https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa4331077c983082bb7c9768ef3479af.pdf 4b847d4135e9bc5ce175a5ed31f21042 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3050 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne - Józef Janos (1895—1985) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.122-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I W S P O M N I E N I A P O Ś M I E R T N E Aleksander J a c k o w s k i JÓZEF JANOS J a n o s ' , t o cały rodzdzial w h i s t o r i i rzeźby l u d o w e j . Postać (1895—1985) dojrzały do n i e j , zatroskany t y l k o o rzeźby, które zostawia. wyjątkowa, b a r w n a . A ż dziw bierze, że dopiero w 1985 r o k u o t r z y ­ Możo i nie dlatego, że chciał, a b y go w s p o m i n a n o , ale w prze­ mał pierwsze ważne wyróżnienie — nagrodę i m . Oskara K o l b e r g a . świadczeniu, że wyraził w n i c h sprawy ważne, że t o były rzeźby Zmarł 8 l i p c a l 9 8 5 г., n i m jeszcze nagroda t a została m u wręczona. do modlenia się, i t o i m przydawało znaczenia. W l a t a c h rozpa­ Nie w i e m , czy zdążono go o niej powiadomić, nie w i e m n a w o t , noszonego czy p o t r z e b y turystów n i c z y m I n d i a n i n z r e z e r w a t u — Janos był zechciałby ją przyjąć, był b o w i e m człowiekiem wielkiej modelu „twórcy autentycznym cepeliowskiego", skromności, choć i wielkiej d u m y . Pochowano go, j a k chciał, we jeszcze franciszkańskim habicie, n a c m e n t a r z u w Dębnie, o b o k słynnego Chajec, L u r k a , W i n c e n t y K r a j e w s k i . artystą ludowym, który zaspokaja j a k Kudła, Piłat, drewnianego kościoła, perły europejskiej a r c h i t e k t u r y drewnianej. Józef Janos urodził się w Dębnie 10 g r u d n i a 1895 r o k u . Rzeźbił ołtarze i f i g u r y do różnych kościołów, do Murzasichla, W dzieciństwie pomagał r o d z i c o m w gospodarce, pasł gęsi, k r o w y . Dębna. Rzeźbił o d kilkudziesięciu l a t , zawsze z powagą, staran­ M i m o biedy w d o m u ukończył czteroklasową szkołę wiejską. G d y n i e , j a k umiał. B y ł artystą, jeśli p o d t y m słowem rozumieć nio miał 19 l a t powołano go do w o j s k a austriackiego i walczył n a t y l k o zawód, ale i postawę. Życie przeżył godnie, w trudzie alo froncie w K a r p a t a c h W s c h o d n i c h . J a k pisze E d w a r d Waligóra: i k o n t e m p l a c j i . Przez l a t a budował d o m , góralski, p r a w d z i w y , bez „ P o dwóch l a t a c h wrócił stamtąd j a k z piekła, z głębokim urazem jednego żelaznego gwoździa, d o m w którym żył prawie j a k pustel­ p s y c h i c z n y m . W o j n a porozrzucała m u myśli. Wrócił j a k o i n w a l i d a n i k . Kochał t e n d o m , z t a k strasznym t r u d e m p o s t a w i o n y , prosił z odmrożonymi s t o p a m i . " Toteż we w s i n a z y w a l i go i n w a l i d e k . n a w e t , b y t a m , w ogrodzie, go pochowano. Żył myślami o spra­ W 1931 r . rozpoczął budowę własnego d o m u . Sam wykonywał w a c h w i o l k i c h i ważnych, twórczość i w i a r a splatały się w jedno. prace stolarskie, snycerkę. Ręce miał sprawne, t o co robił podo­ Modlił się żarliwie, a kadencje słów cisnęły m u się na usta, w l a m e bało się sąsiadom, nieraz więc proszono go o zrobienie m o d l i t w y , olśnienie światem, dziełem stworzenia. Rozpościerał zdobionej l i s t w y , łyżnika czy s k r z y n k o w e j k a p l i c z k i . Zaczął rzeź­ arkusze pakowego p a p i e r u i klęcząc n a podłodze 2 zydla, zapisywał bić. Dlaczego ? Po p r o s t u , ktoś p o w i n i e n był poprawić uszkodzoną cisnące m u się na usta słowa. Turyści, których nie znosił, bo m u figurę w kapliczce, wykonać nową — a o n miał k u t e m u n a j ­ przeszkadzali s w y m natręctwem i bezczelnością, w y d z i e r a l i m u większe zdolności, miał p r z y t y m więcej czasu o d i n n y c h . N i e te wiersze. Niektóre z n a m y , opublikował je w z n a k o m i t y m k a ­ traktow-ał t a k i c h zadań zarobkowo, g d y widział, że gdzieś skra­ t a l o g u prae Janosa, i n i c j a t o r i a u t o r w y s t a w y , E d w a r d Waligóra. dziono z k a p l i c z k i świątka — dorabiał nowego i wstawiał. N a j ­ Czytane j a k o poezja wydają się surowe, czasem znakomite, t o p i e r w była t o n o r m a l n a , logiczna praca, wynikająca z potrzeby znów roztopione w gadulstwie. B o też nie są to wiersze doprowa­ społecznej i jego możliwości, dopiero później przyszła świadomość, dzone do f o r m y , raczej zapisy słów, obrazów, myśli, zapisy n a że rzeźbiąc staje się artystą. Potencjalnie mógł n i m być, zważyw­ żywo tego, co m u się cisnęło n a myśl. szy nie t y l k o u z d o l n i e n i a m a n u a l n e , ale i dyspozycje że musiał zostać rzeźbiarzem. S e t k i l u d z i , a może i więcej, m a I d z i e ona nic nie czeka t a k i e potencjalne dyspozycje, N i e obziera się t u n a nic dopiero życie sprawia, że je nie­ którzy zaczynają realizować. W p r z y p a d k u Janosa zaważyły n a Ona zdąża do swych granic... Rzeźbił przede psychiczne, refleksyjność, wrażliwość, religijność. A l e wcałe nie znaczy t o , Szumi woda szumi rzeka w s z y s t k i m postacio świętych, k a p l i c z k i , stacje Męki. Często posługiwał się rzeźbą płaską, w desco. Postacie b u ­ tej realizacji d w a f a k t y : zajmowania się przez niego snycerką, i istnienie zapotrzebowania n a rzeźby w środowisku. dował zwarte, ale s k r z y n k i kapliczek dekorował bogato, i t e n K i e d y wybuchła w o j n a był już dojrzałym artystą l u d o w y m , snycerski ornament z taką obfitością stosowany pełni tę samą świadomym tego, co r o b i . Po w o j n i e należał do pierwszych, rolę, co k w i a t y zdobiące święty wizerunek. których dostrzeżono i doceniono. Oglądał a l b u m y , znał już dzieła W 3 l a t a c h pięćdziesiątych wyrzeźbił też k i l k a płaskorzeźb przedstawiających K o p e r n i k a , Matejkę, W i t a Stwosza, Wiele razy podejmował t e m a t reprezentacyjny d l a Podhala — postać W i t a Stwosza, wiedział, że n i g d y i m nie dorówna, ałe że i o n —• prostaczek — bez niczyjej r a d y , bez n a u k i , idzie w ślady t y c h , którzy przed n i m rzeźbili. harnasia, zbójnika. Czynił t o z przekonaniem. Pamiętam, w 1952 r. spotkałem go, g d y szedł, j a k w każdy czwartek, z Dębna do N o ­ J a prostacek, j a prostacek wego T a r g u — po gazetę. Był jeszcze w t e d y ciekaw życia i dopiero Jestem n i c nieokrzesany później zaczął się izolować o d świata n a rzecz m o d l i t w y i myśli T y l k o w drzewie dłubać, wiercić o sprawach najważniejszych. Jestem t o w t y m zakochany (...) Oczywiście, można skwitować jego osobę d y k t e r y j k a m i . T o „ J a b y m chciał przejść przez t e n a r t y z m " , pisał, wyrażając t a k i e łatwe i efektowne. Można się śmiać, że pluł w o b i e k t y w y swe marzenia. Jego szkołą, podobnie j a k w i e l u i n n y c h „bogoro- aparatów f o t o g r a f i c z n y c h , szczuł psa n a gości, zakłócających b ó w " była p r a k t y k a , powtarzanie p o d o b n y c h ujęć, t y c h samych jego spokój, że w jego chałupie żyły całe t a b u n y m y s z y , że się tematów. N a u k a n i e poprzedzała p r a c y (jak t o się dzieje w k u l ­ poruszał j a k p a n H u l o t w f i l m a c h Tati'ego. A l e czy t o ważne ? turze „ w y s o k i e j " ) , jedno i drugie ściśle się łączyło ze sobą. Myślę, że nieraz t a k i e „malownicze" spojrzenie s k r y w a rzeczy­ Pozostawił dorobek znaczny, ale i n i e j e d n o l i t y . Można w n i m wistą prawdę o człowieku. D l a m n i e Janos, t o przede w s z y s t k i m j e d n a k znaleźć dzieła dojrzale, w y b i t n e — j a k choćby rzeźby, człowiek w i e l k i e j p o w a g i , a r t y s t a w najgłębszym które wykonał do kościoła w M u r z a s i c h l u . sensie tego słowa, wrażliwy n a przyrodę, kształt, k o l o r , słowo; wrażliwy n a sprawy e t y k i , w i a r y . Umierał, pogodzony 122 z myślą o śmierci, Wiorzył, że t o , co r o b i jest potrzebne, n a w e t w t e d y , g d y t r a k t o w a n o go j a k dziwoląga, g d y k r y t y k o w a n o jego f i g u r y �w kościele. Wierzył w dar t a l e n t u , którym został obdarzony Odszedł, jeden z o s t a t n i c h , którzy t w o r z y l i jeszcze d l a swego i który błądząc i męcząc się m u s i realizować — b y spełniło się jego przeznaczenie. środowiska, do kapliczek i kościołów, którzy w dzień dzisiejszy wnieśli żywą tradycję l a t m i n i o n y c h . 4 P R Z Y P I S Y Janos czy Janas 1 Pisano jego nazwisko d w o j a k o . W 1966 r. napisałem do niego, prosząc o rozstrzygnięcie t e j k w e s t i i . Po krótkim czasie otrzymałem o d niego l i s t : „Pisze się m n i e J a n o s . " A p o d t y m widniał p o d p i s : Józef Janas. E d w a r d Waligóra, Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wier­ szach Józefa Janosa, Kraków 1979 ( W y d a w n i c t w o w związku 1 2 z wystawą, zorganizowaną przez M u z e u m Etnograficzne w K r a ­ kowie). T a m b i b l i o g r a f i a . A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Bębna, „ P o l . Szt, L u d . " , R. 8, 1954 n r 3 A n t o n i K r o h , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Ossolineum, Wrocław—Warszawa 1979, s. 73 3 4 123 �