https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/795cac2871ca7c2cfd34c019bec58051.pdf 0b3799b26cdd2cd16194dc4c7d7bdf50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3259 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3054 Title A name given to the resource Krakowskie bractwo artystyczno-grobownicze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.135-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. Cmentarz „ P u s t k i " , Ł u ż n a к . Gorlic, k w a t e r a w ę g i e r s k a . Z t y ł u p o z o s t a ł o ś c i „ G o n t y n y " , stan I V 1986 r. Antoni Kroh KRAKOWSKIE BRACTWO ARTYSTYCZNO-GROBOWNICZE W latach 1914-18 d z i a ł a ł w Krakowie Wojskowy Urząd O p i e k i nad G r o b a m i W o j s k o w y m i . Oficjalnie — Kriegsgrabcra- chów-Ciężkowice-Łużna-Gorlice-Konieczna daleko na wschód, aż po linię Sanu, a n a s t ę p n i e jeszcze dalej k u w s c h o d o w i ; na b t e i l u n g K r a k a u . Wedle zgodnych o p i n i i b y ł a to jedna z najle­ niezliczonych polach b i t e w zachodniej Galicji leżało piej p r a c u j ą c y c h jednostek a r m i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . S ł u ż y ł o t a m s i ą t t y s i ę c y t r u p ó w a u s t r o - w ę g i e r s k i c h , niemieckich i rosyjskich, kilkadzie­ w i e l u w y b i t n y c h a r t y s t ó w : P o l a c y — J a n Szczepkowski, H e n r y k pogrzebanych p ł y t k o albo w ogóle nie pogrzebanych. Z oczy­ U z i e m b ł o , Alfons K a r p i ń s k i , S t a n i s ł a w K l i m o w s k i , Czech—Adolf w i s t y c h p o w o d ó w trzeba b y ł o d z i a ł a ć j a k najenergiczniej i na Kaspar, wielką skalę. Słowak—Dusan Jurkovic, wiedeńczycy—Hans i J o h a n n Jśiger, b y w y m i e n i ć tylko najsławniejszych. Mayer Mimo, Major Rudolf Broch, d o w ó d c a Kriegsgraberabteilungu, b y ł ż e s ł u ż b a w Kriegsgraberabteilungu t r a k t o w a n a b y ł a przez n i c h n i e p o s p o l i t y m o r g a n i z a t o r e m : jego p o d k o m e n d n i od l a t a j a k o swego rodzaju azyl, nie m a r n o w a l i czasu — s t w o r z y l i sze­ do jesieni 1918 r o k u z b u d o w a l i w Galicji 365 cmentarzy, bardzo reg w y b i t n y c h realizacji, i s t n i e j ą c y c h do dziś w terenie, nie wie­ starannie u r z ą d z o n y c h . Wielo z nich 1 dzieć czemu p o m i j a n y c h w opracowaniach h i s t o r y k ó w sztuki. W a r t o p r z y j r z e ć się bliżej tej niecodziennej i n s t y t u c j i artysty­ cznej, c h o ć b y z tego p o w o d u , że m i a ł a ona znaczenie w procesie k r y s t a l i z o w a n i a się stosunku m a l a r z y i r z e ź b i a r z y do tradycji ludowej plastycznej. Działalność krakowskiego — to p r a w d z i w e grobownictwa nabrała dzieła sztuki. Przede wszystkim — zgromadził znakomitą kadrę: s i e d m i u a r c h i t e k t ó w , d w ó c h b u d o w n i c z y c h , sześciu miał rzeźbiarzy, osiemnastu m a l a r z y ; s t w o r z y ł p r a c o w n i ę m o d e l a r s k ą , f i c z n ą , o g r o d n i c z ą , g r u p y ewidencyjne, geodezyjne, wydziału 1915 fotogra­ warsztaty kamieniarskie, stolarskie, ciesielskie, t a r t a k i . J a k o j e d n ą z pier­ w y j ą t k o w e g o znaczenia od m a j a 1915 r o k u , k i e d y t o po s ł y n n e j wszych p o w o ł a ł g r u p ę , k t ó r e j zadaniem b y ł o zdobywanie pie­ operacji gorlickiej wojska rosyjskie z o s t a ł y w y p a r t e z l i n i i n i ę d z y n a t o ogromne p r z e d s i ę w z i ę c i e poprzez p r o d u k c j ę i sprze- Tu- 33.5 �z n o w u k r z y ż o w y w ę d r o w a ł y i t y l k o m o ż n a się d o m y ś l a ć , gdzio; i d ą c k i e d y ś przez p o d g o r l i c k ą wieś z a u w a ż y ł e m w p o d m u r ó w c e nowego d o m u kamienie z austriackiego cmentarza. G d y sze­ d ł e m przez t ę s a m ą wieś po r o k u , d o m b y ł j u ż p i ę k n i e o t y n k o w a n y o p a r k a n i o n y , w o g r ó d k u posadzono srebrne ś w i e r k i , dalie, geor. ginie oraz gipsowego krasnoludka i sam j u ż nio b y ł e m pewien czy to t u . W Kriegsgraberabteilungu k w i t ł o bogate ż y c i e umysłowe, p a n o w a ł z d r o w y t w ó r c z y ferment, ś c i e r a ł y się r ó ż n o r a k i e ten­ dencje artystyczne. N p . pewien a r t y s t a - o g r o d n i k ogłosił d r u k i e m , ż e na w o j s k o w y m cmentarzu najodpowiedniejsze s ą k r z a k i czer­ w o n y c h r ó ż ; ich p u r p u r a p o ś r ó d zieleni niechaj b ę d z i e symbolem przelanej żołnierskiej k r w i . I n n y artysta-ogrodnik, przeciwnie, zalecał b a r w i n e k , j a k o nio w y m a g a j ą c y p i e l ę g n a c j i , n a t u r a l n i e j szy w g ó r s k i m krajobrazie B a r w i n e k szybko zarośnięty i bardziej s k ł a n i a j ą c y do się rozkrzewia, w i ę c po l a t a c h cmentarzyk wyglądać będzie zadumy. opuszczony, romantyczniej, w p r z y p a d k u n i e p r a k t y c z n y c h r ó ż . I n n y z n ó w autor niż ubolewał, ż e c y p r y s y , j a k ż e s m ę t n o i cmentarne, nio p r z y j m ą się w suro­ w y m karpackim klimacie. B y ł a nawet w Krakowie, przeniesiona p ó ź n i e j do Cieszyna i i n n y c h m i a s t , w y s t a w a d o k o n a ń , z bardzo starannie w y d a n y m k a t a l o g i e m p t . „ K u n s t a u s t e l l u n g der Kriegsgraberabteilung des k . u n d k . M i l i t a r k o m m a n d o s K r a k a u . Friedhofsprojekte und B i l d e v o m Westgalizischen Kampfgebiet", 1916. Z tej okazji „ K r a k a u e r Z e i t u n g " u r a d o w a ł a serca swych c z y t e l n i k ó w spec­ j a l n ą w k ł a d k ą z o b r a z k a m i , n p . Christusfigur И . 2. Cmentarz lisiert, „ P u s t k i " , K w a t e r a rosyjska ais Krieger czyli t ł u m a c z ą c na g a l i c y j s k ą p o l s z c z y z n ę , Chrystus ideawyide­ alizowany na w o j o w n i k a . W y s t a w ę t ę sprowadzono r ó w n i e ż do Berlina, go aby mogli sympozjum ją obejrzeć grobowniczego uczestnicy m i ę d z y n a r o d o w e ­ p a ń s t w centralnych, zwołanego d a ż odznak, p a m i ą t e k , w i d o k ó w e k , organizowanie kwest. Wiele w 1916 r o k u przez niemieckie M i n i s t e r s t w o W o j n y . z t y c h p a m i ą t e k — to dzisiaj r a r y t a s y dla zbieraczy. Szacowano, m i a ł a znaczny rezonans, r e c e n z o w a ł y j ą obszernie gazety nie­ że w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h dzieło o t a k i m r o z m a c h u mieckie, a u s t r o - w ę g i e r s k i e , a nawot tureckie. K r a k o w s c y a r t y ś c i koszto­ w a ł o b y o k o ł o p i ę ć d z i e s i ę c i u m i l i o n ó w k o r o n — ale m a j o r B r o c h nie c z e k a ł na fundusze, sująo dyskretny k t ó r y c h n i g d y nie b y ł b y u z y s k a ł . Sto- przymus, szantażując moralno-patriotyczną zbierali z a s ł u ż o n o p o c h w a ł y . I c h p r o j e k t y z o s t a ł y p a r o k r o t n i o opublikowane, m . i n . w l u ­ ksusowym albumie „ S o l d a t e n g r a b e r und Kriogsdenkmalo", w y ­ f r a z e o l o g i ą b r a ł d a r m o w y cement i ż e l a z o z z a k ł a d ó w przemy­ d a n y m w bardzo solidnej, c z a r n o - ż ó l t e j o k ł a d c e z p a t r i o t y c z n o - s ł o w y c h , drewno z m a j ą t k ó w ziemskich. P r a c ę w terenie w y ­ militarnymi ozdóbkami.- konywano r ę k o m a jeńców, fraumungskommando zgrupowanych w Schlachtfeldau- w T a r n o w i e . Ż o ł n i e r z e carscy p r a c o w a l i bozpośrednio przy zwłokach, a Włosi, pośród k t ó r y c h było wielu kamieniarzy, r z e ź b i a r z y i o d l e w n i k ó w , w y k o n y w a l i r ó ż n e detale, znakomicie w s p ó ł p r a c u j ą c z p r o j e k t a n t a m i . R o d z i ł y się artysstyczne p r z y j a ź n i e . Krakowski ze s w o b o d ą t w ó r c z ą . Teren Galicji zachodniej t e i l u n g d z i a ł a ł po W i s ł o k ę ) cmentarnych" 5 M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , źe t w ó r c y z krakowskiego K r i e g s ­ graberabteilungu m i e l i znakomito w a r u n k i do pracy i p o t r a f i l i jo w y k o r z y s t a ć . L u d z i e , do k t ó r y c h los u ś m i e c h n ą ł sic w t a k s z c z e g ó l n y s p o s ó b , m i e l i niejodnokrotnio bogato życiorysy artystyczne. Wymieńmy przedwojenne niektórych. H e n r y k U z i e m b l o (ur. 1S79) s t u d i o w a ł w w i e d e ń s k i e j K u n s t - Kriegsgrabcrabtoilung s t a n o w i ł i n t e r e s u j ą c e , bo rzadkie, a przecież n i e z b ę d n e p o ł ą c z e n i e dobrej organizacji p r a c y podzielono na (Kriegsgraberbezirk). 2 (Kriegsgraberab- dziesięć geworbeschule, w krakowskiej A S P (u W y s p i a ń s k i e g o i А х о п - towicza), n a s t ę p n i e w P a r y ż u , a wreszcie a r c h i t e k t u r ę „okręgów N a czoło k a ż d e g o m o c ą dobrze f u n k c j o n u j ą c y c h okręgu s ł u ż b technicznych, a odpowie­ d z i a l n y p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m m . i n . przed... k r y t y k ą a r t y ­ styczną w „ K r a k a u e r Zeitung" lub w piśmie fachowym „Kriegergraber", k t ó r e u k a z y w a ł o się w l a t a c h 1916-18. A r t y ś c i z ca­ łego Kriegsgraberabteilungu t w o r z y l i ciało doradczo-opiniodaw- cze, formalnie p o d l e g ł o d o w ó d c y , ale w r z e c z y w i s t o ś c i p r a w i c niezależne. Major B r o c h nic m i a ł k o m p l o k s u niższości, więc zwyczajnie p o l e g a ł na z d a n i u f a c h o w c ó w . T ę d o b r ą r o b o t ę m o ż n a o g l ą d a ć po dziś d z i e ń . K t o c h o d z i ł po Beskidzie N i s k i m i p r z y l e g ł y m d o ń P o g ó r z u , ton z p e w n o ś c i ą nie jeden raz w i d z i a ł zapuszczone dziś n i e m i ł o s i e r n i e , ałe p i ę k n i o z;\projoktowano i starannie- a ż do najdrobniejszych szczegółów wykonane cmentarze. N a p r z y k ł a d w Siedliskach k o ł o Tuchowa jest icli k i l k a ; dwa z nich, m a l e ń k i e , p o w s t a ł y w ten s p o s ó b , żo k i l k a n a ś c i e grobów ułożono półkoliścio wokół zabytkowej k a p l i c z k i , a całość otoczono l e k k i m ogrodzeniem. N i e k t ó r o krzy­ ż e w y w r ó c i ł y się i ja<-nc, żo n i k t ich nie p o d ź w i g n i o — m a m y przecież swoje tragedie, swoich p o l e g ł y c h , po co więc n a m żoł­ nierskie mogiły" 7. w o j n y , k t ó r a w y d a r z y ł a się t a k dawno. l i m o wnętrz w A r . g l i i . B y ł autorem w i t r a ż y i mozaik w b u d y n k u I z b y Prze s t a ł malarz, r z e ź b i a r z l u b a r c h i t e k t , r e a l i z u j ą c y swe wizje z po­ 1 Wystawa I I . 3. Cmontarz „ P u s t k i " , K w a t e r a w ę g i e r s k a �m y s ł o w o - H a n d l o w e j we L w o w i e , p r o j e k t o w a ł salonik m u z y c z n y m u , Polacy — reminiscencji z c z a s ó w z a k o p i a ń s k i c h , w szczegól­ w s ł y n n y m z a k o p i a ń s k i m sanatorium D ł u s k i e g o . W r o k u 1911 n o ś c i n a w i ą z a n i a do p o d h a l a ń s k i e j snycerki, z a ś n i e k t ó r z y his­ m i a ł j u ż n i e m a ł ą r e n o m ę , skoro powierzono m u w y k o n a n i e po­ t o r y c y s z t u k i na wszelki wypadek p o d k r e ś l a j ą jedno i drugie. l i c h r o m i i k a t e d r y wawelskiej. B y ł w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m Towarzys­ twa „ P o l s k a Sztuka Stosowana". udziałem w niebanalnym, Z d o b y ł t a k ż e rozgłos s w y m trzeba przyznać, przedsięwzięciu: w s p ó ł r e ż y s e r o w a l (z W ł o d z i m i e r z e m Tetmajerem) wesele brono- W w y c z e r p u j ą c y m m o n o g r a f i c z n y m albumie prac Szczepko­ wskiego, k t ó r y koniecznie p o w i n i e n p o w s t a ć (dopomina się o to 6 m . i n . H a l i n a K e n a r o w a ) , nie m o ż e z a b r a k n ą ć realizacji z c z a s ó w s ł u ż b y a r t y s t y w Kriegsgraberabteilungu. wickio...w W i e d n i u , wystawione z okazji sześćdziesięciolecia pa­ Z n a l a z ł się t a m , g d y w m a j u 1915 r o k u z o s t a ł c i ę ż k o r a n n y n o w a n i a cesarza Franciszka J ó z e f a w 1908 r o k u . A więc j u ż w ó w ­ w b i t w i e p o d K r a ś n i k i e m i po mozolnej rekonwalescencji uznano czas folklor w y k o r z y s t y w a n o do umajenia u r o c z y s t o ś c i p a ń s t w o ­ go za niezdolnogo do s ł u ż b y l i n i o w e j . M i a l s t o p i e ń w y c h ; t r u d n o j e d n a k nie p o m y ś l e ć , że działo się to w siedem l a t i odznaczenia po premierze innego „ W e s e l a " , r ó w n i e ż bronowickiego, i t o na kroutz d o b i t k ę z u d z i a ł e m Gospodarza panie R e x . Z a p r o j e k t o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmontarzy, m . i n . w B o - cepeliadę goniowieach (najlopiej zachowany), Biesnej, B o b o w e j , Ostruszy, Włodzimierzu...Boy w „Zielonym okrutnie Baloniku". tamtego woseła. S ł a w a , wykpił tę wiedeńską 4 I I I klasy oraz t z w . K a r o l a t r u p a , c z y l i Carolus I m p e t Zborowicach (dwa). S m u t n o dzisiaj Uziemblo p r o w a d z i ł w Kriegsgraberabteilungu dość sielanko­ kapitana b o j o w e : Verdicust z mieczami, M i l i t i i r Verdienst- wyglądają. Chyba n a j w y b i t n i e j s z y m jego d z i e ł e m z tamtego okresu ( w y ­ we ż y c i e : jego o b o w i ą z k i p o l e g a ł y głownio na m a l o w a n i u słod­ k o n a n y m w s p ó l n i e z D u ś a n e m J u r k o v i c e m ) jest cmentarz k a w y c h scen b i t e w n y c h oraz w i d o c z k ó w cmentarzy w jesiennej g ó r z e P u s t k i kolo Ł u ż n e j , na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d Gorlic. lub zimowej scenerii. Rozprowadzano je po całej na monarchii B i t w a o P u s t k i b y ł a j e d n y m z najkrwawszych e p i z o d ó w ope­ w formie w i d o k ó w e k , z r e s z t ą znakomicie w y d r u k o w a n y c h . K t o ś r a c j i gorlickiej w m a j u 1915 r o k u . Niewielkie, ale d o ś ć stromo nawet p o d s u n ą ł p o m y s ł , a b y takie kolorowe widoczki w y s y ł a n o wzgórzo, ś w i e t n i e umocniono, s t a n o w i ł o w a ż n y p u n k t strategi­ na p a m i ą t k ę czny i b y ł o bardzo t r u d n o do zdobycia. 12 austriacka rodzinom poległych, z adnotacjami w rodzaju: dywizja „ M ą ż P a n i l e ż y na t y m oto c m e n t a r z y k u , miejsce s i ó d m e o d p i e c h o t y , w k t ó r e j z r e s z t ą s ł u ż y ł o w i e l u P o l a k ó w , w y p a r ł a stam­ lewej, t ą d nieprzyjaciola dopiero po rozpaczliwej walce na r z ą d trzeci, ł ą c z y m y wyrazy głębokiego współczucia", ale rzecz nie d o s z ł a do s k u t k u z p r z y c z y n o r g a n i z a c y j n y c h . bagnety. B i t w a p r z y n i o s ł a znaczno s t r a t y o b y d w u s t r o n o m : na leśnym Niebawem a r t y s t a z a c z ą ł m a l o w a ć sceny legionowe. Z n a n y c m e n t a r z u znajduje się 829 m o g i ł pojedynczych i 46 z b i o r o w y c h . c y k l jego p ł ó c i e n przedstawia z a ś l u b i n y P o l s k i z m o r z e m . Z m a r ł W y r ó ż n i a j ą się k w a t e r y w ę g i e r s k i e — z p o m n i c z k a m i , z w i e ń c z o ­ w 1949 r o k u ; nie z d ą ż y ł więc p o p r ó b o w a ć n y m i k o r o n ą ś w i ę t e g o Stefana (prawdopodobnie Szczepkowski) Jan socrealizmu. Szczepkowski, n i e m a l r ó w i e ś n i k U z i e m b ł y j a k o czternastoletni chłopiec rozpoczął (ur. 1878), edukację artystyczną w z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego ( p ó ź n i e j s z e L i ­ ceum K e n a r a ) . U c z y ł się t a m w l a t a c h 1892-96, a w i ę c u s c h y ł k u d y r e k t u r y Franciszka się o b e s z ł o . N i e z w y k l e p r a c o w i t y , p e ł e n p r z y b y ł do Zakopanego znajduje się cmentarz, p o ś r o d k u lekko z a k l ę ś n i ę t e , t w o r z y j a k b y a m f i ­ teatr, z w r ó c o n y k u p o ł u d n i o w i . P r o j e k t a n c i znakomicie wyko- paskudnie j a k najlepszej j a k o d o ś w i a d c z o n y nauczyciel woli, przed­ m i o t ó w a r t y s t y c z n y c h i d o b r y organizator. Z o s t a ł p i e r w s z y m d y r e k t o r e m s z k o ł y , k ł a d ł j e j p o d w a l i n y w pionierskich w a r u n ­ k a c h . N i e k t ó r e d ł u t a z jego c z a s ó w , zdarte do p o ł o w y , w i n w e n t a r z u s z k o ł y po dziś d z i e ń . przecież krzyżem, Neużila. N c u ż i l . Czech, b y ł c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m ż y c i e znajdował oraz rosyjska, z p o t ę ż n y m w s e h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i m m u r o w a n y m z k a m i e n n y c h ciosów. Zbocze, na k t ó r y m czas na 5 Ogromnie niebanalne II. •'. Cmentarz ..I'ic-H.-i", Zwieńczenie- b r a m y w e j ś c i o w e j , p r o j . J.ui (fefzrpkowHki. .stan z I V 1086 r. figurują zapracowany, inicjatywy społeczne, np. „ p u b l i c z n ą salę r y s u n k o w ą " czyli b e z p ł a t n ą n a u k ę r y s u n k u dla wszystkich c h ę t n y c h . D y r e k t o r o w a ł ofiarnie przez o s i o m n a ś cio l a t w uruchomionej przez siebie szkole, b y wreszcie dowie­ dzieć się z p u b l i c y s t y k i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a , ż e jest elemen­ t e m n i e p o ż ą d a n y m , k t ó r y czyni więcej złego n i ż dobrego, g d y ż j a k o nic-1'olak nie jest w stanie z r o z u m i e ć naszych n a r o d o w y c h aspiracji w sztuce. (Chodziło n a t u r a l n i e o t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i ) . Dzisiaj, po latach, w p r o j e k t a c h N e u ż i l a i W i t k i e w i c z a możemy się d o p a t r z e ć niejednej w s p ó l n e j cochy. N i c dziwnego: należoli przecież do tej samej epoki. T y l k o , ż e p a n N e u ż i l m i a ł nieszczę­ ście b y ć Czechem — a C z e c h ó w w Galicji nie l u b i a n o . M ł o d y Szczepkowski nio z a r a z i ł się g r y p ą z a k o p i a ń s z c z y z n y , lecz po.iKodl w ł a s n ą d r o g ą . Po u k o ń c z e n i u Szkoły Przemysłu Drzewnego s t u d i o w a ł w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i , m . i n . u K o n s ­ tantego Laszczki i J a c k a Malczewskiego, p o t e m w P a r y ż u u A u ­ gusta R o d i n a i A n t o i n a Bourdolle'a. N a j s ł y n n i e j s z e jego realizacjo p o w s t a ł y j u ż po wojnie, w l a t a c h dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h : p ł a s k o r z e ź b y na g m a c h u Sejmu i B a n k u Gospodarstwa K r a j o w e g o w Warszawie, p o m n i k i B o g u s ł a w s k i e g o i Moniuszki przed Te­ atrem W i e l k i m w Warszawie przyniósł m u ołtarz i inne; sławę Wniebowzięcie Matki międzynarodową Boskiej, rzeźbiony w drewnie, w y s t a w i o n y w 1925 r o k u w P a r y ż u i z a k u p i o n y przez r z ą d francuski (obecnie w kościele w Bourges, r e p l i k a w war­ szawskim M u z e u m N a r o d o w y m ) . Bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n i ' spo­ s ó b w y k o n a n i a o ł t a r z a (powierzchnia p ł a s k o r z e ź b y pozalamywaц а , s k ł a d a j ą c a się z kanciasto zacinanych, niewielkich p ł a s z c z y z n , p r z y p o m i n a j ą c y c h k r y s z t a ł k i ) określił p o t e m na d ł u g i e l a t a s t y l Szczepkowskiego. F r a n c u z i d o p a t r y w a l i się t u w p ł y w ó w k u b i z - 137 �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , R o t u n d a к . Gorlic. „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i c , s t a n z l a t a 1986 r. r z y s t a l i t ę k o n f i g u r a c j ę i s t w o r z y l i dzieło idealnie w k o m p o n o w a ­ ne w krajobraz. U p o d n ó ż a n a s t r o j o w y , kamienno-drewniany p ł o t , j a k i e w i d u j e m y w o k ó ł starych, d r e w n i a n y c h k o ś c i ó ł k ó w albo cerkiewek galicyjskich. Drewniana bramka, po obu jej L a t e m o s i e m d z i e s i ą t e g o p i ą t e g o r o k u w i e ż a wraz z k a p l i o ą nagle spłonęła. Cmentarz roztapia się, n i k n i e . Za p a r ę l a t z n i k n i e z u p e ł n i e . M o g i ł y p r z y k r y j e m ł o d y las, ziemia wessie w s z y s t k o : i te s e t k i h e r o s ó w w szyszakach z w ł o k , i w a r t o ś c i o w e dzieło s z t u k i , d z i ę k i n i m p o w s t a ł e . Zos­ (Szczepkowski). G d y j ą m i n i e m y , znajdziemy się n a n i e w i e l k i m tanie t y l k o tragiczna legenda Pustek, niematerialna lecz obecna, p l a c y k u . P i e r w o t n i e m i a ł t u s t a ć p o m n i k autorstwa n i c z y m u ś m i e c h bez k o t a z dziecięcej k s i ą ż e c z k i Alicja stronach k o l u m n y , z w i e ń c z o n e g ł o w a m i Szczepko­ wskiego, ale z o s t a ł odrzucony przez k o m i s j ę , g d y ż m i a ł zbyt wiele polskich s y m b o l i n a r o d o w y c h . Z tego i z p a r u i n n y c h po­ czarów. w krainie Lecz i ona w k r ó t c e się r o z p ł y n i e . Ś c i e ż k i , schodki po­ zarastano, t a r a s y s p ę k a n e , k r z y ż e w i d a ć j u ż t y l k o gdzieniegdzie, w o d ó w j u ż w trakcie r o b ó t Szczepkowski z o s t a ł o d w o ł a n y z Pus­ c z ę ś c i ą s t o j ą c e , częścią zwalone, Obok p o m n i k a z r z y m s k ą p ł a c z ­ t e k , a w l i p c u 1917 r o k u z a k o ń c z y ł s ł u ż b ę w Kriegsgraberab- k ą i n i e m i e c k i m w i e r s z y d e ł k i e m l e ż y ich cala eterta, p o p r o s t u teilungu. zebrana w lesie, j a k chrust, n a p o d p a ł k ę . Za p o m n i k i e m j u ż t y l k o strome, lesiste zbocze, a na n i m j a k o k i e m s i ę g n ą ć proste Rzecz n a t u r a l n a — a r t y ś c i , n i z tego n i z owego poprzebie­ drewniane k r z y ż e , ścielące się ł u k o w a t o r a n i w cesarskie m u n d u r y , t r a k t o w a l i s w ą s ł u ż b ę w K r i e g s g r a - j a k pokosy n a ł ą c e . T u i t a m m i ę d z y d r z e w a m i w i j ą się ścieżki, b e r a b t e i l u n g u j a k o zło konieczne. Po wojnie rozeszli s i ę , k a ż d y eleganckie j a k w p a r k u , miejscami p r z e c h o d z ą c e w r o m a n t y c z ­ w s w o j ą s t r o n ę , i starali się j a k najszybciej z a p o m n i e ć zmarnowa­ ne kamienne schodki, po k t ó r y c h pnie się barwinek. Po drodze ne l a t a . p u n k t y w i d o k o w e , m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć tarasy, majs­ tersztyki kamieiiiarki. S t ą d j u ż niedaleko, szerokimi schodami, na szczyt. Jeszcze do niedawna s t a l ą t a m g o n t y n a , p r o j e k t o w a n a przez Jurkovica. Dołem j e d n o p i ę t r o w a kamienna C h y b a jeden t y l k o c z ł o n e k owego przedziwnego szenia k o n t y n u o w a ł podstawa, Dusana po wojnie „ t w ó r c z o ś ć stowarzy­ grobowniczą". To D u ś a n Jurkovic. W a r t o m u poświęcić więcej uwagi, gdyż b y ł to a r t y s t a n i e p o s p o l i t y , a w Polsce jego nazwisko m a ł o k o m u c o ś bardzo m ó w i . Przyjrzenie się t w ó r c z o ś c i J u r k o v i c a r z u c i t a k ż e ciekawe starannie w y k o n a n a : ciosy w d w ó c l i kolorach, schodki, tarasy, ś w i a t ł o na nasz t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i , o k t ó r y m , z d a w a ł o b y się b a l u s t r a d y . W e w n ę t r z u k a p l i c a z d r e w n i a n ą r z e ź b ą , przedsta­ wszystko j u ż napisano. w i a j ą c ą Chrystusa p o d k r z y ż e m . N a d t y m w z n o s i ł a się wieża,, J u r k o v i c u r o d z i ł się w 1868 r o k u na pograniczu slowacko- strzelista k o n s t r u k c j a n a planie k w a d r a t u z g r u b y c h d r e w n i a n y c h m o r a w s k i m , w m i e j s c o w o ś c i T u r a L u k a kolo M y j a v y . S t u d i o w a ł b a l i , k r y t a gontem, wysoka n a d w a d z i e ś c i a cztery m e t r y , z wew­ architekturę w Wiedniu. n ę t r z n y m i schodami, w y p r o w a d z a j ą c y m i n a szczyt, s k ą d m o ż ­ się sztuką, l u d o w ą , b y ł pionierem muzealnictwa na b y ł o p o d z i w i a ć s z e r o k ą p a n o r a m ę . g o ; jego „ I z b a w a ł a s k a " we Vsetinie i s t n i a ł a j u ż w r o k po za- 138 Od najwcześniejszych lat pasjonował skansenowskie­ �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , P r z e ł ę c z Malastowska k . Gorlic. Z w i e ń c z o n i e „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i e . Obraz m a i . A d o l f Kaspar, stan z X 1982 r. ł o ż e n i u sztokholmskiego skansenu. N a wielkiej wystawie etno­ graficznej u m i e ś c i ć swojo c m e n t a r z y k i w naturalnej krasie dzikiego p i ę k n a o r a w s k ą , c z i c z m a ń s k ą i w a ł a s k ą . Bardzo d o g ł ę b n i e b a d a ł sło­ s t o k ó w k a r p a c k i c h , j a k g d y b y w y t w o r z y ł y je t a m niewidzialne w a c k ą a r c h i t e k t u r ę c h ł o p s k ą ; w y n i k i swych prac ogłosił w dziele r ę c e miejscowej t r a d y c j i kische lidu i urządził s y p y w a l i ścieżki ż w i r e m , sadzili k r z e w y i k w i a t y , p o s t a n o w i ł e m chałupę p t . Prace w Pradze (1895) z a p r o j e k t o w a ł naseho (1905—14, t a k ż e po n i e m i e c k u p t . Volksarbeiten, Slowa- w y d . A . Schroll, W i e n 1905-13). Projekto­ w a ł a r c h i t e k t u r ę d r e w n i a n ą o cechach regionalnych, m . i n . schro­ niska turystyczne Pustevny Za realizację ludowej." tego z a ł o ż e n i a D u ś a n dzieła o d z n a c z a j ą się „ l u d o z n a w c z y m ny etap rozwoju talentu t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ł o projektowanie m e b l i oraz c a ł y c h w ciągu czterech galicyjskich konserwa­ liryzmem". S ł u ż b a w k r a k o w s k i m Kriegsgraberabteilungu s t a n o w i ł a w a ż ­ k u r a c y j n e w L u h a c o v i c a c h i wiele i n n y c h . W i e l k ą część jego i n s p i r o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą . Z a j m o w a ł się r ó w n i e ż J u r k o v i e z e b r a ł wiele p o c h w a ł . N a z y w a n o go „ p o e t ą d r e w n a " , powtarzano, ż e jego w Beskidach M o r a w s k i c h , o b i e k t y wnętrz, 7 Jurkoviea. Doświadczenia, lat, artysta umiał zebrane znakomicie p ó ź n i e j w y k o r z y s t a ć . Od t a m t y c h c z a s ó w a ż do ostatnich mie­ cją i p r z e b u d o w ą z a b y t k ó w ( m . i n . zamek Zbraslav k o ł o P r a g i — sięcy życia, projektowanie p o m n i k ó w , m a u z o l e ó w i b y w y m i e n i ć o b i e k t , cz.ęsfco odwiedzany przez P o l a k ó w ) . Podej­ w o j e n n y c h s t a n o w i ł o w a ż n y n u r t jego d z i a ł a l n o ś c i . Mauzoleum m o w a ł zagadnienie f u n k c j o n a l n y c h i estetycznych osiedli robo­ s ł o w a c k i e g o bohatera narodowego M i l a n a Stefanika, tniczych (Jaromer, 1906). B y ł t w ó r c ą bardzo p ł o d n y m , o szero­ w latach kich Bradlo zainteresowaniach. D o K r a k o w a trafił jako niespełna pięćdziesięcioletni mężczy­ dwudziestych cmentarzy wzniesione według projektu Jurkovica (opodal znanego uzdrowiska P i e ś f a n y w na górze południowej Słowacji) do dziś d n i a o k r e ś l a n e jest przez p i ś m i e n n i c t w o sło­ zna, człowiek o w y b i t n e j pozycji artystycznej. Mianowano go wackie j a k o „ s w e g o czasu n a j p i ę k n i e j s z y m o n u m e n t tego rodza­ naczelnym a r c h i t e k t e m o k r ę g u cmentarnego ż m i g r o d z k i e g o , k t ó ­ j u w ś r o d k o w e j E u r o p i e " , m i m o ż e Stefanik nie jest, o g l ę d n i e ry obejmował m ó w i ą c , p o s t a c i ą szczególnie w y c h w a l a n ą przez a k t u a l n ą cze­ teren na p ó ł n o e od granicy galicyjsko-węgiers­ 8 kiej (obecna granica p o l s k o - c z e c h o s ł o w a c k a ) m i ę d z y d o l i n ą g ó r ­ chosłowacką nej R o p y a g ó r n e j W i s ł o k i po linię U ś c i e Ruskie —• Smeroko- v e n s k a " podaje c i e k a w ą i n f o r m a c j ę , że J u r k o v i e j u ż w 1943 ro­ h i s t o r i o g r a f i ę . Cytowana już „Encyklopedia Slo­ wiec — przełęcz Malastowska —• M a g u r a —• Ż m i g r ó d . N a t y m k u r o z p o c z ą ł p r a c ę n a d p r o j e k t o m p r z e k s z t a ł c e n i a terenu b i t w y n i e w i e l k i m , ale w y b i t n i e r o z c z ł o n k o w a n y m terenie J u r k o v i e zre­ stalingradzkioj w w i e l k i skansen-mauzoleum. N i e w i a d o m o , czy a l i z o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmentarzy. (Encyklopedia Slovenska a r t y s t a p r ó b o w a ł k o n t a k t o w a ć się w tej sprawie z w ł a d z a m i ra­ I I , B r a t i s l a v a 1978 liczbę t ę podwaja, nie wiem na j a k i e j podsta­ dzieckimi wie). I c h o g ó l n ą k o n c e p c j ę r e a l i z a c y j n ą określił w n a s t ę p u j ą c y c h p l i s t w a , z n a j d u j ą c e g o się w konflikcie z b r o j n y m z Z'SHR, od­ słowach: „ P o d c z a s g d y m o i w i e d e ń s c y koledzy z a k ł a d a l i p a r k i , w y ­ i co m u odpowiedziano ( b y l przaoież obywatelem d z i a ł y s ł o w a c k i e w a l c z y ł y w op3ra3Ji Stalingrad skiej u b o k u N i e ­ miec). F a k t e m je3t, ż e do realizacji nie d o s z ł o . 139 �T u ż po w y z w o l e n i u J u r k o v i c zaprojoktowal p o m n i k i cmen­ czono obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j i napis po niemiecku, tarz b o j o w n i k ó w S ł o w a c k i e g o Powstania Narodowego w miejsco­ k t ó r y w przekładzie polskim wości K r e m n i c k a k o ł o B a ń s k i e j B y s t r i c y . Podobnie j a k w re­ tego obejścia, ż e ziemia setki p o l e g ł y c h t u grzebie, co m ł o d o ż y - alizacjach cio oddali w potrzebie, by.ścio ż y ć m o g l i dzisiaj w blasku szczęś- galicyjskich, d o m i n a n t ę stanowi strzelista budowla, s p o c z y w a j ą c a na p o t ę ż n e j bazie z p r o w a d z ą c y m i do niej scho­ d a m i — wszystko z ciosanego kamienia. N i e m a l c a ł ą f a s a d ę po­ brzmi: „Pomnijcie wchodząc do cia . Ó w obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j p r z y k u w a n a t y c h ­ m n i k a w y p e ł n i a k o m p o z y c j a z trzech p o ł ą c z o n y c h k r z y ż y , sym­ miast n a s z ą u w a g ę , g d y ż w y r a ź n i e n a w i ą z u j e do t r a d y c j i b o l wojennej golgoty, a na szczycie — metalowa p i ę c i o r a m i e n n a packiego malarstwa na szkle. Jego s t y l jest, p o w i o d z i a ł o b y się gwiazda, wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a dodana p ó ź n i e j . po czesku, „ z l i d o v 6 ł y " (niestety, po p o l s k u nie m a s ł o w a „ z l u - J e d n o c z e ś n i e z a ś , rzecz dla niego bardzo kar­ charakterystyczna, d o w t a ł y " , a t a k b y się p r z y d a ł o ! ) J e s t e ś m y j u ż s k ł o n n i p r z y ­ s t a r a ł się s ł u ż y ć l u d z i o m w ich ż y c i u codziennym — p r o j e k t o ­ p u s z c z a ć , żo J u r k o v i c w p a d ł na k o l e j n y o r y g i n a l n y p o m y s ł i za­ w a ł t y p o w e elementy m ó w i ł obraz u j a k i e g o ś miejscowego majsterka, do m o n t a ż u t a k bardzo p o t r z e b n y c h po domków jednorodzinnych, wojnie. aby cmentarz „ u l u d o w i ć " , alo nie. Z m a r ł w 1947 r o k u . Dzisiaj w B r a t y s ł a w i e wznosi się jego Autorem malowidła jest jednoroczny ochotnik — kapral o k a z a ł y p o m n i k — w s t y l u , j a k b y to p o w i e d z i e ć , socrealistyczne- A d o l f Kaspar, jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h czeskich g r a f i k ó w książ­ i m p r e s j o n i s t y c z n y m . Ciekawe, co o formio r z e ź b i a r s k i e j k o w y c h X X w i e k u . Jego sztuka, j a k zgodnie s t w i e r d z a j ą owego m o n u m e n t u p o w i e d z i a ł b y jego „ w ł a ś c i c i e l " . Ową artystyczną konsekwencję i twórczą pasję Jurkovica m o ż e m y p o d z i w i a ć jeszcze dzisiaj, g d y c h o d z ą c po N i s k i m n a t r a f i m y na k t ó r y ś z jego kry­ t y c y , s t a n o w i ł a p r z e w r ó t w edytorstwie czeskim. N a z y w a n o go Beskidzie pionierem czeskiej ilustracji dziecięcoj. Kaspar przoczekiwal w o j ­ n ę w Kriogsgraberabteilungu j a k o b e z p o ś r e d n i p o d w ł a d n y J u r ­ k o v i c a , k t ó r e m u prawdopodobnie z a w d z i ę c z a ł ó w c u d o w n y azyl. cmentarzy. J e d u a z n a j s ł y n n i e j s z y c h galicyjskich realizacji a r t y s t y , R o ­ Z a j m o w a ł się m . i n . m a l o w a n i e m w i d o c z k ó w cmentarzy i pro­ t u n d a , to cmentarz o k s z t a ł c i o owalu, p o ł o ż o n y na w i e r z c h o ł k u j e k t o w a n i e m detali. M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a z p r z e ł ę c z y M a ­ g ó r y , obecnio p o r o ś n i ę t e j ł a s e m , ale w t a m t y c h czasach o d s ł o ­ ł a s t o w s k i e j ś w i a d c z y o t y m , żo A d o l f Kaspar b y ł a r t y s t ą wszech­ niętej. Rozpościerał s t r o n y ; cmentarz się s t a m t ą d szeroki w i d o k na wszystkie p o ł o ż o n y b y ł niezwykle malowniczo. D r e w ­ niane k r z y ż e , toporne i szlachetno zarazem, n a w i ą z y w a ł y s w ą s t r o n n y m , m i a ł z n a k o m i t y warsztat i z n a ł się na pastiszach; g d y z a s z ł a potrzeba, u m i a ł r ó w n i e ż b y ć „ l u d o w y " i „ p o l s k i " . J u r k o v i c wraz z Kasparem m y ś l e l i o zorganizowaniu na M a - f o r m ą do t r a d y c j i ludowej. G r o b y u ł o ż o n o d o o k ó l n i e , a p o ś r o d k u ł a s t o w s k i o j czegoś w rodzaju wojenno-patriotycznego p i ę ć strzelistych, d r e w n i a n y c h w i e ż - k a p l i c , ś r o d k o w a o wyso­ na k t ó r y m i a ł o się z ł o ż y ć k i l k a cmentarzy, zachowane z i e m i a n k i skansenu, k o ś c i o k o ł o p i ę t n a s t u m e t r ó w , szalowanych gontem i z w i e ń c z o ­ i o k o p y , a m i ę d z y n i m i , mniej więcej t a m , gdzie dziś schronisko n y c h k r z y ż a m i . Owe k r z y ż e , widoczne o n g i ś na k i l o m e t r y , obec­ P T T K — p r z y t u ł e k dla inwalidów wojennych z niewielką salą nie zwalone, zaprojektowane w y s t a w o w ą . D o toj ostatniej realizacji j e d n a k nie doszło, p r a w ­ byte b y ł y w sposób przodziwny: wyz­ dosłowności, dopuszczały wielość i n t e r p r e t a c j i . B y ł y to dopodobnie z p o w o d ó w k o m p e t e n c y j n y c h : Kriegsgraberabtoilung k r z y ż e i n i e - k r z y ż e zarazem. K t o c h c i a ł , w i d z i a ł w n i c h symbolo z a j m o w a ł się t y l k o t r u p a m i , i n w a l i d z i p o d l e g l i j u ż k o m u i n n e m u . c h r z e ś c i j a ń s t w a , a k t o nie, t e m u j a w i ł y się j a k o przedhistorycz­ ne, s ł o w i a ń s k i e g o d ł a k u l t o w e , cudem wskrzeszone z p r a d z i e j ó w . Wspomniane w i e ż e - k a p l i c e , zwane przez n i e k t ó r y c h gonty- N i o b y ł b y to z r o s z t ą pierwszy n a s t r o j o w o - f u n k c j o n a ł n y pleks b u d o w l a n y autorstwa J u r k o v i c a . N a r z u c a j ą kom­ się t u d o ś ć z a s k a k u j ą c o analogio z z e s p o ł e m a r c h i t e k t o n i c z n y m , , P u s t o v n y " n a m i , r ó w n i e ż b y ł y wieloznaczne ideowo. Przede w s z y s t k i m — nie b y ł y p o m y ś l a n e j a k o kaplice, g d y ż nie m i a ł y w n ę t r z a a n i c h o ć b y niszy, w k t ó r e j m o ż n a b y u m i e ś c i ć sacrum. B y ł y s a m ą k o n s t r u k c j ą . J e d y n i e „ g o n t y n a " na P u s t k a c h miościła w sobio k a p l i c ę oraz s ł u ż y ł a j a k o w i e ż a w i d o k o w a , ale jest r z e c z ą dys­ k u s y j n ą , w j a k i m s t o p n i u b y ł a ona d z i e ł e m J u r k o v i c a , a w j a k i m Szczepkowskiego. W s z y s t k i e inne b y ł y c a ł k o w i c i e ne, zbudowane afunkcjonal- w y ł ą c z n i e w celu d o p e ł n i e n i a k o m p o z y c j i . Owe „ g o n t y n y " , g d y p a t r z a ł o się na nie z d o ł u , rzeczywiście m o g ł y j a w i ć się n i c z y m tajemnicze, p r a s ł o w i a ń s k i e n i t o miejsce k u l ­ towe, n i grodzisko. W k a ż d y m razie — coś starodawnego, le­ gendarnego. T y m sposobem scenografia D u ś a n a J u r k o v i c a zna­ komicie s p e ł n i a ł a s w o j ą r o l ę ; w t a k i e j oprawie bezsensowna i w s t r ę t n a ż o ł n i e r s k a ś m i e r ć s t a w a ł a się c z y m ś b a j k o w y m , po­ nadczasowym, w y p e ł n i e n i e m nieuchronnego Przeznaczenia. A wo­ k ó ł w s p a n i a ł a beskidzka p a n o r a m a . P e j z a ż , k t ó r y b y ł przed na­ m i i b ę d z i e po nas. W i ę c p o d z i w i a m y t o wszystko — i w t y m momencie, z u p e ł n i e m i m o w o l i , przychodzi n a m do g ł o w y i d i o ­ tyczna m y ś l , ż e „ p o l e g ł y m b o h a t e r o m s ł o d k o się t u t a j ś p i " . Najczęściej zwiedzany przez t u r y s t ó w i bodaj j e d y n y u t r z y ­ m y w a n y w j a k i m t a k i m stanie galicyjski cmentarz Jurkovica, znajduje się na p r z e ł ę c z y M a ł a s t o w s k i e j , t u ż p r z y szosie z Gorlic do Gładyszowa. Podstawowym budulcem jest tutaj również drewno, zastosowane z u ż y c i e m t r a d y c y j n y c h t e c h n i k ciesiels­ k i c h i l u d o w y c h m o t y w ó w zdobniczych, w y k o r z y s t a n y c h w spo­ s ó b nic b e z p o ś r e d n i , lecz u m i e j ę t n i e p r z e t w o r z o n y c h . Cmentarz zrealizowany jest na planie d w u n a s t o b o k u , otoczony parkanem z o k r ą g l a k ó w , w i ą z a n y c h w klucz i n a k r y t y c h daszkiem z gon­ t ó w . Contralne miejsce zajmuje c z w o r o k ą t n a b u d o w l a z g r u b y c h b a l i (bez m o ż l i w o ś c i dostania się do w n ę t r z a ) , t i o e h ę przypo­ minająca ołtarz, a trochę prasłowiańską warownię. Górą ory­ ginalna kompozycja z k r z y ż y , t w o r z ą c y c h a ż u r , przez k t ó r y w i ­ d a ć niebo i n a t u r a l n ą zieleń lasu. P o ś r o d k u tej b u d o w l i umiesz­ 140 1 11. 7. Cmentarz R o t u n d a k . Gorlic, stan z l a t a 1985 r . �I). 8. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska, K r z y ż . p r o j . DuSan stan X 1982 r. .Turkovie, opodal g ó r y R a d h o ś t w Beskidach M o r a w s k i c h . R a d h o ś t to gó­ dowego w sztuce! (Ciekawe z r e s z t ą , j a k w y g l ą d a ł o b y to w pra­ ra, p e ł n i ą c a u C z e c h ó w f u n k c j ę narodowego s y m b o l u . Podobno k t y c e ; materiał wyjściowy w pradziejach czczono t u s ł o w i a ń s k i e g o boga Radegasta; co h a l a ń s k a sztuka l u d o w a , m a z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w t a k wiele p r a w d a , wiadomo o t y m m n i e j z w y k o p a l i s k i p r z e k a z ó w , a wię­ w s p ó l n e g o ze s z t u k ą g ó r a l i z p o ł u d n i o w e j s t r o n y T a t r , ż e b u ­ „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , czyli pod­ cej z u t w o r ó w czeskich budzicieli X I X w i e k u . Z R a d h o ś t i po­ dowle w „ s t y l u z a k o p i a ń s k i m " , a więc j a k w ó w c z a s wierzono chodzi jeden z k a m i e n i w ę g i e l n y c h praskiego T e a t r u Narodowego prapolskim, byłyby ( m i a ł o t o d u ż e znaczenie symboliczne). N i e p r z y p a d k o w o więc „ p r a s ł o w a c k i m " . Co w tej s y t u a c j i z r o b i ł b y W i t k i e w i c z i jego w apologeci ?) tym właśnie miejscu Jurkowie w ostatnich l a t a c h XIX w i e k u wzniósł d w a schroniska t u r y s t y c z n e , k t ó r e w p o ł ą c z e n i u Ale wracając n i e m a l identyczne z b u d o w l a m i w stylu do b i o g r a f i i J u r k o v i c a : m i a ł , z d a w a ł o b y się, z z a b y t k o w ą dzwonnicą walaską, b u d o w a n ą równocześnie kapli­ wszelkie dane, b y s t a ć się s ł o w a c k i m W i t k i e w i c z e m . c ą C y r y l a i Metodego oraz w s p a n i a ł ą p r z y r o d ą (lasy, rozległe wcześniejszej młodości i n t e r e s o w a ł się s ł o w a c k ą Od naj­ ornamentyką w i d o k i , j a s k i n i e ) , u t w o r z y ł y dobrze z a p l a n o w a n ą okolicę, gdzie i a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą , r o b i ł szeroko zakrojone badania terenowe m o ż n a o d p o c z ą ó , p r z e s p a ć się, zjeść i narodowo p o d u m a ć . ( Ó w na ten t e m a t , p u b l i k o w a ł . U r z ą d z a ł w y s t a w y etnograficzne, b y ł kompleks wzbogacony z o s t a ł w r o k u 1931 m o n u m e n t a l n y m po­ w swoim k r a j u p i o n i e r e m idei skansenowskiej — i t o z a r ó w n o s ą g i e m boga Radegasta, w y k o n a n y m przez A l b i n a P o l a ś k a ; lecz z powodów artystycznych, jak patriotycznych, które t r a k t o w a ł p o n i e w a ż a r t y s t a od wielu l a t m i e s z k a ł w A m e r y c e , jego nierozdzielnie. Ra- Projektował budowle użyteczności publicznej degast wykazuje u d e r z a j ą c e p o d o b i e ń s t w o do s z t u k i I n d i a n pre­ z w y k o r z y s t a n i e m e l e m e n t ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . S z t u k ę chło­ kolumbijskich. p s k ą u w a ż a ł za co n a j m n i e j r ó w n o r z ę d n ą sztuce „ w y ż s z e j " i s ą ­ N a t o j e d n a k J u r k o v i c nie m i a ł j u ż w p ł y w u . ) . W s p o m n i a n e w y ż e j dwa schroniska, „ L i b u ś i n " i „ M a m e n k a " k o p i a ń s k i m . J ę z y k czeski nie zna wpływu budownictwa o d p o w i e d n i k a tego p o j ę c i a , A do tego b y l c z ł o w i e k i e m w y b i t n i e u t a l e n t o w a n y m w k i l k u dzie­ ludowego na w s p ó ł c z e s n ą . Owo w r a ż e n i e s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o architekturę potęguje się, gdy wejdziemy do w n ę t r z a : wszędzie p e ł n o g ó r a l s k i c h ornamen­ t ó w , a na ś c i a n i e , j a k ż e b y inaczej, na­ r o d o w e j . U z n a w a ł s ł u ż e b n ą rolę a r t y s t y wobec s p o ł e c z e ń s t w a . namysłu, w stylu w i ę c p o w i a d a się, ż e schroniska n a Pustevnach s t a n o w i ą cenne świadectwo dził, że w i n n a się ona s t a ć g ł ó w n ą siłą n a p ę d o w ą k u l t u r y za­ są zbudowane, P o l a k p o w i e d z i a ł b y bez zbójnicy. dzinach. Działał jednak w warunkach k r a ń c o w o odmiennych, niż ów­ czesne w a r u n k i polskie. Przede w s z y s t k i m — n i k t , p r z y j a c i e l czy w r ó g , zwolennik t a k i e j czy innej orientacji politycznej nie k w e s t i o n o w a ł faktu, Uderza d z i w n y f a k t : j a k blisko b y ł J u r k o v i c idei stworzenia że n a r ó d p o l s k i istnieje. Co do S ł o w a k ó w — jeszcze na p r z e ł o m i e analogii „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , c z y l i s ł o w a c k i e g o s t y l u naro­ X I X i X X wieku.rzeez nie b y ł a t a k a jednoznaczna. W ś r ó d pe- Ш �Wnej części inteligencji czeskiej, a t a k ż e i s ł o w a c k i e j , p a n o w a ł M u s i a ł przecież dostrzeo n i e m a ł o analogii m i ę d z y n i m i a s w o j ą p o g l ą d , że S ł o w a c y nie s t a n o w i ą o d r ę b n e g o n a r o d u , lecz są częś­ twórczością. cią narodu czeskiego, j a k np. Morawianie, zaś ich j ę z y k jest od­ w s z y s t k i m j a k o p l a s t y k i a r c h i t e k t . Daremnie jednak na bes­ m i a n ą czeszczyzny. , , W s z k o ł a c h doliczali k i d z k i c h cmentarzach s z u k a ć w p ł y w u naszych p o d t a t r z a ń s k i c h S ł o w a k ó w do Cze­ Jurkovic pisał niewiele, wypowiadał się przede c h ó w . T o dobrze, gdy jest nagle n a r o d u o t r z y m i l i o n y w i ę c e j " — s z a l e ń s t w na t w ó r c z o ś ć S ł o w a k a ; J u r k o v i c d o p r a c o w a ł się w ł a s ­ szydził z takiego stawiania s p r a w y J a r o s ł a w Haszek. I n t e l i g e n c j a nego s t y l u , oryginalnie t r a n s p o n u j ą c e g o m o t y w y ludowe. słowacka ( w ó w c z a s stosunkowo nieliczna), nie c h c ą c popadać w k o n f l i k t z Czechami, k t ó r z y stanowili dla niej praktycznie je­ S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z i D u ś a n J u r k o v i c chodzili po t y m dynego sojusznika w walce z m a d z i a r y z a c j ą , s t a r a ł a się tego pro­ b l e m u nie z a o g n i a ć ; spory czesko-slowackie z a c z ę ł y sa­ m y m lesie, ale k a ż d y s w o i m i d r o g a m i . Z a s t ę p c ą k o m e n d a n t a krakowskiego Kriegsgraberabteilungu, narastać znanego n a m j u ż majora R u d o l f a B r o c h a , b y l k a p i t a n (po nie­ p ó ź n i e j , po 1918 r o k u . W k a ż d y m razie — proces k s z t a ł t o w a n i a miecku hauptmann) Hauptmann. Hauptmann Hauptmann b y l się ś w i a d o m o ś c i narodowej S ł o w a k ó w nie b y l jeszcze na p o c z ą t k u nie t y l k o h a u p t m a n n e m , ale i p o e t ą . D a w n i e j o genialnych sen­ X X wieku całkowicie zakończony. S ł o w a c y nie m i e l i swojego odpowiednika Zakopanego. Zdro­ tencjach albo w s t r z ą s a j ą c y c h wierszach m a w i a ł o się, że winny być ryte w kamieniu. Hauptmann Hauptmann pisywał tylko j o w i s k a na p o ł u d n i o w y c h stokach T a t r b y ł y w ó w c z a s w ę g i e r s k i e . t a k i e . Jego to b o w i e m g ł ó w n i e a u t o r s t w a są inskrypcje na S ł y s z a ł o się t u r ó w n i e ż j ę z y k niemiecki i p o l s k i , rzadziej czeski. l i c y j s k i c h cmentarzach. „ N i e p r z y c h o d ź c i e t u z w i e ń c a m i , lecz ga­ S p o ś r ó d inteligencji s ł o w a c k i e j t y l k o niewielu c h o d z i ł o w ó w c z a s z otwartymi w g ó r y dla p r z y j e m n o ś c i . Z t y c h , a t a k ż e z i n n y c h p o w o d ó w t r o g i . B ą d ź c i e s i l n i i z w a r c i , w d ą ż e n i u uparci, w y z b y c i egoizmu nie m o g ł o b y ć m o w y , aby przed r o k i e m 1914 p o w s t a ł o s ł o w a c k i e i t r w o g i ! " (Biesna). „ T u p o ś r ó d ciemnych l a s ó w , ziół p a c h n ą c y c h z m y s ł a m i , b y w sercu p r z e j ą ć t y c h m o g i ł przes­ i g ó r b ł y s z c z ą c y c h w d a l i , dzielni żołnierze pokonawszy wroga c e n t r u m u m y s ł o w o p o r ó w n y w a l n e do Zakopanego. Dla P o l a k ó w zetknięcie z p r z y r o d ą i ludom t a t r z a ń s k i m było na spoczynek się u d a l i . " (Boskidok). „ O t o nagroda, k t ó r a po p o ł ą c z e n i o m swojszczyzny i e g z o t y k i : nasze t o , wojnie was czeka: z t y s i ę c y m a ł y c h ź r ó d e ł , w godzinie potrzeby, polskie, ale j a k ż e inno! D l a ó w c z e s n y c h S ł o w a k ó w —• z a r ó w n o w e z b r a ł y nasze siły j a k p o t ę ż n a rzeka. Nie d o p u ś ć e i o więc n i g d y , góry, jak p r z e n i g d y , a ż e b y ź r ó d ł a te w y s y c h a ł y , bo t y l k o w t e d y ze znoju interesującym c h ł o p w sukiennych p o r t k a c h to najzwyczajniojszo oraz k r w i waszej wiosna r o z k w i t n i e p o k o j u . " (Magura Malas­ w świecie elementy k r a j o b r a z u . Ciekawe, że na t e m a t stosunku J u r k o v i c a do „ s t y l u zako­ t o w s k a ) . „ N i e p l ą c z c i e , że l e ż y m y t a k z dala o d l u d z i , a burzo p i a ń s k i e g o " w i e m y niewiele. W i e l k i a r t y s t a s ł o w a c k i p r z e b y w a ł j u ż n a m nieraz we z n a k i się d a ł y . Wszak słońce co d z i e ń rano w Galicji przez cztery lata. W s p ó ł p r a c o w a ł ze Szczepkowskim t u nas ( k t ó r y ze „ s t y l e m z a k o p i a ń s k i m " m i a ł b e z p o ś r e d n i e c h w a ł y " ( R o t u n d a ) . „ B y l i ś m y c z ą s t k ą i tchnieniem m i l i o n ó w , doświad­ czenia), U z i e m b l o , s t y k a ł się z i n n y m i c z ł o n k a m i „ P o l s k i e j Sztu­ k i Stosowanej" oraz w ogóle z c a ł ą p l e j a d ą w y b i t n y c h twórców polskich. W y d a j e się więc r z e c z ą w y k l u c z o n ą , b y o „ s t y l u za­ k o p i a ń s k i m " nio słyszał i nio m i a l do niego ż a d n e g o stosunku. wcześniej b u d z i i wcześniej nas okrywa purpurą co u c h r o n i ł y o j c z y z n ę od z g o n u " (Smorekowioc).' B r o c h i H a u p t m a n n w y d a l i w 1918 dengraber (Zachodniogalicyjskie 0 roku nakładom t a r k o m m a n d o K r a k a u niebywale dzieło p t . Westgaliziache groby bohaterów). swej Gdy MiliHel- człowiek Z p e w n o ś c i ą z n a l a z ł czas, b y w y b r a ć się do Zakopanego, obej­ w s p ó ł c z o s n y w e ź m i e w r ę k ę ten i m p o n u j ą c y r z e ć willę „ P o d J e d l a m i " czy m a p k i , p l a n y sytuacyjne, widoczki oraz szczegółowe informacjo k a p l i c ę na Jaszczurówce. m o ż e z n a ł to budowlo jeszcze sprzed w o j n y . Jak Być jo o c e n i a ł ? na t e m a t k a ż d e g o cmentarza — i l u p o l e g ł y c h , z k t ó r y c h I I . 9. P u s t o v n y , w i d o k 142 b u c h , oniemieje: ogólny puł- �I I . 10. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska. P r o j . Dueon J u r k o v i e , stan X 1982 r. , ' U . 1 1 . Schronisko , , P u s t e v ń a " (fot. lewa u g ó r y ) , p r o j e k t i f r a g m e n t y realizacji D u ś a n a J u r k o v i c a p r z e b u d o w y b u d y n k u 143 �I I , ] . : . "Pustevny, schronisko „ M a m e n k a " , p r o j . D u ś a n J u r k o v i e , w n ę t r z e j a d a l n i ; i l . 13. Schronisko „ M a m e n k a " o r a z j i a d o l n y m z d j ę c i u dzwonnica i k r ę g i e l n i a , p r o j . D u s a n J u r k o v i e k ó w , nazwiska p r o j e k t a n t a i g ł ó w n y c h w y k o n a w c ó w oraz c a ł y szereg i n n y c h danych. N i e znam analogicznego opracowania z czasów I I wojny światowej. Podobne w r a ż e n i e odnosimy, z w i e d z a j ą c cmentarze w tere­ nie. Cóż za s t a r a n n o ś ć w y k o n a n i a , j a k i p o z i o m artystyczny! A p r z e c i e ż nie musieli — n a p r a w d ę b y ł o dość w a ż n y c h powo­ Niepodobna nie z a u w a ż y ć , że B r o c h i H a u p t m a n n pracowali nad s w y m d z i e ł e m , g d y j u ż chyba n i k t nie w i e r z y ł w przetrwa­ nie m o n a r c h i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . A u t o r o m n a j w y r a ź n i e j to d ó w , b y p r a c o w a ć j a k najpospieszniej i n a j o s z e z ę d n i e j , a nie b a w i ć się w s z t u k ę . Ż e t e ż i m się c h c i a ł o ! nie p r z e s z k a d z a ł o . Po p r o s t u r o b i l i swoje. To ostatnie zdanie w i ę c e j m ó w i o nas, n i ż o n i c h . P R Z Y P I S Y 1 N p . Tadeusz Chrzanowski, M a r i a n K o r n e c k i , Sztuka Krakowskiej, K r a k ó w 1982 Ziemi 4 B o y , Pobudka. Piosenki „Zielonego Balonika", Słówka, K r a k ó w 1983, s. 164 H a l i n a K e n a r o w a , Od zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drze­ wnego do IAceum Kenara, K r a k ó w 1978 K e n a r o w a , op, c i t . F r a n t i ś e k ?akavec, Dilo Dulana Jurkoviie, P r a h a 1929 Encyklopedia Slovenska, I I , B r a t i s l a v a 1978 R y s z a r d Montusiowicz, Cmentarze wojenne Beskidu Niskie­ go i Pogórza, M a g u r y 8 1 , w y d . S K P B , W a r s z a w a 1981 Montusiewicz, op. c i t . 5 2 P ó ź n i e j d o s z e d ł jeszcze o k r ę g jedenasty, o b e j m u j ą c y naj­ b l i ż s z e okolico K r a k o w a . P o d l e g a ł b e z p o ś r e d n i o komendzie Fes t u n g K r a k a u , b u d o w ę cmentarzy p r o w a d z i ł p o w o ł a n y specjal­ nie o d d z i a ł , n i e z a l e ż n y od K r i e g s g r a b e r a b t e i l u n g u ; s t a c j o n o w a ł on w P r ą d n i k u C z e r w o n y m . 3 Soldatengrnber u n d к. k. Oewerbefórderungsamte, K r i e g s d e n k m a l e , Herausgegeben w y d . Schroll, W i e n 1917 F o t . : A . K r o h , i l . 1—8, vom 6 7 s 9 1 0 10; Valaske M u z e u m v Prirode, R o z n o v p o d RodhoStem, C z e c h o s ł o w a c j a , i l . 9, 11-13 �