania, p r z e c h o d z ą w znak, s k r ó t , e k s t r a k t l u d o w o ś c i . Z a z n a c z y ć p r z y t y m się z t r e ś c i ą większości b i o g r a f i i w y n a g r o d z i ł a satysfakcja pod­ trzeba, że elementy s k ł a d a j ą c e się na „ l u d o w o ś ć " nie są rezulta­ w ó j n a . Z jednej s t r o n y p r z e c z y t a l i ś m y wiele i n t e r e s u j ą c y c h teks-, t e m ś w i a d o m e g o , sensownego, celowego wyabstrahowania, z k u l ­ t ó w , z drugiej — z n a l e ź l i ś m y m a t e r i a ł y do kolejnej kliszy. Wspo­ turowej m i n a m y t u o t y m w k i l k u zdaniach i w t y m t y l k o aspekcie, r z e c z y w i s t o ś c i . Jest to zlepek swobodnie dobranych, l u ź n y c h s k o j a r z e ń . I c h zadanie sprowadza się do jednej f u n k c j i : oznaczania „ l u d o w o ś c i " . „(...) M i t jest s ł o w e m nadmiernie uza­ sadnionym..." 36 Jego s k ł a d n i k i n a t u r a l n i e w y w o ł u j ą skojarzenie k t ó r y n a w i ą z u j e do s z t u k i pisania b i o g r a f i i . Niewielkie monografie biograficzno jakie znajdujemy w „ P o l ­ skiej Sztuce L u d o w e j " nie m a j ą o h a r a k t n i ściśle naukowego. z p o j ę c i e m „ l u d o w o ś c i " . N i e p o z w a l a j ą na inne odczytanie, ma­ D o t y c z ą w większości l u d z i ż y j ą c y c h , pisano s ą ze „ w s p ó ł c z y n ­ j ą c h a r a k t e r i m p e r a t y w n y . W ten s p o s ó b zyskuje w y t ł u m a c z e n i e , n i k i e m h u m a n i s t y c z n y m — r o z u m i e j ą c y m " . S ą ozęsto o p o w i e ś ­ wspomniana na w s t ę p i e , n a t a r c z y w o ś ć z j a k ą reportażu ciami w y d o b y w a j ą c y m i cechy o s o b o w o ś c i t w ó r c y , bo przez oso­ stara się p o z y s k a ć czytelnika nie nastawionego na, i n t e r p r e t a c j ę — b o w o ś ć t ł u m a c z ą l u b e k s p o n u j ą dzieła a r t y s t y . N i e b e z p i e c z e ń s ­ treść u ż y t k o w n i k a m i t u . M i t o l o g , z w ł a ś c i w ą sobie s k ł o n n o ś c i ą do po­ t w o u ż y c i a kliszy w t a k k o n s t r u o w a n y c h tekstach p o j a w i a się d e j r z e ń , u m o ż l i w i a zobaczenie w pozornie w i a r y g o d n y m t e k ś c i e k i l k a k r o t n i e . Dalej w s k a ż e m y na nio, w y k o r z y s t u j ą c tezy J u r i j a k o n s t r u k c j i m i t y c z n e j . Dzieje się t a k dlatego, p o n i e w a ż t r a k t u j e Ł o t m a n a p o c h o d z ą c e z jego eseju o b i o g r a f i i i b i o g r a f i s t y c e . on m i t j a k o system semiologiczny, d o s t r z e g a j ą c 38 przekształcenia Za c y t o w a n y m a u t o r e m m o ż n a r o z r ó ż n i ć biografie naukowo j a k i m u l e g ł y p o s z c z e g ó l n e elementy. Czytelnik naiwnie odbie­ i popularne. Te pierwsze p o w i n n y o g r a n i c z a ć się do f a k t ó w i do­ r a j ą c y m i t w i d z i w n i m j e d y n i e system i n d u k c y j n y , w i ą ż ą c z t y m k u m e n t ó w . M o g ą więc p o s i a d a ć l u k i i c z ę s t o nio o d t w a r z a j ą przekonanie o „ n a t u r a l n o ś c i " resp. „ p r a w d z i w o ś c i " całej łej s y l w e t k i opisywanej osoby. Biografie popularne są zasadniczo strukcji. 3 7 kon­ P r z y w o ł a n e na prawach m e t a f o r y p o j ę c i a kliszy i ole­ odmienne. Te znane n a m z „Polskiej Sztuki Ludowej" ca­ lokują o d r u k u , u n a o c z n i a j ą j a k p l a s k i i w t ó r n y jest obraz w y k r e o w a n y się ze s w o j ą f o r m ą p o ś r o d k u . Z i c h t r e ś c i w y ł a n i a się zawsze za i c h p o m o c ą . ż y w y , c a ł o ś c i o w y i k o n k r e t n y wizerunek c z ł o w i e k a i jego dziola. Stwierdzenie o b e c n o ś c i w r e p o r t a ż u t a k i c h s k ł a d n i k ó w jak A l e przecież a u t o r z y t y c h b i o g r a f i i w i e d z ą o t y m , żo życie czło­ stereotypy, f i g u r y m y ś l e n i a , schemat b a j k o w y oraz dokonana wieka rzadko jest c i ą g i e m konsekwentnych c z y n ó w i ich s k u t k ó w . m i t y z a c j a k u l t u r o w y c h t r e ś c i , wszystko t o p o d w a ż y ł o jego wia­ W i e d z ą t e ż , że j e d n o s t k i t w ó r c z o na r ó ż n y s p o s ó b o d s t a j ą r y g o d n o ś ć . A n a l i z o w a n y t e k s t dowodzi t r w a ł o ś c i p e w n y c h sche­ otoczenia i zbiorowej psychologii. m a t ó w myślenia, ich niercdukowalności mimo wzrastającej nania, losy ż y c i o w e i t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n a c z ł o w i e k a m o g ą b y ć ja­ od Codzienne d z i a ł a n i a , przeko­ k o b y racjonalizacji ż y c i a . U ż y c i e i c h w prasowej p u b l i c y s t y c e niespójne, l u b w r e p o r t a ż u wskazuje j a k ciągle a t r a k c y j n e s ą i j a k ą siłę m o g ą nie w i ą z a ć się w ż y c i o w ą j e d n o ś ć t a k o c z e k i w a n ą przez perswazyjną posiadają folklorystyczne (mityczne) k o n s t r u k c j e Ergo „ p u b l i c z n o ś ć " i badaczy, bo w ó w c z a s j u ż sama biografia t w ó r c y j a k o całość, w y w o ł u j e p r z e ż y c i a estetyczne. K a ż d y k t o podejmuje w k u l t u r z e masowej. Zauważmy m o g ą r o z w i j a ć się r ó w n o l e g l e l u b przeciwnie. też jeszcze, ż e klisza, k t ó r a z o s t a ł a u ż y t a w re­ się opisu biograficznego zastaje w materiale, j a k i m dysponuje, p o r t a ż u m o ż o b y ć w i e l o k r o t n i e r e p l i k o w a n a . Poprzez p o w i ą z a ­ miejsca puste, k t ó r e u z u p e ł n i a „ r o z u m i e n i e m " , zderza r ó ż n e l i ­ nie nie ż y c i a bohatera tak b y o s i ą g n ą ć psychologicznie u z a s a d n i o n ą „jaśniejszych punktów" sensownym w ą t k i e m fabularnym 3 9 ł a t w o o t r z y m u j e m y n o w y , pozornie a u t e n t y c z n y tekst. W y s t a r ­ i prawdziwą całość. czą drobne retusze: zmiana nazwisk, r e a l i ó w (...) Nie jest w i ę c w kwartalniku Przy tak d u ż e j liczbie o p u b l i k o w a n y c h wykluczone, ż e za j a k i ś czas w prasio m o ż e p o j a w i ć się tekst k t ó r e k i e d y ś odkrywcze, w r ó c i ć m o g ą do redakcji j a k o klisze z a c z y n a j ą c y się od s ł ó w : „ D z i s i a j stary gazda —• k t ó r e g o wszyscy w y p e ł n i o n e p r o j e k c j a m i a u t o r ó w . A l e takie klisze, j a k i t r e ś ć je b i o g r a f i i p o w s t a ł y j u ż pewne schematy opisu, w dziedzinio Szablik wołaj o m , t a k j a k jogo dziada co t o jeszcze wypełniająca, na z b ó j c h o d z o w a ł — w s t a ł o czwartej rano ( . . . ) " i t d . i t d . w i e d z i e ć n a s t ę p n y m razem.* to z u p e ł n i e inna bajka,, k t ó r ą zamierzamy opo­ P R Z Y P I S Y * T e k s t w y ż e j prezentowany analizuje n i e k t ó r e m e c h a n i z m y m i t y z a c j i r z e c z y w i s t o ś c i . W warstwie d o k u m e n t u j ą c e j nasze tezy o p a r l i ś m y się na j e d n y m z r e p o r t a ż y t y g o d n i k a „ P r z y j a c i ó ł k a " . Pochodzi on z r o k u 1983, m a m y więc n a d z i e j ę , żc po czterech l a t a c h n i k t nie odbierze naszych r o z w a ż a ń j a k o d o r a ź n e j pole­ m i k i l u b a t a k u ad personam. Po t a k i m czasie t e k s t y ż y j ą wła­ snym życiem. A n t o n i n a K l o s k o w s k a , Modele społeczne i kultura masowa, (w:) tejżo, Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1969, s. 433— 434 D o r o t a M a r k o w s k a , K r z y s z t o f O s t r o w s k i , Jerzy J . W i a t r , Czytelnictwo prasy w środowisku wiejskim województwa warszaws­ kiego, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 3: 1961, s. 139—162 K l o s k o w s k a , Modele..., s. 434 Zob. na ten t e m a t z b i ó r prac A n t o n i n y K ł o s k o w s k i e j za­ mieszczony w tomie tejże a u t o r k i , Z historii i socjologii..., s. 1 2 3 4 405—530. T a k ż e , K l o s k o w s k a , Wzory i modele iv socjologicznym badaniu rodziny, „ S t u d i a Socjologiczne" n r 2 1962, s. 35—55 K l o s k o w s k a , Z historii..., s. 486—487 Stefan Ż ó ł k i e w s k i , Pole zainteresowań współczesnej socjolo­ gii literatury, ( w : ) Problemy metodologiczne współczesnego lite­ raturoznawstwa, (red.) H . Markiewicz i J . S ł a w i ń s k i , K r a k ó w 1976, s. 433 K l o s k o w s k a , Z historii..., s. 449 J a n i n a K a t y ń s k a , Życie owocujące, „ P r z y j a c i ó ł k a " n r 29/ 1828, 2 1 . V I I . 1 9 8 3 , s. 3 i 5 Słownik Terminów Literackich, W r o c l a w 1976, s. 371 Czesław Niedzielski, O teorelycznoliterackich tradycjach pro­ zy dokutnentarnej, „ P r a c e W y d z i a ł u Filologiczno-Filozoficznego T o r u ń s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o " , T . X V I I Z. 1, T o r u ń 1966 Niedzielski, op. c i t . , s. 189—197 5 6 7 8 9 1 0 1 1 155 �1 2 Niedzielski, op. c i t . , s. 202 Niedzielski, op. c i t . , s. 207 H o n r y k M a r k i e w i c z , Wymiary dzieła literackiego, Kraków 1984, s. 183 M a r i a R o n a t a M a y e n o w a , Poetyka teoretyczna. Zagadnie­ nia języka, W r o c ł a w 1979, s. 304 R o c h Sulima,, Źródło i pion. Figury myślenia o ludowości, „ R e g i o n y " n r 4 1980, s. 71—82 S u l i m a , tamże, zob. t e ż : C z e s ł a w R o b o t y c k i , S t a n i s ł a w W ę ­ glarz, Chłop potęga jest i basta. O mityzacji kuUury ludowej w nau­ ce, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 37, 1983, n r 1/2, s. 3—8 Z o b . n p . A d a m Schaff, Stereotypy i działania ludzkie, W a r ­ szawa 1981 R o c h Sulima, Folklor i literatura, Warszawa 1976, s. 320 i 321 op. c i t . , s. 324 D a n u t a M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na Podlasiu, Wro­ c ł a w 1970, s. 89 op. c i t . , e. 137 op. c i t . , s. 141—143 Markowska,, Rodzina..., ( a u t o r k a referuje i w y k o r z y s t u j e w y n i k i b a d a ń A . K ł o s k o w s k i e j z l a t 1950—1951 i 1956—1957, F . Adamskiego z l a t 1965—66, oraz I I . K o s z u t s k i e j , z r o k u 1964) M a r k o w s k a , Rodzina..., s. 107 op. c i t . , s. 170—188 Zobacz: J u r i j L o t m a n , Struktura tekstu artystycznego, W a r ­ szawa 1984, s. 355 1 3 1 4 1 5 1(1 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 8 op. cit., s. 376 i 392—395 P r ó b ę usystematyzowania literackich s c h e m a t ó w i wykła­ d n i z w i ą z a n y c h z „ o b c y m " z n a l e ź l i ś m y ostatnio w szkicu M a r i i P o d r a z y - K w i a t k o w s k i e j , Przyjdzie taki i ...,(w) t e n ż e , Somnambulicy, dekadenci, herosi, K r a k ó w 1985, s. 443—454. N a j n o w s z ą e t n o l o g i c z n ą w y k ł a d n i ę p r o b l e m u „ o b c o ś c i " proponuje Zbigniew B e n e d y k t o w i c z , Mil, symbol, stereotyp (praca d o k t o r s k a , maszy­ nopis) w dyspozycji a u t o r a i b i b l i o t e k i U W (w d r u k u ) . Zobacz: W ł o d z i m i e r z P r o p p , Morfologia bajki, Warszawa 1976, s. 66—85 passim 2 9 3 0 3 1 3 2 M a y e n o w a , Poetyka..., 3 3 s. M i c h a i ł B a c h t i n , Problemy szawa 1970, s. 287 356 poetyki Dostojewskiego, War­ 3 4 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj, ( w : ) t e g o ż a u t o r a , Mil i znak, ( w y b ó r esejów) W a r s z a w a 1970, s, 30 3 5 3 6 t a m ż e , в. 44 t a m ż e , s. 49 2 3 3 7 2 4 2 5 2 6 2 7 T t a m ż e , s. 50 3 8 K o r z y s t a l i ś m y z o m ó w i e n i a p r a c y Ł o t m a n a dokonanego przez a u t o r a u k r y w a j ą c e g o się za i n i c j a ł a m i H . C , k t ó r y w re­ l a c j i swojej p o s ł u ż y ł się d ł u ż s z y m i c y t a t a m i z eseju rosyjskiego uczonego. Zobacz: H . C , J u r i j Ł o t m a n o biografistyee, „ L i t e ­ r a t u r a n a ś w i e c i e " n r 11 (172) 1985, s. 348—353 3 9 J u r i j Ł o t m a n (w:) op. c i t . , passim �