https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26cc7056fb74a36381f54f4482394e90.pdf 1297eafa960ff4a512f74c5051fea08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3055 Title A name given to the resource Poczet królów francuskich. Ludwik XVII i upiory. Szaleństwo króla Karola / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma POCZET K R Ó L Ó W FRANCUSKICH Teksty L . Stommy otwierają cykl zatytułowany „Poczet królów francuskich", który ukazywać się będzie w następnych numerach naszego pisma. W cyklu t y m autor proponuje czytelnikom antropo­ logiczną lekturę historii. Głównym przedmiotem refleksji jest t u obecność m i t u w historii, jego rola i znaczenie w kszałtowaniu t r a d y c j i historycznej. LUDWIK XVII I UPIORY Itain, 10.VI.1795 na ma-leńkim c m e n t a r z y k u p r z y kościele Św. k o n i e c z n o ś c i wmieszania się w tajomnicze i n i e p o k o j ą c e s p r a w y " . M a ł g o r z a t y , w dzielnicy jodenastej, wrzucono do zbiorowego gro­ Z n i e c h ę c o n y dezerteruje ze s t a t k u w 1809 i skazany zaocznie b u z w ł o k i d z i e s i ę c i o l e t n i e g o dziecka. Z m a r ł y m m i a ł b y ć , p o d ł u g na p i ę ć l a t c i ę ż k i c h r o b ó t , u k r y w a się u h r a b i n y de B o t h u n e — oficjalnego k o m u n i k a t u , L u d w i k K a r o l K a p e t , c z y l i nierowolu- jednej ze swoich f a n a t y c z n y c h w y z n a w c z y ń . U j ę t y po cyjnymi słowy — L u d w i k X V I I , książę Normandii, prawowity h r a b i n y , w t r ą c o n y zostaje do l o c h ó w B i c a t r e , gdzie nie prze­ następca staje z m o c ą i r o z p a c z ą p r o k l a m o w a ć swoich p r a w do tronu Francji, Ale właśnie — m i a ł syn zgilotynowanego L u d w i k a XVI. b y ć . Pospieszny, a n o n i m o w y p o c h ó w e k , śmierci tronu. U m i e r a 8.V.1812 i p o c ł i o w a n y zostaje boz t r u m n y w zbiorowej, bo t r u d n o m ó w i ć o pogrzebie, w z b u d z i ł uzasadnione, g ł ę b o k i e w i ę ź n i a r s k i e j fosie, w miejscu k t ó r e j stanie za p a r ę l a t p o m n i k w ą t p l i w o ś c i . O d pierwszej c h w i l i p o w s t a ł y t e ż z p e ł n y m z a d u m y napisem : C u i (a h i s t o r y c y spie­ r a j ą się p o m i ę d z y n i m i do dzisiaj), t r z y zasadnicze wersje w y ­ Cinis ipsa d a r z e ń : 1. t a k , to L u d w i k X V I I p o c h o w a n y z o s t a ł 10.VI.1795; wet p r o c h ó w b r a k ! sunt cineres? H e u ! d e e s t ! —• Czyje są te p r o c h y 1 N i e s t e t y ! N a ­ 2. nie, L u d w i k X V I I z m a r ł w c z e ś n i e j , u św. M a ł g o r z a t y zakopa­ N a s t ę p c y H e r v a g a u l t nie m i e l i j u ż jego n i e p o k o j ą c e j charyz­ no zaś z w ł o k i innego dziecka podstawionego w jego miejsce; m y . P o w t ó r z y ł a się t u p o n i e k ą d h i s t o r i a D y m i t r ó w — s a m o z w a ń ­ 3. owszem, pochowano dziecko podstawione, ale podstawiono je ców, z togo p o w o d u , iż p r a w d z i w y n a s t ę p c a t r o n u z o s t a ł oswobodzony i a r y s t o k r a t y c z n ą o g ł a d ą t a k , iż przez wielu p o c z y t y w a n y b y ł z których pierwszy czarował współczesnych wdziękiem lub z d o ł a ł się o s w o b o d z i ć z w i e ż y Tempie. Wersje 1 i 2 to m a j ą szczerze za prawdziwego syna cara I w a n a . Lecz nie narusza się p r z y n a j m n i e j w s p ó l n e g o , ż e z a m y k a j ą d e f i n i t y w n i o epizod k r ó ­ t a b u bezkarnie. Ś w i ę t o ś ć podeptana przestaje b y ć tkiego, nieszczęśliwego ż y c i a L u d w i k a K a r o l a . N a t o m i a s t wersja ( s t ą d p o w t ó r n e p o ś w i ę c a n i e k o ś c i o ł ó w w p r z y p a d k u profanacji). trzecia otwiera d r o g ę do najbardziej fantastycznych spekulacji. Możesz t y , m o g ę i j a . N a s t ę p n y ł ż e - D y m i t r b y ł j u ż t y l k o o r d y ­ W c i ą g u n a s t ę p n y c h k i l k u d z i e s i ę c i u l a t nie o m i e s z k a ł o z tego n a r n y m i bezczelnym spryciarzem. N i e k t ó r z y z k o l e j n y c h pseudo- s k o r z y s t a ć t r z y d z i e s t u conajmniej a w a n t u r n i k ó w , o s z u s t ó w i w i ­ L u d w i k ó w m i e l i p o m i m o to p o w a ż n e a t u t y . I t a k M a t h u r i n B r u - z j o n e r ó w p o d s z y w a j ą c y c h się p o d k r ó l e w s k ą t o ż s a m o ś ć . neau p o s i a d a ł z n a k i s z c z e g ó l n e podobne do sygnalizowanych n a P i e r w s z y m i najciekawszym z t y c h s a m o z w a ń c ó w b y ł nie­ ciele m a ł e g o k r ó l e w i ą t k a ; Claude P e r r i n dobre p i ó r o , wreszcie o s t a t n i bronił Jean-Marie H e r v a g a u l t i b y ł b y w t a k i m razie n i e ś l u b n y m synem -Wilhelm Naundorff, hrabiego de V a l c n t i n o i s , n a s t ę p c y t r o n u M o n a k o , a więc o d l e g ł y m nego w otoczeniu L u d w i k a X V I , k t ó r ą z a b i j a ł ć w i e k a n a j t ę ż s z y m p o w i n o w a t y m L u d w i k a X V I I . W y c h o w a n y w krawieckiej rodzi­ eskpertom . znakomitą z którym w ą t p l i w i e „ p r e t e n d e n t z Saint L ó " . N a z y w a ł się przypuszczalnie nie H e r v a g a u l t w St. L ó raz po raz ucieka z d o m u , o c z y m ś w i a d ­ swoich r a c j i ; świętością pretendentów, dokumentację życia Karl- codzien­ 1 „ L e r o i est m o r t , v i v e le r o i ! " ( K r ó l u m a r ł , niech ż y j e k r ó l ! ) — c z ą zapisy k a r wymicrze.nych m u przez kolejne s ą d y za b ę d ą c e o k r z y k ten, wzniesiony po raz pierwszy 21.X.1422 n a d p o d ó w e z a s we F r a n c j i p r z e s t ę p s t w e m w l ó g o c z ę s t w o . W k w i e t n i u t e l n y m ł o ż e m K a r o l a V I , s t a ł się, a ż po X I X w i e k , o b o w i ą z k o ­ 1799 skazany zostaje na m i e s i ą c w i ę z i e n i a , w k w i e t n i u 1793 j u ż w y m elementem r y t u a ł u t o w a r z y s z ą c e g o ceremonii pogrzebowej śmier­ 2 na dwa ł a t a , w l u t y m 1802 na l a t cztery. To w ł a ś n i e podczas k a ż d e g o w ł a d c y F r a n c j i . Obie części r y t u a l n e g o z a w o ł a n i a s ą t u u w i ę z i o n i a w V i r c rodzi się w n i m przekonanie o k r ó l e w s k i m po­ r ó w n i e w a ż n o . „ N i e c h ż y j e k r ó l ! " oznacza, ż e zachowana z o s t a ł a chodzeniu. W r o d z o n y , u j m u j ą c y w d z i ę k i „ b u r b o ń s k i " t y p u r o d y ciągłość i n s t y t u c j i ; „ K r ó l u m a r ł ! " — iż n a s t ę p s t w o d o k o n a ł o się z j e d n u j ą m u w k r ó t c e licznych wielbicieli i w y z n a w c ó w . K s i ą d z w s p o s ó b legalny i p r a w o m o c n y . W m o n a r c h i i p o j ę t e j j a k o sa­ Laffont c r u m t y l k o ś m i e r ć poprzednika z a p e w n i ć m o ż e p r a w o w i t o ś ć nas­ de Savine, b y ł y preceptor L u d w i k a X V I I w n i m bez rozpoznaje w a h a n i a swojego j a ś n i e o ś w i e c o n e g o podopiecznego. Rzecz staje się na tyle g ł o ś n a , iż b u d z i ć zaczyna ż y w e zaintere­ sowanie p o l i c j i , a n a w e t samogo jej szefa — s ł a w n e g o Józefa t ę p c y . A b d y k a c j a p o m a z a ń c a B o ż e g o jest s p r z e c z n o ś c i ą w sobie. A b d y k o w a ć m o g ą t y l k o w ł a d c y do iure (jak V I I I ) ł u b de facto (jak J a n samą Edward Kazimierz), konstytucyjni, ci więc, Fouche. To zainteresowanie owocuje k o l e j n y m i m i e s i ą c a m i w are­ k t ó r y c h funkcja u l e g ł a z e ś w i e c z c z e n i u , k t ó r z y c z e r p i ą swoje p e ł ­ szcie i p r z y m u s o w y m wcieleniem do m a r y n a r k i wojennej. Ka­ n o m o c n i c t w o z p r a w a ludzkiego, a nie boskiego. W s z ę d z i e t a m Talley­ j e d n a k , bez w z g l ę d u na t o , czy b ę d z i e to grupa n a r o d o w a , plo- pitan okrętu o t r z y m u j e f o r m a l n y rozkaz z podpisem r a n d a : „ w p r z y p a d k u n i e b e z p i e c z e ń s t w a u j ę c i a przez A n g l i k ó w , mionna, czy r o d z i n n a , gdzie hierarchia w y n i k a z p o r z ą d k u m a r y n a r z H e r v a g a u l t m a b y ć b e z w ł o c z n i e r o z t r z e l a n y " . D o star­ turalnego, a więc ś w i ę t e g o , przekazanie m o c y d o k o n a ć się m o ż e cia z A n g l i k a m i r z e c z y w i ś c i e dochodzi i m a r y n a r z H e r v a g a u l t t y l k o w r a m a c h tego samego p o r z ą d k u , czyli przez ś m i e r ć . walczy w n i m z t a k ą b r a w u r ą , ż e jego d o w ó d c y publicznie s k a r ż ą się na, n i e m o ż n o ś ć przedstawienia go do L e g i i H o n o r o w e j „ b e z na­ Ciągłość i l e g a l n o ś ć i n s t y t u c j i są r ó w n i e w a ż n e . Dlatego wspa­ n i a ł o ś ć namaszczenia n a s t ę p c y odpowiadać musi wspaniałości 145 �pogrzebu poprzednika, w s p a n i a ł o ś ć p o g r z e b u — w s p a n i a ł o ś c i k o ­ b y m i e l i się z ich p o w o d u n i e p o k o i ć o p r a w o w l t o ś ć w ł a s n e j sakry. r o n a c j i . Z a n i m ś w i a t zobaczy, ż e jest n a s t ę p c a (Ecce r e x ! ) , upe­ D w i e k r ó t k i e n o t a t k i — rozkaz ewentualnego roztrzelania Her­ w n i ć się m u s i i t o dobrze u p e w n i ć o r e a l n o ś c i poprzednika. Po­ vagault i jego list m o b i l i z a c y j n y , t o jedyne oznaki zainteresowa­ grzeb z m a r ł e g o hierarchy m a więe n i e z w y k l e i s t o t n ą nia a p a r a t u w ł a d z y Napoleona. Dlaczego więc t a k bezlitosne b y ­ funkcję i n f o r m a c y j n ą — s p e ł n i ć m a zadanie potwierdzenia f a k t u . T e m u s ł u ż ą s a l u t y a r m a t n i e , bicie w d z w o n y , k o n d u k t y p r z e m i e r z a j ą c e ł y dla p s e u d o - L u d w i k ó w francuskie sądy? H e r v a g a u l t , j a k j u ż p i s a l i ś m y , skazywany b y ł czterokrotnie. miasta, t e m u wreszcie — t r u d n o o t r y w i a l n i e j s z ą d o s ł o w n o ś ć — K o l e j n o , na m i e s i ą c , dwa l a t a , cztery l a t a i p i ę ć l a t w i ę z i e n i a . zwyczaj w y s t a w i e n i a z w ł o k na w i d o k p u b l i c z n y . S p ó j r z c i e ! Zo­ Z czternastu l a t , k t ó r o ż y l po o b w o ł a n i u się n a s t ę p c ą t r o n u , a ż baczcie s a m i ! U m a r ł . Z a p r a w d ę u m a r ł . Omnis m o r t u u s est. Przy­ dziewięć s p ę d z i ł za k r a t a m i . M a t h u r i n B r u n e a u od noszono ongiś jedzenie na g r o b y p r z o d k ó w . Czy na pewno w celu, k i e d y to po raz pierwszy deklaruje s w ą k r ó l e w s k ą j a k p i s z ą d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n i k l a s y c y ludoznawstwa, „ d u s z na­ p r a k t y c z n i e nie wyjdzie j u ż z celi. W y r o k i Claude P e r r i n o p i e w a j ą k a r m i e n i a " ? A m o ż e i po t o , b y u p e w n i ć się, żo strawa p o z o s t a ł a na sześć i d w a n a ś c i e l a t więzienia etc. S ą d z e n i b y l i za w ł ó c z ę ­ n i e t k n i ę t a , ż e więc na pewno gostwo i dezercję ( H e r v a g a u l t ) , w ł ó c z ę g o s t w o i z n i e w a g ę u r z ę ­ Wiara w zmarłych umarli, że p o z o s t a j ą zmartwychwstanie zmarłymi. m o ż l i w a jest tylko 16.XII.1815, tożsamość, d n i k ó w p a ń s t w o w y c h (Bruneau), oszustwo i d z i a ł a n i e na s z k o d ę w o p a r c i u o p r z e s ł a n k ę , że jeszcze nie z m a r t w y c h w s t a l i , ż e czas państwa nie n a d s z e d ł , żo p ó k i co s ą n a d a l n a j z u p e ł n i e j m a r t w i . d o r f f ) . Z j e d n y m w y j ą t k i e m r o z p r a w y przeciw B r u n e a u bowiem zniknął by podział Inaczej kompetencji, p r z e s t a ł y b y istnieć i n s t y t u c j e , n a s t ą p i ł a b y z a g ł a d a naturalnego, ś w i ę t e g o p o r z ą d k u (Perrin), f a ł s z o w a n i e 1818, t r y b u n a ł y nie z a j m u j ą pieniędzy i piromanię się k w e s t i ą pretensji (Naun19.11. genealogicz­ n y c h p o d s ą d n y c h . K a ż d y m o ż e się u w a ż a ć za kogo m u się ż y w n i e ś w i a t a . N i e bez kozery więc ż y j ą c y po ś m i e r c i s ą w logice m y ś l i podoba. S ą d z i się za p r z e s t ę p s t w a pospolite, za k o n k r e t n e p r z y ­ mitycznej demonami, upiorami, wampirami — istotami niosący­ p a d k i naruszenia o b o w i ą z u j ą c y c h p r a w . m i , j a k wszelkie s t w o r y mediacyjne, z a g r o ż e n i e z a g ł a d y ś w i a t a . Zmarłych nio grzebie się b y l e gdzie. S ą siedliska żywych i odgrodzone m u r a m i g e t t a u m a r ł y c h — cmentarze. Co pewien czas, p o d pretekstem „wiecznej pamięci", „święta zmarłych" i . t . p . , p r z y c h o d z i m y s p r a w d z i ć , czy a b y nie pouciekali, czy aby coś nie n a r u s z y ł o ś w i ę t e j n a t u r y rzeczy, czy j e s t e ś m y prawo­ w i t y m i spadkobiercami. D z i w i mnie, p o w t a r z a j ą c e się nagminnie A j e d n a k w i d m o L u d w i k a X V I I k r ą ż y ł o po salach s ą d o w y c l i . N i e s ł y c h a n e j , nawet j a k na owe czasy, s u r o w o ś c i wyroków: d w a , cztery, czy pięć (Bruneau) lat za w ł ó c z ę g o s t w o , nie da się w y t ł u m a c z y ć inaczej, niż p o d ś w i a d o m y m przekonaniem jurorów, ż e u p i o r y nie m a j ą nie do r o b o t y m i ę d z y ż y w y m i l u d ź m i . N a l e ż y jc d o f i n i t y w n i e o d i z o l o w a ć , b y nie z a k ł ó c a ł y stabilnego p o r z ą d k u ś w i a t a i n e g u j ą c ś m i e r ć nie u n i e m o ż l i w i a ł y życia. w pracach e t n o g r a f ó w , interpretowanie r y t u a ł ó w zaduszkowych, j a k o spotkania ze z m a r ł y m i . T o ż na grobach rozpala się w t e d y Ale oczywiście część h i s t o r y k ó w m u s i b y ć za w s z e l k ą conę o g i e ń . O g i e ń — o c z y s z c z a j ą c y znak s t c r y l n o ś c i , przeciwstawie­ „ r a c j o n a l n a " . Wrogość administracji, j a k i ludu, z k t ó r ą spotykali nie p ł o d n o ś c i . O t o czego n a p r a w d ę oczekujemy od z m a r ł y c h —• się bez p r z e r w y s a m o z w a ń c y , s t a r a j ą się t ł u m a c z y ć ich p r z y w a ­ ż e b y j u ż nic nie k o m b i n o w a l i , nie mieszali się do naszych spraw. r a m i o s o b i s t y m i (Bruneau — p i j a k , P e r r i n — arogant), nastroja­ Ż e b y przez s w o j ą ś m i e r ć p o z w o l i l i n a m ż y ć . V i v e lo r o i ! m i r e p u b l i k a ń s k i m i , lub przeciwnie — o r t o d o k s y j n o - r o j a l i s t y c z - E r i c Muraise i Maurice E t i e n n o p i s z ą , że d o p ó k i u z u r p a t o r z y nymi ludności i t d . H m m . . . Jest z r o z u m i a ł e , żo l u b i m y wierzyć t o ż s a m o ś c i L u d w i k a X V I I chodzili po świecie ( t . j . do 1845 — r o k u w n i e s k a z i t e l n ą r a c j o n a l n o ś ć naszego w ł a s n e g o m y ś l e n i a . Po eo ś m i e r c i Naundorffa) w ł a d c y E u r o p y i i c h m i n i s t r o w i e nie m i e l i j e d n a k p r z y p i s y w a ć je t a k uparcie b l i ź n i m z m i n i o n y c h p o k o l e ń . 3 s p o k o j n y c h s n ó w . Jest w t y m bardzo d u ż o przesady. A n i L u ­ C z y ż b y n i g d y nie b y ł o m i t u ? d w i k X V I I I , a n i K a r o l X , s k ą d i n ą d najbardziej w s p r a w ę za­ A s k ą d i n ą d — c z y ż t a k bardzo nieracjonalny jest p o g l ą d , ż e mieszani, a n i t y m bardziej L u d w i k F i l i p , nie p r z e j m o w a l i się skoro z m a r l i m a j ą o d p o c z y w a ć w spokoju, to i m y m a m y do losami p r e t e n d e n t ó w tego prawo ? i ż a d e n znany d o k u m e n t nie wskazuje, P R Z Y P I S Y 1 E . Muraise, M . E t i e n n e , Les treize portes du Tempie six morta de Louis XVII, Paris 1980, s. 201—227 et les 2 O s t a t n i raz u ż y t o tej f o r m u ł y 24.X.1824 w Saint podczas pogrzebu L u d w i k a X V I I I M u r a i s e , E t i e n n e , op. eit., s. 226 3 Denis �SZALEŃSTWO KRÓLA K A R O L A B y ł u p a l n y , sierpniowy d z i e ń 1392 r o k u . Ś w i t a królewska w l e k ł a się s t ę p a przez piaszczyste, podobno do k a m p i n o s k i c h , lasy hrabstwa Maine. Z b l i ż a n o się j u ż do Mans, k i e d y z m ł o d ­ m u ż więc nie oni s t a l i się bien-aimes, c z e m u ż nie z i c h i m i o n a m i p o ł ą c z y ł a się p a m i ę ć p a r o k s y z m u narodowego uwielbienia? Francoise A u t r a n d p r z y p o m i n a o symbolicznej f u n k c j i m o ­ niaka w y s k o c z y ł nagle na d r o g ę n i to ż e b r a k , n i to w ł ó c z ę g a (ab- narchy w ś r e d n i o w i e c z n y m s p o ł e c z e ń s t w i e . Czy j e d n a k j e c t i s s i m u m v i r u m — pisze o n i m k r o n i k a r z ) i r o z p o z n a j ą c nie­ wiście p o l e g a ł a ona w t e d y na u t o ż s a m i a n i u p a ń s t w a z w ł a d z ą ? — o m y l n i e K a r o l a V I z a c z ą ł r o z d z i e r a j ą c o k r z y c z e ć : ,,Zdrada, szla­ T o ż dopiero w d w a i p ó ł w i e k u p ó ź n i e j , 1 3 . I V . 1655, w y p o w i e chetny k r ó l u , z a t r z y m a j się, nie j e d ź d a l e j ! " W r z e s z c z a ł tak, rzeczy­ L u d w i k X I V s w ą s ł a w e t n ą m a k s y m ę „ P a ń s t w o , t o j a ! " , a i on b i e g n ą c za k r ó l e w s k i m r u m a k i e m , przez k i l k a n a ś c i e m i n u t , a ż zrektyfikuje wreszcie niewysluchany i wzgardzony r o z w i a ł się, j a k p o j a w i ł , mien w g ę s t y c h , sosnowych ale P a ń s t w o pozostaje"). K r ó l F r a n c j i p r z e ł o m u X I V i X V w i e k u zagajnikach. j ą przed ś m i e r c i ą o ś w i a d c z a j ą c dworzanom: „ J e vais, mais 1'Etat demeurera apres m o i . " ( „ J a o d c h o d z ę , m i n u t p ó ź n i e j z n u ż e n i j e ź d ź c y z a t r z y m a l i się na to przede w s z y s t k i m rex-sacordos, pomazaniec B o ż y , przez Boga przestronnej, rozpalonej s ł o ń c e m polanie. B y ł o p o ł u d n i e . Część u k o r o n o w a n y (rex a Doo eoronatus) i w ł ą c z o n y do h i e r a r c h i i nie­ W kilka orszaku r o z j e c h a ł a się szeroko w z ł u d n y m p o s z u k i w a n i u dobro­ b i a ń s k i e j . P o ś w i a d c z a jego ś w i ę t ą moc nie t y l k o uroczysty ce­ czynnego cienia, i n n i , ś l a d e m k r ó l a , p r z y s y p i a l i w s i o d ł a c h , gdzie remonial koronacyjnego namaszczenia, czy w y m o w a insygniów, k t o s t a n ą ł . L a n c a w ysunęla się z r ę k i zmorzonego s ł o ń c e m pazia ale r ó w n i e ż c u d o w n y , ś w i ę t y m t y l k o w ł a ś c i w y , dar uzdrawiania i s z c z ę k n ę ł a u d e r z a j ą c o o s t r o g ę . N a t e n d ź w i ę k K a r o l V I otwo­ chorych*. K r ó l o m , przez i c l i ś w i ę t o ś ć , dano jest t e ż rozumienie T r z y ł szeroko oczy, w y r w a ł miecz z p o c h w y i w o ł a j ą c ,,Chcą mnie w y d a ć ! B i j z d r a j c ó w ! " rzucił się na w ł a s n y c h dworzan. N i k t nie ośmielił się b r o n i ć . Uciekano t y l k o , s k r y w a n o się za drzewa, zastawiano g ł o w y t a r c z a m i . B r a t k r ó l e w s k i , k s i ą ż ę Orleanu, pie­ r z c h n ą ł w las. Z dahi, w y g l ą d a ć t o m u s i a ł o na j a k ą ś s z a l e ń c z ą z a b a w ę w chowanego. K r w a w a b y ł a t o jednak zabawa. Z a n i m k o ń k r ó l e w s k i ustal i d o s t o j n y j e ź d z i e c o s u n ą ł się b e z w ł a d n i e na k u l b a k ę , wrzosowisko z a l e g ł y c i a ł a dziesięciu d w o r z a n , w t y m czterech r a ż o n y c h ś m i e r t e l n i e . Straszliwa w i e ś ć r o z n i o s ł a się lo­ t e m b ł y s k a w i c y po całej F r a n c j i . K r ó l o s z a l a ł ! z n a k ó w i p r z e z n a c z e ń z a k r y t y c h przed oczyma z w y k ł y c h ś m i e r ­ telników. W r ó ć m y teraz na c h w i l ę do lasu Mans. A u t r a n d w i d z i w po­ jawieniu się osobliwego wróżka machinację Zaiste, o r y g i n a l n a t o koncepcja z a k ł a d a j ą c a , księcia Orleanu. iż t n o ż n a na za­ w o ł a n i e w p ę d z i ć k o g o ś w u t r a t ę r o z u m u . I po co? Czyż nie k o ­ rzystniejsza, a o ileż bardziej pewna, b y ł a b y dla domniemanych spiskowców celna s t r z a ł a z kuszy ? P o w i a d a j ą świadkowie, że d z i w n y człowiek b i e g ł za k r ó l e m i w y k r z y k i w a ł swojo przestrogi przez ponad k i l k a n a ś c i e m i n u t . J u v e n a l des Ursins w y d ł u ż a t e n Choroba nio o p u ś c i j u ż w ł a d c y a ż do k o ń c a jego d n i . N a j ­ czas do godziny. K r ó l a o t a c z a ł o k i l k u d z i e s i ę c i u j e ź d ź c ó w — pa­ pierw b ę d ą t o , j a k w lesie Mans, powtarzalne a t a k i morderczej ziowie, dworzanie, baronowie, eskorta... Dlaczego więe n i k t nie f u r i i , p ó ź n i e j coraz d ł u ż s z e okresy a p a t i i i m e l a n c h o l i i . Po p a r u i n t e r w e n i o w a ł , nie u j ą ł dziwnego p r z y b ł ę d y , nie p o d d a ł prze­ latach sytuacja znormalizuje się ostatecznie. s ł u c h a n i o m , nic p r z e p ę d z i ł p r z y n a j m n i e j ? — O d p o w i e d ź może Karol V I spędzać b ę d z i e d n i na polowaniach, ć w i c z e n i a c h rycerskich, grze w pa­ b y ć t y l k o jedna. O t o niespodziewano pojawienie się w ś r ó d lasu l a n t a . Z ł a t w o ś c i ą opanuje skomplikowane r e g u ł y g r y w szachy. wieszczej D o spraw p a ń s t w a o d n o s i ć się jednak b ę d z i e z c a ł k o w i t y m zo­ t a j e m n i c z y i nadprzyrodzony. Świętości m o ż n a się l ę k a ć , nie b o j ę t n i e n i e m . Ż a d n e b i e ż ą c e w y d a r z e n i a nie b ę d ą go j u ż w sta­ m o ż n a jej natomiast u s u n ą ć ś r o d k a m i , rzec b y się c h c i a ł o , a d m i ­ postaci m i a ł o dla- t y c h ludzi średniowiecza wymiar n i s t r a c y j n y m i . Niechaj r o z s ą d z i k r ó l - p o m a z a n i e c . Z r e s z t ą do nie­ nie p o r u s z y ć i p r z y w r ó c i ć ś w i a t u . go i do niego t y l k o zwraca się n i e s a m o w i t y p r z y b y s z . A było tych wydarzeń niemało. Państwo osierocone przez m o n a r c h ę z n a l a z ł o się szybko w stanie ostatecznego r o z k ł a d u . Potężne rody Armaniaków i Burgundczyków wydzierają sobie I k r ó l r o z s ą d z i ł . N i e o g l ą d a j ą c się s p i ą ł k o n i a o s t r o g ą i r u ­ szył naprzód. Czy zlekceważył nadprzyrodzone ostrzeżenie ? w ł a d z ę w k r a j u . Z w a b i e n i w o j n ą d o m o w ą A n g l i c y w k r a c z a j ą po­ O nie! „ P r z e p o w i e d n i a o k r u t n i e go p o r a z i ł a " — zoznaje L e Re- nownie do F r a n c j i i 25.X.1415 r o z b i j a j ą w p y ł k w i a t j e j rycerstwa l i g i e u x de S a i n t - D e n y s ; „ U t k n ę ł a m u w głowie i bardzo p o r u ­ na polach p o d A z i n e o u r t . O d l e g ł y , nieobecny duchem K a r o l V I szyła" k ł a d z i e w Troyes (21.V.1420) podpis pod d o k u m e n t e m wydzie­ A jednak nie z a t r z y m a ł s i ę , p o d j ą ł — dorzuca Jean Froissart, obaj świadkowie naoczni. straszliwe w y z w a n i e . D l a d z i c z a j ą c y m z p r a w do t r o n u s w o j ą w ł a s n ą d y n a s t i ę — d y n a s t i ę współczesnych p o t o m k ó w ś w i ę t e g o L u d w i k a ! N i e b y ł o w dziejach większej h a ń ­ o s t r z e ż e n i a w y b r a ł z ł y los, ś w i a d o m i e n a ń p r z y z w o l i ł . Zgodził b y , nie b j ł o w i ę k s z e g o upokorzenia. W w y d a w a n e j przez Pyg­ się na p r z y s z ł e cierpienie, na w z g a r d ę , na niezrozumienie, na m a l i o n serii monograficznej obłęd. ncję" 1 „Królowie, którzy stworzyli Fra­ przeskakuje się od K a r o l a V wprost do K a r o l a V I I . K a ­ r o l V I Szalony (Charles le F o u ) , j a k b r z m i jogo oficjalne i m i ę w dzisiejszych p o d r ę c z n i k a c h i encyklopediach, jest ze w s t y d o m przemilczany. nie m o g ł o b y ć w ą t p l i w o ś c i . K a r o l V I p o m i m o Kwestia mitycznej ambiwalencji obłędu — obłędu dającego moc — b y ł a j u ż w klasyce etnologicznej w i e l o k r o t n i e analizowana. D o d a j m y więc t y l k o , ż e s z a l e ń s t w o d o t y k a j ą c e p o m a z a ń c a B o ­ ż e g o m a s z c z e g ó l n ą w y m o w ę i moc. N i e bez kozery p o d k r e ś l a j ą A p r z e c i e ż k r o n i k a r z e s ą zgodni, iż ten k r ó l o b ł ą k a n y , z h a ń ­ k r o n i k a r z e z n a t r ę t n ą d o b i t n o ś c i ą , iż u m y s ł m i a ł monarcha j a ­ b i o n y , zaprzodany wrogom ojczyzny, b y l j e d n o c z e ś n i e najbardziej sny, jeżeli t y l k o nie c h o d z i ł o o n i s k o ś ć spraw doczesnych. Cier­ w dziejach F r a n c j i k o c h a n y m . J e m u t e ż j e d y n e m u nadali w s p ó ł ­ pienie K a r o l a V I w ł ą c z a j ą c s i ę w „ p o r z ą d e k w y ż s z y " , n a b i e r a j ą c cześni w y m o w n e i m i ę Charles lo B i e n - A i m ć — K a r o l V I N a j ­ wymiaru ukochańszy . metafizycznego, Jean D e l u m e a u H i s t o r y c y nie d o ł o ż y l i n a z b y t w i e l u s t a r a ń b y w y t ł u m a c z y ć 5 staje się f i g u r ą i Philippe Aries 6 pasji Chrystusowej. zauważają, że motywy „ c i e r p i ę t n i c z e " , j a k danse macabre, czy obrazy s ą d u ostatecznego, t e n paradoks, z a d a w a l a j ą c się, j a k Michelet, o g ó l n i k a m i o l i t o ś ­ z a n i k a j ą w sztuce zachodnioeuropejskiej wraz z u t r a t ą popular­ ci l u d u dla k r ó l a , l u b u r o k u osobistym K a r o l a V I . Jedna F r a n - n o ś c i przez w ą t e k powszechnego z m a r t w y c h w s t a n i a ( z m a r t w y c h - chorobą powstania ciał). Gdzie t r a c i na znaczeniu f i z y c z n o ś ć z m a r t w y c h ­ k r ó l a i c h o r o b ą p a ń s t w a . Stan k r ó l a uosabia i symbolizuje sy­ wstania, idealizuje się r ó w n i e ż i o d r y w a o d swej fizycznej do­ t u a c j ę k r a j u . Przez w s p ó ł c z u c i e d l a m o n a r c h y w y r a ż a się w s p ó ł ­ s ł o w n o ś c i rozumienie cierpienia. Z n i k a s p r z ę ż e n i e zwrotne m i ę ­ czucie d l a sponiewieranej ojczyzny. Przez m i ł o ś ć do niego, m i ­ d z y cierpieniem i odkupieniem. J e s t e ś m y j e d n a k w p e ł n y m śred­ łość do niej. — Czyż j e d n a k za K a r o l a V I I lub L u d w i k a X I , niowieczu. Odkupienie (czyż mesjanizm polski nie oprze się p ó ź ­ n a s t ę p c ó w n i e s z c z ę s n e g o w ł a d c y , m n i e j kochano o j c z y z n ę ? Cze­ niej na tej samej p r z e s ł a n c e ) nie m o ż e n a s t ą p i ć bez cierpienia. coise A u t r a n d 2 stara się z b u d o w a ć p a r a l e l ę p o m i ę d z y 147 �Cierpienie p r z y n i e ś ć m u s i odkupienie. W mistycznej w y o b r a ź n i w s z a k ż e f i g u r ą s t r a ż n i k a faryzejskiego p r z y b y w a j ą c e g o do ogro­ l u d u francuskiego p o c z ą t k ó w X V w . w y b r a n a ś w i a d o m i e m ę k a d u oliwnego za p o t o k i e m Cedron, Joanna — a n i o ł a w bieli, sto­ i c h ś w i ę t e g o k r ó l a nie m o ż e b y ć bezcelowa. K o c h a j ą więc tego, j ą c e g o p r z y o d s u n i ę t y m od g r o b u k a m i e n i u . Potwierdza to nie­ k t ó r y poświęcił się dla n i c h , k o c h a j ą na m i a r ę jego u p o k o r z e ń , skazitelna s y m e t r i a n a s t ę p n e j opozycji, gdzie przebudzenie K a ­ h a ń b y i u m ę c z e n i a . N i e b y ł o w dziejach w i ę k s z e g o upokorzenia, rola V I I (nowego wcielenia ojca) z l e t a r g u jest znakiem zmar­ nie b y ł o więc i w i ę k s z e j m i ł o ś c i . K o c h a j ą c , c z e k a j ą w u t ę s k n i e ­ twychwstania monarchii i słodkiej Francji. n i u , lecz i z p e w n o ś c i ą na czas odkupienia. J o a n n a d ' A r c m o ż e przyjść. K a r o l V I I o k a z a ł się p o t e m w i e l k i m reformatorem, oswo- bodzicielem P a r y ż a , z d o b y w c ą N o r m a n d i i . . . P a n o w a ł d ł u g o (39 I J o a n n a d ' A r c p o j a w i a się na scenie. Spotkanie na z a m k u w C h i n o n 23.11.1429 n a l e ż y do n a j g ł o ś n i e j s z y c h m o m e n t ó w his­ t o r i i ś w i a t o w e j . P r z y p o m n i j m y więc n i e k t ó r e t y l k o lat) i szczęśliwie i m i a ł d u ż o dzieci ( m . i n . L u d w i k X I i K a r o l książę Berry). elementy. J a n Baszkiewicz p r z y k ł a d a j ą c s z k i e ł k o i oko do h i s t o r i i F r a n ­ K a r o l V I I — syn N a j u k o c h a ń s z e g o m a j u ż 26 l a t . Jest niezde­ c j i nie wspomina n a w e t o d r a m a t y c z n y c h w y p a d k a c h w losie c y d o w a n y m , c h w i e j n y m m e l a n c h o l i k i e m . N ę k a j ą go, p a r a l i ż u j ą c M a n s ; o patetycznej scenie w C h i n o n pisze z a ś k r ó t k o , ż o jest 7 w o l ę , p o g ł o s k i o n i e ś l u b n y m pochodzeniu, w y r o k i t r a k t a t u w T r o ­ „ z a p e w n e n i e p r a w d z i w a " . Przyznaje natomiast, żo „ k r ó l K a ­ yes, j a w n a w r o g o ś ć m i e s z k a ń c ó w tragicznej rol V I wegetował w obłędzie" . Chwała ostrożności historyków, s y t u a c j i k r a j u s p ę d z a w i ę c czas na dworskicli zabawach uchyla­ c h w a ł a p o s z u k i w a n i u p r a w d y przez P wielkie, j a k prawe ucho j ą c się od wszelkiej o d p o w i e d z i a l n o ś c i w kwestiach p a ń s t w o w y c h . słonia. Paryża. Pomimo 8 I nagle w c ł i o d z i ona. Poznaje go nieomylnie, m i m o przebrania, E t n o l o g staje przed n i e o d p a r t ą p o k u s ą t r a k t o w a n i a h i s t o r i i skrytego m i ę d z y d w o r z a n a m i . — , , I d ź do Reims Szlachetny Del­ j a k o m i t u , j a k o p r o d u k t u k u l t u r y poddanego n i e u b ł a g a n y m pra­ finie, t a m b ę d z i e s z namaszczony i k o r o n o w a n y , t a m staniesz w o m jej s t r u k t u r . E t n o l o g a nie interesuje j a k t o t a m n a p r a w d ę się n a m i e s t n i k i e m Pana Niebios i k r ó l e m F r a n c j i " . M a m y t u b y ł o , ale co b y ł o na t y l e u w y p u k l a j ą c e sens rzeczy, że z o s t a ł o częściowe p o w t ó r z e n i e s y t u a c j i z lasu Mans. D z i w n a p o s t a ć ro­ z a p a m i ę t a n e ; co i w j a k i e j formie t r a f i ł o do ś w i a d o m o ś c i i b a g a ż u dem z l u d u (za c h w i l ę uczeni w p i ś m i e b ę d ą p r z e s ł u c h i w a ć Jo­ k u l t u r o w e g o n a s t ę p n y c h p o k o l e ń . Porza clek, k t ó r y etnolog od­ a n n ę , czy nie jest a b y w y s ł a n n i c z k ą d i a b ł a ) , p r z y b y w a j ą c a nie najduje w h i s t o r i i jest więc innego rodzaju, n i ż p o r z ą d e k i s t o t n y wiadomo z czyjego poduszczenia Ł b y r o z p o z n a ć w ł a d c ę i prze­ dla h i s t o r y k a . P o m i m o t o jestem przekonany, iż g d y b y w y d a ­ p o w i e d z i e ć m u p r z y s z ł o ś ć . Poza t y m j e d n a k samo p r z e c i w i e ń s t w a . rzenia w C h i n o n m i a ł y b y ć nieprawdziwe, K a r o l V I nie b y ł b y T a m t e n b y ł , , v i r abjectissimus", J o a n n a jest m ł o d ą d z i e w c z y n ą s z a l e ń c e m . Po p r o s t u jogo s z a l e ń s t w o nie b y ł o b y w t e d y h i s t o r i i n a d k t ó r e j n a d p r z y r o d z o n ą p i ę k n o ś c i ą r o z w o d z i się c a ł a F r a n c j a ; potrzebne. N i e m i a ł o b y sensu. Tymczasem i s t o t ą r z o c z y w i s t o ś c i t a m t e n energicznego k r ó l a s k a z a ł na o b ł ą k a ń c z y letarg, t a prze­ jest sens. ciwnie — tchnie e n e r g i ę w k r ó l a p o g r ą ż o n e g o w letargu. Jest w t y m g ł ę b o k a , m i t y c z n a konsekwencja. Człowiek z lasu jest P r o s z ę w i ę c J a n a Baszkiewicza o sprostowanie jednego z d w o j ­ ga. P R Z Y P I S Y 1 G. B o r d o n o v e , Les rois qui ont fait la France. Les Vulois, t . I . Charles V; t . I I . Charles VII, Paris 1985 F . A u t r a n d , Charles VI, Paris 1986 J . L e Goff, Kultura średniowiecznej Europy, W - w a 1970, s. 272 1 4 5 1 6 3 7 8 M . B l o c h , Les rois thaumaturges, Paris 1924 J . D o l u m e a u , Le pćchć et la peur, Paris 1983, s. 102—103 P h . Aries, L'homme devant la mart, Paris 1977, s. 109 J . Baszkiewicz, Historia Francji, W - w a 1978, s. 168 t a m ż e , s. 163 �